Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'tīsāracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
agnibalahānisāmānyād grahaṇīdōṣacikitsitamanu atīsāracikitsitē vaktavyē upōdghātāyātaiḥ pāṇḍurōgādibhirvyavadhānaṁ kr̥taṁ, samprati tu yathōktōpōdghātāyātapāṇḍurōgādīnabhidhāya prakr̥tamēvātīsāracikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
bhagavantaṁ khalvātrēyaṁ kr̥tāhnikaṁ hutāgnihōtramāsīnamr̥ṣigaṇaparivr̥tamuttarē himavataḥ pārśvē vinayādupētyābhivādya cāgnivēśa uvāca- bhagavan! atīsārasya prāgutpattinimittalakṣaṇōpaśamanāni prajānugrahārthamākhyātumarhasīti||3||
भगवन्तं खल्वात्रेयं कृताह्निकं हुताग्निहोत्रमासीनमृषिगणपरिवृतमुत्तरे हिमवतः पार्श्वे विनयादुपेत्याभिवाद्य चाग्निवेश उवाच- भगवन्! अतीसारस्य प्रागुत्पत्तिनिमित्तलक्षणोपशमनानि प्रजानुग्रहार्थमाख्यातुमर्हसीति||३||
🔊 Audio coming soon
prāgutpattiriti prākkālōtpattiḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
atha bhagavān punarvasurātrēyastadagnivēśavacanamanuniśamyōvāca- śrūyatāmagnivēśa! sarvamētadakhilēna vyākhyāyamānam| ādikālē khalu yajñēṣu paśavaḥ samālabhanīyā babhūvurnālambhāya prakriyantē sma| tatō dakṣayajñaṁ pratyavarakālaṁ manōḥ putrāṇāṁ nariṣyannābhāgēkṣvākunr̥gaśaryātyādīnāṁ kratuṣu paśūnāmēvābhyanujñānāt paśavaḥ prōkṣaṇamavāpuḥ| ataśca pratyavarakālaṁ pr̥ṣadhrēṇa dīrghasatrēṇa yajatā paśūnāmalābhādgavāmālambhaḥ pravartitaḥ| taṁ dr̥ṣṭvā pravyathitā bhūtagaṇāḥ, tēṣāṁ cōpayōgādupākr̥tānāṁ gavāṁ gauravādauṣṇyādasātmyatvādaśastōpayōgāccōpahatāgnīnāmupahatamanasāṁ cātīsāraḥ pūrvamutpannaḥ pr̥ṣadhrayajñē||4||
अथ भगवान् पुनर्वसुरात्रेयस्तदग्निवेशवचनमनुनिशम्योवाच- श्रूयतामग्निवेश! सर्वमेतदखिलेन व्याख्यायमानम्| आदिकाले खलु यज्ञेषु पशवः समालभनीया बभूवुर्नालम्भाय प्रक्रियन्ते स्म| ततो दक्षयज्ञं प्रत्यवरकालं मनोः पुत्राणां नरिष्यन्नाभागेक्ष्वाकुनृगशर्यात्यादीनां क्रतुषु पशूनामेवाभ्यनुज्ञानात् पशवः प्रोक्षणमवापुः| अतश्च प्रत्यवरकालं पृषध्रेण दीर्घसत्रेण यजता पशूनामलाभाद्गवामालम्भः प्रवर्तितः| तं दृष्ट्वा प्रव्यथिता भूतगणाः, तेषां चोपयोगादुपाकृतानां गवां गौरवादौष्ण्यादसात्म्यत्वादशस्तोपयोगाच्चोपहताग्नीनामुपहतमनसां चातीसारः पूर्वमुत्पन्नः पृषध्रयज्ञे||४||
🔊 Audio coming soon
ādikālē iti kr̥tayugē| samālabhanīyā iti mantrēṇa abhimantryaiva parityājyā babhūvuḥ; na ālambhārthaṁ prakriyantē sma iti ālambhāya māraṇāya na prakriyantē sma na saṁskriyantē sma ityarthaḥ| nariṣyannābhāgādimanuputrēṣvēkamēva manuputramudāhārya yadyādiśabdaḥ kriyatē tadā tēṣāṁ kvacidanyatra samudāyēna pāṭhāt buddhibhramaḥ syāt, tēna sākṣājjñānārthaṁ katipayē paṭhitāḥ; apaṭhitāścādiśabdēna prakāravācinā itihāsajñānārthaṁ purāṇēṣūnnēyāḥ| paśūnāmabhyanujñānāditi paśūnāmēva prēraṇayā; prēraṇā caiṣāṁ viśiṣṭāpūrvōtpādārthamēvōcyatē āgamēṣu- ‘kratvarthahiṁsāyāṁ vadhakavadhyayōrubhayōrapi mahatpuṇyamutpadyatē’ iti; kiṁvā paśūnāmēvābhyanujñānāditi vēdē paśūnāṁ vadhyatvēnābhyanujñānāt| prōkṣaṇamiti vidhipūrvakaṁ māraṇam| pr̥ṣadhraḥ rājaviśēṣaḥ| dīrghasatrēṇēti dīrghakālanirvartyēna| vyathitā iti adr̥ṣṭapūrvaṁ gavāṁ vadhaṁ dr̥ṣṭvā duḥkhitāḥ santaḥ| upākr̥tānāmiti abhimantrya hatānām| uktaṁ hi- “upākr̥taḥ paśurasau yō'bhimantrya kratau hataḥ” iti| anēna ca prāgutpattinidarśanēna mānasōpaghātō gurvādisēvā cātīsārakāraṇaṁ bhavatītyupadarśyatē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
athāvarakālaṁ vātalasya vātātapavyāyāmātimātraniṣēviṇō rūkṣālpapramitāśinastīkṣṇamadyavyavāyanityasyōdāvartayataśca vēgān vāyuḥ prakōpamāpadyatē, paktā cōpahanyatē; sa vāyuḥ kupitō'gnāvupahatē mūtrasvēdau purīṣāśayamupahr̥tya, tābhyāṁ purīṣaṁ dravīkr̥tya, atīsārāya prakalpatē| tasya rūpāṇi- vijjalamāmaṁ viplutamavasādi rūkṣaṁ dravaṁ saśūlamāmagandhamīṣacchabdamaśabdaṁ vā vibaddhamūtravātamatisāryatē purīṣaṁ, vāyuścāntaḥkōṣṭhē saśabdaśūlastiryak carati vibaddha ityāmātisārō vātāt| pakvaṁ vā vibaddhamalpālpaṁ saśabdaṁ saśūlaphēnapicchāparikartikaṁ hr̥ṣṭarōmā viniḥśvasañ śuṣkamukhaḥ kaṭyūrutrikajānupr̥ṣṭhapārśvaśūlī bhraṣṭagudō muhurmuhurvigrathitamupavēśyatē purīṣaṁ vātāt; tamāhuranugrathitamityēkē, vātānugrathitavarcastvāt||5||
अथावरकालं वातलस्य वातातपव्यायामातिमात्रनिषेविणो रूक्षाल्पप्रमिताशिनस्तीक्ष्णमद्यव्यवायनित्यस्योदावर्तयतश्च वेगान् वायुः प्रकोपमापद्यते, पक्ता चोपहन्यते; स वायुः कुपितोऽग्नावुपहते मूत्रस्वेदौ पुरीषाशयमुपहृत्य, ताभ्यां पुरीषं द्रवीकृत्य, अतीसाराय प्रकल्पते| तस्य रूपाणि- विज्जलमामं विप्लुतमवसादि रूक्षं द्रवं सशूलमामगन्धमीषच्छब्दमशब्दं वा विबद्धमूत्रवातमतिसार्यते पुरीषं, वायुश्चान्तःकोष्ठे सशब्दशूलस्तिर्यक् चरति विबद्ध इत्यामातिसारो वातात्| पक्वं वा विबद्धमल्पाल्पं सशब्दं सशूलफेनपिच्छापरिकर्तिकं हृष्टरोमा विनिःश्वसञ् शुष्कमुखः कट्यूरुत्रिकजानुपृष्ठपार्श्वशूली भ्रष्टगुदो मुहुर्मुहुर्विग्रथितमुपवेश्यते पुरीषं वातात्; तमाहुरनुग्रथितमित्येके, वातानुग्रथितवर्चस्त्वात्||५||
🔊 Audio coming soon
athētyādinā vātātīsārādīnāṁ pr̥thaṅnimittalakṣaṇē brūtē| vātalasyētyanēna vātaprakr̥tiṁ prāpya vātātapādīnāṁ vātātīsārajananē sāmarthyātiśayō darśyatē; tēnānyaprakr̥tērapi vātātapādayō'tīsārasya kāraṇaṁ bhavantīti jñēyam| ēvaṁ pittalaślēṣmalaśabdayōrapi tātparyaṁ vyākhyēyam| pramitāśanam atītakālāśanam| vēgānudāvartayata iti udvr̥ttamāvartayatō vēgānityarthaḥ| purīṣāśayamupahr̥tyēti pakvāśayaṁ nītvā| tābhyāmiti mūtrasvēdābhyām| tasya rūpāṇītyādinā āmavātātīsāralakṣaṇamāha| āmamiti āmānugatam | viplutamiti prasaraṇaśīlam| avasādīti bhūmau patitaṁ līnaṁ bhavati| pakvaṁ vētyādinā pakvavātātisāramāha| viniḥśvasinniti śabdaṁ kurvan| tamāhuranugrathitamiti vigrathitapurīṣātisārāvasthāṁ prāptaṁ vātātisāram| vātagrathitavarcastvādityanēna yatra pakvavātātisārē'pi vātānugrathitavarcastvaṁ na bhavati nāsāvanugrathitasañjña iti darśayati||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
pittalasya punaramlalavaṇakaṭukakṣārōṣṇatīkṣṇātimātraniṣēviṇaḥ pratatāgnisūryasantāpōṣṇamārutōpahatagātrasya krōdhērṣyābahulasya pittaṁ prakōpamāpadyatē| tat prakupitaṁ dravatvādūṣmāṇamupahatya purīṣāśayavisr̥tamauṣṇyād dravatvāt saratvācca bhittvā purīṣamatisārāya prakalpatē| tasya rūpāṇi- hāridraṁ haritaṁ nīlaṁ kr̥ṣṇaṁ raktapittōpahitamatidurgandhamatisāryatē purīṣaṁ, tr̥ṣṇādāhasvēdamūrcchāśūlabradhnasantāpapākaparīta iti pittātisāraḥ||6||
