Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽర్శశ్చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽर्शश्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఉదరార్శసోస్త్రిదోషజత్వసామాన్యాద్ బద్ధగుదోదరకారణత్వాచ్చానంతరమర్శసాం చికిత్సితముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఆసీనం మునిమవ్యగ్రం కృతజాప్యం కృతక్షణం| పృష్టవానర్శసాం యుక్తమగ్నివేశః పునర్వసుం||3||
आसीनं मुनिमव्यग्रं कृतजाप्यं कृतक्षणम्| पृष्टवानर्शसां युक्तमग्निवेशः पुनर्वसुम्||३||
🔊 Audio coming soon
ఆసీనమిత్యాది| కృతక్షణమితి కృతావసరం| యుక్తముచితం ప్రకోపహేత్వాదిం పప్రచ్ఛేతి యోజనా; కింవా యుక్తమితి వ్యాఖ్యానోద్యుక్తమితి భావః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ప్రకోపహేతుం సంస్థానం స్థానం లింగం చికిత్సితం| సాధ్యాసాధ్యవిభాగం చ తస్మై తన్మునిరబ్రవీత్||4||
प्रकोपहेतुं संस्थानं स्थानं लिङ्गं चिकित्सितम्| साध्यासाध्यविभागं च तस्मै तन्मुनिरब्रवीत्||४||
🔊 Audio coming soon
ప్రకోపస్య రోగోత్పాదస్య హేతుః; తథాహ్యత్ర ప్రకోపశబ్దేన రోగోత్పాదం వక్ష్యతి; యథా- ‘పిత్తోల్బణానాం విజ్ఞేయః ప్రకోపే హేతురర్శసాం’ ఇతి; సంస్థానం ఆకారః, సంస్థానం యద్యపి లింగే ఏవ ప్రవిశతి, తథాఽపీహ బహుప్రపంచవక్తవ్యత్వాత్ సంస్థానం పృథగుక్తం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ఇహ ఖల్వగ్నివేశ! ద్వివిధాన్యర్శాంసి- కానిచిత్ సహజాని, కానిచిజ్జాతస్యోత్తరకాలజాని| తత్ర బీజం గుదవలిబీజోపతప్తమాయతనమర్శసాం సహజానాం| తత్ర ద్వివిధో బీజోపతప్తౌ హేతుః- మాతాపిత్రోరపచారః, పూర్వకృతం చ కర్మ; తథాఽన్యేషామపి సహజానాం వికారాణాం| తత్ర సహజాని సహ జాతాని శరీరేణ, అర్శాంసీత్యధిమాంసవికారాః||5||
इह खल्वग्निवेश! द्विविधान्यर्शांसि- कानिचित् सहजानि, कानिचिज्जातस्योत्तरकालजानि| तत्र बीजं गुदवलिबीजोपतप्तमायतनमर्शसां सहजानाम्| तत्र द्विविधो बीजोपतप्तौ हेतुः- मातापित्रोरपचारः, पूर्वकृतं च कर्म; तथाऽन्येषामपि सहजानां विकाराणाम्| तत्र सहजानि सह जातानि शरीरेण, अर्शांसीत्यधिमांसविकाराः||५||
🔊 Audio coming soon
ఇహేత్యాదినా ద్వివిధాన్యర్శాంసి ప్రతిపాద్య సహజాని హేత్వాదినా ప్రాహ- తత్ర బీజమిత్యాది| బీజమిహ శుక్రశోణితం| తచ్చ గుదవల్యారంభకేణ బీజేనోపతప్తం సత్ సహజానాం కారణం భవతి| గుదవల్యారంభకేణ చ దుష్టేన బీజేన శరీరారంభకస్య బీజస్యాయమేవోపతాపో యత్ స్వయమదుష్టస్య దుష్టేన సంబంధః| తతశ్చ గుదవలీబీజదోషాద్ గుదవలీష్వేవార్శోజన్మ భవతి, శేషావయవారంభకం బీజమదుష్టత్వాన్న వికారం జనయతి| న బీజదుష్టేః సర్వథాఽనారంభకత్వం, సర్వథా బీజానుపఘాతాత్; ఉక్తం చ “యస్య యస్య హ్యంగావయవస్య బీజే బీజభాగ ఉపతప్తో భవతి తస్య తస్య హ్యంగావయవస్య వికృతిరుపజాయతే” (శా.అ.4) ఇత్యాది| అన్యే తు ఆహితాగ్నిపాఠాత్ పూర్వనిపాతానియమేన ఉపతప్తం గుదవలీబీజం యస్మిన్ తద్గుదవలీబీజోపతప్తమితిపదం కృతమిత్యాహుః| అపచార ఇతి అనుచితాహారవిహారరూపః శుక్రశోణితభాగవిశేషదూషకః| పూర్వకృతం చ కర్మేతి జాయమానస్య సహజార్శోఽభినిర్వర్తకం జన్మాంతరీయం కర్మ| తచ్చ కర్మ దుర్బలం సన్మాతాపిత్రపచారసహితం బీజదూషకం భవతి, బలవత్తు వినాఽపచారజనకమేవ భవతీతి జ్ఞేయం| యథోక్తహేతుద్వయమన్యత్రాపి సహజే గదేఽతిదిశతి- తథేత్యాదినా| తత్రేత్యాదినా సహజశబ్దార్థం వ్యాకరోతి| అర్శఃశబ్దాభిధేయమాహ- అర్శాంసీత్యాది| అధిమాంసవికారా ఇతి అధిమాంశవిశేషాః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
సర్వేషాం చార్శసాం క్షేత్రం- గుదస్యార్ధపంచమాంగులావకాశే త్రిభాగాంతరాస్తిస్రో గుదవలయః క్షేత్రమితి; కేచిత్తు భూయాంసమేవ దేశముపదిశంత్యర్శసాం- శిశ్నమపత్యపథం గలతాలుముఖనాసికాకర్ణాక్షివర్త్మాని త్వక్ చేతి| తదస్త్యధిమాంసదేశతయా, గుదవలిజానాం త్వర్శాంసీతి సంజ్ఞా తంత్రేఽస్మిన్| సర్వేషాం చార్శసామధిష్ఠానం- మేదో మాంసం త్వక్ చ||6||
सर्वेषां चार्शसां क्षेत्रं- गुदस्यार्धपञ्चमाङ्गुलावकाशे त्रिभागान्तरास्तिस्रो गुदवलयः क्षेत्रमिति; केचित्तु भूयांसमेव देशमुपदिशन्त्यर्शसां- शिश्नमपत्यपथं गलतालुमुखनासिकाकर्णाक्षिवर्त्मानि त्वक् चेति| तदस्त्यधिमांसदेशतया, गुदवलिजानां त्वर्शांसीति सञ्ज्ञा तन्त्रेऽस्मिन्| सर्वेषां चार्शसामधिष्ठानं- मेदो मांसं त्वक् च||६||
🔊 Audio coming soon
త్రిభాగాంతరా ఇతి అర్ధపంచాంగులస్య సార్ధాంగులరూపతృతీయభాగావకాశాః| గుదవలయ ఇతి గుదస్య మాంసవలయః| అస్మింశ్చ విభాగేఽర్ధపంచాంగులే గుదే గుదౌష్ఠేన గృహీతమర్ధాంగులం బాహ్యవల్యా పరిగృహ్యతే| క్షేత్రం దేశ; అర్శఃప్రరోహప్రదేశ ఇత్యర్థః| కేచిదిత్యనేన తంత్రాంతరేఽపత్యపథాదిగతానామపి అధిమాంసానాం ‘అర్శాంసి’ ఇతి సంజ్ఞా భణ్యతే ఇతి సూచయతి | అధిష్ఠానమితి దూష్యం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర సహజాన్యర్శాంసి కానిచిదణూని, కానిచిన్మహాంతి, కానిచిద్దీర్ఘాణి, కానిచిద్ధ్రస్వాని, కానిచిద్వృత్తాని, కానిచిద్విషమవిసృతాని, కానిచిదంతఃకుటిలాని, కానిచిద్బహిఃకుటిలాని, కానిచిజ్జటిలాని, కానిచిదంతర్ముఖాని, యథాస్వం దోషానుబంధవర్ణాని||7||
तत्र सहजान्यर्शांसि कानिचिदणूनि, कानिचिन्महान्ति, कानिचिद्दीर्घाणि, कानिचिद्ध्रस्वानि, कानिचिद्वृत्तानि, कानिचिद्विषमविसृतानि, कानिचिदन्तःकुटिलानि, कानिचिद्बहिःकुटिलानि, कानिचिज्जटिलानि, कानिचिदन्तर्मुखानि, यथास्वं दोषानुबन्धवर्णानि||७||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సహజానీత్యాదినా సంస్థానలింగే ప్రాహ| జటిలానీతి తృణాంకురాకారాణి| దోషానుబంధవర్ణానీతి దోషానురూపవర్ణాని||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తైరుపహతో జన్మప్రభృతి భవత్యతికృశో వివర్ణః క్షామో దీనః ప్రచురవిబద్ధవాతమూత్రపురీషః శర్కరాశ్మరీమాన్, తథాఽనియతవిబద్ధముక్తపక్వామశుష్కభిన్నవర్చా అంతరాఽంతరా శ్వేతపాండుహరితపీతరక్తారుణతనుసాంద్రపిచ్ఛిలకుణపగంధ్యామపురీషోపవేశీ, నాభిబస్తివంక్షణోద్దేశే ప్రచురపరికర్తికాన్వితః, సగుదశూలప్రవాహికాపరిహర్షప్రమేహప్రసక్తవిష్టంభాంత్రకూజోదావర్తహృదయేంద్రియోపలేపః ప్రచురవిబద్ధతిక్తామ్లోద్గారః, సుదుర్బలః, సుదుర్బలాగ్నిః, అల్పశుక్రః, క్రోధనో, దుఃఖోపచారశీలః, కాసశ్వాసతమకతృష్ణాహృల్లాసచ్ఛర్ద్యరోచకావిపాకపీనసక్షవథుపరీతః, తైమిరికః, శిరఃశూలీ, క్షామభిన్నసన్నసక్తజర్జరస్వరః, కర్ణరోగీ, శూనపాణిపాదవదనాక్షికూటః, సజ్వరః, సాంగమర్దః, సర్వపర్వాస్థిశూలీ చ, అంతరాఽంతరా పార్శ్వకుక్షిబస్తిహృదయపృష్ఠత్రికగ్రహోపతప్తః, ప్రధ్యానపరః, పరమాలసశ్చేతి; జన్మప్రభృత్యస్య గుదజైరావృతో మార్గోపరోధాద్వాయురపానః ప్రత్యారోహన్ సమానవ్యానప్రాణోదానాన్ పిత్తశ్లేష్మాణౌ చ ప్రకోపయతి, ఏతే సర్వ ఏవ ప్రకుపితాః పంచ వాయవః పిత్తశ్లేష్మాణౌ చార్శసమభిద్రవంత ఏతాన్ వికారానుపజనయంతి; ఇత్యుక్తాని సహజాన్యర్శాంసి||8||
तैरुपहतो जन्मप्रभृति भवत्यतिकृशो विवर्णः क्षामो दीनः प्रचुरविबद्धवातमूत्रपुरीषः शर्कराश्मरीमान्, तथाऽनियतविबद्धमुक्तपक्वामशुष्कभिन्नवर्चा अन्तराऽन्तरा श्वेतपाण्डुहरितपीतरक्तारुणतनुसान्द्रपिच्छिलकुणपगन्ध्यामपुरीषोपवेशी, नाभिबस्तिवङ्क्षणोद्देशे प्रचुरपरिकर्तिकान्वितः, सगुदशूलप्रवाहिकापरिहर्षप्रमेहप्रसक्तविष्टम्भान्त्रकूजोदावर्तहृदयेन्द्रियोपलेपः प्रचुरविबद्धतिक्ताम्लोद्गारः, सुदुर्बलः, सुदुर्बलाग्निः, अल्पशुक्रः, क्रोधनो, दुःखोपचारशीलः, कासश्वासतमकतृष्णाहृल्लासच्छर्द्यरोचकाविपाकपीनसक्षवथुपरीतः, तैमिरिकः, शिरःशूली, क्षामभिन्नसन्नसक्तजर्जरस्वरः, कर्णरोगी, शूनपाणिपादवदनाक्षिकूटः, सज्वरः, साङ्गमर्दः, सर्वपर्वास्थिशूली च, अन्तराऽन्तरा पार्श्वकुक्षिबस्तिहृदयपृष्ठत्रिकग्रहोपतप्तः, प्रध्यानपरः, परमालसश्चेति; जन्मप्रभृत्यस्य गुदजैरावृतो मार्गोपरोधाद्वायुरपानः प्रत्यारोहन् समानव्यानप्राणोदानान् पित्तश्लेष्माणौ च प्रकोपयति, एते सर्व एव प्रकुपिताः पञ्च वायवः पित्तश्लेष्माणौ चार्शसमभिद्रवन्त एतान् विकारानुपजनयन्ति; इत्युक्तानि सहजान्यर्शांसि||८||
🔊 Audio coming soon
అనియతత్వం విబద్ధముక్తత్వాదివిరుద్ధధర్మయుగ్మత్రయే జ్ఞేయం| అంతరాఽంతరేతి కదాచిత్, న సర్వదా| ప్రచురో విబద్ధత్వాదిగుణయుక్త ఉద్గారో యస్య స తథా| దుఃఖోపచారశీల ఇతి దుఃఖోపచారహేతురిత్యర్థః| ప్రధ్యానం ఘూర్ణనం| కస్మాత్ పునరయం సహజార్శోయుక్త ఈదృగ్వ్యాధిపరిగృహీతో భవతీత్యాహ- జన్మేత్యాది| ప్రత్యారోహన్నితి ఊర్ధ్వం గచ్ఛన్| అత్ర క్రమేణ పంచవాతప్రకోపో భవతి| సర్వథా వాయుర్విగుణో భవతి; తేన సర్వత్ర వాతవికారాః ప్రాయో భవంతి; పిత్తశ్లేష్మప్రకోపాచ్చ తద్వికారా అపి భవంతీతి యుక్తమేవ| అర్శసమితి అర్శోయుక్తం పురుషం||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
అత ఊర్ధ్వం జాతస్యోత్తరకాలజాని వ్యాఖ్యాస్యామః- గురుమధురశీతాభిష్యందివిదాహివిరుద్ధాజీర్ణప్రమితాశనాసాత్మ్యభోజనాద్గవ్యమాత్స్యవారాహమాహిషాజావికపిశితభక్షణాత్ కృశశుష్కపూతిమాంసపైష్టికపరమాన్నక్షీరదధిమండతిలగుడవికృతిసేవనాన్మాషయూషేక్షురసపిణ్యాకపిండాలుకశుష్కశాక- శుక్తలశునకిలాటతక్రపిండకబిసమృణాలశాలూకక్రౌంచాదనకశేరుకశృంగాటకతరూటవిరూఢనవశూకశమీ- ధాన్యామమూలకోపయోగాద్గురుఫలశాకరాగహరితకమర్దకవసాశిరస్పదపర్యుషితపూతిశీతసంకీర్ణాన్నాభ్యవహారాన్మంద- కాతిక్రాంతమద్యపానాద్వ్యాపన్నగురుసలిలపానాదతిస్నేహపానాదసంశోధనాద్బస్తికర్మవిభ్రమాదవ్యాయామాదవ్యవాయాద్దివాస్వప్నాత్ సుఖశయనాసనస్థానసేవనాచ్చోపహతాగ్నేర్మలోపచయో భవత్యతిమాత్రం, తథోత్కటకవిషమకఠినాసనసేవనాదుద్భ్రాంతయానోష్ట్రయానాదతివ్యవాయాద్బస్తినేత్రాసమ్యక్ప్రణిధానాద్గుదక్షణనాదభీక్ష్ణం శీతాంబుసంస్పర్శాచ్చేలలోష్టతృణాదిఘర్షణాత్ ప్రతతాతినిర్వాహణాద్వాతమూత్రపురీషవేగోదీరణాత్ సముదీర్ణవేగవినిగ్రహాత్ స్త్రీణాం చామగర్భభ్రంశాద్గర్భోత్పీడనాద్విషమప్రసూతిభిశ్చ ప్రకుపితో వాయురపానస్తం మలముపచితమధోగమాసాద్య గుదవలిష్వాధత్తే, తతస్తాస్వర్శాంసి ప్రాదుర్భవంతి||9||
अत ऊर्ध्वं जातस्योत्तरकालजानि व्याख्यास्यामः- गुरुमधुरशीताभिष्यन्दिविदाहिविरुद्धाजीर्णप्रमिताशनासात्म्यभोजनाद्गव्यमात्स्यवाराहमाहिषाजाविकपिशितभक्षणात् कृशशुष्कपूतिमांसपैष्टिकपरमान्नक्षीरदधिमण्डतिलगुडविकृतिसेवनान्माषयूषेक्षुरसपिण्याकपिण्डालुकशुष्कशाक- शुक्तलशुनकिलाटतक्रपिण्डकबिसमृणालशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकशृङ्गाटकतरूटविरूढनवशूकशमी- धान्याममूलकोपयोगाद्गुरुफलशाकरागहरितकमर्दकवसाशिरस्पदपर्युषितपूतिशीतसङ्कीर्णान्नाभ्यवहारान्मन्द- कातिक्रान्तमद्यपानाद्व्यापन्नगुरुसलिलपानादतिस्नेहपानादसंशोधनाद्बस्तिकर्मविभ्रमादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नात् सुखशयनासनस्थानसेवनाच्चोपहताग्नेर्मलोपचयो भवत्यतिमात्रं, तथोत्कटकविषमकठिनासनसेवनादुद्भ्रान्तयानोष्ट्रयानादतिव्यवायाद्बस्तिनेत्रासम्यक्प्रणिधानाद्गुदक्षणनादभीक्ष्णं शीताम्बुसंस्पर्शाच्चेललोष्टतृणादिघर्षणात् प्रततातिनिर्वाहणाद्वातमूत्रपुरीषवेगोदीरणात् समुदीर्णवेगविनिग्रहात् स्त्रीणां चामगर्भभ्रंशाद्गर्भोत्पीडनाद्विषमप्रसूतिभिश्च प्रकुपितो वायुरपानस्तं मलमुपचितमधोगमासाद्य गुदवलिष्वाधत्ते, ततस्तास्वर्शांसि प्रादुर्भवन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
