Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'rśaścikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽर्शश्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
udarārśasōstridōṣajatvasāmānyād baddhagudōdarakāraṇatvāccānantaramarśasāṁ cikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
āsīnaṁ munimavyagraṁ kr̥tajāpyaṁ kr̥takṣaṇam| pr̥ṣṭavānarśasāṁ yuktamagnivēśaḥ punarvasum||3||
आसीनं मुनिमव्यग्रं कृतजाप्यं कृतक्षणम्| पृष्टवानर्शसां युक्तमग्निवेशः पुनर्वसुम्||३||
🔊 Audio coming soon
āsīnamityādi| kr̥takṣaṇamiti kr̥tāvasaram| yuktamucitaṁ prakōpahētvādiṁ papracchēti yōjanā; kiṁvā yuktamiti vyākhyānōdyuktamiti bhāvaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
prakōpahētuṁ saṁsthānaṁ sthānaṁ liṅgaṁ cikitsitam| sādhyāsādhyavibhāgaṁ ca tasmai tanmunirabravīt||4||
प्रकोपहेतुं संस्थानं स्थानं लिङ्गं चिकित्सितम्| साध्यासाध्यविभागं च तस्मै तन्मुनिरब्रवीत्||४||
🔊 Audio coming soon
prakōpasya rōgōtpādasya hētuḥ; tathāhyatra prakōpaśabdēna rōgōtpādaṁ vakṣyati; yathā- ‘pittōlbaṇānāṁ vijñēyaḥ prakōpē hēturarśasām’ iti; saṁsthānam ākāraḥ, saṁsthānaṁ yadyapi liṅgē ēva praviśati, tathā'pīha bahuprapañcavaktavyatvāt saṁsthānaṁ pr̥thaguktam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
iha khalvagnivēśa! dvividhānyarśāṁsi- kānicit sahajāni, kānicijjātasyōttarakālajāni| tatra bījaṁ gudavalibījōpataptamāyatanamarśasāṁ sahajānām| tatra dvividhō bījōpataptau hētuḥ- mātāpitrōrapacāraḥ, pūrvakr̥taṁ ca karma; tathā'nyēṣāmapi sahajānāṁ vikārāṇām| tatra sahajāni saha jātāni śarīrēṇa, arśāṁsītyadhimāṁsavikārāḥ||5||
इह खल्वग्निवेश! द्विविधान्यर्शांसि- कानिचित् सहजानि, कानिचिज्जातस्योत्तरकालजानि| तत्र बीजं गुदवलिबीजोपतप्तमायतनमर्शसां सहजानाम्| तत्र द्विविधो बीजोपतप्तौ हेतुः- मातापित्रोरपचारः, पूर्वकृतं च कर्म; तथाऽन्येषामपि सहजानां विकाराणाम्| तत्र सहजानि सह जातानि शरीरेण, अर्शांसीत्यधिमांसविकाराः||५||
🔊 Audio coming soon
ihētyādinā dvividhānyarśāṁsi pratipādya sahajāni hētvādinā prāha- tatra bījamityādi| bījamiha śukraśōṇitam| tacca gudavalyārambhakēṇa bījēnōpataptaṁ sat sahajānāṁ kāraṇaṁ bhavati| gudavalyārambhakēṇa ca duṣṭēna bījēna śarīrārambhakasya bījasyāyamēvōpatāpō yat svayamaduṣṭasya duṣṭēna sambandhaḥ| tataśca gudavalībījadōṣād gudavalīṣvēvārśōjanma bhavati, śēṣāvayavārambhakaṁ bījamaduṣṭatvānna vikāraṁ janayati| na bījaduṣṭēḥ sarvathā'nārambhakatvaṁ, sarvathā bījānupaghātāt; uktaṁ ca “yasya yasya hyaṅgāvayavasya bījē bījabhāga upataptō bhavati tasya tasya hyaṅgāvayavasya vikr̥tirupajāyatē” (śā.a.4) ityādi| anyē tu āhitāgnipāṭhāt pūrvanipātāniyamēna upataptaṁ gudavalībījaṁ yasmin tadgudavalībījōpataptamitipadaṁ kr̥tamityāhuḥ| apacāra iti anucitāhāravihārarūpaḥ śukraśōṇitabhāgaviśēṣadūṣakaḥ| pūrvakr̥taṁ ca karmēti jāyamānasya sahajārśō'bhinirvartakaṁ janmāntarīyaṁ karma| tacca karma durbalaṁ sanmātāpitrapacārasahitaṁ bījadūṣakaṁ bhavati, balavattu vinā'pacārajanakamēva bhavatīti jñēyam| yathōktahētudvayamanyatrāpi sahajē gadē'tidiśati- tathētyādinā| tatrētyādinā sahajaśabdārthaṁ vyākarōti| arśaḥśabdābhidhēyamāha- arśāṁsītyādi| adhimāṁsavikārā iti adhimāṁśaviśēṣāḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
sarvēṣāṁ cārśasāṁ kṣētraṁ- gudasyārdhapañcamāṅgulāvakāśē tribhāgāntarāstisrō gudavalayaḥ kṣētramiti; kēcittu bhūyāṁsamēva dēśamupadiśantyarśasāṁ- śiśnamapatyapathaṁ galatālumukhanāsikākarṇākṣivartmāni tvak cēti| tadastyadhimāṁsadēśatayā, gudavalijānāṁ tvarśāṁsīti sañjñā tantrē'smin| sarvēṣāṁ cārśasāmadhiṣṭhānaṁ- mēdō māṁsaṁ tvak ca||6||
सर्वेषां चार्शसां क्षेत्रं- गुदस्यार्धपञ्चमाङ्गुलावकाशे त्रिभागान्तरास्तिस्रो गुदवलयः क्षेत्रमिति; केचित्तु भूयांसमेव देशमुपदिशन्त्यर्शसां- शिश्नमपत्यपथं गलतालुमुखनासिकाकर्णाक्षिवर्त्मानि त्वक् चेति| तदस्त्यधिमांसदेशतया, गुदवलिजानां त्वर्शांसीति सञ्ज्ञा तन्त्रेऽस्मिन्| सर्वेषां चार्शसामधिष्ठानं- मेदो मांसं त्वक् च||६||
🔊 Audio coming soon
tribhāgāntarā iti ardhapañcāṅgulasya sārdhāṅgularūpatr̥tīyabhāgāvakāśāḥ| gudavalaya iti gudasya māṁsavalayaḥ| asmiṁśca vibhāgē'rdhapañcāṅgulē gudē gudauṣṭhēna gr̥hītamardhāṅgulaṁ bāhyavalyā parigr̥hyatē| kṣētraṁ dēśa; arśaḥprarōhapradēśa ityarthaḥ| kēcidityanēna tantrāntarē'patyapathādigatānāmapi adhimāṁsānāṁ ‘arśāṁsi’ iti sañjñā bhaṇyatē iti sūcayati | adhiṣṭhānamiti dūṣyam||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra sahajānyarśāṁsi kānicidaṇūni, kānicinmahānti, kāniciddīrghāṇi, kāniciddhrasvāni, kānicidvr̥ttāni, kānicidviṣamavisr̥tāni, kānicidantaḥkuṭilāni, kānicidbahiḥkuṭilāni, kānicijjaṭilāni, kānicidantarmukhāni, yathāsvaṁ dōṣānubandhavarṇāni||7||
तत्र सहजान्यर्शांसि कानिचिदणूनि, कानिचिन्महान्ति, कानिचिद्दीर्घाणि, कानिचिद्ध्रस्वानि, कानिचिद्वृत्तानि, कानिचिद्विषमविसृतानि, कानिचिदन्तःकुटिलानि, कानिचिद्बहिःकुटिलानि, कानिचिज्जटिलानि, कानिचिदन्तर्मुखानि, यथास्वं दोषानुबन्धवर्णानि||७||
🔊 Audio coming soon
tatra sahajānītyādinā saṁsthānaliṅgē prāha| jaṭilānīti tr̥ṇāṅkurākārāṇi| dōṣānubandhavarṇānīti dōṣānurūpavarṇāni||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tairupahatō janmaprabhr̥ti bhavatyatikr̥śō vivarṇaḥ kṣāmō dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣaḥ śarkarāśmarīmān, tathā'niyatavibaddhamuktapakvāmaśuṣkabhinnavarcā antarā'ntarā śvētapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchilakuṇapagandhyāmapurīṣōpavēśī, nābhibastivaṅkṣaṇōddēśē pracuraparikartikānvitaḥ, sagudaśūlapravāhikāpariharṣapramēhaprasaktaviṣṭambhāntrakūjōdāvartahr̥dayēndriyōpalēpaḥ pracuravibaddhatiktāmlōdgāraḥ, sudurbalaḥ, sudurbalāgniḥ, alpaśukraḥ, krōdhanō, duḥkhōpacāraśīlaḥ, kāsaśvāsatamakatr̥ṣṇāhr̥llāsacchardyarōcakāvipākapīnasakṣavathuparītaḥ, taimirikaḥ, śiraḥśūlī, kṣāmabhinnasannasaktajarjarasvaraḥ, karṇarōgī, śūnapāṇipādavadanākṣikūṭaḥ, sajvaraḥ, sāṅgamardaḥ, sarvaparvāsthiśūlī ca, antarā'ntarā pārśvakukṣibastihr̥dayapr̥ṣṭhatrikagrahōpataptaḥ, pradhyānaparaḥ, paramālasaścēti; janmaprabhr̥tyasya gudajairāvr̥tō mārgōparōdhādvāyurapānaḥ pratyārōhan samānavyānaprāṇōdānān pittaślēṣmāṇau ca prakōpayati, ētē sarva ēva prakupitāḥ pañca vāyavaḥ pittaślēṣmāṇau cārśasamabhidravanta ētān vikārānupajanayanti; ityuktāni sahajānyarśāṁsi||8||
तैरुपहतो जन्मप्रभृति भवत्यतिकृशो विवर्णः क्षामो दीनः प्रचुरविबद्धवातमूत्रपुरीषः शर्कराश्मरीमान्, तथाऽनियतविबद्धमुक्तपक्वामशुष्कभिन्नवर्चा अन्तराऽन्तरा श्वेतपाण्डुहरितपीतरक्तारुणतनुसान्द्रपिच्छिलकुणपगन्ध्यामपुरीषोपवेशी, नाभिबस्तिवङ्क्षणोद्देशे प्रचुरपरिकर्तिकान्वितः, सगुदशूलप्रवाहिकापरिहर्षप्रमेहप्रसक्तविष्टम्भान्त्रकूजोदावर्तहृदयेन्द्रियोपलेपः प्रचुरविबद्धतिक्ताम्लोद्गारः, सुदुर्बलः, सुदुर्बलाग्निः, अल्पशुक्रः, क्रोधनो, दुःखोपचारशीलः, कासश्वासतमकतृष्णाहृल्लासच्छर्द्यरोचकाविपाकपीनसक्षवथुपरीतः, तैमिरिकः, शिरःशूली, क्षामभिन्नसन्नसक्तजर्जरस्वरः, कर्णरोगी, शूनपाणिपादवदनाक्षिकूटः, सज्वरः, साङ्गमर्दः, सर्वपर्वास्थिशूली च, अन्तराऽन्तरा पार्श्वकुक्षिबस्तिहृदयपृष्ठत्रिकग्रहोपतप्तः, प्रध्यानपरः, परमालसश्चेति; जन्मप्रभृत्यस्य गुदजैरावृतो मार्गोपरोधाद्वायुरपानः प्रत्यारोहन् समानव्यानप्राणोदानान् पित्तश्लेष्माणौ च प्रकोपयति, एते सर्व एव प्रकुपिताः पञ्च वायवः पित्तश्लेष्माणौ चार्शसमभिद्रवन्त एतान् विकारानुपजनयन्ति; इत्युक्तानि सहजान्यर्शांसि||८||
🔊 Audio coming soon
aniyatatvaṁ vibaddhamuktatvādiviruddhadharmayugmatrayē jñēyam| antarā'ntarēti kadācit, na sarvadā| pracurō vibaddhatvādiguṇayukta udgārō yasya sa tathā| duḥkhōpacāraśīla iti duḥkhōpacārahēturityarthaḥ| pradhyānaṁ ghūrṇanam| kasmāt punarayaṁ sahajārśōyukta īdr̥gvyādhiparigr̥hītō bhavatītyāha- janmētyādi| pratyārōhanniti ūrdhvaṁ gacchan| atra kramēṇa pañcavātaprakōpō bhavati| sarvathā vāyurviguṇō bhavati; tēna sarvatra vātavikārāḥ prāyō bhavanti; pittaślēṣmaprakōpācca tadvikārā api bhavantīti yuktamēva| arśasamiti arśōyuktaṁ puruṣam||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ata ūrdhvaṁ jātasyōttarakālajāni vyākhyāsyāmaḥ- gurumadhuraśītābhiṣyandividāhiviruddhājīrṇapramitāśanāsātmyabhōjanādgavyamātsyavārāhamāhiṣājāvikapiśitabhakṣaṇāt kr̥śaśuṣkapūtimāṁsapaiṣṭikaparamānnakṣīradadhimaṇḍatilaguḍavikr̥tisēvanānmāṣayūṣēkṣurasapiṇyākapiṇḍālukaśuṣkaśāka- śuktalaśunakilāṭatakrapiṇḍakabisamr̥ṇālaśālūkakrauñcādanakaśērukaśr̥ṅgāṭakatarūṭavirūḍhanavaśūkaśamī- dhānyāmamūlakōpayōgādguruphalaśākarāgaharitakamardakavasāśiraspadaparyuṣitapūtiśītasaṅkīrṇānnābhyavahārānmanda- kātikrāntamadyapānādvyāpannagurusalilapānādatisnēhapānādasaṁśōdhanādbastikarmavibhramādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāt sukhaśayanāsanasthānasēvanāccōpahatāgnērmalōpacayō bhavatyatimātraṁ, tathōtkaṭakaviṣamakaṭhināsanasēvanādudbhrāntayānōṣṭrayānādativyavāyādbastinētrāsamyakpraṇidhānādgudakṣaṇanādabhīkṣṇaṁ śītāmbusaṁsparśāccēlalōṣṭatr̥ṇādigharṣaṇāt pratatātinirvāhaṇādvātamūtrapurīṣavēgōdīraṇāt samudīrṇavēgavinigrahāt strīṇāṁ cāmagarbhabhraṁśādgarbhōtpīḍanādviṣamaprasūtibhiśca prakupitō vāyurapānastaṁ malamupacitamadhōgamāsādya gudavaliṣvādhattē, tatastāsvarśāṁsi prādurbhavanti||9||
अत ऊर्ध्वं जातस्योत्तरकालजानि व्याख्यास्यामः- गुरुमधुरशीताभिष्यन्दिविदाहिविरुद्धाजीर्णप्रमिताशनासात्म्यभोजनाद्गव्यमात्स्यवाराहमाहिषाजाविकपिशितभक्षणात् कृशशुष्कपूतिमांसपैष्टिकपरमान्नक्षीरदधिमण्डतिलगुडविकृतिसेवनान्माषयूषेक्षुरसपिण्याकपिण्डालुकशुष्कशाक- शुक्तलशुनकिलाटतक्रपिण्डकबिसमृणालशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकशृङ्गाटकतरूटविरूढनवशूकशमी- धान्याममूलकोपयोगाद्गुरुफलशाकरागहरितकमर्दकवसाशिरस्पदपर्युषितपूतिशीतसङ्कीर्णान्नाभ्यवहारान्मन्द- कातिक्रान्तमद्यपानाद्व्यापन्नगुरुसलिलपानादतिस्नेहपानादसंशोधनाद्बस्तिकर्मविभ्रमादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नात् सुखशयनासनस्थानसेवनाच्चोपहताग्नेर्मलोपचयो भवत्यतिमात्रं, तथोत्कटकविषमकठिनासनसेवनादुद्भ्रान्तयानोष्ट्रयानादतिव्यवायाद्बस्तिनेत्रासम्यक्प्रणिधानाद्गुदक्षणनादभीक्ष्णं शीताम्बुसंस्पर्शाच्चेललोष्टतृणादिघर्षणात् प्रततातिनिर्वाहणाद्वातमूत्रपुरीषवेगोदीरणात् समुदीर्णवेगविनिग्रहात् स्त्रीणां चामगर्भभ्रंशाद्गर्भोत्पीडनाद्विषमप्रसूतिभिश्च प्रकुपितो वायुरपानस्तं मलमुपचितमधोगमासाद्य गुदवलिष्वाधत्ते, ततस्तास्वर्शांसि प्रादुर्भवन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
