Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽതീസാരചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
അഗ്നിബലഹാനിസാമാന്യാദ് ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതമനു അതീസാരചികിത്സിതേ വക്തവ്യേ ഉപോദ്ഘാതായാതൈഃ പാണ്ഡുരോഗാദിഭിര്വ്യവധാനം കൃതം, സമ്പ്രതി തു യഥോക്തോപോദ്ഘാതായാതപാണ്ഡുരോഗാദീനഭിധായ പ്രകൃതമേവാതീസാരചികിത്സിതമുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഭഗവന്തം ഖല്വാത്രേയം കൃതാഹ്നികം ഹുതാഗ്നിഹോത്രമാസീനമൃഷിഗണപരിവൃതമുത്തരേ ഹിമവതഃ പാര്ശ്വേ വിനയാദുപേത്യാഭിവാദ്യ ചാഗ്നിവേശ ഉവാച- ഭഗവന്! അതീസാരസ്യ പ്രാഗുത്പത്തിനിമിത്തലക്ഷണോപശമനാനി പ്രജാനുഗ്രഹാര്ഥമാഖ്യാതുമര്ഹസീതി||൩||
भगवन्तं खल्वात्रेयं कृताह्निकं हुताग्निहोत्रमासीनमृषिगणपरिवृतमुत्तरे हिमवतः पार्श्वे विनयादुपेत्याभिवाद्य चाग्निवेश उवाच- भगवन्! अतीसारस्य प्रागुत्पत्तिनिमित्तलक्षणोपशमनानि प्रजानुग्रहार्थमाख्यातुमर्हसीति||३||
🔊 Audio coming soon
പ്രാഗുത്പത്തിരിതി പ്രാക്കാലോത്പത്തിഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അഥ ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയസ്തദഗ്നിവേശവചനമനുനിശമ്യോവാച- ശ്രൂയതാമഗ്നിവേശ! സര്വമേതദഖിലേന വ്യാഖ്യായമാനമ്| ആദികാലേ ഖലു യജ്ഞേഷു പശവഃ സമാലഭനീയാ ബഭൂവുര്നാലമ്ഭായ പ്രക്രിയന്തേ സ്മ| തതോ ദക്ഷയജ്ഞം പ്രത്യവരകാലം മനോഃ പുത്രാണാം നരിഷ്യന്നാഭാഗേക്ഷ്വാകുനൃഗശര്യാത്യാദീനാം ക്രതുഷു പശൂനാമേവാഭ്യനുജ്ഞാനാത് പശവഃ പ്രോക്ഷണമവാപുഃ| അതശ്ച പ്രത്യവരകാലം പൃഷധ്രേണ ദീര്ഘസത്രേണ യജതാ പശൂനാമലാഭാദ്ഗവാമാലമ്ഭഃ പ്രവര്തിതഃ| തം ദൃഷ്ട്വാ പ്രവ്യഥിതാ ഭൂതഗണാഃ, തേഷാം ചോപയോഗാദുപാകൃതാനാം ഗവാം ഗൌരവാദൌഷ്ണ്യാദസാത്മ്യത്വാദശസ്തോപയോഗാച്ചോപഹതാഗ്നീനാമുപഹതമനസാം ചാതീസാരഃ പൂര്വമുത്പന്നഃ പൃഷധ്രയജ്ഞേ||൪||
अथ भगवान् पुनर्वसुरात्रेयस्तदग्निवेशवचनमनुनिशम्योवाच- श्रूयतामग्निवेश! सर्वमेतदखिलेन व्याख्यायमानम्| आदिकाले खलु यज्ञेषु पशवः समालभनीया बभूवुर्नालम्भाय प्रक्रियन्ते स्म| ततो दक्षयज्ञं प्रत्यवरकालं मनोः पुत्राणां नरिष्यन्नाभागेक्ष्वाकुनृगशर्यात्यादीनां क्रतुषु पशूनामेवाभ्यनुज्ञानात् पशवः प्रोक्षणमवापुः| अतश्च प्रत्यवरकालं पृषध्रेण दीर्घसत्रेण यजता पशूनामलाभाद्गवामालम्भः प्रवर्तितः| तं दृष्ट्वा प्रव्यथिता भूतगणाः, तेषां चोपयोगादुपाकृतानां गवां गौरवादौष्ण्यादसात्म्यत्वादशस्तोपयोगाच्चोपहताग्नीनामुपहतमनसां चातीसारः पूर्वमुत्पन्नः पृषध्रयज्ञे||४||
🔊 Audio coming soon
ആദികാലേ ഇതി കൃതയുഗേ| സമാലഭനീയാ ഇതി മന്ത്രേണ അഭിമന്ത്ര്യൈവ പരിത്യാജ്യാ ബഭൂവുഃ; ന ആലമ്ഭാര്ഥം പ്രക്രിയന്തേ സ്മ ഇതി ആലമ്ഭായ മാരണായ ന പ്രക്രിയന്തേ സ്മ ന സംസ്ക്രിയന്തേ സ്മ ഇത്യര്ഥഃ| നരിഷ്യന്നാഭാഗാദിമനുപുത്രേഷ്വേകമേവ മനുപുത്രമുദാഹാര്യ യദ്യാദിശബ്ദഃ ക്രിയതേ തദാ തേഷാം ക്വചിദന്യത്ര സമുദായേന പാഠാത് ബുദ്ധിഭ്രമഃ സ്യാത്, തേന സാക്ഷാജ്ജ്ഞാനാര്ഥം കതിപയേ പഠിതാഃ; അപഠിതാശ്ചാദിശബ്ദേന പ്രകാരവാചിനാ ഇതിഹാസജ്ഞാനാര്ഥം പുരാണേഷൂന്നേയാഃ| പശൂനാമഭ്യനുജ്ഞാനാദിതി പശൂനാമേവ പ്രേരണയാ; പ്രേരണാ ചൈഷാം വിശിഷ്ടാപൂര്വോത്പാദാര്ഥമേവോച്യതേ ആഗമേഷു- ‘ക്രത്വര്ഥഹിംസായാം വധകവധ്യയോരുഭയോരപി മഹത്പുണ്യമുത്പദ്യതേ’ ഇതി; കിംവാ പശൂനാമേവാഭ്യനുജ്ഞാനാദിതി വേദേ പശൂനാം വധ്യത്വേനാഭ്യനുജ്ഞാനാത്| പ്രോക്ഷണമിതി വിധിപൂര്വകം മാരണമ്| പൃഷധ്രഃ രാജവിശേഷഃ| ദീര്ഘസത്രേണേതി ദീര്ഘകാലനിര്വര്ത്യേന| വ്യഥിതാ ഇതി അദൃഷ്ടപൂര്വം ഗവാം വധം ദൃഷ്ട്വാ ദുഃഖിതാഃ സന്തഃ| ഉപാകൃതാനാമിതി അഭിമന്ത്ര്യ ഹതാനാമ്| ഉക്തം ഹി- “ഉപാകൃതഃ പശുരസൌ യോऽഭിമന്ത്ര്യ ക്രതൌ ഹതഃ” ഇതി| അനേന ച പ്രാഗുത്പത്തിനിദര്ശനേന മാനസോപഘാതോ ഗുര്വാദിസേവാ ചാതീസാരകാരണം ഭവതീത്യുപദര്ശ്യതേ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അഥാവരകാലം വാതലസ്യ വാതാതപവ്യായാമാതിമാത്രനിഷേവിണോ രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാശിനസ്തീക്ഷ്ണമദ്യവ്യവായനിത്യസ്യോദാവര്തയതശ്ച വേഗാന് വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ, പക്താ ചോപഹന്യതേ; സ വായുഃ കുപിതോऽഗ്നാവുപഹതേ മൂത്രസ്വേദൌ പുരീഷാശയമുപഹൃത്യ, താഭ്യാം പുരീഷം ദ്രവീകൃത്യ, അതീസാരായ പ്രകല്പതേ| തസ്യ രൂപാണി- വിജ്ജലമാമം വിപ്ലുതമവസാദി രൂക്ഷം ദ്രവം സശൂലമാമഗന്ധമീഷച്ഛബ്ദമശബ്ദം വാ വിബദ്ധമൂത്രവാതമതിസാര്യതേ പുരീഷം, വായുശ്ചാന്തഃകോഷ്ഠേ സശബ്ദശൂലസ്തിര്യക് ചരതി വിബദ്ധ ഇത്യാമാതിസാരോ വാതാത്| പക്വം വാ വിബദ്ധമല്പാല്പം സശബ്ദം സശൂലഫേനപിച്ഛാപരികര്തികം ഹൃഷ്ടരോമാ വിനിഃശ്വസഞ് ശുഷ്കമുഖഃ കട്യൂരുത്രികജാനുപൃഷ്ഠപാര്ശ്വശൂലീ ഭ്രഷ്ടഗുദോ മുഹുര്മുഹുര്വിഗ്രഥിതമുപവേശ്യതേ പുരീഷം വാതാത്; തമാഹുരനുഗ്രഥിതമിത്യേകേ, വാതാനുഗ്രഥിതവര്ചസ്ത്വാത്||൫||