గురుశీతేత్యాదౌ ప్రమితం అల్పం| కృశం దుర్బలప్రాణిభవం| పరమాన్నం పాయసః| పిణ్యాకం తిలకల్కః, కిలాటో నష్టక్షీరపిండః, తక్రపిండస్తు తక్రజో ఘనభాగః, విసం స్థూలం, మృణాలం తను, తరూటం నిష్కారకః, క్రౌంచాదనం ఘేంచులికేతి ఖ్యాతః| సంకీర్ణం మాంసభక్తాది మిశ్రప్రకృతికమన్నం| అతిక్రాంతమద్యం వ్యాపన్నమద్యం| అవ్యవాయః అధివ్యవాయః(?), స చేహావ్యవాయవిషమవ్యవాయాదిర్జ్ఞేయః| ప్రతతాతినిర్వాహణాద్ దీర్ఘాతిమాత్రప్రవాహణాత్||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
సర్షపమసూరమాషముద్గమకుష్ఠకయవకలాయపిండిటింటికేరకేబుకతిందుకకర్కంధుకాకణంతికాబింబీబదరకరీరోదుంబర- ఖర్జూరజాంబవగోస్తనాంగుష్ఠకశేరుశృంగాటకశృంగీదక్షశిఖిశుకతుండజిహ్వాపద్మముకులకర్ణికాసంస్థానాని సామాన్యాద్వాతపిత్తకఫప్రబలాని||10||
सर्षपमसूरमाषमुद्गमकुष्ठकयवकलायपिण्डिटिण्टिकेरकेबुकतिन्दुककर्कन्धुकाकणन्तिकाबिम्बीबदरकरीरोदुम्बर- खर्जूरजाम्बवगोस्तनाङ्गुष्ठकशेरुशृङ्गाटकशृङ्गीदक्षशिखिशुकतुण्डजिह्वापद्ममुकुलकर्णिकासंस्थानानि सामान्याद्वातपित्तकफप्रबलानि||१०||
🔊 Audio coming soon
టింటికేరం కరీరఫలం, దక్షః కుక్కుటః| సామాన్యాద్ వాతపిత్తకఫప్రబలానీత్యనేన సర్వైర్దోషైరర్శసాం నానాకృతిం దర్శయతి||10||
Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13
తేషామయం విశేషః- శుష్కమ్లానకఠినపరుషరూక్షశ్యావాని, తీక్ష్ణాగ్రాణి, వక్రాణి, స్ఫుటితముఖాని, విషమవిసృతాని, శూలాక్షేపతోదస్ఫురణచిమిచిమాసంహర్షపరీతాని, స్నిగ్ధోష్ణోపశయాని, ప్రవాహికాధ్మానశిశ్నవృషణబస్తివంక్షణహృద్గ్రహాంగమర్దహృదయద్రవప్రబలాని, ప్రతతవిబద్ధవాతమూత్రవర్చాంసి, ఊరుకటీపృష్ఠత్రికపార్శ్వకుక్షిబస్తిశూలశిరోఽభితాపక్షవథూద్గారప్రతిశ్యాయకాసోదావర్తాయామశోషశోథ- మూర్చ్ఛారోచకముఖవైరస్యతైమిర్యకండూనాసాకర్ణశంఖశూలస్వరోపఘాతకరాణి, శ్యావారుణపరుషనఖనయనవదనత్వఙ్మూత్రపురీషస్య వాతోల్బణాన్యర్శాంసీతి విద్యాత్||11|| భవతశ్చాత్ర- కషాయకటుతిక్తాని రూక్షశీతలఘూని చ| ప్రమితాల్పాశనం తీక్ష్ణమద్యమైథునసేవనం||12|| లంఘనం దేశకాలౌ చ శీతౌ వ్యాయామకర్మ చ| శోకో వాతాతపస్పర్శో హేతుర్వాతార్శసాం మతః||13||
तेषामयं विशेषः- शुष्कम्लानकठिनपरुषरूक्षश्यावानि, तीक्ष्णाग्राणि, वक्राणि, स्फुटितमुखानि, विषमविसृतानि, शूलाक्षेपतोदस्फुरणचिमिचिमासंहर्षपरीतानि, स्निग्धोष्णोपशयानि, प्रवाहिकाध्मानशिश्नवृषणबस्तिवङ्क्षणहृद्ग्रहाङ्गमर्दहृदयद्रवप्रबलानि, प्रततविबद्धवातमूत्रवर्चांसि, ऊरुकटीपृष्ठत्रिकपार्श्वकुक्षिबस्तिशूलशिरोऽभितापक्षवथूद्गारप्रतिश्यायकासोदावर्तायामशोषशोथ- मूर्च्छारोचकमुखवैरस्यतैमिर्यकण्डूनासाकर्णशङ्खशूलस्वरोपघातकराणि, श्यावारुणपरुषनखनयनवदनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य वातोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||११|| भवतश्चात्र- कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च| प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णमद्यमैथुनसेवनम्||१२|| लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च| शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः||१३||
🔊 Audio coming soon
లింగాదిసామాన్యే వాతజాదీనాం కిం విశేషనిశ్చాయకమిత్యాహ- తేషామయం విశేష ఇతి| అయమితి వక్ష్యమాణలింగహేతుభేదరూపో విశేషో వాతజాదివ్యవచ్ఛేదక ఇత్యర్థః| యద్యపి విశేషాభిధానే హేతురేవాగ్రేఽభిధాతుం యుజ్యతే, తథాఽపి సంస్థానరూపలింగాభిధానానుషంగాత్ ప్రతిలోమవ్యాఖ్యానాద్వా లింగమేవాగ్రేఽభిధీయతే- శుష్కమ్లానేత్యాదినా, తదను కషాయేత్యాదినా హేతుం వక్ష్యతి; ఏవం పిత్తకఫజయోరపి వ్యతిక్రమేణ హేతులింగాభిధానం జ్ఞేయం| ప్రమితాశనమత్ర అత్యల్పాశనం| ఆతపస్పర్శో యద్యప్యుష్ణస్తథాఽపి రూక్షతయా వాతజనకః; ఉక్తం హి- “ఆతపః కటుకో రూక్షః” ఇత్యాది||11-13||
Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16
మృదుశిథిలసుకుమారాణ్యస్పర్శసహాని, రక్తపీతనీలకృష్ణాని, స్వేదోపక్లేదబహులాని, విస్రగంధితనుపీతరక్తస్రావీణి , రుధిరవహాని, దాహకండూశూలనిస్తోదపాకవంతి, శీతోపశయాని, సంభిన్నపీతహరితవర్చాంసి, పీతవిస్రగంధిప్రచురవిణ్మూత్రాణి, పిపాసాజ్వరతమకసమ్మోహభోజనద్వేషకరాణి పీతనఖనయనత్వఙ్మూత్రపురీషస్య పిత్తోల్బణాన్యర్శాంసీతి విద్యాత్||14|| భవతశ్చాత్ర- కటూష్ణలవణక్షారవ్యాయామాగ్న్యాతపప్రభాః | దేశకాలావశిశిరౌ క్రోధో మద్యమసూయనం||15|| విదాహి తీక్ష్ణముష్ణం చ సర్వం పానాన్నభేషజం| పిత్తోల్బణానాం విజ్ఞేయః ప్రకోపే హేతురర్శసాం||16||
मृदुशिथिलसुकुमाराण्यस्पर्शसहानि, रक्तपीतनीलकृष्णानि, स्वेदोपक्लेदबहुलानि, विस्रगन्धितनुपीतरक्तस्रावीणि , रुधिरवहानि, दाहकण्डूशूलनिस्तोदपाकवन्ति, शीतोपशयानि, सम्भिन्नपीतहरितवर्चांसि, पीतविस्रगन्धिप्रचुरविण्मूत्राणि, पिपासाज्वरतमकसम्मोहभोजनद्वेषकराणि पीतनखनयनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य पित्तोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||१४|| भवतश्चात्र- कटूष्णलवणक्षारव्यायामाग्न्यातपप्रभाः | देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम्||१५|| विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम्| पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम्||१६||
🔊 Audio coming soon
మృద్విత్యాదినా పిత్తజం ప్రాహ| శిథిలాని కోమలాని| సుకుమారాణి అకర్కశాని| రక్తపీతస్రావీణీతి అత్ర రక్తశబ్దేన లోహితవర్ణ ఉచ్యతే| రుధిరవహానీతి పదేన రక్తస్రుతిరేవోచ్యతే| ప్రథమం విస్రగంధీతి రక్తవిశేషణం, ద్వితీయం విస్రగంధీతి విణ్మూత్రవిశేషణం| ప్రథమం పీతాభిధానం వర్చసో హరితపీతోపదేశార్థం, ద్వితీయం తు విస్రగంధేన సహ పీతవర్ణతోపదేశార్థం, తృతీయం తు పీతనఖేత్యాదౌ కేవలం పీతవర్ణతోపదర్శనార్థం| కటూష్ణేత్యాదౌ ప్రథమముష్ణపదముష్ణస్పర్శోపదేశార్థం, ద్వితీయముష్ణపదముష్ణవీర్యోపదర్శనార్థం| ‘కట్వమ్లలవణక్షార’ ఇతి వా పాఠః||14-16||
Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19
తత్ర యాని ప్రమాణవంతి, ఉపచితాని, శ్లక్ష్ణాని, స్పర్శసహాని , స్నిగ్ధశ్వేతపాండుపిచ్ఛిలాని, స్తబ్ధాని, గురూణి, స్తిమితాని, సుప్తసుప్తాని, స్థిరశ్వయథూని, కండూబహులాని, బహుప్రతతపింజరశ్వేతరక్తపిచ్ఛాస్రావీణి, గురుపిచ్ఛిలశ్వేతమూత్రపురీషాణి, రూక్షోష్ణోపశయాని, ప్రవాహికాతిమాత్రోత్థానవంక్షణానాహవంతి, పరికర్తికాహృల్లాసనిష్ఠీవికాకాసారోచకప్రతిశ్యాయగౌరవచ్ఛర్దిమూత్రకృచ్ఛ్రశోషశోథ- పాండురోగశీతజ్వరాశ్మరీశర్కరాహృదయేంద్రియోపలేపాస్యమాధుర్యప్రమేహకరాణి, దీర్ఘకాలానుబంధీని , అతిమాత్రమగ్నిమార్దవక్లైబ్యకరాణి, ఆమవికారప్రబలాని, శుక్లనఖనయనవదనత్వఙ్మూత్రపురీషస్య శ్లేష్మోల్బణాన్యర్శాంసీతి విద్యాత్||17|| భవతశ్చాత్ర- మధురస్నిగ్ధశీతాని లవణామ్లగురూణి చ| అవ్యాయామో దివాస్వప్నః శయ్యాసనసుఖే రతిః||18|| ప్రాగ్వాతసేవా శీతౌ చ దేశకాలావచింతనం| శ్లైష్మికాణాం సముద్దిష్టమేతత్ కారణమర్శసాం||19||
तत्र यानि प्रमाणवन्ति, उपचितानि, श्लक्ष्णानि, स्पर्शसहानि , स्निग्धश्वेतपाण्डुपिच्छिलानि, स्तब्धानि, गुरूणि, स्तिमितानि, सुप्तसुप्तानि, स्थिरश्वयथूनि, कण्डूबहुलानि, बहुप्रततपिञ्जरश्वेतरक्तपिच्छास्रावीणि, गुरुपिच्छिलश्वेतमूत्रपुरीषाणि, रूक्षोष्णोपशयानि, प्रवाहिकातिमात्रोत्थानवङ्क्षणानाहवन्ति, परिकर्तिकाहृल्लासनिष्ठीविकाकासारोचकप्रतिश्यायगौरवच्छर्दिमूत्रकृच्छ्रशोषशोथ- पाण्डुरोगशीतज्वराश्मरीशर्कराहृदयेन्द्रियोपलेपास्यमाधुर्यप्रमेहकराणि, दीर्घकालानुबन्धीनि , अतिमात्रमग्निमार्दवक्लैब्यकराणि, आमविकारप्रबलानि, शुक्लनखनयनवदनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य श्लेष्मोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||१७|| भवतश्चात्र- मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च| अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः||१८|| प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम्| श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర యానీత్యాదినా కఫజమాహ| ప్రమాణవంతీతి మహాప్రమాణాని| సుప్తసుప్తానీతి అత్యర్థం నిశ్చేతనాని| దీర్ఘకాలానుశయామీతి దీర్ఘకాలానుబంధీని||17-19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
హేతులక్షణసంసర్గాద్విద్యాద్ద్వంద్వోల్బణాని చ| సర్వో హేతుస్త్రిదోషాణాం సహజైర్లక్షణైః సమం||20||
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च| सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणैः समम्||२०||
🔊 Audio coming soon
హేతులక్షణేత్యాదౌ ఉల్బణపదేన ద్వంద్వజే తృతీయోఽపి దోషో జనకోఽస్త్యేవ, పరం సోల్బణో న భవతీతి దర్శయతి| సర్వో హేతురితి యథోక్తసర్వహేతుః, సహజః లక్షణైః సహ సర్వో హేతుస్త్రిదోషాణాం భవతి; తేన త్రిదోషే సర్వహేతుత్వాత్ సహజాని లక్షణాని భవంతీత్యర్థః||20||
Adhikarana 14 (21-22) · Śloka 22
విష్టంభోఽన్నస్య దౌర్బల్యం కుక్షేరాటోప ఏవ చ| కార్శ్యముద్గారబాహుల్యం సక్థిసాదోఽల్పవిట్కతా||21|| గ్రహణీదోషపాండ్వర్తేరాశంకా చోదరస్య చ| పూర్వరూపాణి నిర్దిష్టాన్యర్శసామభివృద్ధయే||22||
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च| कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता||२१|| ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च| पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये||२२||
🔊 Audio coming soon
విష్టంభః అప్రచలత్వం| ఆటోపః గుడగుడాశబ్దః||21-22||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
అర్శాంసి ఖలు జాయంతే నాసన్నిపతితైస్త్రిభిః| దోషైర్దోషవిశేషాత్తు విశేషః కల్ప్యతేఽర్శసాం||23||
अर्शांसि खलु जायन्ते नासन्निपतितैस्त्रिभिः| दोषैर्दोषविशेषात्तु विशेषः कल्प्यतेऽर्शसाम्||२३||
🔊 Audio coming soon
అర్శసాం త్రిదోషజన్యత్వేఽపి ఏకదోషజత్వాదివ్యపదేశమాహ- అర్శాంసీత్యాది| యద్యపి సన్నిపతితైరిత్యుక్తే త్రయాణాం మేలకో లభ్యతే, తథాఽపి త్రిభిరితి పదం త్రయాణామప్యత్రానుబంధ్యత్వస్యోపదర్శనార్థం| దోషవిశేషాదితి ఉల్బణరూపవాతాదివిశేషాత్| విశేష ఇతి వాతజోఽయం, పిత్తజోఽయమిత్యాదికో విశేషః||23||
Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25
పంచాత్మా మారుతః పిత్తం కఫో గుదవలిత్రయం| సర్వ ఏవ ప్రకుప్యంతి గుదజానాం సముద్భవే||24|| తస్మాదర్శాంసి దుఃఖాని బహువ్యాధికరాణి చ| సర్వదేహోపతాపీని ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమాని చ||25||
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम्| सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे||२४|| तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च| सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
పంచాత్మేతి ప్రాణాపానవ్యానోదానసమానరూపః||24-25||
Adhikarana 17 (26-32) · Śloka 32