guruśītētyādau pramitam alpam| kr̥śaṁ durbalaprāṇibhavam| paramānnaṁ pāyasaḥ| piṇyākaṁ tilakalkaḥ, kilāṭō naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ, takrapiṇḍastu takrajō ghanabhāgaḥ, visaṁ sthūlaṁ, mr̥ṇālaṁ tanu, tarūṭaṁ niṣkārakaḥ, krauñcādanaṁ ghēñculikēti khyātaḥ| saṅkīrṇaṁ māṁsabhaktādi miśraprakr̥tikamannam| atikrāntamadyaṁ vyāpannamadyam| avyavāyaḥ adhivyavāyaḥ(?), sa cēhāvyavāyaviṣamavyavāyādirjñēyaḥ| pratatātinirvāhaṇād dīrghātimātrapravāhaṇāt||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
sarṣapamasūramāṣamudgamakuṣṭhakayavakalāyapiṇḍiṭiṇṭikērakēbukatindukakarkandhukākaṇantikābimbībadarakarīrōdumbara- kharjūrajāmbavagōstanāṅguṣṭhakaśēruśr̥ṅgāṭakaśr̥ṅgīdakṣaśikhiśukatuṇḍajihvāpadmamukulakarṇikāsaṁsthānāni sāmānyādvātapittakaphaprabalāni||10||
सर्षपमसूरमाषमुद्गमकुष्ठकयवकलायपिण्डिटिण्टिकेरकेबुकतिन्दुककर्कन्धुकाकणन्तिकाबिम्बीबदरकरीरोदुम्बर- खर्जूरजाम्बवगोस्तनाङ्गुष्ठकशेरुशृङ्गाटकशृङ्गीदक्षशिखिशुकतुण्डजिह्वापद्ममुकुलकर्णिकासंस्थानानि सामान्याद्वातपित्तकफप्रबलानि||१०||
🔊 Audio coming soon
ṭiṇṭikēraṁ karīraphalaṁ, dakṣaḥ kukkuṭaḥ| sāmānyād vātapittakaphaprabalānītyanēna sarvairdōṣairarśasāṁ nānākr̥tiṁ darśayati||10||
Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13
tēṣāmayaṁ viśēṣaḥ- śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāni, tīkṣṇāgrāṇi, vakrāṇi, sphuṭitamukhāni, viṣamavisr̥tāni, śūlākṣēpatōdasphuraṇacimicimāsaṁharṣaparītāni, snigdhōṣṇōpaśayāni, pravāhikādhmānaśiśnavr̥ṣaṇabastivaṅkṣaṇahr̥dgrahāṅgamardahr̥dayadravaprabalāni, pratatavibaddhavātamūtravarcāṁsi, ūrukaṭīpr̥ṣṭhatrikapārśvakukṣibastiśūlaśirō'bhitāpakṣavathūdgārapratiśyāyakāsōdāvartāyāmaśōṣaśōtha- mūrcchārōcakamukhavairasyataimiryakaṇḍūnāsākarṇaśaṅkhaśūlasvarōpaghātakarāṇi, śyāvāruṇaparuṣanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya vātōlbaṇānyarśāṁsīti vidyāt||11|| bhavataścātra- kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca| pramitālpāśanaṁ tīkṣṇamadyamaithunasēvanam||12|| laṅghanaṁ dēśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca| śōkō vātātapasparśō hēturvātārśasāṁ mataḥ||13||
तेषामयं विशेषः- शुष्कम्लानकठिनपरुषरूक्षश्यावानि, तीक्ष्णाग्राणि, वक्राणि, स्फुटितमुखानि, विषमविसृतानि, शूलाक्षेपतोदस्फुरणचिमिचिमासंहर्षपरीतानि, स्निग्धोष्णोपशयानि, प्रवाहिकाध्मानशिश्नवृषणबस्तिवङ्क्षणहृद्ग्रहाङ्गमर्दहृदयद्रवप्रबलानि, प्रततविबद्धवातमूत्रवर्चांसि, ऊरुकटीपृष्ठत्रिकपार्श्वकुक्षिबस्तिशूलशिरोऽभितापक्षवथूद्गारप्रतिश्यायकासोदावर्तायामशोषशोथ- मूर्च्छारोचकमुखवैरस्यतैमिर्यकण्डूनासाकर्णशङ्खशूलस्वरोपघातकराणि, श्यावारुणपरुषनखनयनवदनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य वातोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||११|| भवतश्चात्र- कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च| प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णमद्यमैथुनसेवनम्||१२|| लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च| शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः||१३||
🔊 Audio coming soon
liṅgādisāmānyē vātajādīnāṁ kiṁ viśēṣaniścāyakamityāha- tēṣāmayaṁ viśēṣa iti| ayamiti vakṣyamāṇaliṅgahētubhēdarūpō viśēṣō vātajādivyavacchēdaka ityarthaḥ| yadyapi viśēṣābhidhānē hēturēvāgrē'bhidhātuṁ yujyatē, tathā'pi saṁsthānarūpaliṅgābhidhānānuṣaṅgāt pratilōmavyākhyānādvā liṅgamēvāgrē'bhidhīyatē- śuṣkamlānētyādinā, tadanu kaṣāyētyādinā hētuṁ vakṣyati; ēvaṁ pittakaphajayōrapi vyatikramēṇa hētuliṅgābhidhānaṁ jñēyam| pramitāśanamatra atyalpāśanam| ātapasparśō yadyapyuṣṇastathā'pi rūkṣatayā vātajanakaḥ; uktaṁ hi- “ātapaḥ kaṭukō rūkṣaḥ” ityādi||11-13||
Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16
mr̥duśithilasukumārāṇyasparśasahāni, raktapītanīlakr̥ṣṇāni, svēdōpaklēdabahulāni, visragandhitanupītaraktasrāvīṇi , rudhiravahāni, dāhakaṇḍūśūlanistōdapākavanti, śītōpaśayāni, sambhinnapītaharitavarcāṁsi, pītavisragandhipracuraviṇmūtrāṇi, pipāsājvaratamakasammōhabhōjanadvēṣakarāṇi pītanakhanayanatvaṅmūtrapurīṣasya pittōlbaṇānyarśāṁsīti vidyāt||14|| bhavataścātra- kaṭūṣṇalavaṇakṣāravyāyāmāgnyātapaprabhāḥ | dēśakālāvaśiśirau krōdhō madyamasūyanam||15|| vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṁ ca sarvaṁ pānānnabhēṣajam| pittōlbaṇānāṁ vijñēyaḥ prakōpē hēturarśasām||16||
मृदुशिथिलसुकुमाराण्यस्पर्शसहानि, रक्तपीतनीलकृष्णानि, स्वेदोपक्लेदबहुलानि, विस्रगन्धितनुपीतरक्तस्रावीणि , रुधिरवहानि, दाहकण्डूशूलनिस्तोदपाकवन्ति, शीतोपशयानि, सम्भिन्नपीतहरितवर्चांसि, पीतविस्रगन्धिप्रचुरविण्मूत्राणि, पिपासाज्वरतमकसम्मोहभोजनद्वेषकराणि पीतनखनयनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य पित्तोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||१४|| भवतश्चात्र- कटूष्णलवणक्षारव्यायामाग्न्यातपप्रभाः | देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम्||१५|| विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम्| पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम्||१६||
🔊 Audio coming soon
mr̥dvityādinā pittajaṁ prāha| śithilāni kōmalāni| sukumārāṇi akarkaśāni| raktapītasrāvīṇīti atra raktaśabdēna lōhitavarṇa ucyatē| rudhiravahānīti padēna raktasrutirēvōcyatē| prathamaṁ visragandhīti raktaviśēṣaṇaṁ, dvitīyaṁ visragandhīti viṇmūtraviśēṣaṇam| prathamaṁ pītābhidhānaṁ varcasō haritapītōpadēśārthaṁ, dvitīyaṁ tu visragandhēna saha pītavarṇatōpadēśārthaṁ, tr̥tīyaṁ tu pītanakhētyādau kēvalaṁ pītavarṇatōpadarśanārtham| kaṭūṣṇētyādau prathamamuṣṇapadamuṣṇasparśōpadēśārthaṁ, dvitīyamuṣṇapadamuṣṇavīryōpadarśanārtham| ‘kaṭvamlalavaṇakṣāra’ iti vā pāṭhaḥ||14-16||
Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19
tatra yāni pramāṇavanti, upacitāni, ślakṣṇāni, sparśasahāni , snigdhaśvētapāṇḍupicchilāni, stabdhāni, gurūṇi, stimitāni, suptasuptāni, sthiraśvayathūni, kaṇḍūbahulāni, bahupratatapiñjaraśvētaraktapicchāsrāvīṇi, gurupicchilaśvētamūtrapurīṣāṇi, rūkṣōṣṇōpaśayāni, pravāhikātimātrōtthānavaṅkṣaṇānāhavanti, parikartikāhr̥llāsaniṣṭhīvikākāsārōcakapratiśyāyagauravacchardimūtrakr̥cchraśōṣaśōtha- pāṇḍurōgaśītajvarāśmarīśarkarāhr̥dayēndriyōpalēpāsyamādhuryapramēhakarāṇi, dīrghakālānubandhīni , atimātramagnimārdavaklaibyakarāṇi, āmavikāraprabalāni, śuklanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya ślēṣmōlbaṇānyarśāṁsīti vidyāt||17|| bhavataścātra- madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca| avyāyāmō divāsvapnaḥ śayyāsanasukhē ratiḥ||18|| prāgvātasēvā śītau ca dēśakālāvacintanam| ślaiṣmikāṇāṁ samuddiṣṭamētat kāraṇamarśasām||19||
तत्र यानि प्रमाणवन्ति, उपचितानि, श्लक्ष्णानि, स्पर्शसहानि , स्निग्धश्वेतपाण्डुपिच्छिलानि, स्तब्धानि, गुरूणि, स्तिमितानि, सुप्तसुप्तानि, स्थिरश्वयथूनि, कण्डूबहुलानि, बहुप्रततपिञ्जरश्वेतरक्तपिच्छास्रावीणि, गुरुपिच्छिलश्वेतमूत्रपुरीषाणि, रूक्षोष्णोपशयानि, प्रवाहिकातिमात्रोत्थानवङ्क्षणानाहवन्ति, परिकर्तिकाहृल्लासनिष्ठीविकाकासारोचकप्रतिश्यायगौरवच्छर्दिमूत्रकृच्छ्रशोषशोथ- पाण्डुरोगशीतज्वराश्मरीशर्कराहृदयेन्द्रियोपलेपास्यमाधुर्यप्रमेहकराणि, दीर्घकालानुबन्धीनि , अतिमात्रमग्निमार्दवक्लैब्यकराणि, आमविकारप्रबलानि, शुक्लनखनयनवदनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य श्लेष्मोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||१७|| भवतश्चात्र- मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च| अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः||१८|| प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम्| श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
tatra yānītyādinā kaphajamāha| pramāṇavantīti mahāpramāṇāni| suptasuptānīti atyarthaṁ niścētanāni| dīrghakālānuśayāmīti dīrghakālānubandhīni||17-19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
hētulakṣaṇasaṁsargādvidyāddvandvōlbaṇāni ca| sarvō hētustridōṣāṇāṁ sahajairlakṣaṇaiḥ samam||20||
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च| सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणैः समम्||२०||
🔊 Audio coming soon
hētulakṣaṇētyādau ulbaṇapadēna dvandvajē tr̥tīyō'pi dōṣō janakō'styēva, paraṁ sōlbaṇō na bhavatīti darśayati| sarvō hēturiti yathōktasarvahētuḥ, sahajaḥ lakṣaṇaiḥ saha sarvō hētustridōṣāṇāṁ bhavati; tēna tridōṣē sarvahētutvāt sahajāni lakṣaṇāni bhavantītyarthaḥ||20||
Adhikarana 14 (21-22) · Śloka 22
viṣṭambhō'nnasya daurbalyaṁ kukṣērāṭōpa ēva ca| kārśyamudgārabāhulyaṁ sakthisādō'lpaviṭkatā||21|| grahaṇīdōṣapāṇḍvartērāśaṅkā cōdarasya ca| pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivr̥ddhayē||22||
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च| कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता||२१|| ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च| पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये||२२||
🔊 Audio coming soon
viṣṭambhaḥ apracalatvam| āṭōpaḥ guḍaguḍāśabdaḥ||21-22||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
arśāṁsi khalu jāyantē nāsannipatitaistribhiḥ| dōṣairdōṣaviśēṣāttu viśēṣaḥ kalpyatē'rśasām||23||
अर्शांसि खलु जायन्ते नासन्निपतितैस्त्रिभिः| दोषैर्दोषविशेषात्तु विशेषः कल्प्यतेऽर्शसाम्||२३||
🔊 Audio coming soon
arśasāṁ tridōṣajanyatvē'pi ēkadōṣajatvādivyapadēśamāha- arśāṁsītyādi| yadyapi sannipatitairityuktē trayāṇāṁ mēlakō labhyatē, tathā'pi tribhiriti padaṁ trayāṇāmapyatrānubandhyatvasyōpadarśanārtham| dōṣaviśēṣāditi ulbaṇarūpavātādiviśēṣāt| viśēṣa iti vātajō'yaṁ, pittajō'yamityādikō viśēṣaḥ||23||
Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25
pañcātmā mārutaḥ pittaṁ kaphō gudavalitrayam| sarva ēva prakupyanti gudajānāṁ samudbhavē||24|| tasmādarśāṁsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca| sarvadēhōpatāpīni prāyaḥ kr̥cchratamāni ca||25||
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम्| सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे||२४|| तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च| सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