अथावरकालं वातलस्य वातातपव्यायामातिमात्रनिषेविणो रूक्षाल्पप्रमिताशिनस्तीक्ष्णमद्यव्यवायनित्यस्योदावर्तयतश्च वेगान् वायुः प्रकोपमापद्यते, पक्ता चोपहन्यते; स वायुः कुपितोऽग्नावुपहते मूत्रस्वेदौ पुरीषाशयमुपहृत्य, ताभ्यां पुरीषं द्रवीकृत्य, अतीसाराय प्रकल्पते| तस्य रूपाणि- विज्जलमामं विप्लुतमवसादि रूक्षं द्रवं सशूलमामगन्धमीषच्छब्दमशब्दं वा विबद्धमूत्रवातमतिसार्यते पुरीषं, वायुश्चान्तःकोष्ठे सशब्दशूलस्तिर्यक् चरति विबद्ध इत्यामातिसारो वातात्| पक्वं वा विबद्धमल्पाल्पं सशब्दं सशूलफेनपिच्छापरिकर्तिकं हृष्टरोमा विनिःश्वसञ् शुष्कमुखः कट्यूरुत्रिकजानुपृष्ठपार्श्वशूली भ्रष्टगुदो मुहुर्मुहुर्विग्रथितमुपवेश्यते पुरीषं वातात्; तमाहुरनुग्रथितमित्येके, वातानुग्रथितवर्चस्त्वात्||५||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദിനാ വാതാതീസാരാദീനാം പൃഥങ്നിമിത്തലക്ഷണേ ബ്രൂതേ| വാതലസ്യേത്യനേന വാതപ്രകൃതിം പ്രാപ്യ വാതാതപാദീനാം വാതാതീസാരജനനേ സാമര്ഥ്യാതിശയോ ദര്ശ്യതേ; തേനാന്യപ്രകൃതേരപി വാതാതപാദയോऽതീസാരസ്യ കാരണം ഭവന്തീതി ജ്ഞേയമ്| ഏവം പിത്തലശ്ലേഷ്മലശബ്ദയോരപി താത്പര്യം വ്യാഖ്യേയമ്| പ്രമിതാശനമ് അതീതകാലാശനമ്| വേഗാനുദാവര്തയത ഇതി ഉദ്വൃത്തമാവര്തയതോ വേഗാനിത്യര്ഥഃ| പുരീഷാശയമുപഹൃത്യേതി പക്വാശയം നീത്വാ| താഭ്യാമിതി മൂത്രസ്വേദാഭ്യാമ്| തസ്യ രൂപാണീത്യാദിനാ ആമവാതാതീസാരലക്ഷണമാഹ| ആമമിതി ആമാനുഗതമ് | വിപ്ലുതമിതി പ്രസരണശീലമ്| അവസാദീതി ഭൂമൌ പതിതം ലീനം ഭവതി| പക്വം വേത്യാദിനാ പക്വവാതാതിസാരമാഹ| വിനിഃശ്വസിന്നിതി ശബ്ദം കുര്വന്| തമാഹുരനുഗ്രഥിതമിതി വിഗ്രഥിതപുരീഷാതിസാരാവസ്ഥാം പ്രാപ്തം വാതാതിസാരമ്| വാതഗ്രഥിതവര്ചസ്ത്വാദിത്യനേന യത്ര പക്വവാതാതിസാരേऽപി വാതാനുഗ്രഥിതവര്ചസ്ത്വം ന ഭവതി നാസാവനുഗ്രഥിതസഞ്ജ്ഞ ഇതി ദര്ശയതി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
പിത്തലസ്യ പുനരമ്ലലവണകടുകക്ഷാരോഷ്ണതീക്ഷ്ണാതിമാത്രനിഷേവിണഃ പ്രതതാഗ്നിസൂര്യസന്താപോഷ്ണമാരുതോപഹതഗാത്രസ്യ ക്രോധേര്ഷ്യാബഹുലസ്യ പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ| തത് പ്രകുപിതം ദ്രവത്വാദൂഷ്മാണമുപഹത്യ പുരീഷാശയവിസൃതമൌഷ്ണ്യാദ് ദ്രവത്വാത് സരത്വാച്ച ഭിത്ത്വാ പുരീഷമതിസാരായ പ്രകല്പതേ| തസ്യ രൂപാണി- ഹാരിദ്രം ഹരിതം നീലം കൃഷ്ണം രക്തപിത്തോപഹിതമതിദുര്ഗന്ധമതിസാര്യതേ പുരീഷം, തൃഷ്ണാദാഹസ്വേദമൂര്ച്ഛാശൂലബ്രധ്നസന്താപപാകപരീത ഇതി പിത്താതിസാരഃ||൬||
पित्तलस्य पुनरम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णातिमात्रनिषेविणः प्रतताग्निसूर्यसन्तापोष्णमारुतोपहतगात्रस्य क्रोधेर्ष्याबहुलस्य पित्तं प्रकोपमापद्यते| तत् प्रकुपितं द्रवत्वादूष्माणमुपहत्य पुरीषाशयविसृतमौष्ण्याद् द्रवत्वात् सरत्वाच्च भित्त्वा पुरीषमतिसाराय प्रकल्पते| तस्य रूपाणि- हारिद्रं हरितं नीलं कृष्णं रक्तपित्तोपहितमतिदुर्गन्धमतिसार्यते पुरीषं, तृष्णादाहस्वेदमूर्च्छाशूलब्रध्नसन्तापपाकपरीत इति पित्तातिसारः||६||
🔊 Audio coming soon
പിത്തലസ്യേത്യാദിനാ പിത്താതിസാരമാഹ| ദ്രവത്വാദൂഷ്മാണമുപഹത്യേതി യദ്യപി പിത്തമുഷ്ണമഗ്നേഃ സമാനതയാ വര്ധകം ഭവതീതി യുജ്യതേ, തഥാऽപി ദ്രവത്വാദൂഷ്മാണമഗ്നിരൂപം ഹന്തീത്യര്ഥഃ| പുരീഷാശയവിസൃതമിതി പുരീഷാശയഗതം പിത്തമ്| ബ്രധ്നഃ ഗുദഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ശ്ലേഷ്മലസ്യ തു ഗുരുമധുരശീതസ്നിഗ്ധോപസേവിനഃ സമ്പൂരകസ്യാചിന്തയതോ ദിവാസ്വപ്നപരസ്യാലസസ്യ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ| സ സ്വഭാവാദ് ഗുരുമധുരശീതസ്നിഗ്ധഃ സ്രസ്തോऽഗ്നിമുപഹത്യ സൌമ്യസ്വഭാവാത് പുരീഷാശയമുപഹത്യോപക്ലേദ്യ പുരീഷമതിസാരായ കല്പതേ| തസ്യ രൂപാണി- സ്നിഗ്ധം ശ്വേതം പിച്ഛിലം തന്തുമദാമം ഗുരു ദുര്ഗന്ധം ശ്ലേഷ്മോപഹിതമനുബദ്ധശൂലമല്പാല്പമഭീക്ഷ്ണമതിസാര്യതേ സപ്രവാഹികം, ഗുരൂദരഗുദബസ്തിവങ്ക്ഷണദേശഃ കൃതേऽപ്യകൃതസഞ്ജ്ഞഃ സലോമഹര്ഷഃ സോത്ക്ലേശോ നിദ്രാലസ്യപരീതഃ സദനോऽന്നദ്വേഷീ ചേതി ശ്ലേഷ്മാതിസാരഃ||൭||