హస్తే పాదే ముఖే నాభ్యాం గుదే వృషణయోస్తథా| శోథో హృత్పార్శ్వశూలం చ యస్యాసాధ్యోఽర్శసో హి సః||26|| హృత్పార్శ్వశూలం సమ్మోహశ్ఛర్దిరంగస్య రుగ్ జ్వరః| తృష్ణా గుదస్య పాకశ్చ నిహన్యర్గుదజాతురం||27|| సహజాని త్రిదోషాణి యాని చాభ్యంతరాం వలిం| జాయంతేఽర్శాంసి సంశ్రిత్య తాన్యసాధ్యాని నిర్దిశేత్||28|| శోషత్వాదాయుషస్తాని చతుష్పాదసమన్వితే| యాప్యంతే దీప్తకాయాగ్నేః ప్రత్యాఖ్యేయాన్యతోఽన్యథా||29|| ద్వంద్వజాని ద్వితీయాయాం వలౌ యాన్యాశ్రితాని చ| కృచ్ఛ్రసాధ్యాని తాన్యాహుః పరిసంవత్సరాణి చ||30|| బాహ్యాయాం తు వలౌ జాతాన్యేకదోషోల్బణాని చ| అర్శాంసి సుఖసాధ్యాని న చిరోత్పాతతాని చ||31|| తేషాం ప్రశమనే యత్నమాశు కుర్యాద్విచక్షణః| తాన్యాశు హి గుదం బద్ధ్వా కుర్యుర్బద్ధగుదోదరం||32||
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा| शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः||२६|| हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग् ज्वरः| तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्यर्गुदजातुरम्||२७|| सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम्| जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्||२८|| शोषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते| याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा||२९|| द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||३०|| बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पाततानि च||३१|| तेषां प्रशमने यत्नमाशु कुर्याद्विचक्षणः| तान्याशु हि गुदं बद्ध्वा कुर्युर्बद्धगुदोदरम्||३२||
🔊 Audio coming soon
హస్తేత్యాదినా సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ| అంగస్య రుగితి సర్వాంగరుక్| శేషత్వాదాయుష ఇతి ఆయుషః శేషత్వే సతీత్యర్థః| సమన్విత ఇతి భావే క్తః; తేన చతుఃపాదసమన్వయే సతీత్యర్థః||26-32||
Adhikarana 18 (33-37) · Śloka 37
తత్రాహురేకే శస్త్రేణ కర్తనం హితమర్శసాం| దాహం క్షారేణ చాప్యేకే, దాహమేకే తథాఽగ్నినా||33|| అస్త్యేతద్భూరితంత్రేణ ధీమతా దృష్టకర్మణా| క్రియతే త్రివిధం కర్మ భ్రంశస్తత్ర సుదారుణః||34|| పుంస్త్వోపఘాతః శ్వయథుర్గుదే వేగవినిగ్రహః| ఆధ్మానం దారుణం శూలం వ్యథా రక్తాతివర్తనం||35|| పునర్విరోహో రూఢానాం క్లేదో భ్రంశో గుదస్య చ| మరణం వా భవేచ్ఛీఘ్రం శస్త్రక్షారాగ్నివిభ్రమాత్||36|| యత్తు కర్మ సుఖోపాయమల్పభ్రంశమదారుణం| తదర్శసాం ప్రవక్ష్యామి సమూలానాం వివృత్తయే||37||
तत्राहुरेके शस्त्रेण कर्तनं हितमर्शसाम्| दाहं क्षारेण चाप्येके, दाहमेके तथाऽग्निना||३३|| अस्त्येतद्भूरितन्त्रेण धीमता दृष्टकर्मणा| क्रियते त्रिविधं कर्म भ्रंशस्तत्र सुदारुणः||३४|| पुंस्त्वोपघातः श्वयथुर्गुदे वेगविनिग्रहः| आध्मानं दारुणं शूलं व्यथा रक्तातिवर्तनम्||३५|| पुनर्विरोहो रूढानां क्लेदो भ्रंशो गुदस्य च| मरणं वा भवेच्छीघ्रं शस्त्रक्षाराग्निविभ्रमात्||३६|| यत्तु कर्म सुखोपायमल्पभ्रंशमदारुणम्| तदर्शसां प्रवक्ष्यामि समूलानां विवृत्तये||३७||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా చికిత్సామాహ| కర్తనం ఛేదనం| భూరి తంత్రాణి అధీతాని యేన స భూరితంత్రః| అయం ప్రకరణార్థః- శిక్షితేనైవ శస్త్రకర్మ విధానతః కర్తవ్యం| పునర్విరోహః పునరుత్పత్తిః; రూఢానాం రూఢవ్రణానాం||33-37||
Adhikarana 19 (38-61) · Śloka 61
వాతశ్లేష్మోల్బణాన్యాహుః శుష్కాణ్యర్శాంసి తద్విదః| ప్రస్రావీణి తథాఽఽర్ద్రాణి రక్తపిత్తోల్బణాని చ||38|| తత్ర శుష్కార్శసాం పూర్వం ప్రవక్ష్యామి చికిత్సితం| స్తబ్ధాని స్వేదయేత్ పూర్వం శోఫశూలాన్వితాని చ||39|| చిత్రకక్షారబిల్వానాం తైలేనాభ్యజ్య బుద్ధిమాన్| యవమాషకులత్థానాం పులాకానాం చ పోట్టలైః||40|| గోఖరాశ్వశకృత్పిండైస్తిలకల్కైస్తుషైస్తథా| వచాశతాహ్వాపిండైర్వా సుఖోష్ణైః స్నేహసంయుతైః||41|| శక్తూనాం పిండికాభిర్వా స్నిగ్ధానాం తైలసర్పిషా| శుష్కమూలకపిండైర్వా పిండైర్వా కార్ష్ణగంధికైః||42|| రాస్నాపిండైః సుఖోష్ణైర్వా సస్నేహైర్హాపుషైరపి| ఇష్టకస్య ఖరాహ్వాయాః శాకైర్గృంజనకస్య వా||43|| అభ్యజ్య కుష్ఠతైలేన స్వేదయేత్ పోట్టలీకృతైః| వృషార్కైరండబిల్వానాం పత్రోత్క్వాథైశ్చ సేచయేత్||44|| మూలకత్రిఫలార్కాణాం వేణూనాం వరుణస్య చ| అగ్నిమంథస్య శిగ్రోశ్చ పత్రాణ్యశ్మంతకస్య చ||45|| జలేనోత్క్వాథ్య శూలార్తం స్వభ్యక్తమవగాహయేత్| కోలోత్క్వాథేఽథవా కోష్ణే సౌవీరకతుషోదకే||46|| బిల్వక్వాథేఽథవా తక్రే దధిమండామ్లకాంజికే| గోమూత్రే వా సుఖోష్ణే తం స్వభ్యక్తమవగాహయేత్||47|| కృష్ణసర్పవరాహోష్ట్రజతుకావృషదంశజాం| వసామభ్యంజనే దద్యాద్ధూపనం చార్శసాం హితం||48|| నృకేశాః సర్పనిర్మోకో వృషదంశస్య చర్మ చ| అర్కమూలం శమీపత్రమర్శోభ్యో ధూపనం హితం||49|| తుంబురూణి విడంగాని దేవదార్వక్షతా ఘృతం| బృహతీ చాశ్వగంధా చ పిప్పల్యః సురసా ఘృతం||50|| వరాహవృషవిట్ చైవ ధూపనం సక్తవో ఘృతం| కుంజరస్య పురీషం తు ఘృతం సర్జరసస్తథా||51|| హరిద్రాచూర్ణసంయుక్తం సుధాక్షీరం ప్రలేపనం| గోపిత్తపిష్టాః పిప్పల్యః సహరిద్రాః ప్రలేపనం||52|| శిరీషబీజం కుష్ఠం చ పిప్పల్యః సైంధవం గుడః| అర్కక్షీరం సుధాక్షీరం త్రిఫలా చ ప్రలేపనం||53|| పిప్పల్యశ్చిత్రకః శ్యామా కిణ్వం మదనతండులాః| ప్రలేపః కుక్కుటశకృద్ధరిద్రాగుడసంయుతః||54|| దంతీ శ్యామాఽమృతాసంగః పారావతశకృద్గుడః| ప్రలేపః స్యాద్గజాస్థీని నింబో భల్లాతకాని చ||55|| ప్రలేపః స్యాదలం కోష్ణం వాసంతకవసాయుతం| శూలశ్వయథుహృద్యుక్తం చులూకీవసయాఽథవా||56|| ఆర్కం పయః సుధాకాండం కటుకాలాబుపల్లవాః| కరంజో బస్తమూత్రం చ లేపనం శ్రేష్ఠమర్శసాం||57|| అభ్యంగాద్యాః ప్రదేహాంతా య ఏతే పరికీర్తితాః| స్తంభశ్వయథుకండ్వర్తిశమనాస్తేఽర్శసాం మతాః||58|| ప్రదేహాంతైరుపక్రాంతాన్యర్శాంసి ప్రస్రవంతి హి| సంచితం దుష్టరుధిరం తతః సంపద్యతే సుఖీ||59|| శీతోష్ణాస్నిగ్ధరూక్షైర్హి న వ్యాధిరుపశామ్యతి| రక్తే దుష్టే భిషక్ తస్మాద్రక్తమేవావసేచయేత్||60|| జలౌకోభిస్తథా శస్త్రైః సూచీభిర్వా పునః పునః| అవర్తమానం రుధిరం రక్తార్శోభ్యః ప్రవాహయేత్||61||
वातश्लेष्मोल्बणान्याहुः शुष्काण्यर्शांसि तद्विदः| प्रस्रावीणि तथाऽऽर्द्राणि रक्तपित्तोल्बणानि च||३८|| तत्र शुष्कार्शसां पूर्वं प्रवक्ष्यामि चिकित्सितम्| स्तब्धानि स्वेदयेत् पूर्वं शोफशूलान्वितानि च||३९|| चित्रकक्षारबिल्वानां तैलेनाभ्यज्य बुद्धिमान्| यवमाषकुलत्थानां पुलाकानां च पोट्टलैः||४०|| गोखराश्वशकृत्पिण्डैस्तिलकल्कैस्तुषैस्तथा| वचाशताह्वापिण्डैर्वा सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः||४१|| शक्तूनां पिण्डिकाभिर्वा स्निग्धानां तैलसर्पिषा| शुष्कमूलकपिण्डैर्वा पिण्डैर्वा कार्ष्णगन्धिकैः||४२|| रास्नापिण्डैः सुखोष्णैर्वा सस्नेहैर्हापुषैरपि| इष्टकस्य खराह्वायाः शाकैर्गृञ्जनकस्य वा||४३|| अभ्यज्य कुष्ठतैलेन स्वेदयेत् पोट्टलीकृतैः| वृषार्कैरण्डबिल्वानां पत्रोत्क्वाथैश्च सेचयेत्||४४|| मूलकत्रिफलार्काणां वेणूनां वरुणस्य च| अग्निमन्थस्य शिग्रोश्च पत्राण्यश्मन्तकस्य च||४५|| जलेनोत्क्वाथ्य शूलार्तं स्वभ्यक्तमवगाहयेत्| कोलोत्क्वाथेऽथवा कोष्णे सौवीरकतुषोदके||४६|| बिल्वक्वाथेऽथवा तक्रे दधिमण्डाम्लकाञ्जिके| गोमूत्रे वा सुखोष्णे तं स्वभ्यक्तमवगाहयेत्||४७|| कृष्णसर्पवराहोष्ट्रजतुकावृषदंशजाम्| वसामभ्यञ्जने दद्याद्धूपनं चार्शसां हितम्||४८|| नृकेशाः सर्पनिर्मोको वृषदंशस्य चर्म च| अर्कमूलं शमीपत्रमर्शोभ्यो धूपनं हितम्||४९|| तुम्बुरूणि विडङ्गानि देवदार्वक्षता घृतम्| बृहती चाश्वगन्धा च पिप्पल्यः सुरसा घृतम्||५०|| वराहवृषविट् चैव धूपनं सक्तवो घृतम्| कुञ्जरस्य पुरीषं तु घृतं सर्जरसस्तथा||५१|| हरिद्राचूर्णसंयुक्तं सुधाक्षीरं प्रलेपनम्| गोपित्तपिष्टाः पिप्पल्यः सहरिद्राः प्रलेपनम्||५२|| शिरीषबीजं कुष्ठं च पिप्पल्यः सैन्धवं गुडः| अर्कक्षीरं सुधाक्षीरं त्रिफला च प्रलेपनम्||५३|| पिप्पल्यश्चित्रकः श्यामा किण्वं मदनतण्डुलाः| प्रलेपः कुक्कुटशकृद्धरिद्रागुडसंयुतः||५४|| दन्ती श्यामाऽमृतासङ्गः पारावतशकृद्गुडः| प्रलेपः स्याद्गजास्थीनि निम्बो भल्लातकानि च||५५|| प्रलेपः स्यादलं कोष्णं वासन्तकवसायुतम्| शूलश्वयथुहृद्युक्तं चुलूकीवसयाऽथवा||५६|| आर्कं पयः सुधाकाण्डं कटुकालाबुपल्लवाः| करञ्जो बस्तमूत्रं च लेपनं श्रेष्ठमर्शसाम्||५७|| अभ्यङ्गाद्याः प्रदेहान्ता य एते परिकीर्तिताः| स्तम्भश्वयथुकण्ड्वर्तिशमनास्तेऽर्शसां मताः||५८|| प्रदेहान्तैरुपक्रान्तान्यर्शांसि प्रस्रवन्ति हि| सञ्चितं दुष्टरुधिरं ततः सम्पद्यते सुखी||५९|| शीतोष्णास्निग्धरूक्षैर्हि न व्याधिरुपशाम्यति| रक्ते दुष्टे भिषक् तस्माद्रक्तमेवावसेचयेत्||६०|| जलौकोभिस्तथा शस्त्रैः सूचीभिर्वा पुनः पुनः| अवर्तमानं रुधिरं रक्तार्शोभ्यः प्रवाहयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
వాతశ్లేష్మోల్బణానీత్యత్ర యద్యపి కఫజే స్రావ ఉక్తః, తథాఽపి స పిచ్ఛారూపానుబంధః న తు రక్తస్రావః, తేన శుష్కార్శోగ్రహణం; పిచ్ఛాస్రావస్తు శుష్కార్ద్రకారణమేలకేఽపి భవతి| చిత్రకక్షారబిల్వానాం తైలేనేతి చిత్రకాదిసిద్ధేన తైలేన| పులాకం తుచ్ఛధాన్యం| కార్ష్ణగంధికైరితి శోభాంజనకృతైః| ఖరాహ్వాయా అజమోదాయాః| కుష్ఠతైలేనేతి కుష్ఠసిద్ధతైలేన| జతుకా చర్మచటికా| వృషదంశః బిడాలః| అక్షతా ఇతి అఖండితా యవాః| ఘృతపాదాంతాశ్చత్వారో ధూపాః; హస్తిమలసర్జరసాభ్యాం చ పంచమో ధూపః| కిణ్వం సురాబీజం| మదనతండులా మదనఫలశస్యం| దంతీ నికుంభా| అమృతాసంగః మయూరతుత్థం| అలం హరితాలం| వాసంతకవసా ఉష్ట్రవసా| కటుకాలాబుః తిక్తకాలాబుః| జలౌకోభిరిత్యాదౌ అవర్తమానం రుధిరం ప్రవాహయేదితి యోజ్యం| బిల్వపేశికా బిల్వమధ్యం||38-61||
Adhikarana 20 (62-71) · Śloka 71
గుదశ్వయథుశూలార్తం మందాగ్నిం పాయయేత్తు తం| త్ర్యూషణం పిప్పలీమూలం పాఠాం హింగు సచిత్రకం||62|| సౌవర్చలం పుష్కరాఖ్యమజాజీం బిల్వపేషికాం| బిడం యవానీం హపుషాం విడంగం సైంధవం వచాం||63|| తింతిడీకం చ మండేన మద్యేనోష్ణోదకేన వా| తథాఽర్శోగ్రహణీదోషశూలానాహాద్విముచ్యతే||64|| పాచనం పాయయేద్వా తద్యదుక్తం హ్యాతిసారికే| సగుడామభయాం వాఽపి ప్రాశయేత్ పౌర్వభక్తికీం||65|| పాయయేద్వా త్రివృచ్చూర్ణం త్రిఫలారససంయుతం| హృతే గుదాశ్రయే దోషే గచ్ఛంత్యర్శాంసి సంక్షయం||66|| గోమూత్రాధ్యుషితాం దద్యాత్ సగుడాం వా హరీతకీం| హరీతకీం తక్రయుతాం త్రిఫలాం వా ప్రయోజయేత్||67|| సనాగరం చిత్రకం వా సీధుయుక్తం ప్రయోజయేత్| దాపయేచ్చవ్యయుక్తం వా సీధుం సాజాజిచిత్రకం||68|| సురాం సహపుషాపాఠాం దద్యాత్ సౌవర్చలాన్వితాం| దధిత్థబిల్వసంయుక్తం యుక్తం వా చవ్యచిత్రకైః||69|| భల్లాతకయుతం వాఽపి ప్రదద్యాత్తక్రతర్పణం| బిల్వనాగరయుక్తం వా యవాన్యా చిత్రకేణ చ||70|| చిత్రకం హపుషాం హింగుం దద్యాద్వా తక్రసంయుతం| పంచకోలయుతం వాఽపి తక్రమస్మై ప్రదాపయేత్||71||