pañcātmēti prāṇāpānavyānōdānasamānarūpaḥ||24-25||
Adhikarana 17 (26-32) · Śloka 32
hastē pādē mukhē nābhyāṁ gudē vr̥ṣaṇayōstathā| śōthō hr̥tpārśvaśūlaṁ ca yasyāsādhyō'rśasō hi saḥ||26|| hr̥tpārśvaśūlaṁ sammōhaśchardiraṅgasya rug jvaraḥ| tr̥ṣṇā gudasya pākaśca nihanyargudajāturam||27|| sahajāni tridōṣāṇi yāni cābhyantarāṁ valim| jāyantē'rśāṁsi saṁśritya tānyasādhyāni nirdiśēt||28|| śōṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvitē| yāpyantē dīptakāyāgnēḥ pratyākhyēyānyatō'nyathā||29|| dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca| kr̥cchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca||30|| bāhyāyāṁ tu valau jātānyēkadōṣōlbaṇāni ca| arśāṁsi sukhasādhyāni na cirōtpātatāni ca||31|| tēṣāṁ praśamanē yatnamāśu kuryādvicakṣaṇaḥ| tānyāśu hi gudaṁ baddhvā kuryurbaddhagudōdaram||32||
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा| शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः||२६|| हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग् ज्वरः| तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्यर्गुदजातुरम्||२७|| सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम्| जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्||२८|| शोषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते| याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा||२९|| द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||३०|| बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पाततानि च||३१|| तेषां प्रशमने यत्नमाशु कुर्याद्विचक्षणः| तान्याशु हि गुदं बद्ध्वा कुर्युर्बद्धगुदोदरम्||३२||
🔊 Audio coming soon
hastētyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| aṅgasya rugiti sarvāṅgaruk| śēṣatvādāyuṣa iti āyuṣaḥ śēṣatvē satītyarthaḥ| samanvita iti bhāvē ktaḥ; tēna catuḥpādasamanvayē satītyarthaḥ||26-32||
Adhikarana 18 (33-37) · Śloka 37
tatrāhurēkē śastrēṇa kartanaṁ hitamarśasām| dāhaṁ kṣārēṇa cāpyēkē, dāhamēkē tathā'gninā||33|| astyētadbhūritantrēṇa dhīmatā dr̥ṣṭakarmaṇā| kriyatē trividhaṁ karma bhraṁśastatra sudāruṇaḥ||34|| puṁstvōpaghātaḥ śvayathurgudē vēgavinigrahaḥ| ādhmānaṁ dāruṇaṁ śūlaṁ vyathā raktātivartanam||35|| punarvirōhō rūḍhānāṁ klēdō bhraṁśō gudasya ca| maraṇaṁ vā bhavēcchīghraṁ śastrakṣārāgnivibhramāt||36|| yattu karma sukhōpāyamalpabhraṁśamadāruṇam| tadarśasāṁ pravakṣyāmi samūlānāṁ vivr̥ttayē||37||
तत्राहुरेके शस्त्रेण कर्तनं हितमर्शसाम्| दाहं क्षारेण चाप्येके, दाहमेके तथाऽग्निना||३३|| अस्त्येतद्भूरितन्त्रेण धीमता दृष्टकर्मणा| क्रियते त्रिविधं कर्म भ्रंशस्तत्र सुदारुणः||३४|| पुंस्त्वोपघातः श्वयथुर्गुदे वेगविनिग्रहः| आध्मानं दारुणं शूलं व्यथा रक्तातिवर्तनम्||३५|| पुनर्विरोहो रूढानां क्लेदो भ्रंशो गुदस्य च| मरणं वा भवेच्छीघ्रं शस्त्रक्षाराग्निविभ्रमात्||३६|| यत्तु कर्म सुखोपायमल्पभ्रंशमदारुणम्| तदर्शसां प्रवक्ष्यामि समूलानां विवृत्तये||३७||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā cikitsāmāha| kartanaṁ chēdanam| bhūri tantrāṇi adhītāni yēna sa bhūritantraḥ| ayaṁ prakaraṇārthaḥ- śikṣitēnaiva śastrakarma vidhānataḥ kartavyam| punarvirōhaḥ punarutpattiḥ; rūḍhānāṁ rūḍhavraṇānām||33-37||
Adhikarana 19 (38-61) · Śloka 61
vātaślēṣmōlbaṇānyāhuḥ śuṣkāṇyarśāṁsi tadvidaḥ| prasrāvīṇi tathā''rdrāṇi raktapittōlbaṇāni ca||38|| tatra śuṣkārśasāṁ pūrvaṁ pravakṣyāmi cikitsitam| stabdhāni svēdayēt pūrvaṁ śōphaśūlānvitāni ca||39|| citrakakṣārabilvānāṁ tailēnābhyajya buddhimān| yavamāṣakulatthānāṁ pulākānāṁ ca pōṭṭalaiḥ||40|| gōkharāśvaśakr̥tpiṇḍaistilakalkaistuṣaistathā| vacāśatāhvāpiṇḍairvā sukhōṣṇaiḥ snēhasaṁyutaiḥ||41|| śaktūnāṁ piṇḍikābhirvā snigdhānāṁ tailasarpiṣā| śuṣkamūlakapiṇḍairvā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ||42|| rāsnāpiṇḍaiḥ sukhōṣṇairvā sasnēhairhāpuṣairapi| iṣṭakasya kharāhvāyāḥ śākairgr̥ñjanakasya vā||43|| abhyajya kuṣṭhatailēna svēdayēt pōṭṭalīkr̥taiḥ| vr̥ṣārkairaṇḍabilvānāṁ patrōtkvāthaiśca sēcayēt||44|| mūlakatriphalārkāṇāṁ vēṇūnāṁ varuṇasya ca| agnimanthasya śigrōśca patrāṇyaśmantakasya ca||45|| jalēnōtkvāthya śūlārtaṁ svabhyaktamavagāhayēt| kōlōtkvāthē'thavā kōṣṇē sauvīrakatuṣōdakē||46|| bilvakvāthē'thavā takrē dadhimaṇḍāmlakāñjikē| gōmūtrē vā sukhōṣṇē taṁ svabhyaktamavagāhayēt||47|| kr̥ṣṇasarpavarāhōṣṭrajatukāvr̥ṣadaṁśajām| vasāmabhyañjanē dadyāddhūpanaṁ cārśasāṁ hitam||48|| nr̥kēśāḥ sarpanirmōkō vr̥ṣadaṁśasya carma ca| arkamūlaṁ śamīpatramarśōbhyō dhūpanaṁ hitam||49|| tumburūṇi viḍaṅgāni dēvadārvakṣatā ghr̥tam| br̥hatī cāśvagandhā ca pippalyaḥ surasā ghr̥tam||50|| varāhavr̥ṣaviṭ caiva dhūpanaṁ saktavō ghr̥tam| kuñjarasya purīṣaṁ tu ghr̥taṁ sarjarasastathā||51|| haridrācūrṇasaṁyuktaṁ sudhākṣīraṁ pralēpanam| gōpittapiṣṭāḥ pippalyaḥ saharidrāḥ pralēpanam||52|| śirīṣabījaṁ kuṣṭhaṁ ca pippalyaḥ saindhavaṁ guḍaḥ| arkakṣīraṁ sudhākṣīraṁ triphalā ca pralēpanam||53|| pippalyaścitrakaḥ śyāmā kiṇvaṁ madanataṇḍulāḥ| pralēpaḥ kukkuṭaśakr̥ddharidrāguḍasaṁyutaḥ||54|| dantī śyāmā'mr̥tāsaṅgaḥ pārāvataśakr̥dguḍaḥ| pralēpaḥ syādgajāsthīni nimbō bhallātakāni ca||55|| pralēpaḥ syādalaṁ kōṣṇaṁ vāsantakavasāyutam| śūlaśvayathuhr̥dyuktaṁ culūkīvasayā'thavā||56|| ārkaṁ payaḥ sudhākāṇḍaṁ kaṭukālābupallavāḥ| karañjō bastamūtraṁ ca lēpanaṁ śrēṣṭhamarśasām||57|| abhyaṅgādyāḥ pradēhāntā ya ētē parikīrtitāḥ| stambhaśvayathukaṇḍvartiśamanāstē'rśasāṁ matāḥ||58|| pradēhāntairupakrāntānyarśāṁsi prasravanti hi| sañcitaṁ duṣṭarudhiraṁ tataḥ sampadyatē sukhī||59|| śītōṣṇāsnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati| raktē duṣṭē bhiṣak tasmādraktamēvāvasēcayēt||60|| jalaukōbhistathā śastraiḥ sūcībhirvā punaḥ punaḥ| avartamānaṁ rudhiraṁ raktārśōbhyaḥ pravāhayēt||61||
वातश्लेष्मोल्बणान्याहुः शुष्काण्यर्शांसि तद्विदः| प्रस्रावीणि तथाऽऽर्द्राणि रक्तपित्तोल्बणानि च||३८|| तत्र शुष्कार्शसां पूर्वं प्रवक्ष्यामि चिकित्सितम्| स्तब्धानि स्वेदयेत् पूर्वं शोफशूलान्वितानि च||३९|| चित्रकक्षारबिल्वानां तैलेनाभ्यज्य बुद्धिमान्| यवमाषकुलत्थानां पुलाकानां च पोट्टलैः||४०|| गोखराश्वशकृत्पिण्डैस्तिलकल्कैस्तुषैस्तथा| वचाशताह्वापिण्डैर्वा सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः||४१|| शक्तूनां पिण्डिकाभिर्वा स्निग्धानां तैलसर्पिषा| शुष्कमूलकपिण्डैर्वा पिण्डैर्वा कार्ष्णगन्धिकैः||४२|| रास्नापिण्डैः सुखोष्णैर्वा सस्नेहैर्हापुषैरपि| इष्टकस्य खराह्वायाः शाकैर्गृञ्जनकस्य वा||४३|| अभ्यज्य कुष्ठतैलेन स्वेदयेत् पोट्टलीकृतैः| वृषार्कैरण्डबिल्वानां पत्रोत्क्वाथैश्च सेचयेत्||४४|| मूलकत्रिफलार्काणां वेणूनां वरुणस्य च| अग्निमन्थस्य शिग्रोश्च पत्राण्यश्मन्तकस्य च||४५|| जलेनोत्क्वाथ्य शूलार्तं स्वभ्यक्तमवगाहयेत्| कोलोत्क्वाथेऽथवा कोष्णे सौवीरकतुषोदके||४६|| बिल्वक्वाथेऽथवा तक्रे दधिमण्डाम्लकाञ्जिके| गोमूत्रे वा सुखोष्णे तं स्वभ्यक्तमवगाहयेत्||४७|| कृष्णसर्पवराहोष्ट्रजतुकावृषदंशजाम्| वसामभ्यञ्जने दद्याद्धूपनं चार्शसां हितम्||४८|| नृकेशाः सर्पनिर्मोको वृषदंशस्य चर्म च| अर्कमूलं शमीपत्रमर्शोभ्यो धूपनं हितम्||४९|| तुम्बुरूणि विडङ्गानि देवदार्वक्षता घृतम्| बृहती चाश्वगन्धा च पिप्पल्यः सुरसा घृतम्||५०|| वराहवृषविट् चैव धूपनं सक्तवो घृतम्| कुञ्जरस्य पुरीषं तु घृतं सर्जरसस्तथा||५१|| हरिद्राचूर्णसंयुक्तं सुधाक्षीरं प्रलेपनम्| गोपित्तपिष्टाः पिप्पल्यः सहरिद्राः प्रलेपनम्||५२|| शिरीषबीजं कुष्ठं च पिप्पल्यः सैन्धवं गुडः| अर्कक्षीरं सुधाक्षीरं त्रिफला च प्रलेपनम्||५३|| पिप्पल्यश्चित्रकः श्यामा किण्वं मदनतण्डुलाः| प्रलेपः कुक्कुटशकृद्धरिद्रागुडसंयुतः||५४|| दन्ती श्यामाऽमृतासङ्गः पारावतशकृद्गुडः| प्रलेपः स्याद्गजास्थीनि निम्बो भल्लातकानि च||५५|| प्रलेपः स्यादलं कोष्णं वासन्तकवसायुतम्| शूलश्वयथुहृद्युक्तं चुलूकीवसयाऽथवा||५६|| आर्कं पयः सुधाकाण्डं कटुकालाबुपल्लवाः| करञ्जो बस्तमूत्रं च लेपनं श्रेष्ठमर्शसाम्||५७|| अभ्यङ्गाद्याः प्रदेहान्ता य एते परिकीर्तिताः| स्तम्भश्वयथुकण्ड्वर्तिशमनास्तेऽर्शसां मताः||५८|| प्रदेहान्तैरुपक्रान्तान्यर्शांसि प्रस्रवन्ति हि| सञ्चितं दुष्टरुधिरं ततः सम्पद्यते सुखी||५९|| शीतोष्णास्निग्धरूक्षैर्हि न व्याधिरुपशाम्यति| रक्ते दुष्टे भिषक् तस्माद्रक्तमेवावसेचयेत्||६०|| जलौकोभिस्तथा शस्त्रैः सूचीभिर्वा पुनः पुनः| अवर्तमानं रुधिरं रक्तार्शोभ्यः प्रवाहयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
vātaślēṣmōlbaṇānītyatra yadyapi kaphajē srāva uktaḥ, tathā'pi sa picchārūpānubandhaḥ na tu raktasrāvaḥ, tēna śuṣkārśōgrahaṇaṁ; picchāsrāvastu śuṣkārdrakāraṇamēlakē'pi bhavati| citrakakṣārabilvānāṁ tailēnēti citrakādisiddhēna tailēna| pulākaṁ tucchadhānyam| kārṣṇagandhikairiti śōbhāñjanakr̥taiḥ| kharāhvāyā ajamōdāyāḥ| kuṣṭhatailēnēti kuṣṭhasiddhatailēna| jatukā carmacaṭikā| vr̥ṣadaṁśaḥ biḍālaḥ| akṣatā iti akhaṇḍitā yavāḥ| ghr̥tapādāntāścatvārō dhūpāḥ; hastimalasarjarasābhyāṁ ca pañcamō dhūpaḥ| kiṇvaṁ surābījam| madanataṇḍulā madanaphalaśasyam| dantī nikumbhā| amr̥tāsaṅgaḥ mayūratuttham| alaṁ haritālam| vāsantakavasā uṣṭravasā| kaṭukālābuḥ tiktakālābuḥ| jalaukōbhirityādau avartamānaṁ rudhiraṁ pravāhayēditi yōjyam| bilvapēśikā bilvamadhyam||38-61||
Adhikarana 20 (62-71) · Śloka 71
gudaśvayathuśūlārtaṁ mandāgniṁ pāyayēttu tam| tryūṣaṇaṁ pippalīmūlaṁ pāṭhāṁ hiṅgu sacitrakam||62|| sauvarcalaṁ puṣkarākhyamajājīṁ bilvapēṣikām| biḍaṁ yavānīṁ hapuṣāṁ viḍaṅgaṁ saindhavaṁ vacām||63|| tintiḍīkaṁ ca maṇḍēna madyēnōṣṇōdakēna vā| tathā'rśōgrahaṇīdōṣaśūlānāhādvimucyatē||64|| pācanaṁ pāyayēdvā tadyaduktaṁ hyātisārikē| saguḍāmabhayāṁ vā'pi prāśayēt paurvabhaktikīm||65|| pāyayēdvā trivr̥ccūrṇaṁ triphalārasasaṁyutam| hr̥tē gudāśrayē dōṣē gacchantyarśāṁsi saṅkṣayam||66|| gōmūtrādhyuṣitāṁ dadyāt saguḍāṁ vā harītakīm| harītakīṁ takrayutāṁ triphalāṁ vā prayōjayēt||67|| sanāgaraṁ citrakaṁ vā sīdhuyuktaṁ prayōjayēt| dāpayēccavyayuktaṁ vā sīdhuṁ sājājicitrakam||68|| surāṁ sahapuṣāpāṭhāṁ dadyāt sauvarcalānvitām| dadhitthabilvasaṁyuktaṁ yuktaṁ vā cavyacitrakaiḥ||69|| bhallātakayutaṁ vā'pi pradadyāttakratarpaṇam| bilvanāgarayuktaṁ vā yavānyā citrakēṇa ca||70|| citrakaṁ hapuṣāṁ hiṅguṁ dadyādvā takrasaṁyutam| pañcakōlayutaṁ vā'pi takramasmai pradāpayēt||71||