पित्तलस्य पुनरम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णातिमात्रनिषेविणः प्रतताग्निसूर्यसन्तापोष्णमारुतोपहतगात्रस्य क्रोधेर्ष्याबहुलस्य पित्तं प्रकोपमापद्यते| तत् प्रकुपितं द्रवत्वादूष्माणमुपहत्य पुरीषाशयविसृतमौष्ण्याद् द्रवत्वात् सरत्वाच्च भित्त्वा पुरीषमतिसाराय प्रकल्पते| तस्य रूपाणि- हारिद्रं हरितं नीलं कृष्णं रक्तपित्तोपहितमतिदुर्गन्धमतिसार्यते पुरीषं, तृष्णादाहस्वेदमूर्च्छाशूलब्रध्नसन्तापपाकपरीत इति पित्तातिसारः||६||
🔊 Audio coming soon
pittalasyētyādinā pittātisāramāha| dravatvādūṣmāṇamupahatyēti yadyapi pittamuṣṇamagnēḥ samānatayā vardhakaṁ bhavatīti yujyatē, tathā'pi dravatvādūṣmāṇamagnirūpaṁ hantītyarthaḥ| purīṣāśayavisr̥tamiti purīṣāśayagataṁ pittam| bradhnaḥ gudaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ślēṣmalasya tu gurumadhuraśītasnigdhōpasēvinaḥ sampūrakasyācintayatō divāsvapnaparasyālasasya ślēṣmā prakōpamāpadyatē| sa svabhāvād gurumadhuraśītasnigdhaḥ srastō'gnimupahatya saumyasvabhāvāt purīṣāśayamupahatyōpaklēdya purīṣamatisārāya kalpatē| tasya rūpāṇi- snigdhaṁ śvētaṁ picchilaṁ tantumadāmaṁ guru durgandhaṁ ślēṣmōpahitamanubaddhaśūlamalpālpamabhīkṣṇamatisāryatē sapravāhikaṁ, gurūdaragudabastivaṅkṣaṇadēśaḥ kr̥tē'pyakr̥tasañjñaḥ salōmaharṣaḥ sōtklēśō nidrālasyaparītaḥ sadanō'nnadvēṣī cēti ślēṣmātisāraḥ||7||
श्लेष्मलस्य तु गुरुमधुरशीतस्निग्धोपसेविनः सम्पूरकस्याचिन्तयतो दिवास्वप्नपरस्यालसस्य श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते| स स्वभावाद् गुरुमधुरशीतस्निग्धः स्रस्तोऽग्निमुपहत्य सौम्यस्वभावात् पुरीषाशयमुपहत्योपक्लेद्य पुरीषमतिसाराय कल्पते| तस्य रूपाणि- स्निग्धं श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमदामं गुरु दुर्गन्धं श्लेष्मोपहितमनुबद्धशूलमल्पाल्पमभीक्ष्णमतिसार्यते सप्रवाहिकं, गुरूदरगुदबस्तिवङ्क्षणदेशः कृतेऽप्यकृतसञ्ज्ञः सलोमहर्षः सोत्क्लेशो निद्रालस्यपरीतः सदनोऽन्नद्वेषी चेति श्लेष्मातिसारः||७||
🔊 Audio coming soon
ślēṣmalasyētyādinā ślēṣmātisāramāha| sampūrakasyēti atimātrāśanaśīlasya| ślēṣmaṇō'gnyupaghātē hētumāha- saumyasvabhāvāditi; saumyasyāgnērviruddhatvādupaghātaṁ karōtīti yuktamēvēti bhāvaḥ| purīṣāśayamupahatyēti purīṣāśayaṁ gatvā, hantērgatihiṁsārthakatvādatra gatyarthatā; kiṁvā purīṣāśayaśabdēna sthānēna sthānina upacārāt purīṣamēvōcyatē, yathā- ‘mañcāḥ krōśanti’ itivat, tataśca purīṣamupahatyēti sambandhaḥ| kr̥tē'pyakr̥tasañjña iti kr̥tē'pi vēgē na vēgaṁ kr̥taṁ budhyata ityarthaḥ| atra ca pittātisārē ślēṣmātisārē ca sāmatālakṣaṇaṁ yadyapi nōktaṁ, tathā'pi sāmavātātīsārasambandhakr̥tavijjalatvāmagandhitvaprakārairlakṣaṇaistayōrapyāmātisārarūpā'vasthā jñēyaiva| tathāhi cikitsāvasarē ‘pittātisāraṁ punarnidānōpaśayākr̥tibhirāmānvayaṁ viditvā’ ityādinā''mātisārē pr̥thak cikitsāṁ vakṣyati, ślēṣmātisārē tu sāmē nirāmē ca rūkṣōṣṇādirūpā cikitsā samānaivēti kr̥tvā pr̥thagāmaślēṣmātīsāracikitsā nōktā; kṣārapāṇinā sarvātisārāṇāmēva sāmatā pr̥thaguktā; vacanaṁ hi- “vātātisāraḥ sāmaśca saśūlaḥ phēnilastanuḥ| śyāvaḥ saśabdō durgandhō vibaddhō'lpālpa ēva ca|| ēvaṁ pittakaphē sāmamatīsāraṁ vinirdiśēt” iti| atrāpi prāsr̥tayōgikāyāṁ siddhau (si.a.8) sarvadōṣāṇāmēvāmasambandhāt pr̥thagbhēdā uktāḥ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
atiśītasnigdharūkṣōṣṇagurukharakaṭhinaviṣamaviruddhāsātmyabhōjanādabhōjanāt kālātītabhōjanād yatkiñcidabhyavaharaṇāt praduṣṭamadyapānīyapānādatimadyapānādasaṁśōdhanāt pratikarmaṇāṁ viṣamagamanādanupacārājjvalanādityapavanasalilātisēvanādasvapnā- datisvapnādvēgavidhāraṇādr̥tuviparyayādayathābalamārambhādbhayaśōkacittōdvēgātiyōgāt kr̥miśōṣajvarārśōvikārātikarṣaṇādvā vyāpannāgnēstrayō dōṣāḥ prakupitā bhūya ēvāgnimupahatya pakvāśayamanupraviśyātīsāraṁ sarvadōṣaliṅgaṁ janayanti||8||
अतिशीतस्निग्धरूक्षोष्णगुरुखरकठिनविषमविरुद्धासात्म्यभोजनादभोजनात् कालातीतभोजनाद् यत्किञ्चिदभ्यवहरणात् प्रदुष्टमद्यपानीयपानादतिमद्यपानादसंशोधनात् प्रतिकर्मणां विषमगमनादनुपचाराज्ज्वलनादित्यपवनसलिलातिसेवनादस्वप्ना- दतिस्वप्नाद्वेगविधारणादृतुविपर्ययादयथाबलमारम्भाद्भयशोकचित्तोद्वेगातियोगात् कृमिशोषज्वरार्शोविकारातिकर्षणाद्वा व्यापन्नाग्नेस्त्रयो दोषाः प्रकुपिता भूय एवाग्निमुपहत्य पक्वाशयमनुप्रविश्यातीसारं सर्वदोषलिङ्गं जनयन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
atiśītētyādinā tridōṣajātīsāramāha| atra ca śītādīnāṁ yathāsambhavaṁ vātādikartr̥tvaṁ jñēyaṁ; kiṁvā sarvēṣāmēva tridōṣakartr̥tvaṁ jñēyam| uktaṁ hi- “śamaprakōpau sarvēṣāṁ dōṣāṇāmagnisaṁśritau” (ci.a.5) iti| yatkiñcidabhyavaharaṇāditi pathyāpathyabhōjanāt| anupacārāditi pratikarmaṇāmēvāsamyagupacārādityarthaḥ| salilātisēvanādityatra avagāhādinā bāhyasēvanaṁ salilasyōcyatē, atipānaṁ tu prāgēvōktam| vyāpannāgnēriti vacanādyathōktahētūnāmagnivadhadvāraiva prāyastridōṣakartr̥tvaṁ darśayati||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
api ca śōṇitādīn dhātūnatiprakr̥ṣṭaṁ dūṣayantō dhātudōṣasvabhāvakr̥tānatīsāravarṇānupadarśayanti| tatra śōṇitādiṣu dhātuṣvatipraduṣṭēṣu hāridraharitanīlamāñjiṣṭhamāṁsadhāvanasannikāśaṁ raktaṁ kr̥ṣṇaṁ śvētaṁ varāhabhēdaḥsadr̥śamanubaddhavēdanamavēdanaṁ vā samāsavyatyāsādupavēśyatē śakr̥d grathitamāmaṁ sakr̥t, sakr̥dapi pakvamanatikṣīṇamāṁsaśōṇitabalō mandāgnirvihatamukharasaśca; tādr̥śamāturaṁ kr̥cchrasādhyaṁ vidyāt| ēbhirvarṇairatisāryamāṇaṁ sōpadravamāturamasādhyō'yamiti pratyācakṣīta; tadyathā- pakvaśōṇitābhaṁ yakr̥tkhaṇḍōpamaṁ mēdōmāṁsōdakasannikāśaṁ dadhighr̥tamajjatailavasākṣīravēsavārābhamatinīlamatiraktamatikr̥ṣṇamudakamivācchaṁ punarmēcakābhamatisnigdhaṁ haritanīlakaṣāyavarṇaṁ karburamāvilaṁ picchilaṁ tantumadāmaṁ candrakōpagatamatikuṇapapūtipūyagandhyāmāmamatsyagandhi makṣikākāntaṁ kuthitabahudhātusrāvamalpapurīṣamapurīṣaṁ vā'tisāryamāṇaṁ tr̥ṣṇādāhajvarabhramatamakahikkāśvāsānubandhamativēdanamavēdanaṁ vā srastapakvagudaṁ patitagudavaliṁ muktanālamatikṣīṇabalamāṁsaśōṇitaṁ sarvaparvāsthiśūlinamarōcakāratipralāpasammōhaparītaṁ sahasōparatavikāramatisāriṇamacikitsyaṁ vidyāt; iti sannipātātisāraḥ||9||
अपि च शोणितादीन् धातूनतिप्रकृष्टं दूषयन्तो धातुदोषस्वभावकृतानतीसारवर्णानुपदर्शयन्ति| तत्र शोणितादिषु धातुष्वतिप्रदुष्टेषु हारिद्रहरितनीलमाञ्जिष्ठमांसधावनसन्निकाशं रक्तं कृष्णं श्वेतं वराहभेदःसदृशमनुबद्धवेदनमवेदनं वा समासव्यत्यासादुपवेश्यते शकृद् ग्रथितमामं सकृत्, सकृदपि पक्वमनतिक्षीणमांसशोणितबलो मन्दाग्निर्विहतमुखरसश्च; तादृशमातुरं कृच्छ्रसाध्यं विद्यात्| एभिर्वर्णैरतिसार्यमाणं सोपद्रवमातुरमसाध्योऽयमिति प्रत्याचक्षीत; तद्यथा- पक्वशोणिताभं यकृत्खण्डोपमं मेदोमांसोदकसन्निकाशं दधिघृतमज्जतैलवसाक्षीरवेसवाराभमतिनीलमतिरक्तमतिकृष्णमुदकमिवाच्छं पुनर्मेचकाभमतिस्निग्धं हरितनीलकषायवर्णं कर्बुरमाविलं पिच्छिलं तन्तुमदामं चन्द्रकोपगतमतिकुणपपूतिपूयगन्ध्यामाममत्स्यगन्धि मक्षिकाकान्तं कुथितबहुधातुस्रावमल्पपुरीषमपुरीषं वाऽतिसार्यमाणं तृष्णादाहज्वरभ्रमतमकहिक्काश्वासानुबन्धमतिवेदनमवेदनं वा स्रस्तपक्वगुदं पतितगुदवलिं मुक्तनालमतिक्षीणबलमांसशोणितं सर्वपर्वास्थिशूलिनमरोचकारतिप्रलापसम्मोहपरीतं सहसोपरतविकारमतिसारिणमचिकित्स्यं विद्यात्; इति सन्निपातातिसारः||९||