श्लेष्मलस्य तु गुरुमधुरशीतस्निग्धोपसेविनः सम्पूरकस्याचिन्तयतो दिवास्वप्नपरस्यालसस्य श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते| स स्वभावाद् गुरुमधुरशीतस्निग्धः स्रस्तोऽग्निमुपहत्य सौम्यस्वभावात् पुरीषाशयमुपहत्योपक्लेद्य पुरीषमतिसाराय कल्पते| तस्य रूपाणि- स्निग्धं श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमदामं गुरु दुर्गन्धं श्लेष्मोपहितमनुबद्धशूलमल्पाल्पमभीक्ष्णमतिसार्यते सप्रवाहिकं, गुरूदरगुदबस्तिवङ्क्षणदेशः कृतेऽप्यकृतसञ्ज्ञः सलोमहर्षः सोत्क्लेशो निद्रालस्यपरीतः सदनोऽन्नद्वेषी चेति श्लेष्मातिसारः||७||
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മലസ്യേത്യാദിനാ ശ്ലേഷ്മാതിസാരമാഹ| സമ്പൂരകസ്യേതി അതിമാത്രാശനശീലസ്യ| ശ്ലേഷ്മണോऽഗ്ന്യുപഘാതേ ഹേതുമാഹ- സൌമ്യസ്വഭാവാദിതി; സൌമ്യസ്യാഗ്നേര്വിരുദ്ധത്വാദുപഘാതം കരോതീതി യുക്തമേവേതി ഭാവഃ| പുരീഷാശയമുപഹത്യേതി പുരീഷാശയം ഗത്വാ, ഹന്തേര്ഗതിഹിംസാര്ഥകത്വാദത്ര ഗത്യര്ഥതാ; കിംവാ പുരീഷാശയശബ്ദേന സ്ഥാനേന സ്ഥാനിന ഉപചാരാത് പുരീഷമേവോച്യതേ, യഥാ- ‘മഞ്ചാഃ ക്രോശന്തി’ ഇതിവത്, തതശ്ച പുരീഷമുപഹത്യേതി സമ്ബന്ധഃ| കൃതേऽപ്യകൃതസഞ്ജ്ഞ ഇതി കൃതേऽപി വേഗേ ന വേഗം കൃതം ബുധ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര ച പിത്താതിസാരേ ശ്ലേഷ്മാതിസാരേ ച സാമതാലക്ഷണം യദ്യപി നോക്തം, തഥാऽപി സാമവാതാതീസാരസമ്ബന്ധകൃതവിജ്ജലത്വാമഗന്ധിത്വപ്രകാരൈര്ലക്ഷണൈസ്തയോരപ്യാമാതിസാരരൂപാऽവസ്ഥാ ജ്ഞേയൈവ| തഥാഹി ചികിത്സാവസരേ ‘പിത്താതിസാരം പുനര്നിദാനോപശയാകൃതിഭിരാമാന്വയം വിദിത്വാ’ ഇത്യാദിനാऽऽമാതിസാരേ പൃഥക് ചികിത്സാം വക്ഷ്യതി, ശ്ലേഷ്മാതിസാരേ തു സാമേ നിരാമേ ച രൂക്ഷോഷ്ണാദിരൂപാ ചികിത്സാ സമാനൈവേതി കൃത്വാ പൃഥഗാമശ്ലേഷ്മാതീസാരചികിത്സാ നോക്താ; ക്ഷാരപാണിനാ സര്വാതിസാരാണാമേവ സാമതാ പൃഥഗുക്താ; വചനം ഹി- “വാതാതിസാരഃ സാമശ്ച സശൂലഃ ഫേനിലസ്തനുഃ| ശ്യാവഃ സശബ്ദോ ദുര്ഗന്ധോ വിബദ്ധോऽല്പാല്പ ഏവ ച|| ഏവം പിത്തകഫേ സാമമതീസാരം വിനിര്ദിശേത്” ഇതി| അത്രാപി പ്രാസൃതയോഗികായാം സിദ്ധൌ (സി.അ.൮) സര്വദോഷാണാമേവാമസമ്ബന്ധാത് പൃഥഗ്ഭേദാ ഉക്താഃ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
അതിശീതസ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണഗുരുഖരകഠിനവിഷമവിരുദ്ധാസാത്മ്യഭോജനാദഭോജനാത് കാലാതീതഭോജനാദ് യത്കിഞ്ചിദഭ്യവഹരണാത് പ്രദുഷ്ടമദ്യപാനീയപാനാദതിമദ്യപാനാദസംശോധനാത് പ്രതികര്മണാം വിഷമഗമനാദനുപചാരാജ്ജ്വലനാദിത്യപവനസലിലാതിസേവനാദസ്വപ്നാ- ദതിസ്വപ്നാദ്വേഗവിധാരണാദൃതുവിപര്യയാദയഥാബലമാരമ്ഭാദ്ഭയശോകചിത്തോദ്വേഗാതിയോഗാത് കൃമിശോഷജ്വരാര്ശോവികാരാതികര്ഷണാദ്വാ വ്യാപന്നാഗ്നേസ്ത്രയോ ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ ഭൂയ ഏവാഗ്നിമുപഹത്യ പക്വാശയമനുപ്രവിശ്യാതീസാരം സര്വദോഷലിങ്ഗം ജനയന്തി||൮||
अतिशीतस्निग्धरूक्षोष्णगुरुखरकठिनविषमविरुद्धासात्म्यभोजनादभोजनात् कालातीतभोजनाद् यत्किञ्चिदभ्यवहरणात् प्रदुष्टमद्यपानीयपानादतिमद्यपानादसंशोधनात् प्रतिकर्मणां विषमगमनादनुपचाराज्ज्वलनादित्यपवनसलिलातिसेवनादस्वप्ना- दतिस्वप्नाद्वेगविधारणादृतुविपर्ययादयथाबलमारम्भाद्भयशोकचित्तोद्वेगातियोगात् कृमिशोषज्वरार्शोविकारातिकर्षणाद्वा व्यापन्नाग्नेस्त्रयो दोषाः प्रकुपिता भूय एवाग्निमुपहत्य पक्वाशयमनुप्रविश्यातीसारं सर्वदोषलिङ्गं जनयन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
അതിശീതേത്യാദിനാ ത്രിദോഷജാതീസാരമാഹ| അത്ര ച ശീതാദീനാം യഥാസമ്ഭവം വാതാദികര്തൃത്വം ജ്ഞേയം; കിംവാ സര്വേഷാമേവ ത്രിദോഷകര്തൃത്വം ജ്ഞേയമ്| ഉക്തം ഹി- “ശമപ്രകോപൌ സര്വേഷാം ദോഷാണാമഗ്നിസംശ്രിതൌ” (ചി.അ.൫) ഇതി| യത്കിഞ്ചിദഭ്യവഹരണാദിതി പഥ്യാപഥ്യഭോജനാത്| അനുപചാരാദിതി പ്രതികര്മണാമേവാസമ്യഗുപചാരാദിത്യര്ഥഃ| സലിലാതിസേവനാദിത്യത്ര അവഗാഹാദിനാ ബാഹ്യസേവനം സലിലസ്യോച്യതേ, അതിപാനം തു പ്രാഗേവോക്തമ്| വ്യാപന്നാഗ്നേരിതി വചനാദ്യഥോക്തഹേതൂനാമഗ്നിവധദ്വാരൈവ പ്രായസ്ത്രിദോഷകര്തൃത്വം ദര്ശയതി||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