गुदश्वयथुशूलार्तं मन्दाग्निं पाययेत्तु तम्| त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं पाठां हिङ्गु सचित्रकम्||६२|| सौवर्चलं पुष्कराख्यमजाजीं बिल्वपेषिकाम्| बिडं यवानीं हपुषां विडङ्गं सैन्धवं वचाम्||६३|| तिन्तिडीकं च मण्डेन मद्येनोष्णोदकेन वा| तथाऽर्शोग्रहणीदोषशूलानाहाद्विमुच्यते||६४|| पाचनं पाययेद्वा तद्यदुक्तं ह्यातिसारिके| सगुडामभयां वाऽपि प्राशयेत् पौर्वभक्तिकीम्||६५|| पाययेद्वा त्रिवृच्चूर्णं त्रिफलारससंयुतम्| हृते गुदाश्रये दोषे गच्छन्त्यर्शांसि सङ्क्षयम्||६६|| गोमूत्राध्युषितां दद्यात् सगुडां वा हरीतकीम्| हरीतकीं तक्रयुतां त्रिफलां वा प्रयोजयेत्||६७|| सनागरं चित्रकं वा सीधुयुक्तं प्रयोजयेत्| दापयेच्चव्ययुक्तं वा सीधुं साजाजिचित्रकम्||६८|| सुरां सहपुषापाठां दद्यात् सौवर्चलान्विताम्| दधित्थबिल्वसंयुक्तं युक्तं वा चव्यचित्रकैः||६९|| भल्लातकयुतं वाऽपि प्रदद्यात्तक्रतर्पणम्| बिल्वनागरयुक्तं वा यवान्या चित्रकेण च||७०|| चित्रकं हपुषां हिङ्गुं दद्याद्वा तक्रसंयुतम्| पञ्चकोलयुतं वाऽपि तक्रमस्मै प्रदापयेत्||७१||
🔊 Audio coming soon
gōmūtrādhyuṣitāmiti rātrau gōmūtrasthāpitām| bhallātakayutamityatra bhallātakacūrṇasya saktvapēkṣayā daśamō bhāgaḥ| uktaṁ hi- “cūrṇaṁ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṁyōjitaṁ dēyam” iti; anyē tu tarpaṇabhallātakacūrṇayōḥ samānayōḥ stōkasya prayōgamāhuḥ||62-71||
Adhikarana 21 (72-75) · Śloka 75
hapuṣāṁ kuñcikāṁ dhānyamajājīṁ kāravīṁ śaṭīm| pippalīṁ pippalīmūlaṁ citrakaṁ hastipippalīm||72|| yavānīṁ cājamōdāṁ ca cūrṇitaṁ takrasaṁyutam| mandāmlakaṭukaṁ vidvān sthāpayēddhr̥tabhājanē||73|| vyaktāmlakaṭukaṁ jātaṁ takrāriṣṭaṁ mukhapriyam| prapibēnmātrayā kālēṣvannasya tr̥ṣitastriṣu||74|| dīpanaṁ rōcanaṁ varṇyaṁ kaphavātānulōmanam| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṁ balavardhanam||75|| iti takrāriṣṭaḥ|
हपुषां कुञ्चिकां धान्यमजाजीं कारवीं शटीम्| पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्||७२|| यवानीं चाजमोदां च चूर्णितं तक्रसंयुतम्| मन्दाम्लकटुकं विद्वान् स्थापयेद्धृतभाजने||७३|| व्यक्ताम्लकटुकं जातं तक्रारिष्टं मुखप्रियम्| प्रपिबेन्मात्रया कालेष्वन्नस्य तृषितस्त्रिषु||७४|| दीपनं रोचनं वर्ण्यं कफवातानुलोमनम्| गुदश्वयथुकण्ड्वर्तिनाशनं बलवर्धनम्||७५|| इति तक्रारिष्टः|
🔊 Audio coming soon
takrāriṣṭē tu grahaṇīcikitsāyāṁ “yavānyāmalakaṁ pathyā marīcaṁ tripalāṁśikam| lavaṇāni palāṁśāni pañca caikatra cūrṇayēt|| takrē tadāsutaṁ jātaṁ takrāriṣṭaṁ pibēnnaraḥ” (ci.a.15) ityuktatakrāriṣṭānusārēṇēhāpi takracūrṇamānavyavasthā| ētadanusāraprakṣiptēnaiva cātra hapuṣādicūrṇēna mandāmlakaṭukaṁ bhavatītyuktaṁ; mandāmlakaṭukaṁ sthāpayēt, vyaktāmlakaṭukamiti jātalakṣaṇaṁ; vyaktāmlaṁ kaṭu cēti vyaktāmlakaṭukaṁ; na tu kaṭutvamapi vyaktamatra, sandhānēna vyaktakaṭutānutpādāt| annasya triṣu kālēṣviti bhōjanādimadhyāntēṣu| sasnēhaṁ takraṁ vātē, kaphē rūkṣam||72-75||
Adhikarana 22 (76-88) · Śloka 88
tvacaṁ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṁ pralēpayēt| takraṁ vā dadhi vā tatra jātamarśōharaṁ pibēt||76|| vātaślēṣmārśasāṁ takrāt paraṁ nāstīha bhēṣajam| tat prayōjyaṁ yathādōṣaṁ sasnēhaṁ rūkṣamēva vā||77|| saptāhaṁ vā daśāhaṁ vā pakṣaṁ māsamathāpi vā| balakālaviśēṣajñō bhiṣak takraṁ prayōjayēt||78|| atyarthamr̥dukāyāgnēstakramēvāvacārayēt| sāyaṁ vā lājaśaktūnāṁ dadyāttakrāvalēhikām||79|| jīrṇē takrē pradadyādvā takrapēyāṁ sasaindhavām| takrānupānaṁ sasnēhaṁ takraudanamataḥ param||80|| yūṣairmāṁsarasairvā'pi bhōjayēttakrasaṁyutaiḥ| yūṣai rasēna vā'pyūrdhvaṁ takrasiddhēna bhōjayēt||81|| kālakramajñaḥ sahasā na ca takraṁ nivartayēt| takraprayōgō māsāntaḥ kramēṇōparamō hitaḥ||82|| apakarṣō yathōtkarṣō na tvannādapakr̥ṣyatē| śaktyāgamanarakṣārthaṁ dārḍhyārthamanalasya ca||83|| balōpacayavarṇārthamēṣa nirdiśyatē kramaḥ| rūkṣamardhōddhr̥tasnēhaṁ yataścānuddhr̥taṁ ghr̥tam||84|| takraṁ dōṣāgnibalavittrividhaṁ tat prayōjayēt| hatāni na virōhanti takrēṇa gudajāni tu||85|| bhūmāvapi niṣiktaṁ taddahēttakraṁ tr̥ṇōlupam| kiṁ punardīptakāyāgnēḥ śuṣkāṇyarśāṁsi dēhinaḥ||86|| srōtaḥsu takraśuddhēṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tēna puṣṭirbalaṁ varṇaḥ praharṣaścōpajāyatē||87|| vātaślēṣmavikārāṇāṁ śataṁ cāpi nivartatē| nāsti takrāt paraṁ kiñcidauṣadhaṁ kaphavātajē||88||
त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत्| तक्रं वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत्||७६|| वातश्लेष्मार्शसां तक्रात् परं नास्तीह भेषजम्| तत् प्रयोज्यं यथादोषं सस्नेहं रूक्षमेव वा||७७|| सप्ताहं वा दशाहं वा पक्षं मासमथापि वा| बलकालविशेषज्ञो भिषक् तक्रं प्रयोजयेत्||७८|| अत्यर्थमृदुकायाग्नेस्तक्रमेवावचारयेत्| सायं वा लाजशक्तूनां दद्यात्तक्रावलेहिकाम्||७९|| जीर्णे तक्रे प्रदद्याद्वा तक्रपेयां ससैन्धवाम्| तक्रानुपानं सस्नेहं तक्रौदनमतः परम्||८०|| यूषैर्मांसरसैर्वाऽपि भोजयेत्तक्रसंयुतैः| यूषै रसेन वाऽप्यूर्ध्वं तक्रसिद्धेन भोजयेत्||८१|| कालक्रमज्ञः सहसा न च तक्रं निवर्तयेत्| तक्रप्रयोगो मासान्तः क्रमेणोपरमो हितः||८२|| अपकर्षो यथोत्कर्षो न त्वन्नादपकृष्यते| शक्त्यागमनरक्षार्थं दार्ढ्यार्थमनलस्य च||८३|| बलोपचयवर्णार्थमेष निर्दिश्यते क्रमः| रूक्षमर्धोद्धृतस्नेहं यतश्चानुद्धृतं घृतम्||८४|| तक्रं दोषाग्निबलवित्त्रिविधं तत् प्रयोजयेत्| हतानि न विरोहन्ति तक्रेण गुदजानि तु||८५|| भूमावपि निषिक्तं तद्दहेत्तक्रं तृणोलुपम्| किं पुनर्दीप्तकायाग्नेः शुष्काण्यर्शांसि देहिनः||८६|| स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु रसः सम्यगुपैति यः| तेन पुष्टिर्बलं वर्णः प्रहर्षश्चोपजायते||८७|| वातश्लेष्मविकाराणां शतं चापि निवर्तते| नास्ति तक्रात् परं किञ्चिदौषधं कफवातजे||८८||
🔊 Audio coming soon
takraprayōgaḥ- pūrvāhṇē takramēva kēvalaṁ pēyaṁ, tatrātyarthaṁ mr̥dvagninā sāyamapi takramēva sēvyam, ētat ‘atyarthamr̥dukāyāgnēstakramēvāvacārayēt’ ityanēnōktam| kiñcitpravr̥ddhē'gnau prātastakramēva pēyaṁ, sāyaṁ tu lājasaktūnāṁ takrayuktā'valēhikā dēyā| tatastu kramēṇāgnau vr̥ddhē takrapēyā takraudanaṁ takrasaṁskr̥tayūṣādibhōjanāni sāyaṁ dēyāni, prātastu takramēva, saptāhādistakrakālō jñēyaḥ| atra jatūkarṇaḥ- “prātastakraprayōgaḥ, kramēṇōtkarṣāpakarṣau, jīrṇē ca saindhavānvitatakrēṇaudanaṁ vā, atimandāgnēstakramēva” iti| sahasēti ēkadā| māsāntē iti māsē nātikrāmati| apakarṣō yathōtkarṣa iti yēna kramēṇa takraṁ vr̥ddhaṁ tēnaiva mātrākramēṇa takramapakr̥ṣyata iti| takraprayōgahrāsē sati annasamudāyāddhrāsō na kartavyaḥ, yōṁ'śastakrasyāpakr̥ṣṭaḥ sa annāntarēṇa pūraṇīya ityarthaḥ| kasmādayaṁ takraprayōgakrama ityāha- śaktītyādi| rūkṣamityādinōktaṁ trividhaṁ takraṁ kaphapittavātēṣu dōṣēṣu, mandatama-mandatara-mandēṣvagniṣu, balēṣu cādhamamadhyamōttamēṣu, yathāsaṅkhyaṁ jñēyam| bhūmāvapītyādi kēcit paṭhanti| śatamiti viṁśatiḥ ślēṣmavikārāḥ, aśītirvātavikārā iti militvā vikārāṇāṁ śatam||76-88||
Adhikarana 23 (89-95) · Śloka 96
pippalīṁ pippalīmūlaṁ citrakaṁ hastipippalīm| śr̥ṅgavēramajājīṁ ca kāravīṁ dhānyatumburu||89|| bilvaṁ karkaṭakaṁ pāṭhāṁ piṣṭvā pēyāṁ vipācayēt| phalāmlāṁ yamakairbhr̥ṣṭāṁ tāṁ dadyādgudajāpahām||90|| ētaiścaiva khaḍān kuryādētaiśca vipacējjalam| ētaiścaiva ghr̥taṁ sādhyamarśasāṁ vinivr̥ttayē||91|| śaṭīpalāśasiddhāṁ vā pippalyā nāgarēṇa vā| dadyādyavāgūṁ takrāmlāṁ maricairavacūrṇitām||92|| śuṣkamūlakayūṣaṁ vā yūṣaṁ kaulatthamēva vā| dadhitthabilvayūṣaṁ vā sakulatthamakuṣṭhakam||93|| chāgalaṁ vā rasaṁ dadyādyūṣairēbhirvimiśritam| lāvādīnāṁ phalāmlaṁ vā satakraṁ grāhibhiryutam||94|| raktaśālirmahāśāliḥ kalamō lāṅgalaḥ sitaḥ| śāradaḥ ṣaṣṭikaścaiva syādannavidhirarśasām||95|| ityuktō bhinnaśakr̥tāmarśasāṁ ca kriyākramaḥ|96|
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्| शृङ्गवेरमजाजीं च कारवीं धान्यतुम्बुरु||८९|| बिल्वं कर्कटकं पाठां पिष्ट्वा पेयां विपाचयेत्| फलाम्लां यमकैर्भृष्टां तां दद्याद्गुदजापहाम्||९०|| एतैश्चैव खडान् कुर्यादेतैश्च विपचेज्जलम्| एतैश्चैव घृतं साध्यमर्शसां विनिवृत्तये||९१|| शटीपलाशसिद्धां वा पिप्पल्या नागरेण वा| दद्याद्यवागूं तक्राम्लां मरिचैरवचूर्णिताम्||९२|| शुष्कमूलकयूषं वा यूषं कौलत्थमेव वा| दधित्थबिल्वयूषं वा सकुलत्थमकुष्ठकम्||९३|| छागलं वा रसं दद्याद्यूषैरेभिर्विमिश्रितम्| लावादीनां फलाम्लं वा सतक्रं ग्राहिभिर्युतम्||९४|| रक्तशालिर्महाशालिः कलमो लाङ्गलः सितः| शारदः षष्टिकश्चैव स्यादन्नविधिरर्शसाम्||९५|| इत्युक्तो भिन्नशकृतामर्शसां च क्रियाक्रमः|९६|
🔊 Audio coming soon
bilvaṁ bālabilvam| phalāmlamiti phalairdāḍimādibhiramlām| grāhibhiryutamiti varcōgrāhidaśasaṁskr̥tam| raktaśālyādayō'nnapānavyākr̥tāḥ||89-95||-
Adhikarana 24 (96-102) · Śloka 102
yē'tyarthaṁ gāḍhaśakr̥tastēṣāṁ vakṣyāmi bhēṣajam||96|| sasnēhaiḥ śaktubhiryuktāṁ prasannāṁ lavaṇīkr̥tām| dadyānmatsyaṇḍikāṁ pūrvaṁ bhakṣayitvā sanāgarām||97|| guḍaṁ sanāgaraṁ pāṭhāṁ phalāmlaṁ pāyayēcca tam| guḍaṁ ghr̥tayavakṣārayuktaṁ vā'pi prayōjayēt||98|| yavānīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ dāḍimasya rasaṁ guḍam| satakralavaṇaṁ dadyādvātavarcō'nulōmanam||99|| duḥsparśakēna bilvēna yavānyā nāgarēṇa vā| ēkaikēnāpi saṁyuktā pāṭhā hantyarśasāṁ rujam||100|| prāgbhaktaṁ yamakē bhr̥ṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān| karañjapallavān dadyādvātarcō'nulōmanān||101|| madirāṁ vā salavaṇāṁ sīdhuṁ sauvīrakaṁ tathā| guḍanāgarasaṁyuktaṁ pibēdvā paurvabhaktikam||102||
येऽत्यर्थं गाढशकृतस्तेषां वक्ष्यामि भेषजम्||९६|| सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तां प्रसन्नां लवणीकृताम्| दद्यान्मत्स्यण्डिकां पूर्वं भक्षयित्वा सनागराम्||९७|| गुडं सनागरं पाठां फलाम्लं पाययेच्च तम्| गुडं घृतयवक्षारयुक्तं वाऽपि प्रयोजयेत्||९८|| यवानीं नागरं पाठां दाडिमस्य रसं गुडम्| सतक्रलवणं दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनम्||९९|| दुःस्पर्शकेन बिल्वेन यवान्या नागरेण वा| एकैकेनापि संयुक्ता पाठा हन्त्यर्शसां रुजम्||१००|| प्राग्भक्तं यमके भृष्टान् सक्तुभिश्चावचूर्णितान्| करञ्जपल्लवान् दद्याद्वातर्चोऽनुलोमनान्||१०१|| मदिरां वा सलवणां सीधुं सौवीरकं तथा| गुडनागरसंयुक्तं पिबेद्वा पौर्वभक्तिकम्||१०२||
🔊 Audio coming soon
yavānīnāgaramityādau yavānyādīni samāni takrēṇa pēyāni; lavaṇaṁ tāvadyāvallavaṇarasatā bhavati||96-102||