🔊 Audio coming soon
apicētyādinā vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhatridōṣajalakṣaṇamāha| atiprakr̥ṣṭaṁ pradūṣayanta iti atiprakr̥ṣṭaṁ yathā bhavati tathā pradūṣayanta ityarthaḥ| māṁsadhāvanaṁ māṁsaprakṣālanōdakam| samāsavyatyāsādupavēśyata iti samāsaḥ yathōktalakṣaṇānāṁ mēlakaḥ, vyatyāsaḥ amēlakaḥ| sakr̥diti kadācit| vigatarasaṁ mukhaṁ yasya sa virasamukhaḥ| ēbhiḥ vakṣyamāṇaiḥ| vēsavārābhaṁ vēsavārasadr̥śaṁ; tallakṣaṇaṁ ca “nirasthi piśitaṁ piṣṭaṁ” (su.sū.a.46) ityādinōktam| mēcakābhamiti snigdhakr̥ṣṇam| makṣikākāntamiti makṣikāpriyaṁ, ‘makṣikākrāntaṁ’ iti pāṭhē pakṣikāparītamityarthaḥ| tr̥ṣṇētyādinā sōpadravamityanēna sūcitānupadravānāha| muktanālamiti muktagudam| sahasōparatavikāratvaṁ yadyapi riṣṭē saṁśayitamaraṇamuktaṁ, tathā'pīhātīsāraṁ prāpya niścitamaraṇajñāpakatayōcyatē||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tamasādhyatāmasamprāptaṁ cikitsēd yathāpradhānōpakramēṇa hētūpaśayadōṣaviśēṣaparīkṣayā cēti||10||
तमसाध्यतामसम्प्राप्तं चिकित्सेद् यथाप्रधानोपक्रमेण हेतूपशयदोषविशेषपरीक्षया चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
yathāpradhānōpakramēṇēti dōṣatrayē yaḥ pradhānō bhavati tasyōpakramēṇētyarthaḥ| hētvādiparīkṣā cēhōttarakālabhāvinī, tēnātra viśiṣṭā cikitsaivōcyatē||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
āgantū dvāvatīsārau mānasau bhayaśōkajau| tattayōrlakṣaṇaṁ vāyōryadatīsāralakṣaṇam||11||
आगन्तू द्वावतीसारौ मानसौ भयशोकजौ| तत्तयोर्लक्षणं वायोर्यदतीसारलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
āgantū ityādinā bhayaśōkajāvatīsārau prāha| āgantū iti āgantuhētujanitabhayaśōkajau| mānasāviti mānasadōṣabhayaśōkajanitau| ētēna mānasatvamāgantutvaṁ cānayōrna virōdhi bhavati| anayōrlakṣaṇamatidēśēnāha- tattayōrlakṣaṇamityādinā||11||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
mārutō bhayaśōkābhyāṁ śīghraṁ hi parikupyati| tayōḥ kriyā vātaharī harṣaṇāśvāsanāni ca||12|| ityuktāḥ ṣaḍatīsārāḥ, sādhyānāṁ sādhanaṁ tvataḥ| pravakṣyāmyanupūrvēṇa yathāvattannibōdhata||13||
मारुतो भयशोकाभ्यां शीघ्रं हि परिकुप्यति| तयोः क्रिया वातहरी हर्षणाश्वासनानि च||१२|| इत्युक्ताः षडतीसाराः, साध्यानां साधनं त्वतः| प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण यथावत्तन्निबोधत||१३||
🔊 Audio coming soon
kasmāt punarvātātisāralakṣaṇamanayōrbhavatītyāha- māruta ityādi| yasmād bhayaśōkajanitō'tra mārutaḥ kāraṇaṁ bhavati, tasmādvātātīsāralakṣaṇāni bhavantīti yuktamityarthaḥ| na cānayōrvātajanyatvēna vātajalakṣaṇayuktatvēna vātajēnaiva grahaṇamastviti vācyaṁ; yatō'nayōrvātajādbhinnā'pi cikitsā bhaviṣyati harṣaṇāśvāsanarūpā, cikitsābhēdārthamēva vyādhīnāṁ bhēdō'bhidhīyatē| kiñca, lakṣaṇabhēdō'pyatra ‘mārutaḥ śīghraṁ hi parikupyati’ ityanēnōktaḥ| yatō bhayaśōkajē'tīsārē śīghrakārī vāyurbhavatīti śīghraṁ kupyatīti padēnōcyatē; tēna nidānānantaraṁ jhaṭiti utpāda ēvātra viśiṣṭamapi lakṣaṇam| sannipātātisārē bhayaśōkau kāraṇatvēnōktau, tau hi hētvantarasahitau tatra kāraṇaṁ bhavata iti naikakāraṇatā tridōṣajabhayaśōkajānām| bhayaśōkajayōśca yadyapi tulyaṁ lakṣaṇamihōktaṁ, tathā'pi cikitsābhēdāttayōrbhēda uktaḥ; tathāhi- bhayajē āśvāsanaṁ, śōkajē harṣaṇamiti cikitsābhēdaḥ| suśrutē tu- “taistairbhāvaiḥ śōcatō'lpāśanasya bāṣpōṣmā vai vahnimāviśya jantōḥ” (su.u.ta.a.40) ityādinā śōkajaḥ prabandhēnōktaḥ, sa ihōktaśōkajādanya ēva viśiṣṭahētujanyaḥ, iha tvasau sānnipātikē'varuddhō jñēyaḥ| tathāhi- tatra bāṣpōṣmaṇō'pi kāraṇatvamuktaṁ, tēna śōkānaśanatō vāyuḥ bāṣpōṣmaṇā ca pittakaphāvapi tatra kāraṇatvēna darśitau, ata ēva ca tasyāsādhyatvamapi tatrōktam; atrāpi ca tridōṣajē śōkō'pi kāraṇatvēnōktaḥ| yastu suśrutē “annājīrṇāt pradrutāḥ” (su.u.ta.a.40) ityādinā'jīrṇajaḥ pr̥thaguktaḥ, tasyēhōktatridōṣajē'varōdhō vyakta ēva; yatastatraiva ‘dōṣāḥ’ iti bahuvacanēna annājīrṇasya tridōṣakāraṇatvamuktaṁ, ihāpi ca ‘vyāpannē'gnau’ ityanēna agnimāndyajanitājīrṇasya tridōṣajātisārē kāraṇatvamuktamēva; tēna suśrutōktasarvātisārāvarōdhō'tra jñēyaḥ||12-13||
Adhikarana 12 (14-19) · Śloka 19
dōṣāḥ sannicitā yasya vidagdhāhāramūrcchitāḥ| atīsārāya kalpantē bhūyastān sampravartayēt||14|| na tu saṅgrahaṇaṁ dēyaṁ pūrvamāmātisāriṇē| vibadhyamānāḥ prāgdōṣā janayantyāmayān bahūn||15|| daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśōgadāṁstathā| śōthapāṇḍvāmayaplīhakuṣṭhagulmōdarajvarān||16|| tasmādupēkṣētōtkliṣṭān vartamānān svayaṁ malān| kr̥cchraṁ vā vahatāṁ dadyādabhayāṁ sampravartinīm||17|| tayā pravāhitē dōṣē praśāmyatyudarāmayaḥ| jāyatē dēhalaghutā jaṭharāgniśca vardhatē||18|| pramathyāṁ madhyadōṣāṇāṁ dadyāddīpanapācanīm| laṅghanaṁ cālpadōṣāṇāṁ praśastamatisāriṇām||19||
दोषाः सन्निचिता यस्य विदग्धाहारमूर्च्छिताः| अतीसाराय कल्पन्ते भूयस्तान् सम्प्रवर्तयेत्||१४|| न तु सङ्ग्रहणं देयं पूर्वमामातिसारिणे| विबध्यमानाः प्राग्दोषा जनयन्त्यामयान् बहून्||१५|| दण्डकालसकाध्मानग्रहण्यर्शोगदांस्तथा| शोथपाण्ड्वामयप्लीहकुष्ठगुल्मोदरज्वरान्||१६|| तस्मादुपेक्षेतोत्क्लिष्टान् वर्तमानान् स्वयं मलान्| कृच्छ्रं वा वहतां दद्यादभयां सम्प्रवर्तिनीम्||१७|| तया प्रवाहिते दोषे प्रशाम्यत्युदरामयः| जायते देहलघुता जठराग्निश्च वर्धते||१८|| प्रमथ्यां मध्यदोषाणां दद्याद्दीपनपाचनीम्| लङ्घनं चाल्पदोषाणां प्रशस्तमतिसारिणाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
dōṣāḥ sannicitā ityādinā cikitsāmāha| vidagdhaśabdēnātrāpakvāhāravācinā caturvidhamapyāmaṁ, vidagdhaṁ, viṣṭabdhaṁ, rasaśēṣaṁ cājīrṇaṁ gr̥hyatē| sampravartayēdityanēna pravartamānasyōpēkṣayā pravartanaṁ, tathā stōkaṁ vahatāṁ virēcanayōgāt pravartanaṁ; yadvakṣyati- ‘kr̥cchraṁ vā vahatāṁ dadyādabhayāṁ sampravartinīm’ iti| na tu saṅgrahaṇaṁ pūrvaṁ dēyamāmātisāriṇē ityatra pūrvamiti viśēṣaṇēnōttarakālaṁ dēyamāmātīsārē saṅgrahaṇaṁ darśayati| prathamaṁ cāmātīsārasyōpēkṣayā virēcanadānēna pravartanamuktamiti virōdhē iyaṁ vyavasthā- yat pravr̥ddhē āmē balavati ca puruṣē pravartanamēva kartavyaṁ, yadā tu durbalaḥ pumān kṣīṇaścāmastadā prathamamupēkṣayā pravartanaṁ kr̥tvā saṅgrahaṇaṁ kartavyaṁ; tasyāṁ hyavasthāyāmasaṅgrahaṇē āturasya balabhraṁśānmaraṇamēva syāt| anyē tu pūrvaṁ saṅgrahaṇaṁ na dēyamiti pradhānamambaṣṭhāśālmalakuṭajatvagādisaṅgrahaṇaṁ na dēyaṁ, mustōdīcyādi tu pācanasaṅgrahaṇaṁ dēyamiti varṇayanti| iyaṁ cāmātisāracikitsā sarvāmātisārāṇāṁ sādhāraṇī jñēyā| kr̥cchraṁ vā vahatāmiti savibandhaṁ vahatām| pramathyāmiti pācanadīpanīyaṁ kaṣāyaṁ; pramathyāśabdō hi vr̥ddhaparamparayā pācanadīpanakaṣāyē vaidyakaśāstrē paribhāṣitaḥ śrūyatē; yathā- viḍaṅgakaṣāyaḥ śaikharikakaṣāyaśabdēna vaidyairucyatē| bahudōṣē pravartanaṁ, tathā madhyadōṣē pramathyōktā, alpadōṣē ca sāmē prathamakartavyamāha- laṅghanamityādi||14-19||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