അപി ച ശോണിതാദീന് ധാതൂനതിപ്രകൃഷ്ടം ദൂഷയന്തോ ധാതുദോഷസ്വഭാവകൃതാനതീസാരവര്ണാനുപദര്ശയന്തി| തത്ര ശോണിതാദിഷു ധാതുഷ്വതിപ്രദുഷ്ടേഷു ഹാരിദ്രഹരിതനീലമാഞ്ജിഷ്ഠമാംസധാവനസന്നികാശം രക്തം കൃഷ്ണം ശ്വേതം വരാഹഭേദഃസദൃശമനുബദ്ധവേദനമവേദനം വാ സമാസവ്യത്യാസാദുപവേശ്യതേ ശകൃദ് ഗ്രഥിതമാമം സകൃത്, സകൃദപി പക്വമനതിക്ഷീണമാംസശോണിതബലോ മന്ദാഗ്നിര്വിഹതമുഖരസശ്ച; താദൃശമാതുരം കൃച്ഛ്രസാധ്യം വിദ്യാത്| ഏഭിര്വര്ണൈരതിസാര്യമാണം സോപദ്രവമാതുരമസാധ്യോऽയമിതി പ്രത്യാചക്ഷീത; തദ്യഥാ- പക്വശോണിതാഭം യകൃത്ഖണ്ഡോപമം മേദോമാംസോദകസന്നികാശം ദധിഘൃതമജ്ജതൈലവസാക്ഷീരവേസവാരാഭമതിനീലമതിരക്തമതികൃഷ്ണമുദകമിവാച്ഛം പുനര്മേചകാഭമതിസ്നിഗ്ധം ഹരിതനീലകഷായവര്ണം കര്ബുരമാവിലം പിച്ഛിലം തന്തുമദാമം ചന്ദ്രകോപഗതമതികുണപപൂതിപൂയഗന്ധ്യാമാമമത്സ്യഗന്ധി മക്ഷികാകാന്തം കുഥിതബഹുധാതുസ്രാവമല്പപുരീഷമപുരീഷം വാऽതിസാര്യമാണം തൃഷ്ണാദാഹജ്വരഭ്രമതമകഹിക്കാശ്വാസാനുബന്ധമതിവേദനമവേദനം വാ സ്രസ്തപക്വഗുദം പതിതഗുദവലിം മുക്തനാലമതിക്ഷീണബലമാംസശോണിതം സര്വപര്വാസ്ഥിശൂലിനമരോചകാരതിപ്രലാപസമ്മോഹപരീതം സഹസോപരതവികാരമതിസാരിണമചികിത്സ്യം വിദ്യാത്; ഇതി സന്നിപാതാതിസാരഃ||൯||
अपि च शोणितादीन् धातूनतिप्रकृष्टं दूषयन्तो धातुदोषस्वभावकृतानतीसारवर्णानुपदर्शयन्ति| तत्र शोणितादिषु धातुष्वतिप्रदुष्टेषु हारिद्रहरितनीलमाञ्जिष्ठमांसधावनसन्निकाशं रक्तं कृष्णं श्वेतं वराहभेदःसदृशमनुबद्धवेदनमवेदनं वा समासव्यत्यासादुपवेश्यते शकृद् ग्रथितमामं सकृत्, सकृदपि पक्वमनतिक्षीणमांसशोणितबलो मन्दाग्निर्विहतमुखरसश्च; तादृशमातुरं कृच्छ्रसाध्यं विद्यात्| एभिर्वर्णैरतिसार्यमाणं सोपद्रवमातुरमसाध्योऽयमिति प्रत्याचक्षीत; तद्यथा- पक्वशोणिताभं यकृत्खण्डोपमं मेदोमांसोदकसन्निकाशं दधिघृतमज्जतैलवसाक्षीरवेसवाराभमतिनीलमतिरक्तमतिकृष्णमुदकमिवाच्छं पुनर्मेचकाभमतिस्निग्धं हरितनीलकषायवर्णं कर्बुरमाविलं पिच्छिलं तन्तुमदामं चन्द्रकोपगतमतिकुणपपूतिपूयगन्ध्यामाममत्स्यगन्धि मक्षिकाकान्तं कुथितबहुधातुस्रावमल्पपुरीषमपुरीषं वाऽतिसार्यमाणं तृष्णादाहज्वरभ्रमतमकहिक्काश्वासानुबन्धमतिवेदनमवेदनं वा स्रस्तपक्वगुदं पतितगुदवलिं मुक्तनालमतिक्षीणबलमांसशोणितं सर्वपर्वास्थिशूलिनमरोचकारतिप्रलापसम्मोहपरीतं सहसोपरतविकारमतिसारिणमचिकित्स्यं विद्यात्; इति सन्निपातातिसारः||९||
🔊 Audio coming soon
അപിചേത്യാദിനാ വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധത്രിദോഷജലക്ഷണമാഹ| അതിപ്രകൃഷ്ടം പ്രദൂഷയന്ത ഇതി അതിപ്രകൃഷ്ടം യഥാ ഭവതി തഥാ പ്രദൂഷയന്ത ഇത്യര്ഥഃ| മാംസധാവനം മാംസപ്രക്ഷാലനോദകമ്| സമാസവ്യത്യാസാദുപവേശ്യത ഇതി സമാസഃ യഥോക്തലക്ഷണാനാം മേലകഃ, വ്യത്യാസഃ അമേലകഃ| സകൃദിതി കദാചിത്| വിഗതരസം മുഖം യസ്യ സ വിരസമുഖഃ| ഏഭിഃ വക്ഷ്യമാണൈഃ| വേസവാരാഭം വേസവാരസദൃശം; തല്ലക്ഷണം ച “നിരസ്ഥി പിശിതം പിഷ്ടം” (സു.സൂ.അ.൪൬) ഇത്യാദിനോക്തമ്| മേചകാഭമിതി സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണമ്| മക്ഷികാകാന്തമിതി മക്ഷികാപ്രിയം, ‘മക്ഷികാക്രാന്തം’ ഇതി പാഠേ പക്ഷികാപരീതമിത്യര്ഥഃ| തൃഷ്ണേത്യാദിനാ സോപദ്രവമിത്യനേന സൂചിതാനുപദ്രവാനാഹ| മുക്തനാലമിതി മുക്തഗുദമ്| സഹസോപരതവികാരത്വം യദ്യപി രിഷ്ടേ സംശയിതമരണമുക്തം, തഥാऽപീഹാതീസാരം പ്രാപ്യ നിശ്ചിതമരണജ്ഞാപകതയോച്യതേ||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
തമസാധ്യതാമസമ്പ്രാപ്തം ചികിത്സേദ് യഥാപ്രധാനോപക്രമേണ ഹേതൂപശയദോഷവിശേഷപരീക്ഷയാ ചേതി||൧൦||
तमसाध्यतामसम्प्राप्तं चिकित्सेद् यथाप्रधानोपक्रमेण हेतूपशयदोषविशेषपरीक्षया चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
യഥാപ്രധാനോപക്രമേണേതി ദോഷത്രയേ യഃ പ്രധാനോ ഭവതി തസ്യോപക്രമേണേത്യര്ഥഃ| ഹേത്വാദിപരീക്ഷാ ചേഹോത്തരകാലഭാവിനീ, തേനാത്ര വിശിഷ്ടാ ചികിത്സൈവോച്യതേ||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ആഗന്തൂ ദ്വാവതീസാരൌ മാനസൌ ഭയശോകജൌ| തത്തയോര്ലക്ഷണം വായോര്യദതീസാരലക്ഷണമ്||൧൧||
आगन्तू द्वावतीसारौ मानसौ भयशोकजौ| तत्तयोर्लक्षणं वायोर्यदतीसारलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
ആഗന്തൂ ഇത്യാദിനാ ഭയശോകജാവതീസാരൌ പ്രാഹ| ആഗന്തൂ ഇതി ആഗന്തുഹേതുജനിതഭയശോകജൌ| മാനസാവിതി മാനസദോഷഭയശോകജനിതൌ| ഏതേന മാനസത്വമാഗന്തുത്വം ചാനയോര്ന വിരോധി ഭവതി| അനയോര്ലക്ഷണമതിദേശേനാഹ- തത്തയോര്ലക്ഷണമിത്യാദിനാ||൧൧||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
മാരുതോ ഭയശോകാഭ്യാം ശീഘ്രം ഹി പരികുപ്യതി| തയോഃ ക്രിയാ വാതഹരീ ഹര്ഷണാശ്വാസനാനി ച||൧൨|| ഇത്യുക്താഃ ഷഡതീസാരാഃ, സാധ്യാനാം സാധനം ത്വതഃ| പ്രവക്ഷ്യാമ്യനുപൂര്വേണ യഥാവത്തന്നിബോധത||൧൩||