गुदश्वयथुशूलार्तं मन्दाग्निं पाययेत्तु तम्| त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं पाठां हिङ्गु सचित्रकम्||६२|| सौवर्चलं पुष्कराख्यमजाजीं बिल्वपेषिकाम्| बिडं यवानीं हपुषां विडङ्गं सैन्धवं वचाम्||६३|| तिन्तिडीकं च मण्डेन मद्येनोष्णोदकेन वा| तथाऽर्शोग्रहणीदोषशूलानाहाद्विमुच्यते||६४|| पाचनं पाययेद्वा तद्यदुक्तं ह्यातिसारिके| सगुडामभयां वाऽपि प्राशयेत् पौर्वभक्तिकीम्||६५|| पाययेद्वा त्रिवृच्चूर्णं त्रिफलारससंयुतम्| हृते गुदाश्रये दोषे गच्छन्त्यर्शांसि सङ्क्षयम्||६६|| गोमूत्राध्युषितां दद्यात् सगुडां वा हरीतकीम्| हरीतकीं तक्रयुतां त्रिफलां वा प्रयोजयेत्||६७|| सनागरं चित्रकं वा सीधुयुक्तं प्रयोजयेत्| दापयेच्चव्ययुक्तं वा सीधुं साजाजिचित्रकम्||६८|| सुरां सहपुषापाठां दद्यात् सौवर्चलान्विताम्| दधित्थबिल्वसंयुक्तं युक्तं वा चव्यचित्रकैः||६९|| भल्लातकयुतं वाऽपि प्रदद्यात्तक्रतर्पणम्| बिल्वनागरयुक्तं वा यवान्या चित्रकेण च||७०|| चित्रकं हपुषां हिङ्गुं दद्याद्वा तक्रसंयुतम्| पञ्चकोलयुतं वाऽपि तक्रमस्मै प्रदापयेत्||७१||
🔊 Audio coming soon
గోమూత్రాధ్యుషితామితి రాత్రౌ గోమూత్రస్థాపితాం| భల్లాతకయుతమిత్యత్ర భల్లాతకచూర్ణస్య సక్త్వపేక్షయా దశమో భాగః| ఉక్తం హి- “చూర్ణం తర్పణభాగైర్నవభిః సంయోజితం దేయం” ఇతి; అన్యే తు తర్పణభల్లాతకచూర్ణయోః సమానయోః స్తోకస్య ప్రయోగమాహుః||62-71||
Adhikarana 21 (72-75) · Śloka 75
హపుషాం కుంచికాం ధాన్యమజాజీం కారవీం శటీం| పిప్పలీం పిప్పలీమూలం చిత్రకం హస్తిపిప్పలీం||72|| యవానీం చాజమోదాం చ చూర్ణితం తక్రసంయుతం| మందామ్లకటుకం విద్వాన్ స్థాపయేద్ధృతభాజనే||73|| వ్యక్తామ్లకటుకం జాతం తక్రారిష్టం ముఖప్రియం| ప్రపిబేన్మాత్రయా కాలేష్వన్నస్య తృషితస్త్రిషు||74|| దీపనం రోచనం వర్ణ్యం కఫవాతానులోమనం| గుదశ్వయథుకండ్వర్తినాశనం బలవర్ధనం||75|| ఇతి తక్రారిష్టః|
हपुषां कुञ्चिकां धान्यमजाजीं कारवीं शटीम्| पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्||७२|| यवानीं चाजमोदां च चूर्णितं तक्रसंयुतम्| मन्दाम्लकटुकं विद्वान् स्थापयेद्धृतभाजने||७३|| व्यक्ताम्लकटुकं जातं तक्रारिष्टं मुखप्रियम्| प्रपिबेन्मात्रया कालेष्वन्नस्य तृषितस्त्रिषु||७४|| दीपनं रोचनं वर्ण्यं कफवातानुलोमनम्| गुदश्वयथुकण्ड्वर्तिनाशनं बलवर्धनम्||७५|| इति तक्रारिष्टः|
🔊 Audio coming soon
తక్రారిష్టే తు గ్రహణీచికిత్సాయాం “యవాన్యామలకం పథ్యా మరీచం త్రిపలాంశికం| లవణాని పలాంశాని పంచ చైకత్ర చూర్ణయేత్|| తక్రే తదాసుతం జాతం తక్రారిష్టం పిబేన్నరః” (చి.అ.15) ఇత్యుక్తతక్రారిష్టానుసారేణేహాపి తక్రచూర్ణమానవ్యవస్థా| ఏతదనుసారప్రక్షిప్తేనైవ చాత్ర హపుషాదిచూర్ణేన మందామ్లకటుకం భవతీత్యుక్తం; మందామ్లకటుకం స్థాపయేత్, వ్యక్తామ్లకటుకమితి జాతలక్షణం; వ్యక్తామ్లం కటు చేతి వ్యక్తామ్లకటుకం; న తు కటుత్వమపి వ్యక్తమత్ర, సంధానేన వ్యక్తకటుతానుత్పాదాత్| అన్నస్య త్రిషు కాలేష్వితి భోజనాదిమధ్యాంతేషు| సస్నేహం తక్రం వాతే, కఫే రూక్షం||72-75||
Adhikarana 22 (76-88) · Śloka 88
త్వచం చిత్రకమూలస్య పిష్ట్వా కుంభం ప్రలేపయేత్| తక్రం వా దధి వా తత్ర జాతమర్శోహరం పిబేత్||76|| వాతశ్లేష్మార్శసాం తక్రాత్ పరం నాస్తీహ భేషజం| తత్ ప్రయోజ్యం యథాదోషం సస్నేహం రూక్షమేవ వా||77|| సప్తాహం వా దశాహం వా పక్షం మాసమథాపి వా| బలకాలవిశేషజ్ఞో భిషక్ తక్రం ప్రయోజయేత్||78|| అత్యర్థమృదుకాయాగ్నేస్తక్రమేవావచారయేత్| సాయం వా లాజశక్తూనాం దద్యాత్తక్రావలేహికాం||79|| జీర్ణే తక్రే ప్రదద్యాద్వా తక్రపేయాం ససైంధవాం| తక్రానుపానం సస్నేహం తక్రౌదనమతః పరం||80|| యూషైర్మాంసరసైర్వాఽపి భోజయేత్తక్రసంయుతైః| యూషై రసేన వాఽప్యూర్ధ్వం తక్రసిద్ధేన భోజయేత్||81|| కాలక్రమజ్ఞః సహసా న చ తక్రం నివర్తయేత్| తక్రప్రయోగో మాసాంతః క్రమేణోపరమో హితః||82|| అపకర్షో యథోత్కర్షో న త్వన్నాదపకృష్యతే| శక్త్యాగమనరక్షార్థం దార్ఢ్యార్థమనలస్య చ||83|| బలోపచయవర్ణార్థమేష నిర్దిశ్యతే క్రమః| రూక్షమర్ధోద్ధృతస్నేహం యతశ్చానుద్ధృతం ఘృతం||84|| తక్రం దోషాగ్నిబలవిత్త్రివిధం తత్ ప్రయోజయేత్| హతాని న విరోహంతి తక్రేణ గుదజాని తు||85|| భూమావపి నిషిక్తం తద్దహేత్తక్రం తృణోలుపం| కిం పునర్దీప్తకాయాగ్నేః శుష్కాణ్యర్శాంసి దేహినః||86|| స్రోతఃసు తక్రశుద్ధేషు రసః సమ్యగుపైతి యః| తేన పుష్టిర్బలం వర్ణః ప్రహర్షశ్చోపజాయతే||87|| వాతశ్లేష్మవికారాణాం శతం చాపి నివర్తతే| నాస్తి తక్రాత్ పరం కించిదౌషధం కఫవాతజే||88||
त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत्| तक्रं वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत्||७६|| वातश्लेष्मार्शसां तक्रात् परं नास्तीह भेषजम्| तत् प्रयोज्यं यथादोषं सस्नेहं रूक्षमेव वा||७७|| सप्ताहं वा दशाहं वा पक्षं मासमथापि वा| बलकालविशेषज्ञो भिषक् तक्रं प्रयोजयेत्||७८|| अत्यर्थमृदुकायाग्नेस्तक्रमेवावचारयेत्| सायं वा लाजशक्तूनां दद्यात्तक्रावलेहिकाम्||७९|| जीर्णे तक्रे प्रदद्याद्वा तक्रपेयां ससैन्धवाम्| तक्रानुपानं सस्नेहं तक्रौदनमतः परम्||८०|| यूषैर्मांसरसैर्वाऽपि भोजयेत्तक्रसंयुतैः| यूषै रसेन वाऽप्यूर्ध्वं तक्रसिद्धेन भोजयेत्||८१|| कालक्रमज्ञः सहसा न च तक्रं निवर्तयेत्| तक्रप्रयोगो मासान्तः क्रमेणोपरमो हितः||८२|| अपकर्षो यथोत्कर्षो न त्वन्नादपकृष्यते| शक्त्यागमनरक्षार्थं दार्ढ्यार्थमनलस्य च||८३|| बलोपचयवर्णार्थमेष निर्दिश्यते क्रमः| रूक्षमर्धोद्धृतस्नेहं यतश्चानुद्धृतं घृतम्||८४|| तक्रं दोषाग्निबलवित्त्रिविधं तत् प्रयोजयेत्| हतानि न विरोहन्ति तक्रेण गुदजानि तु||८५|| भूमावपि निषिक्तं तद्दहेत्तक्रं तृणोलुपम्| किं पुनर्दीप्तकायाग्नेः शुष्काण्यर्शांसि देहिनः||८६|| स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु रसः सम्यगुपैति यः| तेन पुष्टिर्बलं वर्णः प्रहर्षश्चोपजायते||८७|| वातश्लेष्मविकाराणां शतं चापि निवर्तते| नास्ति तक्रात् परं किञ्चिदौषधं कफवातजे||८८||
🔊 Audio coming soon
తక్రప్రయోగః- పూర్వాహ్ణే తక్రమేవ కేవలం పేయం, తత్రాత్యర్థం మృద్వగ్నినా సాయమపి తక్రమేవ సేవ్యం, ఏతత్ ‘అత్యర్థమృదుకాయాగ్నేస్తక్రమేవావచారయేత్’ ఇత్యనేనోక్తం| కించిత్ప్రవృద్ధేఽగ్నౌ ప్రాతస్తక్రమేవ పేయం, సాయం తు లాజసక్తూనాం తక్రయుక్తాఽవలేహికా దేయా| తతస్తు క్రమేణాగ్నౌ వృద్ధే తక్రపేయా తక్రౌదనం తక్రసంస్కృతయూషాదిభోజనాని సాయం దేయాని, ప్రాతస్తు తక్రమేవ, సప్తాహాదిస్తక్రకాలో జ్ఞేయః| అత్ర జతూకర్ణః- “ప్రాతస్తక్రప్రయోగః, క్రమేణోత్కర్షాపకర్షౌ, జీర్ణే చ సైంధవాన్వితతక్రేణౌదనం వా, అతిమందాగ్నేస్తక్రమేవ” ఇతి| సహసేతి ఏకదా| మాసాంతే ఇతి మాసే నాతిక్రామతి| అపకర్షో యథోత్కర్ష ఇతి యేన క్రమేణ తక్రం వృద్ధం తేనైవ మాత్రాక్రమేణ తక్రమపకృష్యత ఇతి| తక్రప్రయోగహ్రాసే సతి అన్నసముదాయాద్ధ్రాసో న కర్తవ్యః, యోంఽశస్తక్రస్యాపకృష్టః స అన్నాంతరేణ పూరణీయ ఇత్యర్థః| కస్మాదయం తక్రప్రయోగక్రమ ఇత్యాహ- శక్తీత్యాది| రూక్షమిత్యాదినోక్తం త్రివిధం తక్రం కఫపిత్తవాతేషు దోషేషు, మందతమ-మందతర-మందేష్వగ్నిషు, బలేషు చాధమమధ్యమోత్తమేషు, యథాసంఖ్యం జ్ఞేయం| భూమావపీత్యాది కేచిత్ పఠంతి| శతమితి వింశతిః శ్లేష్మవికారాః, అశీతిర్వాతవికారా ఇతి మిలిత్వా వికారాణాం శతం||76-88||
Adhikarana 23 (89-95) · Śloka 96
పిప్పలీం పిప్పలీమూలం చిత్రకం హస్తిపిప్పలీం| శృంగవేరమజాజీం చ కారవీం ధాన్యతుంబురు||89|| బిల్వం కర్కటకం పాఠాం పిష్ట్వా పేయాం విపాచయేత్| ఫలామ్లాం యమకైర్భృష్టాం తాం దద్యాద్గుదజాపహాం||90|| ఏతైశ్చైవ ఖడాన్ కుర్యాదేతైశ్చ విపచేజ్జలం| ఏతైశ్చైవ ఘృతం సాధ్యమర్శసాం వినివృత్తయే||91|| శటీపలాశసిద్ధాం వా పిప్పల్యా నాగరేణ వా| దద్యాద్యవాగూం తక్రామ్లాం మరిచైరవచూర్ణితాం||92|| శుష్కమూలకయూషం వా యూషం కౌలత్థమేవ వా| దధిత్థబిల్వయూషం వా సకులత్థమకుష్ఠకం||93|| ఛాగలం వా రసం దద్యాద్యూషైరేభిర్విమిశ్రితం| లావాదీనాం ఫలామ్లం వా సతక్రం గ్రాహిభిర్యుతం||94|| రక్తశాలిర్మహాశాలిః కలమో లాంగలః సితః| శారదః షష్టికశ్చైవ స్యాదన్నవిధిరర్శసాం||95|| ఇత్యుక్తో భిన్నశకృతామర్శసాం చ క్రియాక్రమః|96|
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्| शृङ्गवेरमजाजीं च कारवीं धान्यतुम्बुरु||८९|| बिल्वं कर्कटकं पाठां पिष्ट्वा पेयां विपाचयेत्| फलाम्लां यमकैर्भृष्टां तां दद्याद्गुदजापहाम्||९०|| एतैश्चैव खडान् कुर्यादेतैश्च विपचेज्जलम्| एतैश्चैव घृतं साध्यमर्शसां विनिवृत्तये||९१|| शटीपलाशसिद्धां वा पिप्पल्या नागरेण वा| दद्याद्यवागूं तक्राम्लां मरिचैरवचूर्णिताम्||९२|| शुष्कमूलकयूषं वा यूषं कौलत्थमेव वा| दधित्थबिल्वयूषं वा सकुलत्थमकुष्ठकम्||९३|| छागलं वा रसं दद्याद्यूषैरेभिर्विमिश्रितम्| लावादीनां फलाम्लं वा सतक्रं ग्राहिभिर्युतम्||९४|| रक्तशालिर्महाशालिः कलमो लाङ्गलः सितः| शारदः षष्टिकश्चैव स्यादन्नविधिरर्शसाम्||९५|| इत्युक्तो भिन्नशकृतामर्शसां च क्रियाक्रमः|९६|
🔊 Audio coming soon
బిల్వం బాలబిల్వం| ఫలామ్లమితి ఫలైర్దాడిమాదిభిరమ్లాం| గ్రాహిభిర్యుతమితి వర్చోగ్రాహిదశసంస్కృతం| రక్తశాల్యాదయోఽన్నపానవ్యాకృతాః||89-95||-
Adhikarana 24 (96-102) · Śloka 102
యేఽత్యర్థం గాఢశకృతస్తేషాం వక్ష్యామి భేషజం||96|| సస్నేహైః శక్తుభిర్యుక్తాం ప్రసన్నాం లవణీకృతాం| దద్యాన్మత్స్యండికాం పూర్వం భక్షయిత్వా సనాగరాం||97|| గుడం సనాగరం పాఠాం ఫలామ్లం పాయయేచ్చ తం| గుడం ఘృతయవక్షారయుక్తం వాఽపి ప్రయోజయేత్||98|| యవానీం నాగరం పాఠాం దాడిమస్య రసం గుడం| సతక్రలవణం దద్యాద్వాతవర్చోఽనులోమనం||99|| దుఃస్పర్శకేన బిల్వేన యవాన్యా నాగరేణ వా| ఏకైకేనాపి సంయుక్తా పాఠా హంత్యర్శసాం రుజం||100|| ప్రాగ్భక్తం యమకే భృష్టాన్ సక్తుభిశ్చావచూర్ణితాన్| కరంజపల్లవాన్ దద్యాద్వాతర్చోఽనులోమనాన్||101|| మదిరాం వా సలవణాం సీధుం సౌవీరకం తథా| గుడనాగరసంయుక్తం పిబేద్వా పౌర్వభక్తికం||102||
येऽत्यर्थं गाढशकृतस्तेषां वक्ष्यामि भेषजम्||९६|| सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तां प्रसन्नां लवणीकृताम्| दद्यान्मत्स्यण्डिकां पूर्वं भक्षयित्वा सनागराम्||९७|| गुडं सनागरं पाठां फलाम्लं पाययेच्च तम्| गुडं घृतयवक्षारयुक्तं वाऽपि प्रयोजयेत्||९८|| यवानीं नागरं पाठां दाडिमस्य रसं गुडम्| सतक्रलवणं दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनम्||९९|| दुःस्पर्शकेन बिल्वेन यवान्या नागरेण वा| एकैकेनापि संयुक्ता पाठा हन्त्यर्शसां रुजम्||१००|| प्राग्भक्तं यमके भृष्टान् सक्तुभिश्चावचूर्णितान्| करञ्जपल्लवान् दद्याद्वातर्चोऽनुलोमनान्||१०१|| मदिरां वा सलवणां सीधुं सौवीरकं तथा| गुडनागरसंयुक्तं पिबेद्वा पौर्वभक्तिकम्||१०२||
🔊 Audio coming soon
యవానీనాగరమిత్యాదౌ యవాన్యాదీని సమాని తక్రేణ పేయాని; లవణం తావద్యావల్లవణరసతా భవతి||96-102||
Adhikarana 25 (103-118) · Śloka 118