Adhikarana 25 (103-118) · Śloka 118
pippalīnāgarakṣārakāravīdhānyajīrakaiḥ| phāṇitēna ca saṁyōjya phalāmlaṁ dāpayēdghr̥tam||103|| pippalī pippalīmūlaṁ citrakō hastipippalī| śr̥ṅgavērayavakṣārau taiḥ siddhaṁ vā pibēdghr̥tam||104|| cavyacitrakasiddhaṁ vā guḍakṣārasamanvitam| pippalīmūlasiddhaṁ vā saguḍakṣāranāgaram ||105|| pippalīpippalīmūladadhidāḍimadhānyakaiḥ | siddhaṁ sarpirvidhātavyaṁ vātavarcōvibandhanut||106|| cavyaṁ trikaṭukaṁ pāṭhāṁ kṣāraṁ kustumburūṇi ca| yavānīṁ pippalīmūlamubhē ca viḍasaindhavē||107|| citrakaṁ bilvamabhayāṁ piṣṭvā sarpirvipācayēt| śakr̥dvātānulōmyārthaṁ jātē dadhni caturguṇē||108|| pravāhikāṁ gudabhraṁśaṁ mūtrakr̥cchraṁ parisravam| gudavaṅkṣaṇaśūlaṁ ca ghr̥tamētadvyapōhati||109|| nāgaraṁ pippalīmūlaṁ citrakō hastipippalī| śvadaṁṣṭrā pippalī dhānyaṁ bilvaṁ pāṭhā yavānikā||110|| cāṅgērīsvarasē sarpiḥ kalkairētairvipācayēt| caturguṇēna dadhnā ca tadghr̥taṁ kaphavātanut||111|| arśāṁsi grahaṇīdōṣaṁ mūtrakr̥cchraṁ pravāhikām| gudabhraṁśārtimānāhaṁ ghr̥tamētadvyapōhati||112|| pippalīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ śvadaṁṣṭrāṁ ca pr̥thak pr̥thak| bhāgāṁstripalikān kr̥tvā kaṣāyamupakalpayēt||113|| gaṇḍīraṁ pippalīmūlaṁ vyōṣaṁ cavyaṁ ca citrakam| piṣṭvā kaṣāyē vinayēt pūtē dvipalikaṁ bhiṣak||114|| palāni sarpiṣastasmiṁścatvāriṁśat pradāpayēt| cāṅgērīsvarasaṁ tulyaṁ sarpiṣā dadhi ṣaḍguṇam||115|| mr̥dvagninā tataḥ sādhyaṁ siddhaṁ sarpirnidhāpayēt| tadāhārē vidhātavyaṁ pānē prāyōgikē vidhau||116|| grahaṇyarśōvikāraghnaṁ gulmahr̥drōganāśanam| śōthaplīhōdarānāhamūtrakr̥cchrajvarāpaham||117|| kāsahikkāruciśvāsasūdanaṁ pārśvaśūlanut| balapuṣṭikaraṁ varṇyamagnisandīpanaṁ param||118||
पिप्पलीनागरक्षारकारवीधान्यजीरकैः| फाणितेन च संयोज्य फलाम्लं दापयेद्घृतम्||१०३|| पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली| शृङ्गवेरयवक्षारौ तैः सिद्धं वा पिबेद्घृतम्||१०४|| चव्यचित्रकसिद्धं वा गुडक्षारसमन्वितम्| पिप्पलीमूलसिद्धं वा सगुडक्षारनागरम् ||१०५|| पिप्पलीपिप्पलीमूलदधिदाडिमधान्यकैः | सिद्धं सर्पिर्विधातव्यं वातवर्चोविबन्धनुत्||१०६|| चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बुरूणि च| यवानीं पिप्पलीमूलमुभे च विडसैन्धवे||१०७|| चित्रकं बिल्वमभयां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत्| शकृद्वातानुलोम्यार्थं जाते दध्नि चतुर्गुणे||१०८|| प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम्| गुदवङ्क्षणशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति||१०९|| नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली| श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका||११०|| चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेतैर्विपाचयेत्| चतुर्गुणेन दध्ना च तद्घृतं कफवातनुत्||१११|| अर्शांसि ग्रहणीदोषं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्| गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद्व्यपोहति||११२|| पिप्पलीं नागरं पाठां श्वदंष्ट्रां च पृथक् पृथक्| भागांस्त्रिपलिकान् कृत्वा कषायमुपकल्पयेत्||११३|| गण्डीरं पिप्पलीमूलं व्योषं चव्यं च चित्रकम्| पिष्ट्वा कषाये विनयेत् पूते द्विपलिकं भिषक्||११४|| पलानि सर्पिषस्तस्मिंश्चत्वारिंशत् प्रदापयेत्| चाङ्गेरीस्वरसं तुल्यं सर्पिषा दधि षड्गुणम्||११५|| मृद्वग्निना ततः साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत्| तदाहारे विधातव्यं पाने प्रायोगिके विधौ||११६|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं गुल्महृद्रोगनाशनम्| शोथप्लीहोदरानाहमूत्रकृच्छ्रज्वरापहम्||११७|| कासहिक्कारुचिश्वाससूदनं पार्श्वशूलनुत्| बलपुष्टिकरं वर्ण्यमग्निसन्दीपनं परम्||११८||
🔊 Audio coming soon
pippalīnāgarētyādau apakvamēva kēcidghr̥tamicchanti| guḍakṣārasamanvitamityatra ghr̥tē siddhē guḍādīnāṁ prakṣēpyatvaṁ jñēyam| pippalīpippalīmūlētyādau dadhi dravaṁ, śēṣāṇāṁ kalkaḥ| jātē dadhnīti sujātē| nāgaramityādikē ghr̥tē cāṅgērīsvarasasyāpi caturguṇēna dadhnā cēti cakārāccāturguṇyam| pippalīmityādau bhūrimānasānnidhyē kvāthasyānuktamānatvāt snēhasamatvamēva; tēna dvādaśapalē'pi kvāthyadravyē triprasthaṁ pānīyaṁ dattvā catvāriṁśatpalāni sthāpyāni| gaṇḍīramityādinā kalkadravyāṇyāha||103-118||
Adhikarana 26 (119-126) · Śloka 127
saguḍāṁ pippalīyuktāṁ ghr̥tabhr̥ṣṭāṁ harītakīm| trivr̥ddantīyutāṁ vā'pi bhakṣayēdānulōmikīm||119|| viḍvātakaphapittānāmānulōmyē'tha nirvr̥tē| gudē'rśāṁsi praśāmyanti pāvakaścābhivardhatē||120|| barhitittirilāvānāṁ rasānamlān susaṁskr̥tān| dakṣāṇāṁ vartakānāṁ ca dadyādviḍvātasaṅgrahē||121|| trivr̥ddantīpalāśānāṁ cāṅgēryāścitrakasya ca| yamakē bharjitaṁ dadyācchākaṁ dadhisamanvitam||122|| upōdikāṁ taṇḍulīyaṁ vīrāṁ vāstukapallavān| suvarcalāṁ salōṇīkāṁ yavaśākamavalgujam||123|| kākamācīṁ ruhāpatraṁ mahāpatraṁ tathā'mlikām| jīvantīṁ śaṭiśākaṁ ca śākaṁ gr̥ñjanakasya ca||124|| dadhidāḍimasiddhāni yamakē bharjitāni ca| dhānyanāgarayuktāni śākānyētāni dāpayēt||125|| gōdhālōpākamārjāraśvāviduṣṭragavāmapi| kūrmaśallakayōścaiva sādhayēcchākavadrasān||126|| raktaśālyōdanaṁ dadyādrasaistairvātaśāntayē|127|
सगुडां पिप्पलीयुक्तां घृतभृष्टां हरीतकीम्| त्रिवृद्दन्तीयुतां वाऽपि भक्षयेदानुलोमिकीम्||११९|| विड्वातकफपित्तानामानुलोम्येऽथ निर्वृते| गुदेऽर्शांसि प्रशाम्यन्ति पावकश्चाभिवर्धते||१२०|| बर्हितित्तिरिलावानां रसानम्लान् सुसंस्कृतान्| दक्षाणां वर्तकानां च दद्याद्विड्वातसङ्ग्रहे||१२१|| त्रिवृद्दन्तीपलाशानां चाङ्गेर्याश्चित्रकस्य च| यमके भर्जितं दद्याच्छाकं दधिसमन्वितम्||१२२|| उपोदिकां तण्डुलीयं वीरां वास्तुकपल्लवान्| सुवर्चलां सलोणीकां यवशाकमवल्गुजम्||१२३|| काकमाचीं रुहापत्रं महापत्रं तथाऽम्लिकाम्| जीवन्तीं शटिशाकं च शाकं गृञ्जनकस्य च||१२४|| दधिदाडिमसिद्धानि यमके भर्जितानि च| धान्यनागरयुक्तानि शाकान्येतानि दापयेत्||१२५|| गोधालोपाकमार्जारश्वाविदुष्ट्रगवामपि| कूर्मशल्लकयोश्चैव साधयेच्छाकवद्रसान्||१२६|| रक्तशाल्योदनं दद्याद्रसैस्तैर्वातशान्तये|१२७|
🔊 Audio coming soon
ānulōmikāni śākānyāha- upōdikāmityādi| suvarcalā sūryāvartā| ruhāpatram udagraśākam| mahāpatraḥ śyōnākaḥ| dadhidāḍimādi saṁskāradravyam||119-126||-
Adhikarana 27 (127-129) · Śloka 129
jñātvā vātōlbaṇaṁ rūkṣaṁ mandāgniṁ gudajāturam||127|| madirāṁ śārkaraṁ jātaṁ sīdhuṁ takraṁ tuṣōdakam| ariṣṭaṁ dadhimaṇḍaṁ vā śr̥taṁ vā śiśiraṁ jalam||128|| kaṇṭakāryā śr̥taṁ vā'pi śr̥taṁ nāgaradhānyakaiḥ| anupānaṁ bhiṣagdadyādvātavarcō'nulōmanam||129||
ज्ञात्वा वातोल्बणं रूक्षं मन्दाग्निं गुदजातुरम्||१२७|| मदिरां शार्करं जातं सीधुं तक्रं तुषोदकम्| अरिष्टं दधिमण्डं वा शृतं वा शिशिरं जलम्||१२८|| कण्टकार्या शृतं वाऽपि शृतं नागरधान्यकैः| अनुपानं भिषग्दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
śārkaramiti śarkarākr̥tam| ariṣṭaṁ vakṣyamāṇam||127-129||
Adhikarana 28 (130-134) · Śloka 134
udāvartaparītā yē yē cātyarthaṁ virūkṣitāḥ| vilōmavātāḥ śūlārtāstēṣviṣṭamanuvāsanam||130|| pippalīṁ madanaṁ bilvaṁ śatāhvāṁ madhukaṁ vacām| kuṣṭhaṁ śaṭīṁ puṣkarākhyaṁ citrakaṁ dēvadāru ca||131|| piṣṭvā tailaṁ vipaktavyaṁ payasā dviguṇēna ca| arśasāṁ mūḍhavātānāṁ tacchrēṣṭhamanuvāsanam||132|| gudaniḥsaraṇaṁ śūlaṁ mūtrakr̥cchraṁ pravāhikām| kaṭyūrupr̥ṣṭhadaurbalyamānāhaṁ vaṅkṣaṇāśrayam||133|| picchāsrāvaṁ gudē śōphaṁ vātavarcōvinigraham| utthānaṁ bahuśō yacca jayēttaccānuvāsanāt||134||
उदावर्तपरीता ये ये चात्यर्थं विरूक्षिताः| विलोमवाताः शूलार्तास्तेष्विष्टमनुवासनम्||१३०|| पिप्पलीं मदनं बिल्वं शताह्वां मधुकं वचाम्| कुष्ठं शटीं पुष्कराख्यं चित्रकं देवदारु च||१३१|| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं पयसा द्विगुणेन च| अर्शसां मूढवातानां तच्छ्रेष्ठमनुवासनम्||१३२|| गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्| कट्यूरुपृष्ठदौर्बल्यमानाहं वङ्क्षणाश्रयम्||१३३|| पिच्छास्रावं गुदे शोफं वातवर्चोविनिग्रहम्| उत्थानं बहुशो यच्च जयेत्तच्चानुवासनात्||१३४||
🔊 Audio coming soon
pippalyādyē tailē kēcit tantrāntaradarśanāttōyamapi caturguṇaṁ vadanti; tanna, tantrāntarōktaṁ yōgāntaramēva paśyāmaḥ||130-134||
Adhikarana 29 (135-136) · Śloka 136
ānuvāsanikaiḥ piṣṭaiḥ sukhōṣṇaiḥ snēhasaṁyutaiḥ| dārvantaiḥ stabdhaśūlāni gudajāni pralēpayēt||135|| digdhāstaiḥ prasravantyāśu ślēṣmapicchāṁ saśōṇitām| kaṇḍūḥ stambhaḥ saruk śōphaḥ srutānāṁ vinivartatē||136||
आनुवासनिकैः पिष्टैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः| दार्वन्तैः स्तब्धशूलानि गुदजानि प्रलेपयेत्||१३५|| दिग्धास्तैः प्रस्रवन्त्याशु श्लेष्मपिच्छां सशोणिताम्| कण्डूः स्तम्भः सरुक् शोफः स्रुतानां विनिवर्तते||१३६||
🔊 Audio coming soon
ānuvāsanikairiti anuvāsanatailasādhanārthamuktaiḥ pippalyādibhiḥ| ṣaḍvirēcanāśatāśritīyōktānuvāsanōpadarśakakaṣāyagrahaṇapratiṣēdhārthaṁ dārvantairiti viśēṣaṇaṁ; tēna dārvantēnōktānyēva gr̥hyantē||135-136||
Adhikarana 30 (137) · Śloka 137
nirūhaṁ vā prayuñjīta sakṣīraṁ dāśamūlikam| samūtrasnēhalavaṇaṁ kalkairyuktaṁ phalādibhiḥ||137||
निरूहं वा प्रयुञ्जीत सक्षीरं दाशमूलिकम्| समूत्रस्नेहलवणं कल्कैर्युक्तं फलादिभिः||१३७||
🔊 Audio coming soon
dāśamūlikamiti daśamūlakaṣāyayutam| phalādibhiriti madanaphalādibhirāsthāpanayaugikaiḥ||137||
Adhikarana 31 (138-169) · Śloka 169