मारुतो भयशोकाभ्यां शीघ्रं हि परिकुप्यति| तयोः क्रिया वातहरी हर्षणाश्वासनानि च||१२|| इत्युक्ताः षडतीसाराः, साध्यानां साधनं त्वतः| प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण यथावत्तन्निबोधत||१३||
🔊 Audio coming soon
കസ്മാത് പുനര്വാതാതിസാരലക്ഷണമനയോര്ഭവതീത്യാഹ- മാരുത ഇത്യാദി| യസ്മാദ് ഭയശോകജനിതോऽത്ര മാരുതഃ കാരണം ഭവതി, തസ്മാദ്വാതാതീസാരലക്ഷണാനി ഭവന്തീതി യുക്തമിത്യര്ഥഃ| ന ചാനയോര്വാതജന്യത്വേന വാതജലക്ഷണയുക്തത്വേന വാതജേനൈവ ഗ്രഹണമസ്ത്വിതി വാച്യം; യതോऽനയോര്വാതജാദ്ഭിന്നാऽപി ചികിത്സാ ഭവിഷ്യതി ഹര്ഷണാശ്വാസനരൂപാ, ചികിത്സാഭേദാര്ഥമേവ വ്യാധീനാം ഭേദോऽഭിധീയതേ| കിഞ്ച, ലക്ഷണഭേദോऽപ്യത്ര ‘മാരുതഃ ശീഘ്രം ഹി പരികുപ്യതി’ ഇത്യനേനോക്തഃ| യതോ ഭയശോകജേऽതീസാരേ ശീഘ്രകാരീ വായുര്ഭവതീതി ശീഘ്രം കുപ്യതീതി പദേനോച്യതേ; തേന നിദാനാനന്തരം ഝടിതി ഉത്പാദ ഏവാത്ര വിശിഷ്ടമപി ലക്ഷണമ്| സന്നിപാതാതിസാരേ ഭയശോകൌ കാരണത്വേനോക്തൌ, തൌ ഹി ഹേത്വന്തരസഹിതൌ തത്ര കാരണം ഭവത ഇതി നൈകകാരണതാ ത്രിദോഷജഭയശോകജാനാമ്| ഭയശോകജയോശ്ച യദ്യപി തുല്യം ലക്ഷണമിഹോക്തം, തഥാऽപി ചികിത്സാഭേദാത്തയോര്ഭേദ ഉക്തഃ; തഥാഹി- ഭയജേ ആശ്വാസനം, ശോകജേ ഹര്ഷണമിതി ചികിത്സാഭേദഃ| സുശ്രുതേ തു- “തൈസ്തൈര്ഭാവൈഃ ശോചതോऽല്പാശനസ്യ ബാഷ്പോഷ്മാ വൈ വഹ്നിമാവിശ്യ ജന്തോഃ” (സു.ഉ.ത.അ.൪൦) ഇത്യാദിനാ ശോകജഃ പ്രബന്ധേനോക്തഃ, സ ഇഹോക്തശോകജാദന്യ ഏവ വിശിഷ്ടഹേതുജന്യഃ, ഇഹ ത്വസൌ സാന്നിപാതികേऽവരുദ്ധോ ജ്ഞേയഃ| തഥാഹി- തത്ര ബാഷ്പോഷ്മണോऽപി കാരണത്വമുക്തം, തേന ശോകാനശനതോ വായുഃ ബാഷ്പോഷ്മണാ ച പിത്തകഫാവപി തത്ര കാരണത്വേന ദര്ശിതൌ, അത ഏവ ച തസ്യാസാധ്യത്വമപി തത്രോക്തമ്; അത്രാപി ച ത്രിദോഷജേ ശോകോऽപി കാരണത്വേനോക്തഃ| യസ്തു സുശ്രുതേ “അന്നാജീര്ണാത് പ്രദ്രുതാഃ” (സു.ഉ.ത.അ.൪൦) ഇത്യാദിനാऽജീര്ണജഃ പൃഥഗുക്തഃ, തസ്യേഹോക്തത്രിദോഷജേऽവരോധോ വ്യക്ത ഏവ; യതസ്തത്രൈവ ‘ദോഷാഃ’ ഇതി ബഹുവചനേന അന്നാജീര്ണസ്യ ത്രിദോഷകാരണത്വമുക്തം, ഇഹാപി ച ‘വ്യാപന്നേऽഗ്നൌ’ ഇത്യനേന അഗ്നിമാന്ദ്യജനിതാജീര്ണസ്യ ത്രിദോഷജാതിസാരേ കാരണത്വമുക്തമേവ; തേന സുശ്രുതോക്തസര്വാതിസാരാവരോധോऽത്ര ജ്ഞേയഃ||൧൨-൧൩||
Adhikarana 12 (14-19) · Śloka 19
ദോഷാഃ സന്നിചിതാ യസ്യ വിദഗ്ധാഹാരമൂര്ച്ഛിതാഃ| അതീസാരായ കല്പന്തേ ഭൂയസ്താന് സമ്പ്രവര്തയേത്||൧൪|| ന തു സങ്ഗ്രഹണം ദേയം പൂര്വമാമാതിസാരിണേ| വിബധ്യമാനാഃ പ്രാഗ്ദോഷാ ജനയന്ത്യാമയാന് ബഹൂന്||൧൫|| ദണ്ഡകാലസകാധ്മാനഗ്രഹണ്യര്ശോഗദാംസ്തഥാ| ശോഥപാണ്ഡ്വാമയപ്ലീഹകുഷ്ഠഗുല്മോദരജ്വരാന്||൧൬|| തസ്മാദുപേക്ഷേതോത്ക്ലിഷ്ടാന് വര്തമാനാന് സ്വയം മലാന്| കൃച്ഛ്രം വാ വഹതാം ദദ്യാദഭയാം സമ്പ്രവര്തിനീമ്||൧൭|| തയാ പ്രവാഹിതേ ദോഷേ പ്രശാമ്യത്യുദരാമയഃ| ജായതേ ദേഹലഘുതാ ജഠരാഗ്നിശ്ച വര്ധതേ||൧൮|| പ്രമഥ്യാം മധ്യദോഷാണാം ദദ്യാദ്ദീപനപാചനീമ്| ലങ്ഘനം ചാല്പദോഷാണാം പ്രശസ്തമതിസാരിണാമ്||൧൯||
दोषाः सन्निचिता यस्य विदग्धाहारमूर्च्छिताः| अतीसाराय कल्पन्ते भूयस्तान् सम्प्रवर्तयेत्||१४|| न तु सङ्ग्रहणं देयं पूर्वमामातिसारिणे| विबध्यमानाः प्राग्दोषा जनयन्त्यामयान् बहून्||१५|| दण्डकालसकाध्मानग्रहण्यर्शोगदांस्तथा| शोथपाण्ड्वामयप्लीहकुष्ठगुल्मोदरज्वरान्||१६|| तस्मादुपेक्षेतोत्क्लिष्टान् वर्तमानान् स्वयं मलान्| कृच्छ्रं वा वहतां दद्यादभयां सम्प्रवर्तिनीम्||१७|| तया प्रवाहिते दोषे प्रशाम्यत्युदरामयः| जायते देहलघुता जठराग्निश्च वर्धते||१८|| प्रमथ्यां मध्यदोषाणां दद्याद्दीपनपाचनीम्| लङ्घनं चाल्पदोषाणां प्रशस्तमतिसारिणाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ദോഷാഃ സന്നിചിതാ ഇത്യാദിനാ ചികിത്സാമാഹ| വിദഗ്ധശബ്ദേനാത്രാപക്വാഹാരവാചിനാ ചതുര്വിധമപ്യാമം, വിദഗ്ധം, വിഷ്ടബ്ധം, രസശേഷം ചാജീര്ണം ഗൃഹ്യതേ| സമ്പ്രവര്തയേദിത്യനേന പ്രവര്തമാനസ്യോപേക്ഷയാ പ്രവര്തനം, തഥാ സ്തോകം വഹതാം വിരേചനയോഗാത് പ്രവര്തനം; യദ്വക്ഷ്യതി- ‘കൃച്ഛ്രം വാ വഹതാം ദദ്യാദഭയാം സമ്പ്രവര്തിനീമ്’ ഇതി| ന തു സങ്ഗ്രഹണം പൂര്വം ദേയമാമാതിസാരിണേ ഇത്യത്ര പൂര്വമിതി വിശേഷണേനോത്തരകാലം ദേയമാമാതീസാരേ സങ്ഗ്രഹണം ദര്ശയതി| പ്രഥമം ചാമാതീസാരസ്യോപേക്ഷയാ വിരേചനദാനേന പ്രവര്തനമുക്തമിതി വിരോധേ ഇയം വ്യവസ്ഥാ- യത് പ്രവൃദ്ധേ ആമേ ബലവതി ച പുരുഷേ പ്രവര്തനമേവ കര്തവ്യം, യദാ തു