పిప్పలీనాగరక్షారకారవీధాన్యజీరకైః| ఫాణితేన చ సంయోజ్య ఫలామ్లం దాపయేద్ఘృతం||103|| పిప్పలీ పిప్పలీమూలం చిత్రకో హస్తిపిప్పలీ| శృంగవేరయవక్షారౌ తైః సిద్ధం వా పిబేద్ఘృతం||104|| చవ్యచిత్రకసిద్ధం వా గుడక్షారసమన్వితం| పిప్పలీమూలసిద్ధం వా సగుడక్షారనాగరం ||105|| పిప్పలీపిప్పలీమూలదధిదాడిమధాన్యకైః | సిద్ధం సర్పిర్విధాతవ్యం వాతవర్చోవిబంధనుత్||106|| చవ్యం త్రికటుకం పాఠాం క్షారం కుస్తుంబురూణి చ| యవానీం పిప్పలీమూలముభే చ విడసైంధవే||107|| చిత్రకం బిల్వమభయాం పిష్ట్వా సర్పిర్విపాచయేత్| శకృద్వాతానులోమ్యార్థం జాతే దధ్ని చతుర్గుణే||108|| ప్రవాహికాం గుదభ్రంశం మూత్రకృచ్ఛ్రం పరిస్రవం| గుదవంక్షణశూలం చ ఘృతమేతద్వ్యపోహతి||109|| నాగరం పిప్పలీమూలం చిత్రకో హస్తిపిప్పలీ| శ్వదంష్ట్రా పిప్పలీ ధాన్యం బిల్వం పాఠా యవానికా||110|| చాంగేరీస్వరసే సర్పిః కల్కైరేతైర్విపాచయేత్| చతుర్గుణేన దధ్నా చ తద్ఘృతం కఫవాతనుత్||111|| అర్శాంసి గ్రహణీదోషం మూత్రకృచ్ఛ్రం ప్రవాహికాం| గుదభ్రంశార్తిమానాహం ఘృతమేతద్వ్యపోహతి||112|| పిప్పలీం నాగరం పాఠాం శ్వదంష్ట్రాం చ పృథక్ పృథక్| భాగాంస్త్రిపలికాన్ కృత్వా కషాయముపకల్పయేత్||113|| గండీరం పిప్పలీమూలం వ్యోషం చవ్యం చ చిత్రకం| పిష్ట్వా కషాయే వినయేత్ పూతే ద్విపలికం భిషక్||114|| పలాని సర్పిషస్తస్మింశ్చత్వారింశత్ ప్రదాపయేత్| చాంగేరీస్వరసం తుల్యం సర్పిషా దధి షడ్గుణం||115|| మృద్వగ్నినా తతః సాధ్యం సిద్ధం సర్పిర్నిధాపయేత్| తదాహారే విధాతవ్యం పానే ప్రాయోగికే విధౌ||116|| గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నం గుల్మహృద్రోగనాశనం| శోథప్లీహోదరానాహమూత్రకృచ్ఛ్రజ్వరాపహం||117|| కాసహిక్కారుచిశ్వాససూదనం పార్శ్వశూలనుత్| బలపుష్టికరం వర్ణ్యమగ్నిసందీపనం పరం||118||
पिप्पलीनागरक्षारकारवीधान्यजीरकैः| फाणितेन च संयोज्य फलाम्लं दापयेद्घृतम्||१०३|| पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली| शृङ्गवेरयवक्षारौ तैः सिद्धं वा पिबेद्घृतम्||१०४|| चव्यचित्रकसिद्धं वा गुडक्षारसमन्वितम्| पिप्पलीमूलसिद्धं वा सगुडक्षारनागरम् ||१०५|| पिप्पलीपिप्पलीमूलदधिदाडिमधान्यकैः | सिद्धं सर्पिर्विधातव्यं वातवर्चोविबन्धनुत्||१०६|| चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बुरूणि च| यवानीं पिप्पलीमूलमुभे च विडसैन्धवे||१०७|| चित्रकं बिल्वमभयां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत्| शकृद्वातानुलोम्यार्थं जाते दध्नि चतुर्गुणे||१०८|| प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम्| गुदवङ्क्षणशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति||१०९|| नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली| श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका||११०|| चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेतैर्विपाचयेत्| चतुर्गुणेन दध्ना च तद्घृतं कफवातनुत्||१११|| अर्शांसि ग्रहणीदोषं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्| गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद्व्यपोहति||११२|| पिप्पलीं नागरं पाठां श्वदंष्ट्रां च पृथक् पृथक्| भागांस्त्रिपलिकान् कृत्वा कषायमुपकल्पयेत्||११३|| गण्डीरं पिप्पलीमूलं व्योषं चव्यं च चित्रकम्| पिष्ट्वा कषाये विनयेत् पूते द्विपलिकं भिषक्||११४|| पलानि सर्पिषस्तस्मिंश्चत्वारिंशत् प्रदापयेत्| चाङ्गेरीस्वरसं तुल्यं सर्पिषा दधि षड्गुणम्||११५|| मृद्वग्निना ततः साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत्| तदाहारे विधातव्यं पाने प्रायोगिके विधौ||११६|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं गुल्महृद्रोगनाशनम्| शोथप्लीहोदरानाहमूत्रकृच्छ्रज्वरापहम्||११७|| कासहिक्कारुचिश्वाससूदनं पार्श्वशूलनुत्| बलपुष्टिकरं वर्ण्यमग्निसन्दीपनं परम्||११८||
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీనాగరేత్యాదౌ అపక్వమేవ కేచిద్ఘృతమిచ్ఛంతి| గుడక్షారసమన్వితమిత్యత్ర ఘృతే సిద్ధే గుడాదీనాం ప్రక్షేప్యత్వం జ్ఞేయం| పిప్పలీపిప్పలీమూలేత్యాదౌ దధి ద్రవం, శేషాణాం కల్కః| జాతే దధ్నీతి సుజాతే| నాగరమిత్యాదికే ఘృతే చాంగేరీస్వరసస్యాపి చతుర్గుణేన దధ్నా చేతి చకారాచ్చాతుర్గుణ్యం| పిప్పలీమిత్యాదౌ భూరిమానసాన్నిధ్యే క్వాథస్యానుక్తమానత్వాత్ స్నేహసమత్వమేవ; తేన ద్వాదశపలేఽపి క్వాథ్యద్రవ్యే త్రిప్రస్థం పానీయం దత్త్వా చత్వారింశత్పలాని స్థాప్యాని| గండీరమిత్యాదినా కల్కద్రవ్యాణ్యాహ||103-118||
Adhikarana 26 (119-126) · Śloka 127
సగుడాం పిప్పలీయుక్తాం ఘృతభృష్టాం హరీతకీం| త్రివృద్దంతీయుతాం వాఽపి భక్షయేదానులోమికీం||119|| విడ్వాతకఫపిత్తానామానులోమ్యేఽథ నిర్వృతే| గుదేఽర్శాంసి ప్రశామ్యంతి పావకశ్చాభివర్ధతే||120|| బర్హితిత్తిరిలావానాం రసానమ్లాన్ సుసంస్కృతాన్| దక్షాణాం వర్తకానాం చ దద్యాద్విడ్వాతసంగ్రహే||121|| త్రివృద్దంతీపలాశానాం చాంగేర్యాశ్చిత్రకస్య చ| యమకే భర్జితం దద్యాచ్ఛాకం దధిసమన్వితం||122|| ఉపోదికాం తండులీయం వీరాం వాస్తుకపల్లవాన్| సువర్చలాం సలోణీకాం యవశాకమవల్గుజం||123|| కాకమాచీం రుహాపత్రం మహాపత్రం తథాఽమ్లికాం| జీవంతీం శటిశాకం చ శాకం గృంజనకస్య చ||124|| దధిదాడిమసిద్ధాని యమకే భర్జితాని చ| ధాన్యనాగరయుక్తాని శాకాన్యేతాని దాపయేత్||125|| గోధాలోపాకమార్జారశ్వావిదుష్ట్రగవామపి| కూర్మశల్లకయోశ్చైవ సాధయేచ్ఛాకవద్రసాన్||126|| రక్తశాల్యోదనం దద్యాద్రసైస్తైర్వాతశాంతయే|127|
सगुडां पिप्पलीयुक्तां घृतभृष्टां हरीतकीम्| त्रिवृद्दन्तीयुतां वाऽपि भक्षयेदानुलोमिकीम्||११९|| विड्वातकफपित्तानामानुलोम्येऽथ निर्वृते| गुदेऽर्शांसि प्रशाम्यन्ति पावकश्चाभिवर्धते||१२०|| बर्हितित्तिरिलावानां रसानम्लान् सुसंस्कृतान्| दक्षाणां वर्तकानां च दद्याद्विड्वातसङ्ग्रहे||१२१|| त्रिवृद्दन्तीपलाशानां चाङ्गेर्याश्चित्रकस्य च| यमके भर्जितं दद्याच्छाकं दधिसमन्वितम्||१२२|| उपोदिकां तण्डुलीयं वीरां वास्तुकपल्लवान्| सुवर्चलां सलोणीकां यवशाकमवल्गुजम्||१२३|| काकमाचीं रुहापत्रं महापत्रं तथाऽम्लिकाम्| जीवन्तीं शटिशाकं च शाकं गृञ्जनकस्य च||१२४|| दधिदाडिमसिद्धानि यमके भर्जितानि च| धान्यनागरयुक्तानि शाकान्येतानि दापयेत्||१२५|| गोधालोपाकमार्जारश्वाविदुष्ट्रगवामपि| कूर्मशल्लकयोश्चैव साधयेच्छाकवद्रसान्||१२६|| रक्तशाल्योदनं दद्याद्रसैस्तैर्वातशान्तये|१२७|
🔊 Audio coming soon
ఆనులోమికాని శాకాన్యాహ- ఉపోదికామిత్యాది| సువర్చలా సూర్యావర్తా| రుహాపత్రం ఉదగ్రశాకం| మహాపత్రః శ్యోనాకః| దధిదాడిమాది సంస్కారద్రవ్యం||119-126||-
Adhikarana 27 (127-129) · Śloka 129
జ్ఞాత్వా వాతోల్బణం రూక్షం మందాగ్నిం గుదజాతురం||127|| మదిరాం శార్కరం జాతం సీధుం తక్రం తుషోదకం| అరిష్టం దధిమండం వా శృతం వా శిశిరం జలం||128|| కంటకార్యా శృతం వాఽపి శృతం నాగరధాన్యకైః| అనుపానం భిషగ్దద్యాద్వాతవర్చోఽనులోమనం||129||
ज्ञात्वा वातोल्बणं रूक्षं मन्दाग्निं गुदजातुरम्||१२७|| मदिरां शार्करं जातं सीधुं तक्रं तुषोदकम्| अरिष्टं दधिमण्डं वा शृतं वा शिशिरं जलम्||१२८|| कण्टकार्या शृतं वाऽपि शृतं नागरधान्यकैः| अनुपानं भिषग्दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
శార్కరమితి శర్కరాకృతం| అరిష్టం వక్ష్యమాణం||127-129||
Adhikarana 28 (130-134) · Śloka 134
ఉదావర్తపరీతా యే యే చాత్యర్థం విరూక్షితాః| విలోమవాతాః శూలార్తాస్తేష్విష్టమనువాసనం||130|| పిప్పలీం మదనం బిల్వం శతాహ్వాం మధుకం వచాం| కుష్ఠం శటీం పుష్కరాఖ్యం చిత్రకం దేవదారు చ||131|| పిష్ట్వా తైలం విపక్తవ్యం పయసా ద్విగుణేన చ| అర్శసాం మూఢవాతానాం తచ్ఛ్రేష్ఠమనువాసనం||132|| గుదనిఃసరణం శూలం మూత్రకృచ్ఛ్రం ప్రవాహికాం| కట్యూరుపృష్ఠదౌర్బల్యమానాహం వంక్షణాశ్రయం||133|| పిచ్ఛాస్రావం గుదే శోఫం వాతవర్చోవినిగ్రహం| ఉత్థానం బహుశో యచ్చ జయేత్తచ్చానువాసనాత్||134||
उदावर्तपरीता ये ये चात्यर्थं विरूक्षिताः| विलोमवाताः शूलार्तास्तेष्विष्टमनुवासनम्||१३०|| पिप्पलीं मदनं बिल्वं शताह्वां मधुकं वचाम्| कुष्ठं शटीं पुष्कराख्यं चित्रकं देवदारु च||१३१|| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं पयसा द्विगुणेन च| अर्शसां मूढवातानां तच्छ्रेष्ठमनुवासनम्||१३२|| गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्| कट्यूरुपृष्ठदौर्बल्यमानाहं वङ्क्षणाश्रयम्||१३३|| पिच्छास्रावं गुदे शोफं वातवर्चोविनिग्रहम्| उत्थानं बहुशो यच्च जयेत्तच्चानुवासनात्||१३४||
🔊 Audio coming soon
పిప్పల్యాద్యే తైలే కేచిత్ తంత్రాంతరదర్శనాత్తోయమపి చతుర్గుణం వదంతి; తన్న, తంత్రాంతరోక్తం యోగాంతరమేవ పశ్యామః||130-134||
Adhikarana 29 (135-136) · Śloka 136
ఆనువాసనికైః పిష్టైః సుఖోష్ణైః స్నేహసంయుతైః| దార్వంతైః స్తబ్ధశూలాని గుదజాని ప్రలేపయేత్||135|| దిగ్ధాస్తైః ప్రస్రవంత్యాశు శ్లేష్మపిచ్ఛాం సశోణితాం| కండూః స్తంభః సరుక్ శోఫః స్రుతానాం వినివర్తతే||136||
आनुवासनिकैः पिष्टैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः| दार्वन्तैः स्तब्धशूलानि गुदजानि प्रलेपयेत्||१३५|| दिग्धास्तैः प्रस्रवन्त्याशु श्लेष्मपिच्छां सशोणिताम्| कण्डूः स्तम्भः सरुक् शोफः स्रुतानां विनिवर्तते||१३६||
🔊 Audio coming soon
ఆనువాసనికైరితి అనువాసనతైలసాధనార్థముక్తైః పిప్పల్యాదిభిః| షడ్విరేచనాశతాశ్రితీయోక్తానువాసనోపదర్శకకషాయగ్రహణప్రతిషేధార్థం దార్వంతైరితి విశేషణం; తేన దార్వంతేనోక్తాన్యేవ గృహ్యంతే||135-136||
Adhikarana 30 (137) · Śloka 137
నిరూహం వా ప్రయుంజీత సక్షీరం దాశమూలికం| సమూత్రస్నేహలవణం కల్కైర్యుక్తం ఫలాదిభిః||137||
निरूहं वा प्रयुञ्जीत सक्षीरं दाशमूलिकम्| समूत्रस्नेहलवणं कल्कैर्युक्तं फलादिभिः||१३७||
🔊 Audio coming soon
దాశమూలికమితి దశమూలకషాయయుతం| ఫలాదిభిరితి మదనఫలాదిభిరాస్థాపనయౌగికైః||137||
Adhikarana 31 (138-169) · Śloka 169