pippalī nāgaraṁ dhānyaṁ bhūtīkamabhayā vacā| hrīvēraṁ bhadramustāni bilvaṁ nāgaradhānyakam||20|| pr̥śniparṇī śvadaṁṣṭrā ca samaṅgā kaṇṭakārikā| tisraḥ pramathyā vihitāḥ ślōkārdhairatisāriṇām||21|| vacāprativiṣābhyāṁ vā mustaparpaṭakēna vā| hrīvēraśr̥ṅgavērābhyāṁ pakvaṁ vā pāyayējjalam||22||
पिप्पली नागरं धान्यं भूतीकमभया वचा| ह्रीवेरं भद्रमुस्तानि बिल्वं नागरधान्यकम्||२०|| पृश्निपर्णी श्वदंष्ट्रा च समङ्गा कण्टकारिका| तिस्रः प्रमथ्या विहिताः श्लोकार्धैरतिसारिणाम्||२१|| वचाप्रतिविषाभ्यां वा मुस्तपर्पटकेन वा| ह्रीवेरशृङ्गवेराभ्यां पक्वं वा पाययेज्जलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
tisraḥ pramathyā iti yathākramaṁ kaphapittavātēṣu vibhajya dēyā iti vadanti; tathā vacāprativiṣādivihitāni trīṇyapi jalāni kaphapittavātēṣu yathākramaṁ vadanti| ṣaḍaṅgavidhinā'tra jalasādhanaṁ jñēyam||20-22||
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
yuktē'nnakālē kṣutkṣāmaṁ laghūnyannāni bhōjayēt| tathā sa śīghramāpnōti rucimagnibalaṁ balam||23|| takrēṇāvantisōmēna yavāgvā tarpaṇēna vā| surayā madhunā cādau yathāsātmyamupācarēt||24|| yavāgūbhirvilēpībhiḥ khaḍairyūṣai rasaudanaiḥ| dīpanagrāhisaṁyuktaiḥ kramaśca syādataḥ param||25||
युक्तेऽन्नकाले क्षुत्क्षामं लघून्यन्नानि भोजयेत्| तथा स शीघ्रमाप्नोति रुचिमग्निबलं बलम्||२३|| तक्रेणावन्तिसोमेन यवाग्वा तर्पणेन वा| सुरया मधुना चादौ यथासात्म्यमुपाचरेत्||२४|| यवागूभिर्विलेपीभिः खडैर्यूषै रसौदनैः| दीपनग्राहिसंयुक्तैः क्रमश्च स्यादतः परम्||२५||
🔊 Audio coming soon
yuktē'nnakālē iti samyagbubhukṣākālē| avantisōmaṁ kāñjikam| kāñjikatakradīnāṁ ca dravāṇāṁ tarpaṇālōḍanārthamihābhidhānam| yavāgūrviraladravā vilēpī bahusikthā ca;| dīpanagrāhigaṇau ṣaḍvirēcanaśatāśritīyōktau| ataḥ paramiti yavāgvādyupacārānantaram||23-25||
Adhikarana 15 (26-29) · Śloka 29
śālaparṇīṁ pr̥śniparṇīṁ br̥hatīṁ kaṇṭakārikām| balāṁ śvadaṁṣṭrāṁ bilvāni pāṭhāṁ nāgaradhānyakam||26|| śaṭīṁ palāśaṁ hapuṣāṁ vacāṁ jīrakapippalīm| yavānīṁ pippalīmūlaṁ citrakaṁ hastipippalīm||27|| vr̥kṣāmlaṁ dāḍimāmlaṁ ca sahiṅgu biḍasaindhavam| prayōjayēdannapānē vidhinā sūpakalpitam||28|| vātaślēṣmaharō hyēṣa gaṇō dīpanapācanaḥ| grāhī balyō rōcanaśca tasmācchastō'tisāriṇām||29||
शालपर्णीं पृश्निपर्णीं बृहतीं कण्टकारिकाम्| बलां श्वदंष्ट्रां बिल्वानि पाठां नागरधान्यकम्||२६|| शटीं पलाशं हपुषां वचां जीरकपिप्पलीम्| यवानीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्||२७|| वृक्षाम्लं दाडिमाम्लं च सहिङ्गु बिडसैन्धवम्| प्रयोजयेदन्नपाने विधिना सूपकल्पितम्||२८|| वातश्लेष्महरो ह्येष गणो दीपनपाचनः| ग्राही बल्यो रोचनश्च तस्माच्छस्तोऽतिसारिणाम्||२९||
🔊 Audio coming soon
śāliparṇītyādinā yavāgvādisaṁskāradravyāṇyāha||26-29||
Adhikarana 16 (30-33) · Śloka 33
āmē pariṇatē yastu vibaddhamatisāryatē| saśūlapicchamalpālpaṁ bahuśaḥ sapravāhikam||30|| yūṣēṇa mūlakānāṁ taṁ badarāṇāmathāpi vā| upōdikāyāḥ kṣīriṇyā yavānyā vāstukasya vā||31|| suvarcalāyāścañcōrvā śākēnāvalgujasya vā| śaṭyāḥ karkārukāṇāṁ vā jīvantyāścirbhaṭasya vā||32|| lōṇikāyāḥ sapāṭhāyāḥ śuṣkaśākēna vā punaḥ| dadhidāḍimasiddhēna bahusnēhēna bhōjayēt||33||
आमे परिणते यस्तु विबद्धमतिसार्यते| सशूलपिच्छमल्पाल्पं बहुशः सप्रवाहिकम्||३०|| यूषेण मूलकानां तं बदराणामथापि वा| उपोदिकायाः क्षीरिण्या यवान्या वास्तुकस्य वा||३१|| सुवर्चलायाश्चञ्चोर्वा शाकेनावल्गुजस्य वा| शट्याः कर्कारुकाणां वा जीवन्त्याश्चिर्भटस्य वा||३२|| लोणिकायाः सपाठायाः शुष्कशाकेन वा पुनः| दधिदाडिमसिद्धेन बहुस्नेहेन भोजयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
sapravāhikamityatra pravāhikālakṣaṇaṁ “vāyurvivr̥ddhō nicitaṁ balāsaṁ nudatyadhastādahitāśanasya| pravāhatō'lpaṁ bahuśō malāktaṁ pravāhikāṁ tāṁ pravadanti tajjñāḥ” (su.u.taṁ.a.40) ityanēna suśrutōktaṁ jñēyam| kṣīriṇī dugdhikā, suvarcalā sūryabhaktā, cañcuḥ nāḍīcaḥ, karkāruḥ kūṣmāṇḍabhēdaḥ, cirbhaṭaḥ karkaṭī, lōṇikā svanāmakhyātā; śuṣā kāsamardaḥ, rūkṣadēśajaṁ śākamityēkē||30-33||
Adhikarana 17 (34-41) · Śloka 41
kalkaḥ syādbālabilvānāṁ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ sarō'mlasnēhādyaḥ khaḍō hanyāt pravāhikām||34|| yavānāṁ mudgamāṣāṇāṁ śālīnāṁ ca tilasya ca| kōlānāṁ bālabilvānāṁ dhānyayūṣaṁ prakalpayēt||35|| aikadhyaṁ yamakē bhr̥ṣṭaṁ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣayē śuṣkamukhaṁ śālyannaṁ tēna bhōjayēt||36|| dadhnaḥ saraṁ vā yamakē bhr̥ṣṭaṁ saguḍanāgaram| surāṁ vā yamakē bhr̥ṣṭāṁ vyañjanārthē pradāpayēt||37|| phalāmlaṁ yamakē bhr̥ṣṭaṁ yūṣaṁ gr̥ñjanakasya vā| lōpākarasamamlaṁ vā snigdhāmlaṁ kacchapasya vā||38|| barhitittiridakṣāṇāṁ vartakānāṁ tathā rasāḥ| snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahāḥ||39|| antarādhirasaṁ pūtvā raktaṁ mēṣasya cōbhayam| pacēddāḍimasārāmlaṁ sadhānyasnēhanāgaram||40|| ōdanaṁ raktaśālīnāṁ tēnādyāt prapibēcca tat| tathā varcaḥkṣayakr̥tairvyādhibhirvipramucyatē||41||
कल्कः स्याद्बालबिल्वानां तिलकल्कश्च तत्समः| दध्नः सरोऽम्लस्नेहाद्यः खडो हन्यात् प्रवाहिकाम्||३४|| यवानां मुद्गमाषाणां शालीनां च तिलस्य च| कोलानां बालबिल्वानां धान्ययूषं प्रकल्पयेत्||३५|| ऐकध्यं यमके भृष्टं दधिदाडिमसारिकम्| वर्चःक्षये शुष्कमुखं शाल्यन्नं तेन भोजयेत्||३६|| दध्नः सरं वा यमके भृष्टं सगुडनागरम्| सुरां वा यमके भृष्टां व्यञ्जनार्थे प्रदापयेत्||३७|| फलाम्लं यमके भृष्टं यूषं गृञ्जनकस्य वा| लोपाकरसमम्लं वा स्निग्धाम्लं कच्छपस्य वा||३८|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां वर्तकानां तथा रसाः| स्निग्धाम्लाः शालयश्चाग्र्या वर्चःक्षयरुजापहाः||३९|| अन्तराधिरसं पूत्वा रक्तं मेषस्य चोभयम्| पचेद्दाडिमसाराम्लं सधान्यस्नेहनागरम्||४०|| ओदनं रक्तशालीनां तेनाद्यात् प्रपिबेच्च तत्| तथा वर्चःक्षयकृतैर्व्याधिभिर्विप्रमुच्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