ദുര്ബലഃ പുമാന് ക്ഷീണശ്ചാമസ്തദാ പ്രഥമമുപേക്ഷയാ പ്രവര്തനം കൃത്വാ സങ്ഗ്രഹണം കര്തവ്യം; തസ്യാം ഹ്യവസ്ഥായാമസങ്ഗ്രഹണേ ആതുരസ്യ ബലഭ്രംശാന്മരണമേവ സ്യാത്| അന്യേ തു പൂര്വം സങ്ഗ്രഹണം ന ദേയമിതി പ്രധാനമമ്ബഷ്ഠാശാല്മലകുടജത്വഗാദിസങ്ഗ്രഹണം ന ദേയം, മുസ്തോദീച്യാദി തു പാചനസങ്ഗ്രഹണം ദേയമിതി വര്ണയന്തി| ഇയം ചാമാതിസാരചികിത്സാ സര്വാമാതിസാരാണാം സാധാരണീ ജ്ഞേയാ| കൃച്ഛ്രം വാ വഹതാമിതി സവിബന്ധം വഹതാമ്| പ്രമഥ്യാമിതി പാചനദീപനീയം കഷായം; പ്രമഥ്യാശബ്ദോ ഹി വൃദ്ധപരമ്പരയാ പാചനദീപനകഷായേ വൈദ്യകശാസ്ത്രേ പരിഭാഷിതഃ ശ്രൂയതേ; യഥാ- വിഡങ്ഗകഷായഃ ശൈഖരികകഷായശബ്ദേന വൈദ്യൈരുച്യതേ| ബഹുദോഷേ പ്രവര്തനം, തഥാ മധ്യദോഷേ പ്രമഥ്യോക്താ, അല്പദോഷേ ച സാമേ പ്രഥമകര്തവ്യമാഹ- ലങ്ഘനമിത്യാദി||൧൪-൧൯||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
പിപ്പലീ നാഗരം ധാന്യം ഭൂതീകമഭയാ വചാ| ഹ്രീവേരം ഭദ്രമുസ്താനി ബില്വം നാഗരധാന്യകമ്||൨൦|| പൃശ്നിപര്ണീ ശ്വദംഷ്ട്രാ ച സമങ്ഗാ കണ്ടകാരികാ| തിസ്രഃ പ്രമഥ്യാ വിഹിതാഃ ശ്ലോകാര്ധൈരതിസാരിണാമ്||൨൧|| വചാപ്രതിവിഷാഭ്യാം വാ മുസ്തപര്പടകേന വാ| ഹ്രീവേരശൃങ്ഗവേരാഭ്യാം പക്വം വാ പായയേജ്ജലമ്||൨൨||
पिप्पली नागरं धान्यं भूतीकमभया वचा| ह्रीवेरं भद्रमुस्तानि बिल्वं नागरधान्यकम्||२०|| पृश्निपर्णी श्वदंष्ट्रा च समङ्गा कण्टकारिका| तिस्रः प्रमथ्या विहिताः श्लोकार्धैरतिसारिणाम्||२१|| वचाप्रतिविषाभ्यां वा मुस्तपर्पटकेन वा| ह्रीवेरशृङ्गवेराभ्यां पक्वं वा पाययेज्जलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
തിസ്രഃ പ്രമഥ്യാ ഇതി യഥാക്രമം കഫപിത്തവാതേഷു വിഭജ്യ ദേയാ ഇതി വദന്തി; തഥാ വചാപ്രതിവിഷാദിവിഹിതാനി ത്രീണ്യപി ജലാനി കഫപിത്തവാതേഷു യഥാക്രമം വദന്തി| ഷഡങ്ഗവിധിനാऽത്ര ജലസാധനം ജ്ഞേയമ്||൨൦-൨൨||
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
യുക്തേऽന്നകാലേ ക്ഷുത്ക്ഷാമം ലഘൂന്യന്നാനി ഭോജയേത്| തഥാ സ ശീഘ്രമാപ്നോതി രുചിമഗ്നിബലം ബലമ്||൨൩|| തക്രേണാവന്തിസോമേന യവാഗ്വാ തര്പണേന വാ| സുരയാ മധുനാ ചാദൌ യഥാസാത്മ്യമുപാചരേത്||൨൪|| യവാഗൂഭിര്വിലേപീഭിഃ ഖഡൈര്യൂഷൈ രസൌദനൈഃ| ദീപനഗ്രാഹിസംയുക്തൈഃ ക്രമശ്ച സ്യാദതഃ പരമ്||൨൫||
युक्तेऽन्नकाले क्षुत्क्षामं लघून्यन्नानि भोजयेत्| तथा स शीघ्रमाप्नोति रुचिमग्निबलं बलम्||२३|| तक्रेणावन्तिसोमेन यवाग्वा तर्पणेन वा| सुरया मधुना चादौ यथासात्म्यमुपाचरेत्||२४|| यवागूभिर्विलेपीभिः खडैर्यूषै रसौदनैः| दीपनग्राहिसंयुक्तैः क्रमश्च स्यादतः परम्||२५||
🔊 Audio coming soon
യുക്തേऽന്നകാലേ ഇതി സമ്യഗ്ബുഭുക്ഷാകാലേ| അവന്തിസോമം കാഞ്ജികമ്| കാഞ്ജികതക്രദീനാം ച ദ്രവാണാം തര്പണാലോഡനാര്ഥമിഹാഭിധാനമ്| യവാഗൂര്വിരലദ്രവാ വിലേപീ ബഹുസിക്ഥാ ച;| ദീപനഗ്രാഹിഗണൌ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയോക്തൌ| അതഃ പരമിതി യവാഗ്വാദ്യുപചാരാനന്തരമ്||൨൩-൨൫||
Adhikarana 15 (26-29) · Śloka 29
ശാലപര്ണീം പൃശ്നിപര്ണീം ബൃഹതീം കണ്ടകാരികാമ്| ബലാം ശ്വദംഷ്ട്രാം ബില്വാനി പാഠാം നാഗരധാന്യകമ്||൨൬|| ശടീം പലാശം ഹപുഷാം വചാം ജീരകപിപ്പലീമ്| യവാനീം പിപ്പലീമൂലം ചിത്രകം ഹസ്തിപിപ്പലീമ്||൨൭|| വൃക്ഷാമ്ലം ദാഡിമാമ്ലം ച സഹിങ്ഗു ബിഡസൈന്ധവമ്| പ്രയോജയേദന്നപാനേ വിധിനാ സൂപകല്പിതമ്||൨൮|| വാതശ്ലേഷ്മഹരോ ഹ്യേഷ ഗണോ ദീപനപാചനഃ| ഗ്രാഹീ ബല്യോ രോചനശ്ച തസ്മാച്ഛസ്തോऽതിസാരിണാമ്||൨൯||
शालपर्णीं पृश्निपर्णीं बृहतीं कण्टकारिकाम्| बलां श्वदंष्ट्रां बिल्वानि पाठां नागरधान्यकम्||२६|| शटीं पलाशं हपुषां वचां जीरकपिप्पलीम्| यवानीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्||२७|| वृक्षाम्लं दाडिमाम्लं च सहिङ्गु बिडसैन्धवम्| प्रयोजयेदन्नपाने विधिना सूपकल्पितम्||२८|| वातश्लेष्महरो ह्येष गणो दीपनपाचनः| ग्राही बल्यो रोचनश्च तस्माच्छस्तोऽतिसारिणाम्||२९||
🔊 Audio coming soon
ശാലിപര്ണീത്യാദിനാ യവാഗ്വാദിസംസ്കാരദ്രവ്യാണ്യാഹ||൨൬-൨൯||
Adhikarana 16 (30-33) · Śloka 33
ആമേ പരിണതേ യസ്തു വിബദ്ധമതിസാര്യതേ| സശൂലപിച്ഛമല്പാല്പം ബഹുശഃ സപ്രവാഹികമ്||൩൦|| യൂഷേണ മൂലകാനാം തം ബദരാണാമഥാപി വാ| ഉപോദികായാഃ ക്ഷീരിണ്യാ യവാന്യാ വാസ്തുകസ്യ വാ||൩൧|| സുവര്ചലായാശ്ചഞ്ചോര്വാ ശാകേനാവല്ഗുജസ്യ വാ| ശട്യാഃ കര്കാരുകാണാം വാ ജീവന്ത്യാശ്ചിര്ഭടസ്യ വാ||൩൨|| ലോണികായാഃ സപാഠായാഃ ശുഷ്കശാകേന വാ പുനഃ| ദധിദാഡിമസിദ്ധേന ബഹുസ്നേഹേന ഭോജയേത്||൩൩||