harītakīnāṁ prasthārdhaṁ prasthamāmalakasya ca| syāt kapitthāddaśapalaṁ tatō'rdhā cēndravāruṇī||138|| viḍaṅgaṁ pippalī lōdhraṁ maricaṁ sailavālukam| dvipalāṁśaṁ jalasyaitaccaturdrōṇē vipācayēt||139|| drōṇaśēṣē rasē tasmin pūtē śītē samāvapēt| guḍasya dviśataṁ tiṣṭhēttat pakṣaṁ ghr̥tabhājanē||140|| pakṣādūrdhvaṁ bhavēt pēyā tatō mātrā yathābalam| asyābhyāsādariṣṭasya gudajā yānti saṅkṣayam||141|| grahaṇīpāṇḍuhr̥drōgaplīhagulmōdarāpahaḥ| kuṣṭhaśōphāruciharō balavarṇāgnivardhanaḥ||142|| siddhō'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ| kr̥migranthyarbudavyaṅgarājayakṣmajvarāntakr̥t||143|| ityabhayāriṣṭaḥ| dantīcitrakamūlānāmubhayōḥ pañcamūlayōḥ| bhāgān palāṁśānāpōthya jaladrōṇē vipācayēt||144|| tripalaṁ triphalāyāśca dalānāṁ tatra dāpayēt| rasē caturthaśēṣē tu pūtē śītē samāvapēt||145|| tulāṁ guḍasya tattiṣṭhēnmāsārdhaṁ ghr̥tabhājanē| tanmātrayā pibannityamarśōbhyō vipramucyatē||146|| grahaṇīpāṇḍurōgaghnaṁ vātavarcō'nulōmanam| dīpanaṁ cārucighnaṁ ca dantyariṣṭamimaṁ viduḥ||147|| iti dantyariṣṭaḥ| harītakīphalaprasthaṁ prasthamāmalakasya ca| viśālāyā dadhitthasya pāṭhācitrakamūlayōḥ||148|| dvē dvē palē samāpōthya dvidrōṇē sādhayēdapām| pādāvaśēṣē pūtē ca rasē tasmin pradāpayēt||149|| guḍasyaikāṁ tulāṁ vaidyastat sthāpyaṁ ghr̥tabhājanē| pakṣasthitaṁ pibēdēnaṁ grahaṇyarśōvikāravān||150|| hr̥tpāṇḍurōgaṁ plīhānaṁ kāmalāṁ viṣamajvaram| varcōmūtrānilakr̥tān vibandhānagnimārdavam||151|| kāsaṁ gulmamudāvartaṁ phalāriṣṭō vyapōhati| agnisandīpanō hyēṣa kr̥ṣṇātrēyēṇa bhāṣitaḥ||152|| iti phalāriṣṭaḥ| durālabhāyāḥ prasthaḥ syāccitrakasya vr̥ṣasya ca| pathyāmalakayōścaiva pāṭhāyā nāgarasya ca||153|| dantyāśca dvipalān bhāgāñjaladrōṇē vipācayēt| pādāvaśēṣē pūtē ca suśītē śarkarāśatam||154|| prakṣipya sthāpayēt kumbhē māsārdhaṁ ghr̥tabhāvitē| praliptē pippalīcavyapriyaṅgukṣaudrasarpiṣā||155|| tasya mātrāṁ pibēt kālē śārkarasya yathābalam| arśāṁsi grahaṇīdōṣamudāvartamarōcakam||156|| śakr̥nmūtrānilōdgāravibandhānagnimārdavam| hr̥drōgaṁ pāṇḍurōgaṁ ca sarvamētēna sādhayēt||157|| iti dvitīyaphalāriṣṭaḥ | navasyāmalakasyaikāṁ kuryājjarjaritāṁ tulām| kuḍavāṁśāśca pippalyō viḍaṅgaṁ maricaṁ tathā||158|| pāṭhāṁ ca pippalīmūlaṁ kramukaṁ cavyacitrakau| mañjiṣṭhailvālukaṁ lōdhraṁ palikānupakalpayēt||159|| kuṣṭhaṁ dāruharidrāṁ ca surāhvaṁ sārivādvayam| indrāhvaṁ bhadramustaṁ ca kuryādardhapalōnmitam||160|| catvāri nāgapuṣpasya palānyabhinavasya ca| drōṇābhyāmambhasō dvābhyāṁ sādhayitvā'vatārayēt||161|| pādāvaśēṣē pūtē ca śītē tasmin pradāpayēt| mr̥dvīkādvyāḍhakarasaṁ śītaṁ niryūhasammitam||162|| śarkarāyāśca bhinnāyā dadyāddviguṇitāṁ tulām| kusumasya rasasyaikamardhaprasthaṁ navasya ca||163|| tvagēlāplavapatrāmbusēvyakramukakēśarān| cūrṇayitvā tu matimān kārṣikānatra dāpayēt||164|| tat sarvaṁ sthāpayēt pakṣaṁ sucaukṣē ghr̥tabhājanē| praliptē sarpiṣā kiñciccharkarāgurudhūpitē||165|| pakṣādūrdhvamariṣṭō'yaṁ kanakō nāma viśrutaḥ| pēyaḥ svādurasō hr̥dyaḥ prayōgādbhaktarōcanaḥ||166|| arśāṁsi grahaṇīdōṣamānāhamudaraṁ jvaram| hr̥drōgaṁ pāṇḍutāṁ śōthaṁ gulmaṁ varcōvinigraham||167|| kāsaṁ ślēṣmāmayāṁścōgrān sarvānēvāpakarṣati| valīpalitakhālityaṁ dōṣajaṁ ca vyapōhati||168|| iti kanakāriṣṭaḥ| patrabhaṅgōdakaiḥ śaucaṁ kuryāduṣṇēna vā'mbhasā| iti śuṣkārśasāṁ siddhamuktamētaccikitsitam||169||
हरीतकीनां प्रस्थार्धं प्रस्थमामलकस्य च| स्यात् कपित्थाद्दशपलं ततोऽर्धा चेन्द्रवारुणी||१३८|| विडङ्गं पिप्पली लोध्रं मरिचं सैलवालुकम्| द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुर्द्रोणे विपाचयेत्||१३९|| द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शीते समावपेत्| गुडस्य द्विशतं तिष्ठेत्तत् पक्षं घृतभाजने||१४०|| पक्षादूर्ध्वं भवेत् पेया ततो मात्रा यथाबलम्| अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति सङ्क्षयम्||१४१|| ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः| कुष्ठशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः||१४२|| सिद्धोऽयमभयारिष्टः कामलाश्वित्रनाशनः| कृमिग्रन्थ्यर्बुदव्यङ्गराजयक्ष्मज्वरान्तकृत्||१४३|| इत्यभयारिष्टः| दन्तीचित्रकमूलानामुभयोः पञ्चमूलयोः| भागान् पलांशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत्||१४४|| त्रिपलं त्रिफलायाश्च दलानां तत्र दापयेत्| रसे चतुर्थशेषे तु पूते शीते समावपेत्||१४५|| तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेन्मासार्धं घृतभाजने| तन्मात्रया पिबन्नित्यमर्शोभ्यो विप्रमुच्यते||१४६|| ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं वातवर्चोऽनुलोमनम्| दीपनं चारुचिघ्नं च दन्त्यरिष्टमिमं विदुः||१४७|| इति दन्त्यरिष्टः| हरीतकीफलप्रस्थं प्रस्थमामलकस्य च| विशालाया दधित्थस्य पाठाचित्रकमूलयोः||१४८|| द्वे द्वे पले समापोथ्य द्विद्रोणे साधयेदपाम्| पादावशेषे पूते च रसे तस्मिन् प्रदापयेत्||१४९|| गुडस्यैकां तुलां वैद्यस्तत् स्थाप्यं घृतभाजने| पक्षस्थितं पिबेदेनं ग्रहण्यर्शोविकारवान्||१५०|| हृत्पाण्डुरोगं प्लीहानं कामलां विषमज्वरम्| वर्चोमूत्रानिलकृतान् विबन्धानग्निमार्दवम्||१५१|| कासं गुल्ममुदावर्तं फलारिष्टो व्यपोहति| अग्निसन्दीपनो ह्येष कृष्णात्रेयेण भाषितः||१५२|| इति फलारिष्टः| दुरालभायाः प्रस्थः स्याच्चित्रकस्य वृषस्य च| पथ्यामलकयोश्चैव पाठाया नागरस्य च||१५३|| दन्त्याश्च द्विपलान् भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत्| पादावशेषे पूते च सुशीते शर्कराशतम्||१५४|| प्रक्षिप्य स्थापयेत् कुम्भे मासार्धं घृतभाविते| प्रलिप्ते पिप्पलीचव्यप्रियङ्गुक्षौद्रसर्पिषा||१५५|| तस्य मात्रां पिबेत् काले शार्करस्य यथाबलम्| अर्शांसि ग्रहणीदोषमुदावर्तमरोचकम्||१५६|| शकृन्मूत्रानिलोद्गारविबन्धानग्निमार्दवम्| हृद्रोगं पाण्डुरोगं च सर्वमेतेन साधयेत्||१५७|| इति द्वितीयफलारिष्टः | नवस्यामलकस्यैकां कुर्याज्जर्जरितां तुलाम्| कुडवांशाश्च पिप्पल्यो विडङ्गं मरिचं तथा||१५८|| पाठां च पिप्पलीमूलं क्रमुकं चव्यचित्रकौ| मञ्जिष्ठैल्वालुकं लोध्रं पलिकानुपकल्पयेत्||१५९|| कुष्ठं दारुहरिद्रां च सुराह्वं सारिवाद्वयम्| इन्द्राह्वं भद्रमुस्तं च कुर्यादर्धपलोन्मितम्||१६०|| चत्वारि नागपुष्पस्य पलान्यभिनवस्य च| द्रोणाभ्यामम्भसो द्वाभ्यां साधयित्वाऽवतारयेत्||१६१|| पादावशेषे पूते च शीते तस्मिन् प्रदापयेत्| मृद्वीकाद्व्याढकरसं शीतं निर्यूहसम्मितम्||१६२|| शर्करायाश्च भिन्नाया दद्याद्द्विगुणितां तुलाम्| कुसुमस्य रसस्यैकमर्धप्रस्थं नवस्य च||१६३|| त्वगेलाप्लवपत्राम्बुसेव्यक्रमुककेशरान्| चूर्णयित्वा तु मतिमान् कार्षिकानत्र दापयेत्||१६४|| तत् सर्वं स्थापयेत् पक्षं सुचौक्षे घृतभाजने| प्रलिप्ते सर्पिषा किञ्चिच्छर्करागुरुधूपिते||१६५|| पक्षादूर्ध्वमरिष्टोऽयं कनको नाम विश्रुतः| पेयः स्वादुरसो हृद्यः प्रयोगाद्भक्तरोचनः||१६६|| अर्शांसि ग्रहणीदोषमानाहमुदरं ज्वरम्| हृद्रोगं पाण्डुतां शोथं गुल्मं वर्चोविनिग्रहम्||१६७|| कासं श्लेष्मामयांश्चोग्रान् सर्वानेवापकर्षति| वलीपलितखालित्यं दोषजं च व्यपोहति||१६८|| इति कनकारिष्टः| पत्रभङ्गोदकैः शौचं कुर्यादुष्णेन वाऽम्भसा| इति शुष्कार्शसां सिद्धमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१६९||
🔊 Audio coming soon
harītakīnāmityādinā abhayāriṣṭādayaḥ pañcāriṣṭā ucyantē| triphalāyā iti militatriphalāyā ēva palatrayaṁ, nirdēśasya mānapradhānatvāt| harītakītyādau phalaśabdēna nirasthiharītakīṁ grāhayati, tēna harītakīprasthārdhaṁ; kintu jatūkarṇē'yaṁ yōgō dviguṇamānēna paṭhitaḥ; yathā “harītakīphalaprasthaḥ, dviguṇā hyāmalakakapitthapāṭhēndrāḥ sacitrakāḥ, guḍasya ca śatadvayam” iti| kramukaṁ pūgaḥ paṭṭikālōdhrō vā| surāhvā gōrakṣakarkaṭikā| atra yadyapi āmalakādidravyadvyāḍhakamānaṁ bhavati, tatra ca sāmānyaparibhāṣayaiva dvidrōṇajaladānamardhadrōṇāvasthānaṁ ca labhyatē, tathā'pi spaṣṭārthaṁ jalakvāthābhidhānaṁ jñēyam| mr̥dvīkādvyāḍhakarasamiti vacanēna mr̥dvīkāyā āḍhakadvayē drōṇadvayaṁ jalaṁ dattvā kvāthyasamaṁ jalaṁ sthāpyamiti darśayati; anyē tu drākṣāsvarasadravau tulyāviti vyākhyānaṁ kr̥tavantaḥ| uktaṁ hi jatūkarṇē- “dhātrī tulā, kauḍavikaṁ pippalī maricaṁ kr̥mighnaṁ ca, indrāhvaṁ sārivādvayaṁ dāruniśā suradāru ghanaṁ kuṣṭhaṁ cārdhapalikaṁ, palikaṁ mañjiṣṭhāpāṭhātilvakagranthikailvālukacavyakramukabilvaṁ sāgnikaṁ pākyaṁ, drākṣādvayaṁ ca pr̥thakpr̥thak kvāthau vimiśritau dvau, sitātulē dvē, madhu dvikuḍavaṁ ca” ityādi| atrāpi ca sāmānyaparibhāṣā carakōktamānasamānā ēva| bhinnāyā iti cūrṇīkr̥tāyāḥ| kusumasvarasō madhu||138-169||
Adhikarana 32 (170-184) · Śloka 184
cikitsitamidaṁ siddhaṁ srāviṇāṁ śr̥ṇvataḥ param | tatrānubandhō dvividhaḥ ślēṣmaṇō mārutasya ca||170|| viṭ śyāvaṁ kaṭhinaṁ rūkṣaṁ cādhō vāyurna vartatē| tanu cāruṇavarṇaṁ ca phēnilaṁ cāsr̥garśasām||171|| kaṭyūrugudaśūlaṁ ca daurbalyaṁ yadi cādhikam| tatrānubandhō vātasya hēturyadi ca rūkṣaṇam||172|| śithilaṁ śvētapītaṁ ca viṭ snigdhaṁ guru śītalam| yadyarśasāṁ ghanaṁ cāsr̥k tantumat pāṇḍu picchilam||173|| gudaṁ sapicchaṁ stimitaṁ guru snigdhaṁ ca kāraṇam| ślēṣmānubandhō vijñēyastatra raktārśasāṁ budhaiḥ||174|| snigdhaśītaṁ hitaṁ vātē rūkṣaśītaṁ kaphānugē| cikitsitamidaṁ tasmāt sampradhārya prayōjayēt||175|| pittaślēṣmādhikaṁ matvā śōdhanēnōpapādayēt| sravaṇaṁ cāpyupēkṣēta laṅghanairvā samācarēt||176|| pravr̥ttamādāvarśōbhyō yō nigr̥hṇātyabuddhimān| śōṇitaṁ dōṣamanilaṁ tadrōgāñjanayēdbahūn||177|| raktapittaṁ jvaraṁ tr̥ṣṇāmagnisādamarōcakam| kāmalāṁ śvayathuṁ śūlaṁ gudavaṅkṣaṇasaṁśrayam||178|| kaṇḍvaruḥkōṭhapiḍakāḥ kuṣṭhaṁ pāṇḍvāhvayaṁ gadam| vātamūtrapurīṣāṇāṁ vibandhaṁ śirasō rujam||179|| staimityaṁ gurugātratvaṁ tathā'nyān raktajān gadān| tasmāt srutē duṣṭaraktē raktasaṅgrahaṇaṁ hitam||180|| hētulakṣaṇakālajñō balaśōṇitavarṇavit| kālaṁ tāvadupēkṣēta yāvannātyayamāpnuyāt||181|| agnisandīpanārthaṁ ca raktasaṅgrahaṇāya ca| dōṣāṇāṁ pācanārthaṁ ca paraṁ tiktairupācarēt||182|| yattu prakṣīṇadōṣasya raktaṁ vātōlbaṇasya ca| vartatē snēhasādhyaṁ tat pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||183|| yattu pittōlbaṇaṁ raktaṁ gharmakālē pravartatē| stambhanīyaṁ tadēkāntānna cēdvātakaphānugam||184||
चिकित्सितमिदं सिद्धं स्राविणां शृण्वतः परम् | तत्रानुबन्धो द्विविधः श्लेष्मणो मारुतस्य च||१७०|| विट् श्यावं कठिनं रूक्षं चाधो वायुर्न वर्तते| तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम्||१७१|| कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम्| तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम्||१७२|| शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम्| यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम्||१७३|| गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम्| श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः||१७४|| स्निग्धशीतं हितं वाते रूक्षशीतं कफानुगे| चिकित्सितमिदं तस्मात् सम्प्रधार्य प्रयोजयेत्||१७५|| पित्तश्लेष्माधिकं मत्वा शोधनेनोपपादयेत्| स्रवणं चाप्युपेक्षेत लङ्घनैर्वा समाचरेत्||१७६|| प्रवृत्तमादावर्शोभ्यो यो निगृह्णात्यबुद्धिमान्| शोणितं दोषमनिलं तद्रोगाञ्जनयेद्बहून्||१७७|| रक्तपित्तं ज्वरं तृष्णामग्निसादमरोचकम्| कामलां श्वयथुं शूलं गुदवङ्क्षणसंश्रयम्||१७८|| कण्ड्वरुःकोठपिडकाः कुष्ठं पाण्ड्वाह्वयं गदम्| वातमूत्रपुरीषाणां विबन्धं शिरसो रुजम्||१७९|| स्तैमित्यं गुरुगात्रत्वं तथाऽन्यान् रक्तजान् गदान्| तस्मात् स्रुते दुष्टरक्ते रक्तसङ्ग्रहणं हितम्||१८०|| हेतुलक्षणकालज्ञो बलशोणितवर्णवित्| कालं तावदुपेक्षेत यावन्नात्ययमाप्नुयात्||१८१|| अग्निसन्दीपनार्थं च रक्तसङ्ग्रहणाय च| दोषाणां पाचनार्थं च परं तिक्तैरुपाचरेत्||१८२|| यत्तु प्रक्षीणदोषस्य रक्तं वातोल्बणस्य च| वर्तते स्नेहसाध्यं तत् पानाभ्यङ्गानुवासनैः||१८३|| यत्तु पित्तोल्बणं रक्तं घर्मकाले प्रवर्तते| स्तम्भनीयं तदेकान्तान्न चेद्वातकफानुगम्||१८४||