హరీతకీనాం ప్రస్థార్ధం ప్రస్థమామలకస్య చ| స్యాత్ కపిత్థాద్దశపలం తతోఽర్ధా చేంద్రవారుణీ||138|| విడంగం పిప్పలీ లోధ్రం మరిచం సైలవాలుకం| ద్విపలాంశం జలస్యైతచ్చతుర్ద్రోణే విపాచయేత్||139|| ద్రోణశేషే రసే తస్మిన్ పూతే శీతే సమావపేత్| గుడస్య ద్విశతం తిష్ఠేత్తత్ పక్షం ఘృతభాజనే||140|| పక్షాదూర్ధ్వం భవేత్ పేయా తతో మాత్రా యథాబలం| అస్యాభ్యాసాదరిష్టస్య గుదజా యాంతి సంక్షయం||141|| గ్రహణీపాండుహృద్రోగప్లీహగుల్మోదరాపహః| కుష్ఠశోఫారుచిహరో బలవర్ణాగ్నివర్ధనః||142|| సిద్ధోఽయమభయారిష్టః కామలాశ్విత్రనాశనః| కృమిగ్రంథ్యర్బుదవ్యంగరాజయక్ష్మజ్వరాంతకృత్||143|| ఇత్యభయారిష్టః| దంతీచిత్రకమూలానాముభయోః పంచమూలయోః| భాగాన్ పలాంశానాపోథ్య జలద్రోణే విపాచయేత్||144|| త్రిపలం త్రిఫలాయాశ్చ దలానాం తత్ర దాపయేత్| రసే చతుర్థశేషే తు పూతే శీతే సమావపేత్||145|| తులాం గుడస్య తత్తిష్ఠేన్మాసార్ధం ఘృతభాజనే| తన్మాత్రయా పిబన్నిత్యమర్శోభ్యో విప్రముచ్యతే||146|| గ్రహణీపాండురోగఘ్నం వాతవర్చోఽనులోమనం| దీపనం చారుచిఘ్నం చ దంత్యరిష్టమిమం విదుః||147|| ఇతి దంత్యరిష్టః| హరీతకీఫలప్రస్థం ప్రస్థమామలకస్య చ| విశాలాయా దధిత్థస్య పాఠాచిత్రకమూలయోః||148|| ద్వే ద్వే పలే సమాపోథ్య ద్విద్రోణే సాధయేదపాం| పాదావశేషే పూతే చ రసే తస్మిన్ ప్రదాపయేత్||149|| గుడస్యైకాం తులాం వైద్యస్తత్ స్థాప్యం ఘృతభాజనే| పక్షస్థితం పిబేదేనం గ్రహణ్యర్శోవికారవాన్||150|| హృత్పాండురోగం ప్లీహానం కామలాం విషమజ్వరం| వర్చోమూత్రానిలకృతాన్ విబంధానగ్నిమార్దవం||151|| కాసం గుల్మముదావర్తం ఫలారిష్టో వ్యపోహతి| అగ్నిసందీపనో హ్యేష కృష్ణాత్రేయేణ భాషితః||152|| ఇతి ఫలారిష్టః| దురాలభాయాః ప్రస్థః స్యాచ్చిత్రకస్య వృషస్య చ| పథ్యామలకయోశ్చైవ పాఠాయా నాగరస్య చ||153|| దంత్యాశ్చ ద్విపలాన్ భాగాంజలద్రోణే విపాచయేత్| పాదావశేషే పూతే చ సుశీతే శర్కరాశతం||154|| ప్రక్షిప్య స్థాపయేత్ కుంభే మాసార్ధం ఘృతభావితే| ప్రలిప్తే పిప్పలీచవ్యప్రియంగుక్షౌద్రసర్పిషా||155|| తస్య మాత్రాం పిబేత్ కాలే శార్కరస్య యథాబలం| అర్శాంసి గ్రహణీదోషముదావర్తమరోచకం||156|| శకృన్మూత్రానిలోద్గారవిబంధానగ్నిమార్దవం| హృద్రోగం పాండురోగం చ సర్వమేతేన సాధయేత్||157|| ఇతి ద్వితీయఫలారిష్టః | నవస్యామలకస్యైకాం కుర్యాజ్జర్జరితాం తులాం| కుడవాంశాశ్చ పిప్పల్యో విడంగం మరిచం తథా||158|| పాఠాం చ పిప్పలీమూలం క్రముకం చవ్యచిత్రకౌ| మంజిష్ఠైల్వాలుకం లోధ్రం పలికానుపకల్పయేత్||159|| కుష్ఠం దారుహరిద్రాం చ సురాహ్వం సారివాద్వయం| ఇంద్రాహ్వం భద్రముస్తం చ కుర్యాదర్ధపలోన్మితం||160|| చత్వారి నాగపుష్పస్య పలాన్యభినవస్య చ| ద్రోణాభ్యామంభసో ద్వాభ్యాం సాధయిత్వాఽవతారయేత్||161|| పాదావశేషే పూతే చ శీతే తస్మిన్ ప్రదాపయేత్| మృద్వీకాద్వ్యాఢకరసం శీతం నిర్యూహసమ్మితం||162|| శర్కరాయాశ్చ భిన్నాయా దద్యాద్ద్విగుణితాం తులాం| కుసుమస్య రసస్యైకమర్ధప్రస్థం నవస్య చ||163|| త్వగేలాప్లవపత్రాంబుసేవ్యక్రముకకేశరాన్| చూర్ణయిత్వా తు మతిమాన్ కార్షికానత్ర దాపయేత్||164|| తత్ సర్వం స్థాపయేత్ పక్షం సుచౌక్షే ఘృతభాజనే| ప్రలిప్తే సర్పిషా కించిచ్ఛర్కరాగురుధూపితే||165|| పక్షాదూర్ధ్వమరిష్టోఽయం కనకో నామ విశ్రుతః| పేయః స్వాదురసో హృద్యః ప్రయోగాద్భక్తరోచనః||166|| అర్శాంసి గ్రహణీదోషమానాహముదరం జ్వరం| హృద్రోగం పాండుతాం శోథం గుల్మం వర్చోవినిగ్రహం||167|| కాసం శ్లేష్మామయాంశ్చోగ్రాన్ సర్వానేవాపకర్షతి| వలీపలితఖాలిత్యం దోషజం చ వ్యపోహతి||168|| ఇతి కనకారిష్టః| పత్రభంగోదకైః శౌచం కుర్యాదుష్ణేన వాఽంభసా| ఇతి శుష్కార్శసాం సిద్ధముక్తమేతచ్చికిత్సితం||169||
हरीतकीनां प्रस्थार्धं प्रस्थमामलकस्य च| स्यात् कपित्थाद्दशपलं ततोऽर्धा चेन्द्रवारुणी||१३८|| विडङ्गं पिप्पली लोध्रं मरिचं सैलवालुकम्| द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुर्द्रोणे विपाचयेत्||१३९|| द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शीते समावपेत्| गुडस्य द्विशतं तिष्ठेत्तत् पक्षं घृतभाजने||१४०|| पक्षादूर्ध्वं भवेत् पेया ततो मात्रा यथाबलम्| अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति सङ्क्षयम्||१४१|| ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः| कुष्ठशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः||१४२|| सिद्धोऽयमभयारिष्टः कामलाश्वित्रनाशनः| कृमिग्रन्थ्यर्बुदव्यङ्गराजयक्ष्मज्वरान्तकृत्||१४३|| इत्यभयारिष्टः| दन्तीचित्रकमूलानामुभयोः पञ्चमूलयोः| भागान् पलांशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत्||१४४|| त्रिपलं त्रिफलायाश्च दलानां तत्र दापयेत्| रसे चतुर्थशेषे तु पूते शीते समावपेत्||१४५|| तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेन्मासार्धं घृतभाजने| तन्मात्रया पिबन्नित्यमर्शोभ्यो विप्रमुच्यते||१४६|| ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं वातवर्चोऽनुलोमनम्| दीपनं चारुचिघ्नं च दन्त्यरिष्टमिमं विदुः||१४७|| इति दन्त्यरिष्टः| हरीतकीफलप्रस्थं प्रस्थमामलकस्य च| विशालाया दधित्थस्य पाठाचित्रकमूलयोः||१४८|| द्वे द्वे पले समापोथ्य द्विद्रोणे साधयेदपाम्| पादावशेषे पूते च रसे तस्मिन् प्रदापयेत्||१४९|| गुडस्यैकां तुलां वैद्यस्तत् स्थाप्यं घृतभाजने| पक्षस्थितं पिबेदेनं ग्रहण्यर्शोविकारवान्||१५०|| हृत्पाण्डुरोगं प्लीहानं कामलां विषमज्वरम्| वर्चोमूत्रानिलकृतान् विबन्धानग्निमार्दवम्||१५१|| कासं गुल्ममुदावर्तं फलारिष्टो व्यपोहति| अग्निसन्दीपनो ह्येष कृष्णात्रेयेण भाषितः||१५२|| इति फलारिष्टः| दुरालभायाः प्रस्थः स्याच्चित्रकस्य वृषस्य च| पथ्यामलकयोश्चैव पाठाया नागरस्य च||१५३|| दन्त्याश्च द्विपलान् भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत्| पादावशेषे पूते च सुशीते शर्कराशतम्||१५४|| प्रक्षिप्य स्थापयेत् कुम्भे मासार्धं घृतभाविते| प्रलिप्ते पिप्पलीचव्यप्रियङ्गुक्षौद्रसर्पिषा||१५५|| तस्य मात्रां पिबेत् काले शार्करस्य यथाबलम्| अर्शांसि ग्रहणीदोषमुदावर्तमरोचकम्||१५६|| शकृन्मूत्रानिलोद्गारविबन्धानग्निमार्दवम्| हृद्रोगं पाण्डुरोगं च सर्वमेतेन साधयेत्||१५७|| इति द्वितीयफलारिष्टः | नवस्यामलकस्यैकां कुर्याज्जर्जरितां तुलाम्| कुडवांशाश्च पिप्पल्यो विडङ्गं मरिचं तथा||१५८|| पाठां च पिप्पलीमूलं क्रमुकं चव्यचित्रकौ| मञ्जिष्ठैल्वालुकं लोध्रं पलिकानुपकल्पयेत्||१५९|| कुष्ठं दारुहरिद्रां च सुराह्वं सारिवाद्वयम्| इन्द्राह्वं भद्रमुस्तं च कुर्यादर्धपलोन्मितम्||१६०|| चत्वारि नागपुष्पस्य पलान्यभिनवस्य च| द्रोणाभ्यामम्भसो द्वाभ्यां साधयित्वाऽवतारयेत्||१६१|| पादावशेषे पूते च शीते तस्मिन् प्रदापयेत्| मृद्वीकाद्व्याढकरसं शीतं निर्यूहसम्मितम्||१६२|| शर्करायाश्च भिन्नाया दद्याद्द्विगुणितां तुलाम्| कुसुमस्य रसस्यैकमर्धप्रस्थं नवस्य च||१६३|| त्वगेलाप्लवपत्राम्बुसेव्यक्रमुककेशरान्| चूर्णयित्वा तु मतिमान् कार्षिकानत्र दापयेत्||१६४|| तत् सर्वं स्थापयेत् पक्षं सुचौक्षे घृतभाजने| प्रलिप्ते सर्पिषा किञ्चिच्छर्करागुरुधूपिते||१६५|| पक्षादूर्ध्वमरिष्टोऽयं कनको नाम विश्रुतः| पेयः स्वादुरसो हृद्यः प्रयोगाद्भक्तरोचनः||१६६|| अर्शांसि ग्रहणीदोषमानाहमुदरं ज्वरम्| हृद्रोगं पाण्डुतां शोथं गुल्मं वर्चोविनिग्रहम्||१६७|| कासं श्लेष्मामयांश्चोग्रान् सर्वानेवापकर्षति| वलीपलितखालित्यं दोषजं च व्यपोहति||१६८|| इति कनकारिष्टः| पत्रभङ्गोदकैः शौचं कुर्यादुष्णेन वाऽम्भसा| इति शुष्कार्शसां सिद्धमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१६९||
🔊 Audio coming soon
హరీతకీనామిత్యాదినా అభయారిష్టాదయః పంచారిష్టా ఉచ్యంతే| త్రిఫలాయా ఇతి మిలితత్రిఫలాయా ఏవ పలత్రయం, నిర్దేశస్య మానప్రధానత్వాత్| హరీతకీత్యాదౌ ఫలశబ్దేన నిరస్థిహరీతకీం గ్రాహయతి, తేన హరీతకీప్రస్థార్ధం; కింతు జతూకర్ణేఽయం యోగో ద్విగుణమానేన పఠితః; యథా “హరీతకీఫలప్రస్థః, ద్విగుణా హ్యామలకకపిత్థపాఠేంద్రాః సచిత్రకాః, గుడస్య చ శతద్వయం” ఇతి| క్రముకం పూగః పట్టికాలోధ్రో వా| సురాహ్వా గోరక్షకర్కటికా| అత్ర యద్యపి ఆమలకాదిద్రవ్యద్వ్యాఢకమానం భవతి, తత్ర చ సామాన్యపరిభాషయైవ ద్విద్రోణజలదానమర్ధద్రోణావస్థానం చ లభ్యతే, తథాఽపి స్పష్టార్థం జలక్వాథాభిధానం జ్ఞేయం| మృద్వీకాద్వ్యాఢకరసమితి వచనేన మృద్వీకాయా ఆఢకద్వయే ద్రోణద్వయం జలం దత్త్వా క్వాథ్యసమం జలం స్థాప్యమితి దర్శయతి; అన్యే తు ద్రాక్షాస్వరసద్రవౌ తుల్యావితి వ్యాఖ్యానం కృతవంతః| ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “ధాత్రీ తులా, కౌడవికం పిప్పలీ మరిచం కృమిఘ్నం చ, ఇంద్రాహ్వం సారివాద్వయం దారునిశా సురదారు ఘనం కుష్ఠం చార్ధపలికం, పలికం మంజిష్ఠాపాఠాతిల్వకగ్రంథికైల్వాలుకచవ్యక్రముకబిల్వం సాగ్నికం పాక్యం, ద్రాక్షాద్వయం చ పృథక్పృథక్ క్వాథౌ విమిశ్రితౌ ద్వౌ, సితాతులే ద్వే, మధు ద్వికుడవం చ” ఇత్యాది| అత్రాపి చ సామాన్యపరిభాషా చరకోక్తమానసమానా ఏవ| భిన్నాయా ఇతి చూర్ణీకృతాయాః| కుసుమస్వరసో మధు||138-169||
Adhikarana 32 (170-184) · Śloka 184
చికిత్సితమిదం సిద్ధం స్రావిణాం శృణ్వతః పరం | తత్రానుబంధో ద్వివిధః శ్లేష్మణో మారుతస్య చ||170|| విట్ శ్యావం కఠినం రూక్షం చాధో వాయుర్న వర్తతే| తను చారుణవర్ణం చ ఫేనిలం చాసృగర్శసాం||171|| కట్యూరుగుదశూలం చ దౌర్బల్యం యది చాధికం| తత్రానుబంధో వాతస్య హేతుర్యది చ రూక్షణం||172|| శిథిలం శ్వేతపీతం చ విట్ స్నిగ్ధం గురు శీతలం| యద్యర్శసాం ఘనం చాసృక్ తంతుమత్ పాండు పిచ్ఛిలం||173|| గుదం సపిచ్ఛం స్తిమితం గురు స్నిగ్ధం చ కారణం| శ్లేష్మానుబంధో విజ్ఞేయస్తత్ర రక్తార్శసాం బుధైః||174|| స్నిగ్ధశీతం హితం వాతే రూక్షశీతం కఫానుగే| చికిత్సితమిదం తస్మాత్ సంప్రధార్య ప్రయోజయేత్||175|| పిత్తశ్లేష్మాధికం మత్వా శోధనేనోపపాదయేత్| స్రవణం చాప్యుపేక్షేత లంఘనైర్వా సమాచరేత్||176|| ప్రవృత్తమాదావర్శోభ్యో యో నిగృహ్ణాత్యబుద్ధిమాన్| శోణితం దోషమనిలం తద్రోగాంజనయేద్బహూన్||177|| రక్తపిత్తం జ్వరం తృష్ణామగ్నిసాదమరోచకం| కామలాం శ్వయథుం శూలం గుదవంక్షణసంశ్రయం||178|| కండ్వరుఃకోఠపిడకాః కుష్ఠం పాండ్వాహ్వయం గదం| వాతమూత్రపురీషాణాం విబంధం శిరసో రుజం||179|| స్తైమిత్యం గురుగాత్రత్వం తథాఽన్యాన్ రక్తజాన్ గదాన్| తస్మాత్ స్రుతే దుష్టరక్తే రక్తసంగ్రహణం హితం||180|| హేతులక్షణకాలజ్ఞో బలశోణితవర్ణవిత్| కాలం తావదుపేక్షేత యావన్నాత్యయమాప్నుయాత్||181|| అగ్నిసందీపనార్థం చ రక్తసంగ్రహణాయ చ| దోషాణాం పాచనార్థం చ పరం తిక్తైరుపాచరేత్||182|| యత్తు ప్రక్షీణదోషస్య రక్తం వాతోల్బణస్య చ| వర్తతే స్నేహసాధ్యం తత్ పానాభ్యంగానువాసనైః||183|| యత్తు పిత్తోల్బణం రక్తం ఘర్మకాలే ప్రవర్తతే| స్తంభనీయం తదేకాంతాన్న చేద్వాతకఫానుగం||184||
चिकित्सितमिदं सिद्धं स्राविणां शृण्वतः परम् | तत्रानुबन्धो द्विविधः श्लेष्मणो मारुतस्य च||१७०|| विट् श्यावं कठिनं रूक्षं चाधो वायुर्न वर्तते| तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम्||१७१|| कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम्| तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम्||१७२|| शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम्| यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम्||१७३|| गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम्| श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः||१७४|| स्निग्धशीतं हितं वाते रूक्षशीतं कफानुगे| चिकित्सितमिदं तस्मात् सम्प्रधार्य प्रयोजयेत्||१७५|| पित्तश्लेष्माधिकं मत्वा शोधनेनोपपादयेत्| स्रवणं चाप्युपेक्षेत लङ्घनैर्वा समाचरेत्||१७६|| प्रवृत्तमादावर्शोभ्यो यो निगृह्णात्यबुद्धिमान्| शोणितं दोषमनिलं तद्रोगाञ्जनयेद्बहून्||१७७|| रक्तपित्तं ज्वरं तृष्णामग्निसादमरोचकम्| कामलां श्वयथुं शूलं गुदवङ्क्षणसंश्रयम्||१७८|| कण्ड्वरुःकोठपिडकाः कुष्ठं पाण्ड्वाह्वयं गदम्| वातमूत्रपुरीषाणां विबन्धं शिरसो रुजम्||१७९|| स्तैमित्यं गुरुगात्रत्वं तथाऽन्यान् रक्तजान् गदान्| तस्मात् स्रुते दुष्टरक्ते रक्तसङ्ग्रहणं हितम्||१८०|| हेतुलक्षणकालज्ञो बलशोणितवर्णवित्| कालं तावदुपेक्षेत यावन्नात्ययमाप्नुयात्||१८१|| अग्निसन्दीपनार्थं च रक्तसङ्ग्रहणाय च| दोषाणां पाचनार्थं च परं तिक्तैरुपाचरेत्||१८२|| यत्तु प्रक्षीणदोषस्य रक्तं वातोल्बणस्य च| वर्तते स्नेहसाध्यं तत् पानाभ्यङ्गानुवासनैः||१८३|| यत्तु पित्तोल्बणं रक्तं घर्मकाले प्रवर्तते| स्तम्भनीयं तदेकान्तान्न चेद्वातकफानुगम्||१८४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రక్తార్శసాం వాతకఫానుబంధం లక్షణం చ దర్శయన్ భిన్నాం చికిత్సామాహ- చికిత్సితమిత్యాది| అత్ర చ తంత్రే పిత్తజస్యేవ రక్తజాన్యర్శాంసి దుష్టస్రావయుక్తాని స్రావీణీతి జ్ఞేయాని| విట్ శ్యావమితి నిర్దేశాద్విట్శబ్దో నపుంసకలింగోఽప్యస్తీత్యున్నీయతే| మలినమితి అత్యర్థదుష్టం| హేత్వాదివిశేషజ్ఞేన స్రావస్యోపేక్షా కార్యేతి సూచయతి| వర్తతే ఇతి ప్రవర్తతే| వాతేఽనుబలే స్నేహనం, కఫేఽనుబలే తూపేక్షణం లంఘనాది వా కార్యమితి భావః||170-184||