kalkaḥ syādityādinā khaḍaḥ| dhānyayūṣamiti dhānyapradhānaṁ yūṣaṁ yathōktamēva| yamakē iti ghr̥tatailē| dadhidāḍimasārābhyāṁ saṁskr̥taṁ dadhidāḍimasārikam| śālīnāṁ yadyapi baddhavarcastvamuktaṁ, tathā'pīha khaḍayūṣarasaviśēṣayuktānāṁ saṁyōgaśaktyā varcaḥkṣayē hitatvaṁ darśayannāha- snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahā iti| tēnādyāt prapibēcca tamiti uktāntarādhirasādhikr̥tēna dravēṇa sandhīyādyāt pr̥thak ca dravaṁ pibēt| varcaḥkṣayakr̥taiḥ mukhaśōṣadaurbalyōdāvartādibhiḥ||34-41||
Adhikarana 18 (42-44) · Śloka 44
gudaniḥsaraṇē śūlē pānamamlasya sarpiṣaḥ| praśasyatē nirāmāṇāmathavā'pyanuvāsanam||42|| cāṅgērīkōladadhyamlanāgarakṣārasaṁyutam| ghr̥tamutkvathitaṁ pēyaṁ gudabhraṁśarujāpaham||43|| iti cāṅgērīghr̥tam| sacavyapippalīmūlaṁ savyōṣaviḍadāḍimam| pēyamamlaṁ ghr̥taṁ yuktyā sadhānyājājicitrakam||44|| iti gudabhraṁśē cavyādighr̥tam|
गुदनिःसरणे शूले पानमम्लस्य सर्पिषः| प्रशस्यते निरामाणामथवाऽप्यनुवासनम्||४२|| चाङ्गेरीकोलदध्यम्लनागरक्षारसंयुतम्| घृतमुत्क्वथितं पेयं गुदभ्रंशरुजापहम्||४३|| इति चाङ्गेरीघृतम्| सचव्यपिप्पलीमूलं सव्योषविडदाडिमम्| पेयमम्लं घृतं युक्त्या सधान्याजाजिचित्रकम्||४४|| इति गुदभ्रंशे चव्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
sūtritamamlaghr̥tamāha- cāṅgērītyādi| atra cāṅgērīrasakōlarasadadhnāṁ dravatvaṁ, nāgarakṣārayōśca kalkatvam| pēyamamlaṁ ghr̥tamityatra amlārthamanantarōktamēva dravaṁ cāṅgērīsvarasādi dēyaṁ, cavyādayaśca daśa kalkāḥ; uktaṁ ca tantrāntarē- “pañcakōlaviḍājājīdhānyadāḍimavētasaiḥ| pacēdamlaṁ ghr̥taṁ tadvannāgarakṣārasaṁyutam” iti||42-44||
Adhikarana 19 (45) · Śloka 45
daśamūlōpasiddhaṁ vā sabilvamanuvāsanam| śaṭīśatāhvābilvairvā vacayā citrakēṇa vā||45|| iti gudabhraṁśē'nuvāsanam|
दशमूलोपसिद्धं वा सबिल्वमनुवासनम्| शटीशताह्वाबिल्वैर्वा वचया चित्रकेण वा||४५|| इति गुदभ्रंशेऽनुवासनम्|
🔊 Audio coming soon
daśamūlōpasiddhamityādau anuvāsanamiti anuvāsanasnēhaḥ| atrānuvāsanē snēhastu prāyōdarśanāttailamēva; anyē tu ghr̥tasya prakrāntatvāddhr̥tamēvāhuḥ| śaṭītyādinā'pyanuvāsanasnēhatrayamucyatē||45||
Adhikarana 20 (46) · Śloka 46
stabdhabhraṣṭagudē pūrvaṁ snēhasvēdau prayōjayēt| susvinnaṁ taṁ mr̥dūbhūtaṁ picunā sampravēśayēt||46||
स्तब्धभ्रष्टगुदे पूर्वं स्नेहस्वेदौ प्रयोजयेत्| सुस्विन्नं तं मृदूभूतं पिचुना सम्प्रवेशयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
picunā sampravēśayēditi picunā''cchāditaṁ pīḍayitvā pravēśayēt| picuḥ sthūlakarpaṭikā||46||
Adhikarana 21 (47-49) · Śloka 49
vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ| saraktapicchastr̥ṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati||47|| yamakasyōpari kṣīraṁ dhārōṣṇaṁ vā pibēnnaraḥ| śr̥tamēraṇḍamūlēna bālabilvēna vā payaḥ ||48|| ēvaṁ kṣīraprayōgēṇa raktaṁ picchā ca śāmyati| śūlaṁ pravāhikā caiva vibandhaścōpaśāmyati||49||
विबद्धवातवर्चास्तु बहुशूलप्रवाहिकः| सरक्तपिच्छस्तृष्णार्तः क्षीरसौहित्यमर्हति||४७|| यमकस्योपरि क्षीरं धारोष्णं वा पिबेन्नरः| शृतमेरण्डमूलेन बालबिल्वेन वा पयः ||४८|| एवं क्षीरप्रयोगेण रक्तं पिच्छा च शाम्यति| शूलं प्रवाहिका चैव विबन्धश्चोपशाम्यति||४९||
🔊 Audio coming soon
sauhityaṁ tr̥ptiḥ||47-49||
Adhikarana 22 (50) · Śloka 50
pittātisāraṁ punarnidānōpaśayākr̥tibhirāmānvayamupalabhya yathābalaṁ laṅghanapācanābhyāmupācarēt| tr̥ṣyatastu mustaparpaṭakōśīrasārivācandanakirātatiktakōdīcyavāribhirupacāraḥ| laṅghitasya cāhārakālē balātibalāsūrpaparṇīśālaparṇīpr̥śniparṇībr̥hatīkaṇṭakārikāśatāvarīśvadaṁṣṭrāniryūhasaṁyuktēna yathāsātmyaṁ yavāgūmaṇḍādinā tarpaṇādinā vā kramēṇōpacāraḥ| mudgamasūraharēṇumakuṣṭhakāḍhakīyūṣairvā lāvakapiñjalaśaśahariṇaiṇakālapucchakarasairīṣadamlairanamlairvā kramaśō'gniṁ sandhukṣayēt| anubandhē tvasya dīpanīyapācanīyōpaśamanīyasaṅgrahaṇīyān yōgān samprayōjayēditi||50||
पित्तातिसारं पुनर्निदानोपशयाकृतिभिरामान्वयमुपलभ्य यथाबलं लङ्घनपाचनाभ्यामुपाचरेत्| तृष्यतस्तु मुस्तपर्पटकोशीरसारिवाचन्दनकिराततिक्तकोदीच्यवारिभिरुपचारः| लङ्घितस्य चाहारकाले बलातिबलासूर्पपर्णीशालपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकाशतावरीश्वदंष्ट्रानिर्यूहसंयुक्तेन यथासात्म्यं यवागूमण्डादिना तर्पणादिना वा क्रमेणोपचारः| मुद्गमसूरहरेणुमकुष्ठकाढकीयूषैर्वा लावकपिञ्जलशशहरिणैणकालपुच्छकरसैरीषदम्लैरनम्लैर्वा क्रमशोऽग्निं सन्धुक्षयेत्| अनुबन्धे त्वस्य दीपनीयपाचनीयोपशमनीयसङ्ग्रहणीयान् योगान् सम्प्रयोजयेदिति||५०||
🔊 Audio coming soon
āmānvayamiti āmayuktam| laṅghanapācanābhyāmupācarēdityanēna yat pūrvamāmātisārē sāmānyavidhānamuktaṁ tadiha nānumanyatē; pittaṁ hi saraṁ, tatra ca pravartanē kriyamāṇē'tiyōgabhayaṁ syāditi bhāvaḥ| yattu virēcanamiha vaktavyaṁ tat sāmagrīviśēṣasampattāvēva| laṅghitasya cētyādau sūrpaparṇī mudgamāṣaparṇyau| nirvyūhaśabdēna ca ṣaḍaṅgavidhānasiddhaṁ jalamucyatē, yavāgvādisādhanē tasyaivādhikārāt| anubandhē tvasyēti pittātisārānubandhē| imāniti vakṣyamāṇān||50||
Adhikarana 23 (51-56) · Śloka 56
sakṣaudrātiviṣaṁ piṣṭvā vatsakasya phalatvacam| pibēt pittātisāraghnaṁ taṇḍulōdakasaṁyutam||51|| kirātatiktakō mustaṁ vatsakaḥ sarasāñjanaḥ| bilvaṁ dāruharidrā tvak hrībēraṁ sadurālabham||52|| candanaṁ ca mr̥ṇālaṁ ca nāgaraṁ lōdhramutpalam| tilā mōcarasō lōdhraṁ samaṅgā kamalōtpalam||53|| utpalaṁ dhātakīpuṣpaṁ dāḍimatvaṅmahauṣadham| kaṭphalaṁ nāgaraṁ pāṭhā jambvāmrāsthidurālabhāḥ||54|| yōgāḥ ṣaḍētē sakṣaudrāstaṇḍulōdakasaṁyutāḥ| pēyāḥ pittātisāraghnāḥ ślōkārdhēna nidarśitāḥ||55|| jīrṇōṣadhānāṁ śasyantē yathāyōgaṁ prakalpitaiḥ| rasaiḥ sāṅgrāhikairyuktāḥ purāṇā raktaśālayaḥ||56||
सक्षौद्रातिविषं पिष्ट्वा वत्सकस्य फलत्वचम्| पिबेत् पित्तातिसारघ्नं तण्डुलोदकसंयुतम्||५१|| किराततिक्तको मुस्तं वत्सकः सरसाञ्जनः| बिल्वं दारुहरिद्रा त्वक् ह्रीबेरं सदुरालभम्||५२|| चन्दनं च मृणालं च नागरं लोध्रमुत्पलम्| तिला मोचरसो लोध्रं समङ्गा कमलोत्पलम्||५३|| उत्पलं धातकीपुष्पं दाडिमत्वङ्महौषधम्| कट्फलं नागरं पाठा जम्ब्वाम्रास्थिदुरालभाः||५४|| योगाः षडेते सक्षौद्रास्तण्डुलोदकसंयुताः| पेयाः पित्तातिसारघ्नाः श्लोकार्धेन निदर्शिताः||५५|| जीर्णोषधानां शस्यन्ते यथायोगं प्रकल्पितैः| रसैः साङ्ग्राहिकैर्युक्ताः पुराणा रक्तशालयः||५६||
🔊 Audio coming soon
phalatvacamiti phalaṁ ca tvak cēti phalatvacam| mr̥ṇālam uṣīram| samaṅgā khādirī; ‘varāhakrāntā’ ityanyē||51-56||
Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 62
pittātisārō dīpāgnēḥ kṣipraṁ samupaśāmyati| ajākṣīraprayōgēṇa balaṁ varṇaśca vardhatē||57|| bahudōṣasya dīptāgnēḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittikō yadyatīsāraḥ payasā taṁ virēcayēt||58|| palāśaphalaniryūhaṁ payasā saha pāyayēt| tatō'nupāyayēt kōṣṇaṁ kṣīramēva yathābalam||59|| pravāhitē tēna malē praśāmyatyudarāmayaḥ| palāśavat prayōjyā vā trāyamāṇā viśōdhinī||60|| sāṁsargyāṁ kriyamāṇāyāṁ śūlaṁ yadyanuvartatē| srutadōṣasya taṁ śīghraṁ yathāvadanuvāsayēt||61|| śatapuṣpāvarībhyāṁ ca payasā madhukēna ca| tailapādaṁ ghr̥taṁ siddhaṁ sabilvamanuvāsanam||62||