🔊 Audio coming soon
samprati raktārśasāṁ vātakaphānubandhaṁ lakṣaṇaṁ ca darśayan bhinnāṁ cikitsāmāha- cikitsitamityādi| atra ca tantrē pittajasyēva raktajānyarśāṁsi duṣṭasrāvayuktāni srāvīṇīti jñēyāni| viṭ śyāvamiti nirdēśādviṭśabdō napuṁsakaliṅgō'pyastītyunnīyatē| malinamiti atyarthaduṣṭam| hētvādiviśēṣajñēna srāvasyōpēkṣā kāryēti sūcayati| vartatē iti pravartatē| vātē'nubalē snēhanaṁ, kaphē'nubalē tūpēkṣaṇaṁ laṅghanādi vā kāryamiti bhāvaḥ||170-184||
Adhikarana 33 (185-192) · Śloka 192
kuṭajatvaṅniryūhaḥ sanāgaraḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tvagdāḍimasya tadvat sanāgaraścandanarasaśca||185|| candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ| raktārśasāṁ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca||186|| sātiviṣā kuṭajatvak phalaṁ ca sarasāñjanaṁ madhuyutāni| raktāpahāni dadyāt pipāsavē taṇḍulajalēna||187|| kuṭajatvacō vipācyaṁ palaśatamārdraṁ mahēndrasalilēna| yāvatsyādgatarasaṁ taddravyaṁ pūtō rasastatō grāhyaḥ||188|| mōcarasaḥ sasamaṅgaḥ phalinī ca samāṁśikaistribhistaiśca | vatsakabījaṁ tulyaṁ cūrṇitamatra pradātavyam||189|| pūtōtkvathitaḥ sāndraḥ sa rasō darvīpralēpanō grāhyaḥ| mātrākālōpahitā rasakriyaiṣā jayatyasr̥ksrāvam||190|| chagalīpayasā pītā pēyāmaṇḍēna vā yathāgnibalam| jīrṇauṣadhaśca śālīn payasā chāgēna bhuñjīta||191|| raktārśāṁsyatisāraṁ raktaṁ sāsr̥grujō nihantyāśu| balavacca raktapittaṁ rasakriyaiṣā jayatyubhayabhāgam ||192|| iti kuṭajādirasakriyā|
कुटजत्वङ्निर्यूहः सनागरः स्निग्धरक्तसङ्ग्रहणः| त्वग्दाडिमस्य तद्वत् सनागरश्चन्दनरसश्च||१८५|| चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासाः सनागराः क्वथिताः| रक्तार्शसां प्रशमना दार्वीत्वगुशीरनिम्बाश्च||१८६|| सातिविषा कुटजत्वक् फलं च सरसाञ्जनं मधुयुतानि| रक्तापहानि दद्यात् पिपासवे तण्डुलजलेन||१८७|| कुटजत्वचो विपाच्यं पलशतमार्द्रं महेन्द्रसलिलेन| यावत्स्याद्गतरसं तद्द्रव्यं पूतो रसस्ततो ग्राह्यः||१८८|| मोचरसः ससमङ्गः फलिनी च समांशिकैस्त्रिभिस्तैश्च | वत्सकबीजं तुल्यं चूर्णितमत्र प्रदातव्यम्||१८९|| पूतोत्क्वथितः सान्द्रः स रसो दर्वीप्रलेपनो ग्राह्यः| मात्राकालोपहिता रसक्रियैषा जयत्यसृक्स्रावम्||१९०|| छगलीपयसा पीता पेयामण्डेन वा यथाग्निबलम्| जीर्णौषधश्च शालीन् पयसा छागेन भुञ्जीत||१९१|| रक्तार्शांस्यतिसारं रक्तं सासृग्रुजो निहन्त्याशु| बलवच्च रक्तपित्तं रसक्रियैषा जयत्युभयभागम् ||१९२|| इति कुटजादिरसक्रिया|
🔊 Audio coming soon
sanāgara īṣannāgaraḥ| snigdhasya raktasya saṅgrahaṇaḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tadvadityanēna pūrvayōgaphalaṁ vidhiṁ ca darśayati| kuṭajatvaca ityādau palaśataṁ tulā, jaladrōṇēna sādhyam, aṣṭabhāgāvaśēṣaḥ kaṣāyō grāhyaḥ| tantrāntarē'pyuktaṁ- “drōṇē'mbhasaḥ palaśataṁ kuṭajatvacō'ṣṭabhāgaśēṣam” iti| mahēndrasalilam āntarikṣaṁ jalam| darvīpralēpanō grāhya iti yasyāmavasthāyāṁ darvīpralēpō bhavati tasyāmavatāraṇīyaḥ| ubhayabhāgaraktapittasyāsādhyatvādubhayabhāgaśabdēna kēvalōrdhvagaṁ kēvalādhōgaṁ cēṣyatē; tatrāpyadhōgasya yāpyatvāttadyāpanamēvēha nihanyāditi padēnōcyatē||185-192||
Adhikarana 34 (193-198) · Śloka 198
nīlōtpalaṁ samaṅgā mōcarasaścandanaṁ tilā lōdhram| pītvā cchagalīpayasā bhōjyaṁ payasaiva śālyannam||193|| chāgalipayaḥ prayuktaṁ nihanti raktaṁ savāstukarasaṁ ca| dhanvavihaṅgamr̥gāṇāṁ rasō niramlaḥ kadamlō vā||194|| pāṭhā vatsakabījaṁ rasāñjanaṁ nāgaraṁ yavānyaśca| bilvamiti cārśasaiścūrṇitāni pēyāni śūlēṣu||195|| dārvī kirātatiktaṁ mustaṁ duḥsparśakaśca rudhiraghnam| raktē'tivartamānē śūlē ca ghr̥taṁ vidhātavyam||196|| kuṭajaphalavalkakēśaranīlōtpalalōdhradhātakīkalkaiḥ| siddhaṁ ghr̥taṁ vidhēyaṁ śūlē raktārśasāṁ bhiṣajā||197|| sarpiḥ sadāḍimarasaṁ sayāvaśūkaṁ śr̥taṁ jayatyāśu| raktaṁ saśūlamathavā nidigdhikādugdhikāsiddham||198||
नीलोत्पलं समङ्गा मोचरसश्चन्दनं तिला लोध्रम्| पीत्वा च्छगलीपयसा भोज्यं पयसैव शाल्यन्नम्||१९३|| छागलिपयः प्रयुक्तं निहन्ति रक्तं सवास्तुकरसं च| धन्वविहङ्गमृगाणां रसो निरम्लः कदम्लो वा||१९४|| पाठा वत्सकबीजं रसाञ्जनं नागरं यवान्यश्च| बिल्वमिति चार्शसैश्चूर्णितानि पेयानि शूलेषु||१९५|| दार्वी किराततिक्तं मुस्तं दुःस्पर्शकश्च रुधिरघ्नम्| रक्तेऽतिवर्तमाने शूले च घृतं विधातव्यम्||१९६|| कुटजफलवल्ककेशरनीलोत्पललोध्रधातकीकल्कैः| सिद्धं घृतं विधेयं शूले रक्तार्शसां भिषजा||१९७|| सर्पिः सदाडिमरसं सयावशूकं शृतं जयत्याशु| रक्तं सशूलमथवा निदिग्धिकादुग्धिकासिद्धम्||१९८||
🔊 Audio coming soon
kadamla īṣadamlaḥ| kuṭajaphalavalkaśabdēna indrayavāḥ kuṭajatvak cōcyatē| sadāḍimarasamityatra siddhaṁ sarpiḥ||193-198||
Adhikarana 35 (199-211) · Śloka 211
lājāpēyā pītā sacukrikā kēśarōtpalaiḥ siddhā| hantyāśvasrasrāvaṁ tathā balāpr̥śniparṇībhyām||199|| hrīvērabilvanāgaraniryūhē sādhitāṁ sanavanītām| vr̥kṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṁ sakōlāmlām||200|| gr̥ñjanakasurāsiddhāṁ dadyādyamakēna bharjitāṁ pēyām| raktātisāraśūlapravāhikāśōthanigrahaṇīm||201|| kāśmaryāmalakānāṁ sakarbudārān phalāmlāṁśca| gr̥ñjanakaśālmalīnāṁ kṣīriṇyāścukrikāyāśca||202|| nyagrōdhaśuṅgakānāṁ khaṇḍāṁstathā kōvidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sarēṇa siddhān dadyādraktē pravr̥ttē'ti||203|| siddhaṁ palāṇḍuśākaṁ takrēṇōpōdikāṁ sabadarāmlām| rudhirasravē pradadyānmasūrasūpaṁ ca takrāmlam||204|| payasā śr̥tēna yūṣairmasūramudgāḍhakīmakuṣṭhānām | bhōjanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakōdravajam||205|| śaśahariṇalāvamāṁsaiḥ kapiñjalaiṇēyakaiḥ susiddhaiśca| bhōjanamadyādamlairmadhurairīṣat samaricairvā||206|| dakṣaśikhitittirirasairdvikakudalōpākajaiśca madhurāmlaiḥ| adyādrasairativahēṣvarśaḥsvanilōlbaṇaśarīraḥ||207|| rasakhaḍayūṣayavāgūsaṁyōgataḥ kēvalō'thavā jayati| raktamativartamānaṁ vātaṁ ca palāṇḍurupayuktaḥ||208|| chāgāntarādhi taruṇaṁ sarudhiramupasādhitaṁ bahupalāṇḍu| vyatyāsānmadhurāmlaṁ viṭśōṇitasaṅkṣayē dēyam||209|| navanītatilābhyāsāt kēśaranavanītaśarkarābhyāsāt| dadhisaramathitābhyāsādarśāṁsyapayānti raktāni||210|| navanītaghr̥taṁ chāgaṁ māṁsaṁ ca saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī ca surā nihantyasram||211||
लाजापेया पीता सचुक्रिका केशरोत्पलैः सिद्धा| हन्त्याश्वस्रस्रावं तथा बलापृश्निपर्णीभ्याम्||१९९|| ह्रीवेरबिल्वनागरनिर्यूहे साधितां सनवनीताम्| वृक्षाम्लदाडिमाम्लामम्लीकाम्लां सकोलाम्लाम्||२००|| गृञ्जनकसुरासिद्धां दद्याद्यमकेन भर्जितां पेयाम्| रक्तातिसारशूलप्रवाहिकाशोथनिग्रहणीम्||२०१|| काश्मर्यामलकानां सकर्बुदारान् फलाम्लांश्च| गृञ्जनकशाल्मलीनां क्षीरिण्याश्चुक्रिकायाश्च||२०२|| न्यग्रोधशुङ्गकानां खण्डांस्तथा कोविदारपुष्पाणाम्| दध्नः सरेण सिद्धान् दद्याद्रक्ते प्रवृत्तेऽति||२०३|| सिद्धं पलाण्डुशाकं तक्रेणोपोदिकां सबदराम्लाम्| रुधिरस्रवे प्रदद्यान्मसूरसूपं च तक्राम्लम्||२०४|| पयसा शृतेन यूषैर्मसूरमुद्गाढकीमकुष्ठानाम् | भोजनमद्यादम्लैः शालिश्यामाककोद्रवजम्||२०५|| शशहरिणलावमांसैः कपिञ्जलैणेयकैः सुसिद्धैश्च| भोजनमद्यादम्लैर्मधुरैरीषत् समरिचैर्वा||२०६|| दक्षशिखितित्तिरिरसैर्द्विककुदलोपाकजैश्च मधुराम्लैः| अद्याद्रसैरतिवहेष्वर्शःस्वनिलोल्बणशरीरः||२०७|| रसखडयूषयवागूसंयोगतः केवलोऽथवा जयति| रक्तमतिवर्तमानं वातं च पलाण्डुरुपयुक्तः||२०८|| छागान्तराधि तरुणं सरुधिरमुपसाधितं बहुपलाण्डु| व्यत्यासान्मधुराम्लं विट्शोणितसङ्क्षये देयम्||२०९|| नवनीततिलाभ्यासात् केशरनवनीतशर्कराभ्यासात्| दधिसरमथिताभ्यासादर्शांस्यपयान्ति रक्तानि||२१०|| नवनीतघृतं छागं मांसं च सषष्टिकः शालिः| तरुणश्च सुरामण्डस्तरुणी च सुरा निहन्त्यस्रम्||२११||
🔊 Audio coming soon
gr̥ñjanakētyādinā yōgāntaraṁ, gr̥ñjanakaḥ palāṇḍubhēdaḥ| karbudāraḥ kāñcanabhēdaḥ| bhōjanamityādau bhōjanamadyāditi yōjyam| dvikakud uṣṭraḥ| antarādhi śarīramadhyaṁ, tacca taruṇacchāgasyaivādyāt| madhurāmlaṁ prathamaṁ madhuraṁ, paścātkiñcidamlam| dadhisarasya mathitaṁ dadhisaramathitam| navanītaghr̥taṁ sadyaskanavanītaghr̥tam; anyē tu navanītaṁ ghr̥taṁ ca chāgaṁ vadanti; yatō ajā raktastambhanātmikā prōktā||199-211||
Adhikarana 36 (212-221) · Śloka 221
prāyēṇa vātabahulānyarśāṁsi bhavantyatisrutē raktē| duṣṭē'pi ca kaphapittē tasmādanilō'dhikō jñēyaḥ||212|| dr̥ṣṭvā tu raktapittaṁ prabalaṁ kaphavātaliṅgamalpaṁ ca| śītā kriyā prayōjyā yathēritā vakṣyatē cānyā ||213|| madhukaṁ sapañcavalkaṁ badarītvagudumbaraṁ dhavapaṭōlam| pariṣēcanē vidadhyādvr̥ṣakakumayavāsanimbāṁśca||214|| raktē'tivartamānē dāhē klēdē'vagāhayēccāpi| madhukamr̥ṇālapadmakacandanakuśakāśaniṣkvāthē||215|| ikṣurasamadhukavētasaniryūhē śītalē payasi vā tam| avagāhayēt pradigdhaṁ pūrvaṁ śiśirēṇa tailēna||216|| dattvā ghr̥taṁ saśarkaramupasthadēśē gudē trikadēśē ca| śiśirajalasparśasukhā dhārā prastambhanī yōjyā||217|| kadalīdalairabhinavaiḥ puṣkarapatraiśca śītajalasiktaiḥ| pracchādanaṁ muhurmuhuriṣṭaṁ padmōtpaladalaiśca||218|| durvāghr̥tapradēhaḥ śatadhautasahasradhautamapi sarpiḥ| vyajanapavanaḥ suśītō raktasrāvaṁ jayatyāśu||219|| samaṅgāmadhukābhyāṁ tilamadhukābhyāṁ rasāñjanavr̥tābhyām| sarjarasaghr̥tābhyāṁ vā nimbaghr̥tābhyāṁ madhughr̥tābhyāṁ vā||220|| dārvītvaksarpirbhyāṁ sacandanābhyāmathōtpalaghr̥tābhyām| dāhē klēdē ca gudabhraṁśē gudajāḥ pratisāraṇīyāḥ syuḥ||221||
प्रायेण वातबहुलान्यर्शांसि भवन्त्यतिस्रुते रक्ते| दुष्टेऽपि च कफपित्ते तस्मादनिलोऽधिको ज्ञेयः||२१२|| दृष्ट्वा तु रक्तपित्तं प्रबलं कफवातलिङ्गमल्पं च| शीता क्रिया प्रयोज्या यथेरिता वक्ष्यते चान्या ||२१३|| मधुकं सपञ्चवल्कं बदरीत्वगुदुम्बरं धवपटोलम्| परिषेचने विदध्याद्वृषककुमयवासनिम्बांश्च||२१४|| रक्तेऽतिवर्तमाने दाहे क्लेदेऽवगाहयेच्चापि| मधुकमृणालपद्मकचन्दनकुशकाशनिष्क्वाथे||२१५|| इक्षुरसमधुकवेतसनिर्यूहे शीतले पयसि वा तम्| अवगाहयेत् प्रदिग्धं पूर्वं शिशिरेण तैलेन||२१६|| दत्त्वा घृतं सशर्करमुपस्थदेशे गुदे त्रिकदेशे च| शिशिरजलस्पर्शसुखा धारा प्रस्तम्भनी योज्या||२१७|| कदलीदलैरभिनवैः पुष्करपत्रैश्च शीतजलसिक्तैः| प्रच्छादनं मुहुर्मुहुरिष्टं पद्मोत्पलदलैश्च||२१८|| दुर्वाघृतप्रदेहः शतधौतसहस्रधौतमपि सर्पिः| व्यजनपवनः सुशीतो रक्तस्रावं जयत्याशु||२१९|| समङ्गामधुकाभ्यां तिलमधुकाभ्यां रसाञ्जनवृताभ्याम्| सर्जरसघृताभ्यां वा निम्बघृताभ्यां मधुघृताभ्यां वा||२२०|| दार्वीत्वक्सर्पिर्भ्यां सचन्दनाभ्यामथोत्पलघृताभ्याम्| दाहे क्लेदे च गुदभ्रंशे गुदजाः प्रतिसारणीयाः स्युः||२२१||