आमे परिणते यस्तु विबद्धमतिसार्यते| सशूलपिच्छमल्पाल्पं बहुशः सप्रवाहिकम्||३०|| यूषेण मूलकानां तं बदराणामथापि वा| उपोदिकायाः क्षीरिण्या यवान्या वास्तुकस्य वा||३१|| सुवर्चलायाश्चञ्चोर्वा शाकेनावल्गुजस्य वा| शट्याः कर्कारुकाणां वा जीवन्त्याश्चिर्भटस्य वा||३२|| लोणिकायाः सपाठायाः शुष्कशाकेन वा पुनः| दधिदाडिमसिद्धेन बहुस्नेहेन भोजयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
സപ്രവാഹികമിത്യത്ര പ്രവാഹികാലക്ഷണം “വായുര്വിവൃദ്ധോ നിചിതം ബലാസം നുദത്യധസ്താദഹിതാശനസ്യ| പ്രവാഹതോऽല്പം ബഹുശോ മലാക്തം പ്രവാഹികാം താം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ” (സു.ഉ.തം.അ.൪൦) ഇത്യനേന സുശ്രുതോക്തം ജ്ഞേയമ്| ക്ഷീരിണീ ദുഗ്ധികാ, സുവര്ചലാ സൂര്യഭക്താ, ചഞ്ചുഃ നാഡീചഃ, കര്കാരുഃ കൂഷ്മാണ്ഡഭേദഃ, ചിര്ഭടഃ കര്കടീ, ലോണികാ സ്വനാമഖ്യാതാ; ശുഷാ കാസമര്ദഃ, രൂക്ഷദേശജം ശാകമിത്യേകേ||൩൦-൩൩||
Adhikarana 17 (34-41) · Śloka 41
കല്കഃ സ്യാദ്ബാലബില്വാനാം തിലകല്കശ്ച തത്സമഃ| ദധ്നഃ സരോऽമ്ലസ്നേഹാദ്യഃ ഖഡോ ഹന്യാത് പ്രവാഹികാമ്||൩൪|| യവാനാം മുദ്ഗമാഷാണാം ശാലീനാം ച തിലസ്യ ച| കോലാനാം ബാലബില്വാനാം ധാന്യയൂഷം പ്രകല്പയേത്||൩൫|| ഐകധ്യം യമകേ ഭൃഷ്ടം ദധിദാഡിമസാരികമ്| വര്ചഃക്ഷയേ ശുഷ്കമുഖം ശാല്യന്നം തേന ഭോജയേത്||൩൬|| ദധ്നഃ സരം വാ യമകേ ഭൃഷ്ടം സഗുഡനാഗരമ്| സുരാം വാ യമകേ ഭൃഷ്ടാം വ്യഞ്ജനാര്ഥേ പ്രദാപയേത്||൩൭|| ഫലാമ്ലം യമകേ ഭൃഷ്ടം യൂഷം ഗൃഞ്ജനകസ്യ വാ| ലോപാകരസമമ്ലം വാ സ്നിഗ്ധാമ്ലം കച്ഛപസ്യ വാ||൩൮|| ബര്ഹിതിത്തിരിദക്ഷാണാം വര്തകാനാം തഥാ രസാഃ| സ്നിഗ്ധാമ്ലാഃ ശാലയശ്ചാഗ്ര്യാ വര്ചഃക്ഷയരുജാപഹാഃ||൩൯|| അന്തരാധിരസം പൂത്വാ രക്തം മേഷസ്യ ചോഭയമ്| പചേദ്ദാഡിമസാരാമ്ലം സധാന്യസ്നേഹനാഗരമ്||൪൦|| ഓദനം രക്തശാലീനാം തേനാദ്യാത് പ്രപിബേച്ച തത്| തഥാ വര്ചഃക്ഷയകൃതൈര്വ്യാധിഭിര്വിപ്രമുച്യതേ||൪൧||
कल्कः स्याद्बालबिल्वानां तिलकल्कश्च तत्समः| दध्नः सरोऽम्लस्नेहाद्यः खडो हन्यात् प्रवाहिकाम्||३४|| यवानां मुद्गमाषाणां शालीनां च तिलस्य च| कोलानां बालबिल्वानां धान्ययूषं प्रकल्पयेत्||३५|| ऐकध्यं यमके भृष्टं दधिदाडिमसारिकम्| वर्चःक्षये शुष्कमुखं शाल्यन्नं तेन भोजयेत्||३६|| दध्नः सरं वा यमके भृष्टं सगुडनागरम्| सुरां वा यमके भृष्टां व्यञ्जनार्थे प्रदापयेत्||३७|| फलाम्लं यमके भृष्टं यूषं गृञ्जनकस्य वा| लोपाकरसमम्लं वा स्निग्धाम्लं कच्छपस्य वा||३८|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां वर्तकानां तथा रसाः| स्निग्धाम्लाः शालयश्चाग्र्या वर्चःक्षयरुजापहाः||३९|| अन्तराधिरसं पूत्वा रक्तं मेषस्य चोभयम्| पचेद्दाडिमसाराम्लं सधान्यस्नेहनागरम्||४०|| ओदनं रक्तशालीनां तेनाद्यात् प्रपिबेच्च तत्| तथा वर्चःक्षयकृतैर्व्याधिभिर्विप्रमुच्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
കല്കഃ സ്യാദിത്യാദിനാ ഖഡഃ| ധാന്യയൂഷമിതി ധാന്യപ്രധാനം യൂഷം യഥോക്തമേവ| യമകേ ഇതി ഘൃതതൈലേ| ദധിദാഡിമസാരാഭ്യാം സംസ്കൃതം ദധിദാഡിമസാരികമ്| ശാലീനാം യദ്യപി ബദ്ധവര്ചസ്ത്വമുക്തം, തഥാऽപീഹ ഖഡയൂഷരസവിശേഷയുക്താനാം സംയോഗശക്ത്യാ വര്ചഃക്ഷയേ ഹിതത്വം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നിഗ്ധാമ്ലാഃ ശാലയശ്ചാഗ്ര്യാ വര്ചഃക്ഷയരുജാപഹാ ഇതി| തേനാദ്യാത് പ്രപിബേച്ച തമിതി ഉക്താന്തരാധിരസാധികൃതേന ദ്രവേണ സന്ധീയാദ്യാത് പൃഥക് ച ദ്രവം പിബേത്| വര്ചഃക്ഷയകൃതൈഃ മുഖശോഷദൌര്ബല്യോദാവര്താദിഭിഃ||൩൪-൪൧||
Adhikarana 18 (42-44) · Śloka 44
ഗുദനിഃസരണേ ശൂലേ പാനമമ്ലസ്യ സര്പിഷഃ| പ്രശസ്യതേ നിരാമാണാമഥവാऽപ്യനുവാസനമ്||൪൨|| ചാങ്ഗേരീകോലദധ്യമ്ലനാഗരക്ഷാരസംയുതമ്| ഘൃതമുത്ക്വഥിതം പേയം ഗുദഭ്രംശരുജാപഹമ്||൪൩|| ഇതി ചാങ്ഗേരീഘൃതമ്| സചവ്യപിപ്പലീമൂലം സവ്യോഷവിഡദാഡിമമ്| പേയമമ്ലം ഘൃതം യുക്ത്യാ സധാന്യാജാജിചിത്രകമ്||൪൪|| ഇതി ഗുദഭ്രംശേ ചവ്യാദിഘൃതമ്|
गुदनिःसरणे शूले पानमम्लस्य सर्पिषः| प्रशस्यते निरामाणामथवाऽप्यनुवासनम्||४२|| चाङ्गेरीकोलदध्यम्लनागरक्षारसंयुतम्| घृतमुत्क्वथितं पेयं गुदभ्रंशरुजापहम्||४३|| इति चाङ्गेरीघृतम्| सचव्यपिप्पलीमूलं सव्योषविडदाडिमम्| पेयमम्लं घृतं युक्त्या सधान्याजाजिचित्रकम्||४४|| इति गुदभ्रंशे चव्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