पित्तातिसारो दीपाग्नेः क्षिप्रं समुपशाम्यति| अजाक्षीरप्रयोगेण बलं वर्णश्च वर्धते||५७|| बहुदोषस्य दीप्ताग्नेः सप्राणस्य न तिष्ठति| पैत्तिको यद्यतीसारः पयसा तं विरेचयेत्||५८|| पलाशफलनिर्यूहं पयसा सह पाययेत्| ततोऽनुपाययेत् कोष्णं क्षीरमेव यथाबलम्||५९|| प्रवाहिते तेन मले प्रशाम्यत्युदरामयः| पलाशवत् प्रयोज्या वा त्रायमाणा विशोधिनी||६०|| सांसर्ग्यां क्रियमाणायां शूलं यद्यनुवर्तते| स्रुतदोषस्य तं शीघ्रं यथावदनुवासयेत्||६१|| शतपुष्पावरीभ्यां च पयसा मधुकेन च| तैलपादं घृतं सिद्धं सबिल्वमनुवासनम्||६२||
🔊 Audio coming soon
na tiṣṭhati na nivartatē| palāśavaditi uktapalāśaphalavidhānēna| sāṁsargyāmiti pēyādikramē| śatapuṣpētyādau varī śatāvarī| anuvāsanaṁ ‘dadyāt’ iti śēṣaḥ||57-62||
Adhikarana 25 (63-68) · Śloka 68
kr̥tānuvāsanasyāsya kr̥tasaṁsarjanasya ca| vartatē yadyatīsāraḥ picchābastirataḥ param||63|| parivēṣṭya kuśairārdrairārdravr̥ntāni śālmalēḥ| kr̥ṣṇamr̥ttikayā''lipya svēdayēdgōmayāgninā||64|| suśuṣkāṁ mr̥ttikāṁ jñātvā tāni vr̥ntāni śālmalēḥ| śr̥tē payasi mr̥dnīyādāpōthyōlūkhalē tataḥ||65|| piṇḍaṁ muṣṭisamaṁ prasthē tat pūtaṁ tailasarpiṣōḥ| snēhitaṁ mātrayā yuktaṁ kalkēna madhukasya ca||66|| bastimabhyaktagātrāya dadyāt pratyāgatē tataḥ| snātvā bhuñjīta payasā jāṅgalānāṁ rasēna vā||67|| pittātisārajvaraśōthagulmajīrṇātisāragrahaṇīpradōṣān| jayatyayaṁ śīghramatipravr̥ddhān virēcanāsthāpanayōśca bastiḥ ||68||
कृतानुवासनस्यास्य कृतसंसर्जनस्य च| वर्तते यद्यतीसारः पिच्छाबस्तिरतः परम्||६३|| परिवेष्ट्य कुशैरार्द्रैरार्द्रवृन्तानि शाल्मलेः| कृष्णमृत्तिकयाऽऽलिप्य स्वेदयेद्गोमयाग्निना||६४|| सुशुष्कां मृत्तिकां ज्ञात्वा तानि वृन्तानि शाल्मलेः| शृते पयसि मृद्नीयादापोथ्योलूखले ततः||६५|| पिण्डं मुष्टिसमं प्रस्थे तत् पूतं तैलसर्पिषोः| स्नेहितं मात्रया युक्तं कल्केन मधुकस्य च||६६|| बस्तिमभ्यक्तगात्राय दद्यात् प्रत्यागते ततः| स्नात्वा भुञ्जीत पयसा जाङ्गलानां रसेन वा||६७|| पित्तातिसारज्वरशोथगुल्मजीर्णातिसारग्रहणीप्रदोषान्| जयत्ययं शीघ्रमतिप्रवृद्धान् विरेचनास्थापनयोश्च बस्तिः ||६८||
🔊 Audio coming soon
parivēṣṭyētyādinā picchābastimāha| śr̥tē payasītyatra pānīyamātrēṇaiva payaḥ śr̥taṁ jñēyam| prastha iti śr̥tē payasītyasya viśēṣaṇam| vr̥ntāni śālmalēḥ ulūkhalē āpōthya tata āpōthitāt piṇḍaṁ muṣṭisamaṁ śr̥tē prasthē payasi mr̥dnīyāditi yōjanā| mātrayēti vacanāt tailasarpiṣōratra tāvatī mātrā yāvatyā snēhanamātraṁ bhavati, tathā yaṣṭīmadhukalkasyāpi tāvatī mātrā yāvatyā ghanō bastirbhavati||63-68||
Adhikarana 26 (69-70) · Śloka 70
pittātisārī yastvētāṁ kriyāṁ muktvā niṣēvatē| pittalānyannapānāni tasya pittaṁ mahābalam||69|| kuryādraktātisāraṁ tu raktamāśu pradūṣayēt| tr̥ṣṇāṁ śūlaṁ vidāhaṁ ca gudapākaṁ ca dāruṇam||70||
पित्तातिसारी यस्त्वेतां क्रियां मुक्त्वा निषेवते| पित्तलान्यन्नपानानि तस्य पित्तं महाबलम्||६९|| कुर्याद्रक्तातिसारं तु रक्तमाशु प्रदूषयेत्| तृष्णां शूलं विदाहं च गुदपाकं च दारुणम्||७०||
🔊 Audio coming soon
pittātisārītyādinā pittātisārasyaiva hētuviśēṣakr̥tāvasthābhēdarūpaṁ raktātisāraṁ darśayati| ayaṁ ca raktātisārō yadyapi pittātisārōttarakālabhāvitayēhōktaḥ, tathā'pi pittātiprakōpēṇa raktaduṣṭyā ca prathamamapi bhavatyēvāyaṁ dr̥ṣṭatvāditi jñēyam| tēnātrōtpattikramābhidhānamatantratam | yathā “pāṇḍurōgī tu yō'tyarthaṁ” (ci.a.16) ityādinōktakāmalōtpādē yathōktakramaṁ vinā'pi kāmalā bhavati| ēvamapi cāsya raktātīsārasya pittajanyatvāt paittikē ēvāvarōdhaḥ; tēna ṣaṭsaṅkhyā na vyāhanyatē| atīsārasya yat prasr̥tāyāṁ siddhau āmaraktaśakr̥tpittavātakaphānatīsārakārakānabhidhāyōktaṁ- “ṣaṇṇāmēṣāṁ dvisaṁsargāttriṁśadbhēdā bhavanti tē| kēvalaiḥ saha ṣaṭtriṁśat” (si.a.8) iti, tadapyatraiva ṣaṭkē'ntarbhāvanīyaṁ, tatra sūkṣmabhēdagaṇanayā sa bhēdaḥ kr̥ta ityavirōdhaḥ||69-70||
Adhikarana 27 (71-76) · Śloka 76
tatra cchāgaṁ payaḥ śastaṁ śītaṁ samadhuśarkaram| pānārthaṁ bhōjanārthaṁ ca gudaprakṣālanē tathā||71|| ōdanaṁ raktaśālīnāṁ payasā tēna bhōjayēt| rasaiḥ pārāvatādīnāṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaiḥ saśarkaraiḥ||72|| śaśapakṣimr̥gāṇāṁ ca śītānāṁ dhanvacāriṇām| rasairanamlaiḥ saghr̥tairbhōjayēttaṁ saśarkaraiḥ||73|| rudhiraṁ mārgamājaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ praśasyatē| kāśmaryaphalayūṣō vā kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||74|| nīlōtpalaṁ mōcarasaṁ samaṅgā padmakēśaram| ajākṣīrayutaṁ dadyājjīrṇē ca payasaudanam||75|| durbalaṁ pāyayitvā vā tasyaivōpari bhōjayēt| prāgbhaktaṁ navanītaṁ vā dadyāt samadhuśarkaram||76||
तत्र च्छागं पयः शस्तं शीतं समधुशर्करम्| पानार्थं भोजनार्थं च गुदप्रक्षालने तथा||७१|| ओदनं रक्तशालीनां पयसा तेन भोजयेत्| रसैः पारावतादीनां घृतभृष्टैः सशर्करैः||७२|| शशपक्षिमृगाणां च शीतानां धन्वचारिणाम्| रसैरनम्लैः सघृतैर्भोजयेत्तं सशर्करैः||७३|| रुधिरं मार्गमाजं वा घृतभृष्टं प्रशस्यते| काश्मर्यफलयूषो वा किञ्चिदम्लः सशर्करः||७४|| नीलोत्पलं मोचरसं समङ्गा पद्मकेशरम्| अजाक्षीरयुतं दद्याज्जीर्णे च पयसौदनम्||७५|| दुर्बलं पाययित्वा वा तस्यैवोपरि भोजयेत्| प्राग्भक्तं नवनीतं वा दद्यात् समधुशर्करम्||७६||
🔊 Audio coming soon
tatra chāgamityādau vyañjanārthamiti bhōjyōpakaraṇārtham| payasā tēnēti chāgēna payasā| mr̥gasyēdaṁ mārgam, ajasyēdamājaṁ, rudhiramiti yōjanā||71-76||
Adhikarana 28 (77-79) · Śloka 79
prāśya kṣīrōtthitaṁ sarpiḥ kapiñjalarasāśanaḥ| tryahādārōgyamāpnōti payasā kṣīrabhuk tathā||77|| pītvā śatāvarīkalkaṁ payasā kṣīrabhugjayēt| raktātisāraṁ pītvā vā tayā siddhaṁ ghr̥taṁ naraḥ||78|| ghr̥taṁ yavāgūmaṇḍēna kuṭajasya phalaiḥ śr̥tam| pēyaṁ tasyānu pātavyā pēyā raktōpaśāntayē||79||
प्राश्य क्षीरोत्थितं सर्पिः कपिञ्जलरसाशनः| त्र्यहादारोग्यमाप्नोति पयसा क्षीरभुक् तथा||७७|| पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग्जयेत्| रक्तातिसारं पीत्वा वा तया सिद्धं घृतं नरः||७८|| घृतं यवागूमण्डेन कुटजस्य फलैः शृतम्| पेयं तस्यानु पातव्या पेया रक्तोपशान्तये||७९||
🔊 Audio coming soon
prāśyētyādau kṣīrōtthitaṁ sarpiḥ payasā prāśyēti sambandhaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| kṣīraṁ bhuṅktē iti kṣīrabhuk| tayēti śatāvaryā| yavāgūmaṇḍēna pēyamiti sambandhaḥ||77-79||
Adhikarana 29 (80-81) · Śloka 81
tvak ca dāruharidrāyāḥ kuṭajasya phalāni ca| pippalī śr̥ṅgavēraṁ ca drākṣā kaṭukarōhiṇī||80|| ṣaḍbhirētairghr̥taṁ siddhaṁ pēyāmaṇḍāvacāritam| atīsāraṁ jayēcchīghraṁ tridōṣamapi dāruṇam||81||