🔊 Audio coming soon
yavāsaḥ durālabhā| śiśirēṇa tailēnēti śītaladravyasādhitēna tailēna| śiśirētyādi śiśirajalā ca sukhasparśā ca; tēna tīvraśītatvaṁ nivārayati||212-221||
Adhikarana 37 (222-223) · Śloka 223
ābhiḥ kriyābhirathavā śītābhiryasya tiṣṭhati na raktam| taṁ kālē snigdhōṣṇairmāṁsarasaistarpayēnmatimān||222|| avapīḍakasarpirbhiḥ kōṣṇairghr̥tatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ| kṣīraghr̥tatailasēkaiḥ kōṣṇaistamupācarēdāśu||223||
आभिः क्रियाभिरथवा शीताभिर्यस्य तिष्ठति न रक्तम्| तं काले स्निग्धोष्णैर्मांसरसैस्तर्पयेन्मतिमान्||२२२|| अवपीडकसर्पिर्भिः कोष्णैर्घृततैलिकैस्तथाऽभ्यङ्गैः| क्षीरघृततैलसेकैः कोष्णैस्तमुपाचरेदाशु||२२३||
🔊 Audio coming soon
adhunā aśakyaraktasrutau kṣīṇadhātutarpaṇārthaṁ br̥ṁhaṇamāha- ābhirityādi| avapīḍakasarpiḥ bhōjanasyōrdhvaṁ yat pīyatē; kiṁvā bhūrimātraṁ sarpiravapīḍakamucyatē| tamiti sravadraktaṁ puruṣam||222-223||
Adhikarana 38 (224-229) · Śloka 229
kōṣṇēna vātaprabalē ghr̥tamaṇḍēnānuvāsayēcchīghram| picchābastiṁ dadyāt kālē tasyāthavā siddham||224|| yavāsakuśakāśānaṁ mūlaṁ puṣpaṁ ca śālmalam| nyagrōdhōdumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalōnmitāḥ||225|| triprasthaṁ salilasyaitat kṣīraprasthaṁ ca sādhayēt| kṣīraśēṣaṁ kaṣāyaṁ ca pūtaṁ kalkairvimiśrayēt||226|| kalkāḥ śālmaliniryāsasamaṅgācandanōtpalam| vatsakasya ca bījāni priyaṅguḥ padmakēśaram||227|| picchābastirayaṁ siddhaḥ saghr̥takṣaudraśarkaraḥ| pravāhikāgudabhraṁśaraktasrāvajvarāpahaḥ||228|| prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ picchābastau yathēritān| piṣṭvā'nuvāsanaṁ snēhaṁ kṣīradviguṇitaṁ pacēt||229|| iti picchābastiḥ|
कोष्णेन वातप्रबले घृतमण्डेनानुवासयेच्छीघ्रम्| पिच्छाबस्तिं दद्यात् काले तस्याथवा सिद्धम्||२२४|| यवासकुशकाशानं मूलं पुष्पं च शाल्मलम्| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः||२२५|| त्रिप्रस्थं सलिलस्यैतत् क्षीरप्रस्थं च साधयेत्| क्षीरशेषं कषायं च पूतं कल्कैर्विमिश्रयेत्||२२६|| कल्काः शाल्मलिनिर्याससमङ्गाचन्दनोत्पलम्| वत्सकस्य च बीजानि प्रियङ्गुः पद्मकेशरम्||२२७|| पिच्छाबस्तिरयं सिद्धः सघृतक्षौद्रशर्करः| प्रवाहिकागुदभ्रंशरक्तस्रावज्वरापहः||२२८|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पिच्छाबस्तौ यथेरितान्| पिष्ट्वाऽनुवासनं स्नेहं क्षीरद्विगुणितं पचेत्||२२९|| इति पिच्छाबस्तिः|
🔊 Audio coming soon
picchābastimāha- yavāsētyādi| yavāsaḥ durālabhā| atra ca kalkādimānaṁ bastivadvijñēyam||224-229||
Adhikarana 39 (230-233) · Śloka 233
hrīvēramutpalaṁ lōdhraṁ samaṅgācavyacandanam| pāṭhā sātiviṣā bilvaṁ dhātakī dēvadāru ca||230|| dārvītvaṅ nāgaraṁ māṁsī mustaṁ kṣārō yavāgrajaḥ| citrakaścēti pēṣyāṇi cāṅgērīsvarasē ghr̥tam||231|| aikadhyaṁ sādhayēt sarvaṁ tat sarpiḥ paramauṣadham| arśōtisāragrahaṇīpāṇḍurōgē jvarē'rucau||232|| mūtrakr̥cchrē gudabhraṁśē bastyānāhē pravāhaṇē| picchāsrāvē'rśasāṁ śūlē yōjyamētattridōṣanut||233|| iti hrīvērādighr̥tam|
ह्रीवेरमुत्पलं लोध्रं समङ्गाचव्यचन्दनम्| पाठा सातिविषा बिल्वं धातकी देवदारु च||२३०|| दार्वीत्वङ् नागरं मांसी मुस्तं क्षारो यवाग्रजः| चित्रकश्चेति पेष्याणि चाङ्गेरीस्वरसे घृतम्||२३१|| ऐकध्यं साधयेत् सर्वं तत् सर्पिः परमौषधम्| अर्शोतिसारग्रहणीपाण्डुरोगे ज्वरेऽरुचौ||२३२|| मूत्रकृच्छ्रे गुदभ्रंशे बस्त्यानाहे प्रवाहणे| पिच्छास्रावेऽर्शसां शूले योज्यमेतत्त्रिदोषनुत्||२३३|| इति ह्रीवेरादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
yavāgrajaḥ kṣāraḥ yavakṣāraḥ| cāṅgērīsvarasō'tra caturguṇō grāhyaḥ, dravāntarāsānnidhyāt||230-233||
Adhikarana 40 (234-242) · Śloka 242
avākpuṣpī balā dārvī pr̥śniparṇī trikaṇṭakaḥ| nyagrōdhōdumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalōnmitāḥ||234|| kaṣāya ēṣāṁ pēṣyāstu jīvantī kaṭurōhiṇī| pippalī pippalīmūlaṁ nāgaraṁ suradāru ca||235|| kaliṅgāḥ śālmalaṁ puṣpaṁ vīrā candanamutpalam | kaṭphalaṁ citrakō mustaṁ priyaṅgvativiṣāsthirāḥ||236|| padmōtpalānāṁ kiñjalkaḥ samaṅgā sanidigdhikā| bilvaṁ mōcarasaḥ pāṭhā bhāgāḥ karṣasamanvitāḥ||237|| catuṣprasthē śr̥taṁ prasthaṁ kaṣāyamavatārayēt| triṁśatpalāni prasthō'tra vijñēyō dvipalādhikaḥ||238|| suniṣaṇṇakacāṅgēryōḥ prasthau dvau svarasasya ca| sarvairētairyathōddiṣṭairghr̥taprasthaṁ vipācayēt||239|| ētadarśaḥsvatīsārē raktasrāvē tridōṣajē| pravāhaṇē gudabhraṁśē picchāsu vividhāsu ca||240|| utthānē cātibahuśaḥ śōthaśūlē gudāśrayē| mūtragrahē mūḍhavātē mandē'gnāvarucāvapi||241|| prayōjyaṁ vidhivat sarpirbalavarṇāgnivardhanam| vividhēṣvannapānēṣu kēvalaṁ vā niratyayam||242|| iti suniṣaṇṇakacāṅgērīghr̥tam|
अवाक्पुष्पी बला दार्वी पृश्निपर्णी त्रिकण्टकः| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः||२३४|| कषाय एषां पेष्यास्तु जीवन्ती कटुरोहिणी| पिप्पली पिप्पलीमूलं नागरं सुरदारु च||२३५|| कलिङ्गाः शाल्मलं पुष्पं वीरा चन्दनमुत्पलम् | कट्फलं चित्रको मुस्तं प्रियङ्ग्वतिविषास्थिराः||२३६|| पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः समङ्गा सनिदिग्धिका| बिल्वं मोचरसः पाठा भागाः कर्षसमन्विताः||२३७|| चतुष्प्रस्थे शृतं प्रस्थं कषायमवतारयेत्| त्रिंशत्पलानि प्रस्थोऽत्र विज्ञेयो द्विपलाधिकः||२३८|| सुनिषण्णकचाङ्गेर्योः प्रस्थौ द्वौ स्वरसस्य च| सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२३९|| एतदर्शःस्वतीसारे रक्तस्रावे त्रिदोषजे| प्रवाहणे गुदभ्रंशे पिच्छासु विविधासु च||२४०|| उत्थाने चातिबहुशः शोथशूले गुदाश्रये| मूत्रग्रहे मूढवाते मन्देऽग्नावरुचावपि||२४१|| प्रयोज्यं विधिवत् सर्पिर्बलवर्णाग्निवर्धनम्| विविधेष्वन्नपानेषु केवलं वा निरत्ययम्||२४२|| इति सुनिषण्णकचाङ्गेरीघृतम्|
🔊 Audio coming soon
avākpuṣpī adhaḥpuṣpī| atra kvāthyadravyaṁ ṣōḍaśapalam| yadyapyatrōtsargataścatuṣprasthamēva jalaṁ dēyaṁ, tathā śēṣacaturbhāgaḥ prastha ēva bhavati, tathā'pi caturguṇajaladānasya caturthabhāgaśēṣatayā sthāpyakaṣāyasya utsargavidhau sūcanārthamidaṁ carakavacanam| tathā ‘triṁśatpalāni tu prasthō vijñēyō dvipalādhikaḥ’ ityapi vacanaṁ paribhāṣāsiddhārthābhidhāyakaṁ vijñēyam| ata ēva dr̥ḍhabalasaṁskārē'pi dravadvaiguṇyābhidhānaṁ bhaviṣyati| triṁśatpalaviśēṣaṇatayā dvipalādhikānīti nirdēśē prāptē prasthavivakṣayā puṁlliṅgaikavacananirdēśō jñēyaḥ||234-242||
Adhikarana 41 (243) · Śloka 243
bhavanti cātra- vyatyāsānmadhurāmlāni śītōṣṇāni ca yōjayēt| nityamagnibalāpēkṣī jayatyarśaḥkr̥tān gadān||243||
भवन्ति चात्र- व्यत्यासान्मधुराम्लानि शीतोष्णानि च योजयेत्| नित्यमग्निबलापेक्षी जयत्यर्शःकृतान् गदान्||२४३||
🔊 Audio coming soon
vyatyāsāt parasparaparivartanēna madhurāmlayōḥ śītōṣṇayōśca yōjanā||243||
Adhikarana 42 (244-246) · Śloka 246
trayō vikārāḥ prāyēṇa yē parasparahētavaḥ| arśāṁsi cātisāraśca grahaṇīdōṣa ēva ca||244|| ēṣāmagnibalē hīnē vr̥ddhirvr̥ddhē parikṣayaḥ| tasmādagnibalaṁ rakṣyamēṣu triṣu viśēṣataḥ||245|| bhr̥ṣṭaiḥ śākairyavāgūbhiryūṣairmāṁsarasaiḥ khaḍaiḥ| kṣīratakraprayōgaiśca vividhairgudajāñjayēt||246||
त्रयो विकाराः प्रायेण ये परस्परहेतवः| अर्शांसि चातिसारश्च ग्रहणीदोष एव च||२४४|| एषामग्निबले हीने वृद्धिर्वृद्धे परिक्षयः| तस्मादग्निबलं रक्ष्यमेषु त्रिषु विशेषतः||२४५|| भृष्टैः शाकैर्यवागूभिर्यूषैर्मांसरसैः खडैः| क्षीरतक्रप्रयोगैश्च विविधैर्गुदजाञ्जयेत्||२४६||
🔊 Audio coming soon
arśaḥsu agnirakṣāmabhidhātumanyatrāpi yatrāgnirakṣā viśēṣēṇa kartavyā tānāha- traya ityādi| vr̥ddhē parikṣayaḥ agnibalē vr̥ddhē vināśaḥ| triṣu viśēṣata ityanēnānyatrāpyagnirakṣaṇaṁ kāryamiti darśayati||244-246||
Adhikarana 43 (247-248) · Śloka 248
yadvāyōrānulōmyāya yadagnibalavr̥ddhayē| annapānauṣadhadravyaṁ tat sēvyaṁ nityamarśasaiḥ||247|| yadatō viparītaṁ syānnidānē yacca darśitam| gudajābhiparītēna tat sēvyaṁ na kadācana||248||
यद्वायोरानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये| अन्नपानौषधद्रव्यं तत् सेव्यं नित्यमर्शसैः||२४७|| यदतो विपरीतं स्यान्निदाने यच्च दर्शितम्| गुदजाभिपरीतेन तत् सेव्यं न कदाचन||२४८||
🔊 Audio coming soon
yadvāyōrityādinā pūrvōktacikitsāṁ sārōddhārēṇāha||247-248||
Adhikarana 44 (249-255) · Śloka 255
tatra ślōkāḥ- arśasāṁ dvividhaṁ janma pr̥thagāyatanāni ca| sthānasaṁsthānaliṅgāni sādhyāsādhyaviniścayaḥ||249|| abhyaṅgāḥ svēdanaṁ dhūmāḥ sāvagāhāḥ pralēpanāḥ| śōṇitasyāvasēkaśca yōgā dīpanapācanāḥ||250|| pānānnavidhiragryaśca vātavarcō'nulōmanaḥ| yōgāḥ saṁśamanīyāśca sarpīṁṣi vividhāni ca||251|| bastayastakrayōgāśca varāriṣṭāḥ saśarkarāḥ| śuṣkāṇāmarśasāṁ śastāḥ srāviṇāṁ lakṣaṇāni ca||252|| dvividhaṁ sānubandhānāṁ tēṣāṁ cēṣṭaṁ yadauṣadham| raktasaṅgrahaṇāḥ kvāthāḥ pēṣyāśca vividhātmakāḥ||253|| snēhāhāravidhiścāgryō yōgāśca pratisāraṇāḥ| prakṣālanāvagāhāśca pradēhāḥ sēcanāni ca||254|| ativr̥ttasya raktasya vidhātavyaṁ yadauṣadham| tatsarvamiha nirdiṣṭaṁ gudajānāṁ cikitsitē||255||
तत्र श्लोकाः- अर्शसां द्विविधं जन्म पृथगायतनानि च| स्थानसंस्थानलिङ्गानि साध्यासाध्यविनिश्चयः||२४९|| अभ्यङ्गाः स्वेदनं धूमाः सावगाहाः प्रलेपनाः| शोणितस्यावसेकश्च योगा दीपनपाचनाः||२५०|| पानान्नविधिरग्र्यश्च वातवर्चोऽनुलोमनः| योगाः संशमनीयाश्च सर्पींषि विविधानि च||२५१|| बस्तयस्तक्रयोगाश्च वरारिष्टाः सशर्कराः| शुष्काणामर्शसां शस्ताः स्राविणां लक्षणानि च||२५२|| द्विविधं सानुबन्धानां तेषां चेष्टं यदौषधम्| रक्तसङ्ग्रहणाः क्वाथाः पेष्याश्च विविधात्मकाः||२५३|| स्नेहाहारविधिश्चाग्र्यो योगाश्च प्रतिसारणाः| प्रक्षालनावगाहाश्च प्रदेहाः सेचनानि च||२५४|| अतिवृत्तस्य रक्तस्य विधातव्यं यदौषधम्| तत्सर्वमिह निर्दिष्टं गुदजानां चिकित्सिते||२५५||
🔊 Audio coming soon
arśasāṁ dvividhamityādinā adhyāyārthasaṅgrahaḥ| ariṣṭagrahaṇēnaiva śārkarasyāpi grahaṇē prāptē śārkarasya pr̥thagabhidhānaṁ guḍakr̥tēbhyō bhēdēna vyavahārārthaṁ, tathā'nupānābhidhānārthaṁ pr̥thakkr̥tam||249-255||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē'rśaścikitsitaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattakr̥tāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē'rśaścikitsitaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||