Adhikarana 33 (185-192) · Śloka 192
కుటజత్వఙ్నిర్యూహః సనాగరః స్నిగ్ధరక్తసంగ్రహణః| త్వగ్దాడిమస్య తద్వత్ సనాగరశ్చందనరసశ్చ||185|| చందనకిరాతతిక్తకధన్వయవాసాః సనాగరాః క్వథితాః| రక్తార్శసాం ప్రశమనా దార్వీత్వగుశీరనింబాశ్చ||186|| సాతివిషా కుటజత్వక్ ఫలం చ సరసాంజనం మధుయుతాని| రక్తాపహాని దద్యాత్ పిపాసవే తండులజలేన||187|| కుటజత్వచో విపాచ్యం పలశతమార్ద్రం మహేంద్రసలిలేన| యావత్స్యాద్గతరసం తద్ద్రవ్యం పూతో రసస్తతో గ్రాహ్యః||188|| మోచరసః ససమంగః ఫలినీ చ సమాంశికైస్త్రిభిస్తైశ్చ | వత్సకబీజం తుల్యం చూర్ణితమత్ర ప్రదాతవ్యం||189|| పూతోత్క్వథితః సాంద్రః స రసో దర్వీప్రలేపనో గ్రాహ్యః| మాత్రాకాలోపహితా రసక్రియైషా జయత్యసృక్స్రావం||190|| ఛగలీపయసా పీతా పేయామండేన వా యథాగ్నిబలం| జీర్ణౌషధశ్చ శాలీన్ పయసా ఛాగేన భుంజీత||191|| రక్తార్శాంస్యతిసారం రక్తం సాసృగ్రుజో నిహంత్యాశు| బలవచ్చ రక్తపిత్తం రసక్రియైషా జయత్యుభయభాగం ||192|| ఇతి కుటజాదిరసక్రియా|
कुटजत्वङ्निर्यूहः सनागरः स्निग्धरक्तसङ्ग्रहणः| त्वग्दाडिमस्य तद्वत् सनागरश्चन्दनरसश्च||१८५|| चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासाः सनागराः क्वथिताः| रक्तार्शसां प्रशमना दार्वीत्वगुशीरनिम्बाश्च||१८६|| सातिविषा कुटजत्वक् फलं च सरसाञ्जनं मधुयुतानि| रक्तापहानि दद्यात् पिपासवे तण्डुलजलेन||१८७|| कुटजत्वचो विपाच्यं पलशतमार्द्रं महेन्द्रसलिलेन| यावत्स्याद्गतरसं तद्द्रव्यं पूतो रसस्ततो ग्राह्यः||१८८|| मोचरसः ससमङ्गः फलिनी च समांशिकैस्त्रिभिस्तैश्च | वत्सकबीजं तुल्यं चूर्णितमत्र प्रदातव्यम्||१८९|| पूतोत्क्वथितः सान्द्रः स रसो दर्वीप्रलेपनो ग्राह्यः| मात्राकालोपहिता रसक्रियैषा जयत्यसृक्स्रावम्||१९०|| छगलीपयसा पीता पेयामण्डेन वा यथाग्निबलम्| जीर्णौषधश्च शालीन् पयसा छागेन भुञ्जीत||१९१|| रक्तार्शांस्यतिसारं रक्तं सासृग्रुजो निहन्त्याशु| बलवच्च रक्तपित्तं रसक्रियैषा जयत्युभयभागम् ||१९२|| इति कुटजादिरसक्रिया|
🔊 Audio coming soon
సనాగర ఈషన్నాగరః| స్నిగ్ధస్య రక్తస్య సంగ్రహణః స్నిగ్ధరక్తసంగ్రహణః| తద్వదిత్యనేన పూర్వయోగఫలం విధిం చ దర్శయతి| కుటజత్వచ ఇత్యాదౌ పలశతం తులా, జలద్రోణేన సాధ్యం, అష్టభాగావశేషః కషాయో గ్రాహ్యః| తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం- “ద్రోణేఽంభసః పలశతం కుటజత్వచోఽష్టభాగశేషం” ఇతి| మహేంద్రసలిలం ఆంతరిక్షం జలం| దర్వీప్రలేపనో గ్రాహ్య ఇతి యస్యామవస్థాయాం దర్వీప్రలేపో భవతి తస్యామవతారణీయః| ఉభయభాగరక్తపిత్తస్యాసాధ్యత్వాదుభయభాగశబ్దేన కేవలోర్ధ్వగం కేవలాధోగం చేష్యతే; తత్రాప్యధోగస్య యాప్యత్వాత్తద్యాపనమేవేహ నిహన్యాదితి పదేనోచ్యతే||185-192||
Adhikarana 34 (193-198) · Śloka 198
నీలోత్పలం సమంగా మోచరసశ్చందనం తిలా లోధ్రం| పీత్వా చ్ఛగలీపయసా భోజ్యం పయసైవ శాల్యన్నం||193|| ఛాగలిపయః ప్రయుక్తం నిహంతి రక్తం సవాస్తుకరసం చ| ధన్వవిహంగమృగాణాం రసో నిరమ్లః కదమ్లో వా||194|| పాఠా వత్సకబీజం రసాంజనం నాగరం యవాన్యశ్చ| బిల్వమితి చార్శసైశ్చూర్ణితాని పేయాని శూలేషు||195|| దార్వీ కిరాతతిక్తం ముస్తం దుఃస్పర్శకశ్చ రుధిరఘ్నం| రక్తేఽతివర్తమానే శూలే చ ఘృతం విధాతవ్యం||196|| కుటజఫలవల్కకేశరనీలోత్పలలోధ్రధాతకీకల్కైః| సిద్ధం ఘృతం విధేయం శూలే రక్తార్శసాం భిషజా||197|| సర్పిః సదాడిమరసం సయావశూకం శృతం జయత్యాశు| రక్తం సశూలమథవా నిదిగ్ధికాదుగ్ధికాసిద్ధం||198||
नीलोत्पलं समङ्गा मोचरसश्चन्दनं तिला लोध्रम्| पीत्वा च्छगलीपयसा भोज्यं पयसैव शाल्यन्नम्||१९३|| छागलिपयः प्रयुक्तं निहन्ति रक्तं सवास्तुकरसं च| धन्वविहङ्गमृगाणां रसो निरम्लः कदम्लो वा||१९४|| पाठा वत्सकबीजं रसाञ्जनं नागरं यवान्यश्च| बिल्वमिति चार्शसैश्चूर्णितानि पेयानि शूलेषु||१९५|| दार्वी किराततिक्तं मुस्तं दुःस्पर्शकश्च रुधिरघ्नम्| रक्तेऽतिवर्तमाने शूले च घृतं विधातव्यम्||१९६|| कुटजफलवल्ककेशरनीलोत्पललोध्रधातकीकल्कैः| सिद्धं घृतं विधेयं शूले रक्तार्शसां भिषजा||१९७|| सर्पिः सदाडिमरसं सयावशूकं शृतं जयत्याशु| रक्तं सशूलमथवा निदिग्धिकादुग्धिकासिद्धम्||१९८||
🔊 Audio coming soon
కదమ్ల ఈషదమ్లః| కుటజఫలవల్కశబ్దేన ఇంద్రయవాః కుటజత్వక్ చోచ్యతే| సదాడిమరసమిత్యత్ర సిద్ధం సర్పిః||193-198||
Adhikarana 35 (199-211) · Śloka 211
లాజాపేయా పీతా సచుక్రికా కేశరోత్పలైః సిద్ధా| హంత్యాశ్వస్రస్రావం తథా బలాపృశ్నిపర్ణీభ్యాం||199|| హ్రీవేరబిల్వనాగరనిర్యూహే సాధితాం సనవనీతాం| వృక్షామ్లదాడిమామ్లామమ్లీకామ్లాం సకోలామ్లాం||200|| గృంజనకసురాసిద్ధాం దద్యాద్యమకేన భర్జితాం పేయాం| రక్తాతిసారశూలప్రవాహికాశోథనిగ్రహణీం||201|| కాశ్మర్యామలకానాం సకర్బుదారాన్ ఫలామ్లాంశ్చ| గృంజనకశాల్మలీనాం క్షీరిణ్యాశ్చుక్రికాయాశ్చ||202|| న్యగ్రోధశుంగకానాం ఖండాంస్తథా కోవిదారపుష్పాణాం| దధ్నః సరేణ సిద్ధాన్ దద్యాద్రక్తే ప్రవృత్తేఽతి||203|| సిద్ధం పలాండుశాకం తక్రేణోపోదికాం సబదరామ్లాం| రుధిరస్రవే ప్రదద్యాన్మసూరసూపం చ తక్రామ్లం||204|| పయసా శృతేన యూషైర్మసూరముద్గాఢకీమకుష్ఠానాం | భోజనమద్యాదమ్లైః శాలిశ్యామాకకోద్రవజం||205|| శశహరిణలావమాంసైః కపింజలైణేయకైః సుసిద్ధైశ్చ| భోజనమద్యాదమ్లైర్మధురైరీషత్ సమరిచైర్వా||206|| దక్షశిఖితిత్తిరిరసైర్ద్వికకుదలోపాకజైశ్చ మధురామ్లైః| అద్యాద్రసైరతివహేష్వర్శఃస్వనిలోల్బణశరీరః||207|| రసఖడయూషయవాగూసంయోగతః కేవలోఽథవా జయతి| రక్తమతివర్తమానం వాతం చ పలాండురుపయుక్తః||208|| ఛాగాంతరాధి తరుణం సరుధిరముపసాధితం బహుపలాండు| వ్యత్యాసాన్మధురామ్లం విట్శోణితసంక్షయే దేయం||209|| నవనీతతిలాభ్యాసాత్ కేశరనవనీతశర్కరాభ్యాసాత్| దధిసరమథితాభ్యాసాదర్శాంస్యపయాంతి రక్తాని||210|| నవనీతఘృతం ఛాగం మాంసం చ సషష్టికః శాలిః| తరుణశ్చ సురామండస్తరుణీ చ సురా నిహంత్యస్రం||211||
लाजापेया पीता सचुक्रिका केशरोत्पलैः सिद्धा| हन्त्याश्वस्रस्रावं तथा बलापृश्निपर्णीभ्याम्||१९९|| ह्रीवेरबिल्वनागरनिर्यूहे साधितां सनवनीताम्| वृक्षाम्लदाडिमाम्लामम्लीकाम्लां सकोलाम्लाम्||२००|| गृञ्जनकसुरासिद्धां दद्याद्यमकेन भर्जितां पेयाम्| रक्तातिसारशूलप्रवाहिकाशोथनिग्रहणीम्||२०१|| काश्मर्यामलकानां सकर्बुदारान् फलाम्लांश्च| गृञ्जनकशाल्मलीनां क्षीरिण्याश्चुक्रिकायाश्च||२०२|| न्यग्रोधशुङ्गकानां खण्डांस्तथा कोविदारपुष्पाणाम्| दध्नः सरेण सिद्धान् दद्याद्रक्ते प्रवृत्तेऽति||२०३|| सिद्धं पलाण्डुशाकं तक्रेणोपोदिकां सबदराम्लाम्| रुधिरस्रवे प्रदद्यान्मसूरसूपं च तक्राम्लम्||२०४|| पयसा शृतेन यूषैर्मसूरमुद्गाढकीमकुष्ठानाम् | भोजनमद्यादम्लैः शालिश्यामाककोद्रवजम्||२०५|| शशहरिणलावमांसैः कपिञ्जलैणेयकैः सुसिद्धैश्च| भोजनमद्यादम्लैर्मधुरैरीषत् समरिचैर्वा||२०६|| दक्षशिखितित्तिरिरसैर्द्विककुदलोपाकजैश्च मधुराम्लैः| अद्याद्रसैरतिवहेष्वर्शःस्वनिलोल्बणशरीरः||२०७|| रसखडयूषयवागूसंयोगतः केवलोऽथवा जयति| रक्तमतिवर्तमानं वातं च पलाण्डुरुपयुक्तः||२०८|| छागान्तराधि तरुणं सरुधिरमुपसाधितं बहुपलाण्डु| व्यत्यासान्मधुराम्लं विट्शोणितसङ्क्षये देयम्||२०९|| नवनीततिलाभ्यासात् केशरनवनीतशर्कराभ्यासात्| दधिसरमथिताभ्यासादर्शांस्यपयान्ति रक्तानि||२१०|| नवनीतघृतं छागं मांसं च सषष्टिकः शालिः| तरुणश्च सुरामण्डस्तरुणी च सुरा निहन्त्यस्रम्||२११||
🔊 Audio coming soon
గృంజనకేత్యాదినా యోగాంతరం, గృంజనకః పలాండుభేదః| కర్బుదారః కాంచనభేదః| భోజనమిత్యాదౌ భోజనమద్యాదితి యోజ్యం| ద్వికకుద్ ఉష్ట్రః| అంతరాధి శరీరమధ్యం, తచ్చ తరుణచ్ఛాగస్యైవాద్యాత్| మధురామ్లం ప్రథమం మధురం, పశ్చాత్కించిదమ్లం| దధిసరస్య మథితం దధిసరమథితం| నవనీతఘృతం సద్యస్కనవనీతఘృతం; అన్యే తు నవనీతం ఘృతం చ ఛాగం వదంతి; యతో అజా రక్తస్తంభనాత్మికా ప్రోక్తా||199-211||
Adhikarana 36 (212-221) · Śloka 221
ప్రాయేణ వాతబహులాన్యర్శాంసి భవంత్యతిస్రుతే రక్తే| దుష్టేఽపి చ కఫపిత్తే తస్మాదనిలోఽధికో జ్ఞేయః||212|| దృష్ట్వా తు రక్తపిత్తం ప్రబలం కఫవాతలింగమల్పం చ| శీతా క్రియా ప్రయోజ్యా యథేరితా వక్ష్యతే చాన్యా ||213|| మధుకం సపంచవల్కం బదరీత్వగుదుంబరం ధవపటోలం| పరిషేచనే విదధ్యాద్వృషకకుమయవాసనింబాంశ్చ||214|| రక్తేఽతివర్తమానే దాహే క్లేదేఽవగాహయేచ్చాపి| మధుకమృణాలపద్మకచందనకుశకాశనిష్క్వాథే||215|| ఇక్షురసమధుకవేతసనిర్యూహే శీతలే పయసి వా తం| అవగాహయేత్ ప్రదిగ్ధం పూర్వం శిశిరేణ తైలేన||216|| దత్త్వా ఘృతం సశర్కరముపస్థదేశే గుదే త్రికదేశే చ| శిశిరజలస్పర్శసుఖా ధారా ప్రస్తంభనీ యోజ్యా||217|| కదలీదలైరభినవైః పుష్కరపత్రైశ్చ శీతజలసిక్తైః| ప్రచ్ఛాదనం ముహుర్ముహురిష్టం పద్మోత్పలదలైశ్చ||218|| దుర్వాఘృతప్రదేహః శతధౌతసహస్రధౌతమపి సర్పిః| వ్యజనపవనః సుశీతో రక్తస్రావం జయత్యాశు||219|| సమంగామధుకాభ్యాం తిలమధుకాభ్యాం రసాంజనవృతాభ్యాం| సర్జరసఘృతాభ్యాం వా నింబఘృతాభ్యాం మధుఘృతాభ్యాం వా||220|| దార్వీత్వక్సర్పిర్భ్యాం సచందనాభ్యామథోత్పలఘృతాభ్యాం| దాహే క్లేదే చ గుదభ్రంశే గుదజాః ప్రతిసారణీయాః స్యుః||221||
प्रायेण वातबहुलान्यर्शांसि भवन्त्यतिस्रुते रक्ते| दुष्टेऽपि च कफपित्ते तस्मादनिलोऽधिको ज्ञेयः||२१२|| दृष्ट्वा तु रक्तपित्तं प्रबलं कफवातलिङ्गमल्पं च| शीता क्रिया प्रयोज्या यथेरिता वक्ष्यते चान्या ||२१३|| मधुकं सपञ्चवल्कं बदरीत्वगुदुम्बरं धवपटोलम्| परिषेचने विदध्याद्वृषककुमयवासनिम्बांश्च||२१४|| रक्तेऽतिवर्तमाने दाहे क्लेदेऽवगाहयेच्चापि| मधुकमृणालपद्मकचन्दनकुशकाशनिष्क्वाथे||२१५|| इक्षुरसमधुकवेतसनिर्यूहे शीतले पयसि वा तम्| अवगाहयेत् प्रदिग्धं पूर्वं शिशिरेण तैलेन||२१६|| दत्त्वा घृतं सशर्करमुपस्थदेशे गुदे त्रिकदेशे च| शिशिरजलस्पर्शसुखा धारा प्रस्तम्भनी योज्या||२१७|| कदलीदलैरभिनवैः पुष्करपत्रैश्च शीतजलसिक्तैः| प्रच्छादनं मुहुर्मुहुरिष्टं पद्मोत्पलदलैश्च||२१८|| दुर्वाघृतप्रदेहः शतधौतसहस्रधौतमपि सर्पिः| व्यजनपवनः सुशीतो रक्तस्रावं जयत्याशु||२१९|| समङ्गामधुकाभ्यां तिलमधुकाभ्यां रसाञ्जनवृताभ्याम्| सर्जरसघृताभ्यां वा निम्बघृताभ्यां मधुघृताभ्यां वा||२२०|| दार्वीत्वक्सर्पिर्भ्यां सचन्दनाभ्यामथोत्पलघृताभ्याम्| दाहे क्लेदे च गुदभ्रंशे गुदजाः प्रतिसारणीयाः स्युः||२२१||