त्वक् च दारुहरिद्रायाः कुटजस्य फलानि च| पिप्पली शृङ्गवेरं च द्राक्षा कटुकरोहिणी||८०|| षड्भिरेतैर्घृतं सिद्धं पेयामण्डावचारितम्| अतीसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम्||८१||
🔊 Audio coming soon
ṣaḍbhirētairitipadaṁ yathālābhaniṣēdhārtham||80-81||
Adhikarana 30 (82-84) · Śloka 84
kr̥ṣṇamr̥nmadhukaṁ śaṅkhaṁ rudhiraṁ taṇḍulōdakam| pītamēkatra sakṣaudraṁ raktasaṅgrahaṇaṁ param||82|| pītaḥ priyaṅgukākalkaḥ sakṣaudrastaṇḍulāmbhasā| raktasrāvaṁ jayēcchīghraṁ dhanvamāṁsarasāśinaḥ||83|| kalkastilānāṁ kr̥ṣṇānāṁ śarkarāpañcabhāgikaḥ| ājēna payasā pītaḥ sadyō raktaṁ niyacchati||84||
कृष्णमृन्मधुकं शङ्खं रुधिरं तण्डुलोदकम्| पीतमेकत्र सक्षौद्रं रक्तसङ्ग्रहणं परम्||८२|| पीतः प्रियङ्गुकाकल्कः सक्षौद्रस्तण्डुलाम्भसा| रक्तस्रावं जयेच्छीघ्रं धन्वमांसरसाशिनः||८३|| कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करापञ्चभागिकः| आजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति||८४||
🔊 Audio coming soon
kr̥ṣṇamr̥dityādau rudhiraṁ śōṇitaṁ, kēcit kuṅkumamāhuḥ| śarkarāpañcabhāgika iti atra śarkarāyāḥ pañcamēna bhāgēna kr̥ṣṇatiladānam; uktaṁ hi jatūkarṇē- “kr̥ṣṇatilāñ śarkarāpādikāñchāgīpayasā” iti||82-84||
Adhikarana 31 (85-86) · Śloka 86
palaṁ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṁ pibēt| yō rasāśī jayēcchīghraṁ sa paittaṁ jaṭharāmayam||85|| pītvā saśarkarākṣaudraṁ candanaṁ taṇḍulāmbhasā| dāhatr̥ṣṇāpramēhēbhyō raktasrāvācca mucyatē||86||
पलं वत्सकबीजस्य श्रपयित्वा रसं पिबेत्| यो रसाशी जयेच्छीघ्रं स पैत्तं जठरामयम्||८५|| पीत्वा सशर्कराक्षौद्रं चन्दनं तण्डुलाम्भसा| दाहतृष्णाप्रमेहेभ्यो रक्तस्रावाच्च मुच्यते||८६||
🔊 Audio coming soon
palamityādau rasamiti kvātham| rasāśīti māṁsarasēna bhuñjānaḥ||85-86||
Adhikarana 32 (87-88) · Śloka 88
gudō bahubhirutthānairyasya pittēna pacyatē| sēcayēttaṁ suśītēna paṭōlamadhukāmbunā||87|| pañcavalkamadhūkānāṁ rasairikṣurasairghr̥taiḥ| chāgairgavyaiḥ payōbhirvā śarkarākṣaudrasaṁyutaiḥ||88||
गुदो बहुभिरुत्थानैर्यस्य पित्तेन पच्यते| सेचयेत्तं सुशीतेन पटोलमधुकाम्बुना||८७|| पञ्चवल्कमधूकानां रसैरिक्षुरसैर्घृतैः| छागैर्गव्यैः पयोभिर्वा शर्कराक्षौद्रसंयुतैः||८८||
🔊 Audio coming soon
kṣaudrasaṁyutairityantaṁ sēcayēdityanuvartatē||87-88||
Adhikarana 33 (89-92) · Śloka 93
prakṣālanānāṁ kalkairvā sasarpiṣkaiḥ pralēpayēt| ēṣāṁ vā sukr̥taiścūrṇaistaṁ gudaṁ pratisārayēt||89|| dhātakīlōdhracūrṇairvā samāṁśaiḥ pratisārayēt| tathā sravati nō raktaṁ gudaṁ taiḥ pratisāritam||90|| pakvatā praśamaṁ yāti vēdanā cōpaśāmyati| yathōktaiḥ sēcanaiḥ śītaiḥ śōṇitē'tisravatyapi||91|| gudavaṅkṣaṇakaṭyūru sēcayēdghr̥tabhāvitam| candanādyēna tailēna śatadhautēna sarpiṣā||92|| kārpāsasaṅgr̥hītēna sēcayēdgudavaṅkṣaṇam|93|
प्रक्षालनानां कल्कैर्वा ससर्पिष्कैः प्रलेपयेत्| एषां वा सुकृतैश्चूर्णैस्तं गुदं प्रतिसारयेत्||८९|| धातकीलोध्रचूर्णैर्वा समांशैः प्रतिसारयेत्| तथा स्रवति नो रक्तं गुदं तैः प्रतिसारितम्||९०|| पक्वता प्रशमं याति वेदना चोपशाम्यति| यथोक्तैः सेचनैः शीतैः शोणितेऽतिस्रवत्यपि||९१|| गुदवङ्क्षणकट्यूरु सेचयेद्घृतभावितम्| चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा||९२|| कार्पाससङ्गृहीतेन सेचयेद्गुदवङ्क्षणम्|९३|
🔊 Audio coming soon
prakṣālanānāmiti prakṣālanārthamuktānāṁ paṭōlamadhukādīnām| pratisārayēt avacūrṇayēt||89-92||-
Adhikarana 34 (93-95) · Śloka 96
alpālpaṁ bahuśō raktaṁ saśūlamupavēśyatē||93|| yadā vāyurvibaddhaśca kr̥cchraṁ carati vā na vā| picchābastiṁ tadā tasya yathōktamupakalpayēt||94|| prapauṇḍarīkasiddhēna sarpiṣā cānuvāsayēt| prāyaśō durbalagudāścirakālātisāriṇaḥ||95|| tasmādabhīkṣṇaśastēṣāṁ gudē snēhaṁ prayōjayēt|96|
अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सशूलमुपवेश्यते||९३|| यदा वायुर्विबद्धश्च कृच्छ्रं चरति वा न वा| पिच्छाबस्तिं तदा तस्य यथोक्तमुपकल्पयेत्||९४|| प्रपौण्डरीकसिद्धेन सर्पिषा चानुवासयेत्| प्रायशो दुर्बलगुदाश्चिरकालातिसारिणः||९५|| तस्मादभीक्ष्णशस्तेषां गुदे स्नेहं प्रयोजयेत्|९६|
🔊 Audio coming soon
picchābastiṁ tadā tasya yathōktamiti atraiva ‘parivēṣṭya’ ityādigranthōktam| gudē snēhaṁ prayōjayēditi atra snēhabhāvitapicupraṇayanēna gudē snēhaprayōgamicchanti; anyē tu prakr̥tatvādanuvāsanēnaivātra prayōgamāhuḥ||93-95||-
Adhikarana 35 (96-100) · Śloka 101
pavanō'tipravr̥ttō hi svē sthānē labhatē'dhikam||96|| balaṁ tasya sapittasya jayārthē bastiruttamaḥ| raktaṁ viṭsahitaṁ pūrvaṁ paścādvā yō'tisāryatē||97|| śatāvarīghr̥taṁ tasya lēhārthamupakalpayēt| śarkarārdhāṁśikaṁ līḍhaṁ navanītaṁ navōddhr̥tam||98|| kṣaudrapādaṁ jayēcchīghraṁ taṁ vikāraṁ hitāśinaḥ| nyagrōdhōdumbarāśvatthaśuṅgānāpōthya vāsayēt||99|| ahōrātraṁ jalē taptē ghr̥taṁ tēnāmbhasā pacēt| tadardhaśarkarāyuktaṁ lihyāt sakṣaudrapādikam||100|| adhō vā yadi vā'pyūrdhvaṁ yasya raktaṁ pravartatē|101|
पवनोऽतिप्रवृत्तो हि स्वे स्थाने लभतेऽधिकम्||९६|| बलं तस्य सपित्तस्य जयार्थे बस्तिरुत्तमः| रक्तं विट्सहितं पूर्वं पश्चाद्वा योऽतिसार्यते||९७|| शतावरीघृतं तस्य लेहार्थमुपकल्पयेत्| शर्करार्धांशिकं लीढं नवनीतं नवोद्धृतम्||९८|| क्षौद्रपादं जयेच्छीघ्रं तं विकारं हिताशिनः| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गानापोथ्य वासयेत्||९९|| अहोरात्रं जले तप्ते घृतं तेनाम्भसा पचेत्| तदर्धशर्करायुक्तं लिह्यात् सक्षौद्रपादिकम्||१००|| अधो वा यदि वाऽप्यूर्ध्वं यस्य रक्तं प्रवर्तते|१०१|
🔊 Audio coming soon
svē sthānē iti pakvāśayakaṭyādau| bastiriti sāmānyavacanādanuvāsanaṁ nirūhaśca jñēyaḥ| śatāvarīghr̥tamiti “śatāvarīmūlatulāścatasraḥ” (ci.a.30) ityādinā yōnivyāpaduktaṁ śatāvarīghr̥tam| vikāramiti ‘raktaṁ saviṭ’ ityādinōktam||96-100||-
Adhikarana 36 (101) · Śloka 102
yastvēvaṁ durbalō mōhāt pittalānyēva sēvatē||101|| dāruṇaṁ sa valīpākaṁ prāpya śīghraṁ vipadyatē|102|
यस्त्वेवं दुर्बलो मोहात् पित्तलान्येव सेवते||१०१|| दारुणं स वलीपाकं प्राप्य शीघ्रं विपद्यते|१०२|
🔊 Audio coming soon
valīpākamiti gudavalīpākam||101||-
Adhikarana 37 (102-103) · Śloka 104
ślēṣmātisārē prathamaṁ hitaṁ laṅghanapācanam||102|| yōjyaścāmātisāraghnō yathōktō dīpanō gaṇaḥ| laṅghitasyānupūrvyāṁ ca kr̥tāyāṁ na nivartatē||103|| kaphajō yadyatīsāraḥ kaphaghnaistamupācarēt|104|
श्लेष्मातिसारे प्रथमं हितं लङ्घनपाचनम्||१०२|| योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपनो गणः| लङ्घितस्यानुपूर्व्यां च कृतायां न निवर्तते||१०३|| कफजो यद्यतीसारः कफघ्नैस्तमुपाचरेत्|१०४|
🔊 Audio coming soon
dīpanō gaṇa iti ‘śāliparṇī pr̥śniparṇī’ ityādinōktaḥ||102-103||-
Adhikarana 38 (104-112) · Śloka 113
bilvaṁ karkaṭikā mustamabhayā viśvabhēṣajam||104|| vacā viḍaṅgaṁ bhūtīkaṁ dhānyakaṁ dēvadāru ca| kuṣṭhaṁ sātiviṣā pāṭhā cavyaṁ kaṭukarōhiṇī||105|| pippalī pippalīmūlaṁ citrakaṁ hastipippalī| yōgāñchlōkārdhavihitāṁścaturastān prayōjayēt||106|| śr̥tāñchlēṣmātisārēṣu kāyāgnibalavardhanān| ajājīmasitāṁ pāṭhāṁ nāgaraṁ maricāni ca||107|| dhātakīdviguṇaṁ dadyānmātuluṅgarasāplutam| rasāñjanaṁ sātiviṣaṁ kuṭajasya phalāni ca||108|| dhātakīdviguṇaṁ dadyāt pātuṁ sakṣaudranāgaram| dhātakī nāgaraṁ bilvaṁ lōdhraṁ padmasya kēśaram||109|| jambūtvaṅnāgaraṁ dhānyaṁ pāṭhā mōcarasō balā| samaṅgā dhātakī bilvamadhyaṁ jambvāmrayōstvacaḥ||110|| kapitthāni viḍaṅgāni nāgaraṁ maricāni ca| cāṅgērīkōlatakrāmlāṁścaturastān kaphōttarē||111|| ślōkārdhavihitān dadyāt sasnēhalavaṇān khaḍān| kapitthamadhyaṁ līḍhvā tu savyōṣakṣaudraśarkaram||112|| kaṭphalaṁ madhuyuktaṁ vā mucyatē jaṭharāmayāt|113|
बिल्वं कर्कटिका मुस्तमभया विश्वभेषजम्||१०४|| वचा विडङ्गं भूतीकं धान्यकं देवदारु च| कुष्ठं सातिविषा पाठा चव्यं कटुकरोहिणी||१०५|| पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली| योगाञ्छ्लोकार्धविहितांश्चतुरस्तान् प्रयोजयेत्||१०६|| शृताञ्छ्लेष्मातिसारेषु कायाग्निबलवर्धनान्| अजाजीमसितां पाठां नागरं मरिचानि च||१०७|| धातकीद्विगुणं दद्यान्मातुलुङ्गरसाप्लुतम्| रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य फलानि च||१०८|| धातकीद्विगुणं दद्यात् पातुं सक्षौद्रनागरम्| धातकी नागरं बिल्वं लोध्रं पद्मस्य केशरम्||१०९|| जम्बूत्वङ्नागरं धान्यं पाठा मोचरसो बला| समङ्गा धातकी बिल्वमध्यं जम्ब्वाम्रयोस्त्वचः||११०|| कपित्थानि विडङ्गानि नागरं मरिचानि च| चाङ्गेरीकोलतक्राम्लांश्चतुरस्तान् कफोत्तरे||१११|| श्लोकार्धविहितान् दद्यात् सस्नेहलवणान् खडान्| कपित्थमध्यं लीढ्वा तु सव्योषक्षौद्रशर्करम्||११२|| कट्फलं मधुयुक्तं वा मुच्यते जठरामयात्|११३|
🔊 Audio coming soon
kaphaghnaistamupācarēdityuktaṁ, tēna kaphaghnān bilvakarkaṭakētyādinā yōgānāha| dhātakīdviguṇamiti ēkadravyāpēkṣayā dviguṇayā dhātakyā yuktam| ajājīmityādau asitāmiti pippalīm| jatūkarṇē hyayaṁ yōgaḥ “pāṭhā'jājīvyōṣaphalapūraṁ dhātakīdviguṇam”| ityuktaḥ||104-112||-
Adhikarana 39 (113-116) · Śloka 116
kaṇāṁ madhuyutāṁ pītvā takraṁ pītvā sacitrakam||113|| jagdhvā vā bālabilvāni mucyatē jaṭharāmayāt| bālabilvaṁ guḍaṁ tailaṁ pippalīṁ viśvabhēṣajam| lihyādvātē pratihatē saśūlaḥ sapravāhikaḥ||114|| bhōjyaṁ mūlakaṣāyēṇa vātaghnaiścōpasēvanaiḥ| vātātisāravihitairyūṣairmāṁsarasaiḥ khaḍaiḥ||115|| pūrvōktamamlasarpirvā ṣaṭpalaṁ vā yathābalam| purāṇaṁ vā ghr̥taṁ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||116||
कणां मधुयुतां पीत्वा तक्रं पीत्वा सचित्रकम्||११३|| जग्ध्वा वा बालबिल्वानि मुच्यते जठरामयात्| बालबिल्वं गुडं तैलं पिप्पलीं विश्वभेषजम्| लिह्याद्वाते प्रतिहते सशूलः सप्रवाहिकः||११४|| भोज्यं मूलकषायेण वातघ्नैश्चोपसेवनैः| वातातिसारविहितैर्यूषैर्मांसरसैः खडैः||११५|| पूर्वोक्तमम्लसर्पिर्वा षट्पलं वा यथाबलम्| पुराणं वा घृतं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्||११६||
🔊 Audio coming soon
kaṇāṁ madhuyutāmityatra kaṇā pippalī; anyē ‘kaṇān’ iti paṭhanti, kaṇānityanēna ca ṣaṣṭikataṇḍulān grāhayanti| vātē pratihatē iti baddhē vātē| upasēvanairiti vyañjanaiḥ| pūrvōktamamlasarpiriti “cāṅgērīkōladadhyamlaṁ” ityādinōktam||113-116||
Adhikarana 40 (117-120) · Śloka 120
vātaślēṣmavibandhē vā kaphē vā'tisravatyapi| śūlē pravāhikāyāṁ vā picchābastiṁ prayōjayēt||117|| pippalībilvakuṣṭhānāṁ śatāhvāvacayōrapi| kalkaiḥ salavaṇairyuktaṁ pūrvōktaṁ sannidhāpayēt||118|| pratyāgatē sukhaṁ snātaṁ kr̥tāhāraṁ dinātyayē| bilvatailēna matimānsukhōṣṇēnānuvāsayēt||119|| vacāntairathavā kalkaistailaṁ paktvā'nuvāsayēt| bahuśaḥ kaphavātārtastathā sa labhatē sukham||120||
वातश्लेष्मविबन्धे वा कफे वाऽतिस्रवत्यपि| शूले प्रवाहिकायां वा पिच्छाबस्तिं प्रयोजयेत्||११७|| पिप्पलीबिल्वकुष्ठानां शताह्वावचयोरपि| कल्कैः सलवणैर्युक्तं पूर्वोक्तं सन्निधापयेत्||११८|| प्रत्यागते सुखं स्नातं कृताहारं दिनात्यये| बिल्वतैलेन मतिमान्सुखोष्णेनानुवासयेत्||११९|| वचान्तैरथवा कल्कैस्तैलं पक्त्वाऽनुवासयेत्| बहुशः कफवातार्तस्तथा स लभते सुखम्||१२०||
🔊 Audio coming soon
picchābastiṁ prayōjayēditi yaduktaṁ tatra picchābastērviśēṣamāha- pippalītyādi| pūrvōktamiti atraiva pūrvōktaṁ picchābastiṁ pippalyādikalkairyuktaṁ, sannidhāpayēditi dāpayēt| bilvatailēnēti siddhau “daśamūlaṁ balā rāsnā” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇabilvatailēna| vacāntairiti “pippalībilvakuṣṭhānāṁ śatāhvāvacayōrapi” ityatrōktairvacāntaiḥ||117-120||
Adhikarana 41 (121) · Śloka 121
svē sthānē mārutō'vaśyaṁ vardhatē kaphasaṅkṣayē| sa vr̥ddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṁ tvarayā jayēt||121||
स्वे स्थाने मारुतोऽवश्यं वर्धते कफसङ्क्षये| स वृद्धः सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||१२१||
🔊 Audio coming soon
samprati sarvātisārēṣu pakvāśayavyāpakatvēna vāyuravaśyaṁ vr̥ddhō bhavati, sa cāśukāritayā tvarayā jētavya iti darśayannāha- svē sthānē ityādi| kaphasaṅkṣayādityanēna kaphasaṅkṣayē rūkṣaśarīratayā vāyuḥ kupyati, ślēṣmaśōṇitē vr̥ddhē tadupasnēhitaśarīrē vāyurnivr̥ttaprasarō bhavatīti||121||
Adhikarana 42 (122) · Śloka 122
vātasyānu jayēt pittaṁ, pittasyānu jayēt kapham| trayāṇāṁ vā jayēt pūrvaṁ yō bhavēdbalavattamaḥ||122||
वातस्यानु जयेत् पित्तं, पित्तस्यानु जयेत् कफम्| त्रयाणां वा जयेत् पूर्वं यो भवेद्बलवत्तमः||१२२||
🔊 Audio coming soon
pūrvaṁ jvarādhyāyē sannipātacikitsāyā “kaphasthānānupūrvyā vā” (ci.a.3) ityanēna kaphapittavātānāṁ kramēṇa cikitsōktā atīsārē'pi tridōṣajē kadācit syādityāśaṅkyātra viśiṣṭaṁ kramamāha- vātasyānvityādi| ayaṁ ca kramō nirāmasannipātātisārē ēva jñēyaḥ; sāmē tu prathamamāmasyaiva cikitsitaṁ kartavyam| samatridōṣātisāracikitsākramabhidhāya viṣamatridōṣātisāracikitsākramamāha- trayāṇāmityādi||122||
Adhikarana 43 (123) · Śloka 123
tatra ślōkaḥ- prāgutpattinimittāni lakṣaṇaṁ sādhyatā na ca| kriyā cāvasthikī siddhā nirdiṣṭā hyatisāriṇām||123||
तत्र श्लोकः- प्रागुत्पत्तिनिमित्तानि लक्षणं साध्यता न च| क्रिया चावस्थिकी सिद्धा निर्दिष्टा ह्यतिसारिणाम्||१२३||
🔊 Audio coming soon
prāgutpattītyādinā'dhyāyārthasaṅgrahaḥ||123||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē'tisāracikitsitaṁ nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ||19||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थानेऽतिसारचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē'tīsāracikitsitaṁ nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ||19||