🔊 Audio coming soon
యవాసః దురాలభా| శిశిరేణ తైలేనేతి శీతలద్రవ్యసాధితేన తైలేన| శిశిరేత్యాది శిశిరజలా చ సుఖస్పర్శా చ; తేన తీవ్రశీతత్వం నివారయతి||212-221||
Adhikarana 37 (222-223) · Śloka 223
ఆభిః క్రియాభిరథవా శీతాభిర్యస్య తిష్ఠతి న రక్తం| తం కాలే స్నిగ్ధోష్ణైర్మాంసరసైస్తర్పయేన్మతిమాన్||222|| అవపీడకసర్పిర్భిః కోష్ణైర్ఘృతతైలికైస్తథాఽభ్యంగైః| క్షీరఘృతతైలసేకైః కోష్ణైస్తముపాచరేదాశు||223||
आभिः क्रियाभिरथवा शीताभिर्यस्य तिष्ठति न रक्तम्| तं काले स्निग्धोष्णैर्मांसरसैस्तर्पयेन्मतिमान्||२२२|| अवपीडकसर्पिर्भिः कोष्णैर्घृततैलिकैस्तथाऽभ्यङ्गैः| क्षीरघृततैलसेकैः कोष्णैस्तमुपाचरेदाशु||२२३||
🔊 Audio coming soon
అధునా అశక్యరక్తస్రుతౌ క్షీణధాతుతర్పణార్థం బృంహణమాహ- ఆభిరిత్యాది| అవపీడకసర్పిః భోజనస్యోర్ధ్వం యత్ పీయతే; కింవా భూరిమాత్రం సర్పిరవపీడకముచ్యతే| తమితి స్రవద్రక్తం పురుషం||222-223||
Adhikarana 38 (224-229) · Śloka 229
కోష్ణేన వాతప్రబలే ఘృతమండేనానువాసయేచ్ఛీఘ్రం| పిచ్ఛాబస్తిం దద్యాత్ కాలే తస్యాథవా సిద్ధం||224|| యవాసకుశకాశానం మూలం పుష్పం చ శాల్మలం| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థశుంగాశ్చ ద్విపలోన్మితాః||225|| త్రిప్రస్థం సలిలస్యైతత్ క్షీరప్రస్థం చ సాధయేత్| క్షీరశేషం కషాయం చ పూతం కల్కైర్విమిశ్రయేత్||226|| కల్కాః శాల్మలినిర్యాససమంగాచందనోత్పలం| వత్సకస్య చ బీజాని ప్రియంగుః పద్మకేశరం||227|| పిచ్ఛాబస్తిరయం సిద్ధః సఘృతక్షౌద్రశర్కరః| ప్రవాహికాగుదభ్రంశరక్తస్రావజ్వరాపహః||228|| ప్రపౌండరీకం మధుకం పిచ్ఛాబస్తౌ యథేరితాన్| పిష్ట్వాఽనువాసనం స్నేహం క్షీరద్విగుణితం పచేత్||229|| ఇతి పిచ్ఛాబస్తిః|
कोष्णेन वातप्रबले घृतमण्डेनानुवासयेच्छीघ्रम्| पिच्छाबस्तिं दद्यात् काले तस्याथवा सिद्धम्||२२४|| यवासकुशकाशानं मूलं पुष्पं च शाल्मलम्| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः||२२५|| त्रिप्रस्थं सलिलस्यैतत् क्षीरप्रस्थं च साधयेत्| क्षीरशेषं कषायं च पूतं कल्कैर्विमिश्रयेत्||२२६|| कल्काः शाल्मलिनिर्याससमङ्गाचन्दनोत्पलम्| वत्सकस्य च बीजानि प्रियङ्गुः पद्मकेशरम्||२२७|| पिच्छाबस्तिरयं सिद्धः सघृतक्षौद्रशर्करः| प्रवाहिकागुदभ्रंशरक्तस्रावज्वरापहः||२२८|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पिच्छाबस्तौ यथेरितान्| पिष्ट्वाऽनुवासनं स्नेहं क्षीरद्विगुणितं पचेत्||२२९|| इति पिच्छाबस्तिः|
🔊 Audio coming soon
పిచ్ఛాబస్తిమాహ- యవాసేత్యాది| యవాసః దురాలభా| అత్ర చ కల్కాదిమానం బస్తివద్విజ్ఞేయం||224-229||
Adhikarana 39 (230-233) · Śloka 233
హ్రీవేరముత్పలం లోధ్రం సమంగాచవ్యచందనం| పాఠా సాతివిషా బిల్వం ధాతకీ దేవదారు చ||230|| దార్వీత్వఙ్ నాగరం మాంసీ ముస్తం క్షారో యవాగ్రజః| చిత్రకశ్చేతి పేష్యాణి చాంగేరీస్వరసే ఘృతం||231|| ఐకధ్యం సాధయేత్ సర్వం తత్ సర్పిః పరమౌషధం| అర్శోతిసారగ్రహణీపాండురోగే జ్వరేఽరుచౌ||232|| మూత్రకృచ్ఛ్రే గుదభ్రంశే బస్త్యానాహే ప్రవాహణే| పిచ్ఛాస్రావేఽర్శసాం శూలే యోజ్యమేతత్త్రిదోషనుత్||233|| ఇతి హ్రీవేరాదిఘృతం|
ह्रीवेरमुत्पलं लोध्रं समङ्गाचव्यचन्दनम्| पाठा सातिविषा बिल्वं धातकी देवदारु च||२३०|| दार्वीत्वङ् नागरं मांसी मुस्तं क्षारो यवाग्रजः| चित्रकश्चेति पेष्याणि चाङ्गेरीस्वरसे घृतम्||२३१|| ऐकध्यं साधयेत् सर्वं तत् सर्पिः परमौषधम्| अर्शोतिसारग्रहणीपाण्डुरोगे ज्वरेऽरुचौ||२३२|| मूत्रकृच्छ्रे गुदभ्रंशे बस्त्यानाहे प्रवाहणे| पिच्छास्रावेऽर्शसां शूले योज्यमेतत्त्रिदोषनुत्||२३३|| इति ह्रीवेरादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
యవాగ్రజః క్షారః యవక్షారః| చాంగేరీస్వరసోఽత్ర చతుర్గుణో గ్రాహ్యః, ద్రవాంతరాసాన్నిధ్యాత్||230-233||
Adhikarana 40 (234-242) · Śloka 242
అవాక్పుష్పీ బలా దార్వీ పృశ్నిపర్ణీ త్రికంటకః| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థశుంగాశ్చ ద్విపలోన్మితాః||234|| కషాయ ఏషాం పేష్యాస్తు జీవంతీ కటురోహిణీ| పిప్పలీ పిప్పలీమూలం నాగరం సురదారు చ||235|| కలింగాః శాల్మలం పుష్పం వీరా చందనముత్పలం | కట్ఫలం చిత్రకో ముస్తం ప్రియంగ్వతివిషాస్థిరాః||236|| పద్మోత్పలానాం కింజల్కః సమంగా సనిదిగ్ధికా| బిల్వం మోచరసః పాఠా భాగాః కర్షసమన్వితాః||237|| చతుష్ప్రస్థే శృతం ప్రస్థం కషాయమవతారయేత్| త్రింశత్పలాని ప్రస్థోఽత్ర విజ్ఞేయో ద్విపలాధికః||238|| సునిషణ్ణకచాంగేర్యోః ప్రస్థౌ ద్వౌ స్వరసస్య చ| సర్వైరేతైర్యథోద్దిష్టైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||239|| ఏతదర్శఃస్వతీసారే రక్తస్రావే త్రిదోషజే| ప్రవాహణే గుదభ్రంశే పిచ్ఛాసు వివిధాసు చ||240|| ఉత్థానే చాతిబహుశః శోథశూలే గుదాశ్రయే| మూత్రగ్రహే మూఢవాతే మందేఽగ్నావరుచావపి||241|| ప్రయోజ్యం విధివత్ సర్పిర్బలవర్ణాగ్నివర్ధనం| వివిధేష్వన్నపానేషు కేవలం వా నిరత్యయం||242|| ఇతి సునిషణ్ణకచాంగేరీఘృతం|
अवाक्पुष्पी बला दार्वी पृश्निपर्णी त्रिकण्टकः| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः||२३४|| कषाय एषां पेष्यास्तु जीवन्ती कटुरोहिणी| पिप्पली पिप्पलीमूलं नागरं सुरदारु च||२३५|| कलिङ्गाः शाल्मलं पुष्पं वीरा चन्दनमुत्पलम् | कट्फलं चित्रको मुस्तं प्रियङ्ग्वतिविषास्थिराः||२३६|| पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः समङ्गा सनिदिग्धिका| बिल्वं मोचरसः पाठा भागाः कर्षसमन्विताः||२३७|| चतुष्प्रस्थे शृतं प्रस्थं कषायमवतारयेत्| त्रिंशत्पलानि प्रस्थोऽत्र विज्ञेयो द्विपलाधिकः||२३८|| सुनिषण्णकचाङ्गेर्योः प्रस्थौ द्वौ स्वरसस्य च| सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२३९|| एतदर्शःस्वतीसारे रक्तस्रावे त्रिदोषजे| प्रवाहणे गुदभ्रंशे पिच्छासु विविधासु च||२४०|| उत्थाने चातिबहुशः शोथशूले गुदाश्रये| मूत्रग्रहे मूढवाते मन्देऽग्नावरुचावपि||२४१|| प्रयोज्यं विधिवत् सर्पिर्बलवर्णाग्निवर्धनम्| विविधेष्वन्नपानेषु केवलं वा निरत्ययम्||२४२|| इति सुनिषण्णकचाङ्गेरीघृतम्|
🔊 Audio coming soon
అవాక్పుష్పీ అధఃపుష్పీ| అత్ర క్వాథ్యద్రవ్యం షోడశపలం| యద్యప్యత్రోత్సర్గతశ్చతుష్ప్రస్థమేవ జలం దేయం, తథా శేషచతుర్భాగః ప్రస్థ ఏవ భవతి, తథాఽపి చతుర్గుణజలదానస్య చతుర్థభాగశేషతయా స్థాప్యకషాయస్య ఉత్సర్గవిధౌ సూచనార్థమిదం చరకవచనం| తథా ‘త్రింశత్పలాని తు ప్రస్థో విజ్ఞేయో ద్విపలాధికః’ ఇత్యపి వచనం పరిభాషాసిద్ధార్థాభిధాయకం విజ్ఞేయం| అత ఏవ దృఢబలసంస్కారేఽపి ద్రవద్వైగుణ్యాభిధానం భవిష్యతి| త్రింశత్పలవిశేషణతయా ద్విపలాధికానీతి నిర్దేశే ప్రాప్తే ప్రస్థవివక్షయా పుంల్లింగైకవచననిర్దేశో జ్ఞేయః||234-242||
Adhikarana 41 (243) · Śloka 243
భవంతి చాత్ర- వ్యత్యాసాన్మధురామ్లాని శీతోష్ణాని చ యోజయేత్| నిత్యమగ్నిబలాపేక్షీ జయత్యర్శఃకృతాన్ గదాన్||243||
भवन्ति चात्र- व्यत्यासान्मधुराम्लानि शीतोष्णानि च योजयेत्| नित्यमग्निबलापेक्षी जयत्यर्शःकृतान् गदान्||२४३||
🔊 Audio coming soon
వ్యత్యాసాత్ పరస్పరపరివర్తనేన మధురామ్లయోః శీతోష్ణయోశ్చ యోజనా||243||
Adhikarana 42 (244-246) · Śloka 246
త్రయో వికారాః ప్రాయేణ యే పరస్పరహేతవః| అర్శాంసి చాతిసారశ్చ గ్రహణీదోష ఏవ చ||244|| ఏషామగ్నిబలే హీనే వృద్ధిర్వృద్ధే పరిక్షయః| తస్మాదగ్నిబలం రక్ష్యమేషు త్రిషు విశేషతః||245|| భృష్టైః శాకైర్యవాగూభిర్యూషైర్మాంసరసైః ఖడైః| క్షీరతక్రప్రయోగైశ్చ వివిధైర్గుదజాంజయేత్||246||
त्रयो विकाराः प्रायेण ये परस्परहेतवः| अर्शांसि चातिसारश्च ग्रहणीदोष एव च||२४४|| एषामग्निबले हीने वृद्धिर्वृद्धे परिक्षयः| तस्मादग्निबलं रक्ष्यमेषु त्रिषु विशेषतः||२४५|| भृष्टैः शाकैर्यवागूभिर्यूषैर्मांसरसैः खडैः| क्षीरतक्रप्रयोगैश्च विविधैर्गुदजाञ्जयेत्||२४६||
🔊 Audio coming soon
అర్శఃసు అగ్నిరక్షామభిధాతుమన్యత్రాపి యత్రాగ్నిరక్షా విశేషేణ కర్తవ్యా తానాహ- త్రయ ఇత్యాది| వృద్ధే పరిక్షయః అగ్నిబలే వృద్ధే వినాశః| త్రిషు విశేషత ఇత్యనేనాన్యత్రాప్యగ్నిరక్షణం కార్యమితి దర్శయతి||244-246||
Adhikarana 43 (247-248) · Śloka 248
యద్వాయోరానులోమ్యాయ యదగ్నిబలవృద్ధయే| అన్నపానౌషధద్రవ్యం తత్ సేవ్యం నిత్యమర్శసైః||247|| యదతో విపరీతం స్యాన్నిదానే యచ్చ దర్శితం| గుదజాభిపరీతేన తత్ సేవ్యం న కదాచన||248||
यद्वायोरानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये| अन्नपानौषधद्रव्यं तत् सेव्यं नित्यमर्शसैः||२४७|| यदतो विपरीतं स्यान्निदाने यच्च दर्शितम्| गुदजाभिपरीतेन तत् सेव्यं न कदाचन||२४८||
🔊 Audio coming soon
యద్వాయోరిత్యాదినా పూర్వోక్తచికిత్సాం సారోద్ధారేణాహ||247-248||
Adhikarana 44 (249-255) · Śloka 255
తత్ర శ్లోకాః- అర్శసాం ద్వివిధం జన్మ పృథగాయతనాని చ| స్థానసంస్థానలింగాని సాధ్యాసాధ్యవినిశ్చయః||249|| అభ్యంగాః స్వేదనం ధూమాః సావగాహాః ప్రలేపనాః| శోణితస్యావసేకశ్చ యోగా దీపనపాచనాః||250|| పానాన్నవిధిరగ్ర్యశ్చ వాతవర్చోఽనులోమనః| యోగాః సంశమనీయాశ్చ సర్పీంషి వివిధాని చ||251|| బస్తయస్తక్రయోగాశ్చ వరారిష్టాః సశర్కరాః| శుష్కాణామర్శసాం శస్తాః స్రావిణాం లక్షణాని చ||252|| ద్వివిధం సానుబంధానాం తేషాం చేష్టం యదౌషధం| రక్తసంగ్రహణాః క్వాథాః పేష్యాశ్చ వివిధాత్మకాః||253|| స్నేహాహారవిధిశ్చాగ్ర్యో యోగాశ్చ ప్రతిసారణాః| ప్రక్షాలనావగాహాశ్చ ప్రదేహాః సేచనాని చ||254|| అతివృత్తస్య రక్తస్య విధాతవ్యం యదౌషధం| తత్సర్వమిహ నిర్దిష్టం గుదజానాం చికిత్సితే||255||
तत्र श्लोकाः- अर्शसां द्विविधं जन्म पृथगायतनानि च| स्थानसंस्थानलिङ्गानि साध्यासाध्यविनिश्चयः||२४९|| अभ्यङ्गाः स्वेदनं धूमाः सावगाहाः प्रलेपनाः| शोणितस्यावसेकश्च योगा दीपनपाचनाः||२५०|| पानान्नविधिरग्र्यश्च वातवर्चोऽनुलोमनः| योगाः संशमनीयाश्च सर्पींषि विविधानि च||२५१|| बस्तयस्तक्रयोगाश्च वरारिष्टाः सशर्कराः| शुष्काणामर्शसां शस्ताः स्राविणां लक्षणानि च||२५२|| द्विविधं सानुबन्धानां तेषां चेष्टं यदौषधम्| रक्तसङ्ग्रहणाः क्वाथाः पेष्याश्च विविधात्मकाः||२५३|| स्नेहाहारविधिश्चाग्र्यो योगाश्च प्रतिसारणाः| प्रक्षालनावगाहाश्च प्रदेहाः सेचनानि च||२५४|| अतिवृत्तस्य रक्तस्य विधातव्यं यदौषधम्| तत्सर्वमिह निर्दिष्टं गुदजानां चिकित्सिते||२५५||
🔊 Audio coming soon
అర్శసాం ద్వివిధమిత్యాదినా అధ్యాయార్థసంగ్రహః| అరిష్టగ్రహణేనైవ శార్కరస్యాపి గ్రహణే ప్రాప్తే శార్కరస్య పృథగభిధానం గుడకృతేభ్యో భేదేన వ్యవహారార్థం, తథాఽనుపానాభిధానార్థం పృథక్కృతం||249-255||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానేఽర్శశ్చికిత్సితం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తకృతాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానేఽర్శశ్చికిత్సితం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||