സൂത്രിതമമ്ലഘൃതമാഹ- ചാങ്ഗേരീത്യാദി| അത്ര ചാങ്ഗേരീരസകോലരസദധ്നാം ദ്രവത്വം, നാഗരക്ഷാരയോശ്ച കല്കത്വമ്| പേയമമ്ലം ഘൃതമിത്യത്ര അമ്ലാര്ഥമനന്തരോക്തമേവ ദ്രവം ചാങ്ഗേരീസ്വരസാദി ദേയം, ചവ്യാദയശ്ച ദശ കല്കാഃ; ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ- “പഞ്ചകോലവിഡാജാജീധാന്യദാഡിമവേതസൈഃ| പചേദമ്ലം ഘൃതം തദ്വന്നാഗരക്ഷാരസംയുതമ്” ഇതി||൪൨-൪൪||
Adhikarana 19 (45) · Śloka 45
ദശമൂലോപസിദ്ധം വാ സബില്വമനുവാസനമ്| ശടീശതാഹ്വാബില്വൈര്വാ വചയാ ചിത്രകേണ വാ||൪൫|| ഇതി ഗുദഭ്രംശേऽനുവാസനമ്|
दशमूलोपसिद्धं वा सबिल्वमनुवासनम्| शटीशताह्वाबिल्वैर्वा वचया चित्रकेण वा||४५|| इति गुदभ्रंशेऽनुवासनम्|
🔊 Audio coming soon
ദശമൂലോപസിദ്ധമിത്യാദൌ അനുവാസനമിതി അനുവാസനസ്നേഹഃ| അത്രാനുവാസനേ സ്നേഹസ്തു പ്രായോദര്ശനാത്തൈലമേവ; അന്യേ തു ഘൃതസ്യ പ്രക്രാന്തത്വാദ്ധൃതമേവാഹുഃ| ശടീത്യാദിനാऽപ്യനുവാസനസ്നേഹത്രയമുച്യതേ||൪൫||
Adhikarana 20 (46) · Śloka 46
സ്തബ്ധഭ്രഷ്ടഗുദേ പൂര്വം സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രയോജയേത്| സുസ്വിന്നം തം മൃദൂഭൂതം പിചുനാ സമ്പ്രവേശയേത്||൪൬||
स्तब्धभ्रष्टगुदे पूर्वं स्नेहस्वेदौ प्रयोजयेत्| सुस्विन्नं तं मृदूभूतं पिचुना सम्प्रवेशयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
പിചുനാ സമ്പ്രവേശയേദിതി പിചുനാऽऽച്ഛാദിതം പീഡയിത്വാ പ്രവേശയേത്| പിചുഃ സ്ഥൂലകര്പടികാ||൪൬||
Adhikarana 21 (47-49) · Śloka 49
വിബദ്ധവാതവര്ചാസ്തു ബഹുശൂലപ്രവാഹികഃ| സരക്തപിച്ഛസ്തൃഷ്ണാര്തഃ ക്ഷീരസൌഹിത്യമര്ഹതി||൪൭|| യമകസ്യോപരി ക്ഷീരം ധാരോഷ്ണം വാ പിബേന്നരഃ| ശൃതമേരണ്ഡമൂലേന ബാലബില്വേന വാ പയഃ ||൪൮|| ഏവം ക്ഷീരപ്രയോഗേണ രക്തം പിച്ഛാ ച ശാമ്യതി| ശൂലം പ്രവാഹികാ ചൈവ വിബന്ധശ്ചോപശാമ്യതി||൪൯||
विबद्धवातवर्चास्तु बहुशूलप्रवाहिकः| सरक्तपिच्छस्तृष्णार्तः क्षीरसौहित्यमर्हति||४७|| यमकस्योपरि क्षीरं धारोष्णं वा पिबेन्नरः| शृतमेरण्डमूलेन बालबिल्वेन वा पयः ||४८|| एवं क्षीरप्रयोगेण रक्तं पिच्छा च शाम्यति| शूलं प्रवाहिका चैव विबन्धश्चोपशाम्यति||४९||
🔊 Audio coming soon
സൌഹിത്യം തൃപ്തിഃ||൪൭-൪൯||
Adhikarana 22 (50) · Śloka 50
പിത്താതിസാരം പുനര്നിദാനോപശയാകൃതിഭിരാമാന്വയമുപലഭ്യ യഥാബലം ലങ്ഘനപാചനാഭ്യാമുപാചരേത്| തൃഷ്യതസ്തു മുസ്തപര്പടകോശീരസാരിവാചന്ദനകിരാതതിക്തകോദീച്യവാരിഭിരുപചാരഃ| ലങ്ഘിതസ്യ ചാഹാരകാലേ ബലാതിബലാസൂര്പപര്ണീശാലപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീബൃഹതീകണ്ടകാരികാശതാവരീശ്വദംഷ്ട്രാനിര്യൂഹസംയുക്തേന യഥാസാത്മ്യം യവാഗൂമണ്ഡാദിനാ തര്പണാദിനാ വാ ക്രമേണോപചാരഃ| മുദ്ഗമസൂരഹരേണുമകുഷ്ഠകാഢകീയൂഷൈര്വാ ലാവകപിഞ്ജലശശഹരിണൈണകാലപുച്ഛകരസൈരീഷദമ്ലൈരനമ്ലൈര്വാ ക്രമശോऽഗ്നിം സന്ധുക്ഷയേത്| അനുബന്ധേ ത്വസ്യ ദീപനീയപാചനീയോപശമനീയസങ്ഗ്രഹണീയാന് യോഗാന് സമ്പ്രയോജയേദിതി||൫൦||
पित्तातिसारं पुनर्निदानोपशयाकृतिभिरामान्वयमुपलभ्य यथाबलं लङ्घनपाचनाभ्यामुपाचरेत्| तृष्यतस्तु मुस्तपर्पटकोशीरसारिवाचन्दनकिराततिक्तकोदीच्यवारिभिरुपचारः| लङ्घितस्य चाहारकाले बलातिबलासूर्पपर्णीशालपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकाशतावरीश्वदंष्ट्रानिर्यूहसंयुक्तेन यथासात्म्यं यवागूमण्डादिना तर्पणादिना वा क्रमेणोपचारः| मुद्गमसूरहरेणुमकुष्ठकाढकीयूषैर्वा लावकपिञ्जलशशहरिणैणकालपुच्छकरसैरीषदम्लैरनम्लैर्वा क्रमशोऽग्निं सन्धुक्षयेत्| अनुबन्धे त्वस्य दीपनीयपाचनीयोपशमनीयसङ्ग्रहणीयान् योगान् सम्प्रयोजयेदिति||५०||
🔊 Audio coming soon
ആമാന്വയമിതി ആമയുക്തമ്| ലങ്ഘനപാചനാഭ്യാമുപാചരേദിത്യനേന യത് പൂര്വമാമാതിസാരേ സാമാന്യവിധാനമുക്തം തദിഹ നാനുമന്യതേ; പിത്തം ഹി സരം, തത്ര ച പ്രവര്തനേ ക്രിയമാണേऽതിയോഗഭയം സ്യാദിതി ഭാവഃ| യത്തു വിരേചനമിഹ വക്തവ്യം തത് സാമഗ്രീവിശേഷസമ്പത്താവേവ| ലങ്ഘിതസ്യ ചേത്യാദൌ സൂര്പപര്ണീ മുദ്ഗമാഷപര്ണ്യൌ| നിര്വ്യൂഹശബ്ദേന ച ഷഡങ്ഗവിധാനസിദ്ധം ജലമുച്യതേ, യവാഗ്വാദിസാധനേ തസ്യൈവാധികാരാത്| അനുബന്ധേ ത്വസ്യേതി പിത്താതിസാരാനുബന്ധേ| ഇമാനിതി വക്ഷ്യമാണാന്||൫൦||
Adhikarana 23 (51-56) · Śloka 56
സക്ഷൌദ്രാതിവിഷം പിഷ്ട്വാ വത്സകസ്യ ഫലത്വചമ്| പിബേത് പിത്താതിസാരഘ്നം തണ്ഡുലോദകസംയുതമ്||൫൧|| കിരാതതിക്തകോ മുസ്തം വത്സകഃ സരസാഞ്ജനഃ| ബില്വം ദാരുഹരിദ്രാ ത്വക് ഹ്രീബേരം സദുരാലഭമ്||൫൨|| ചന്ദനം ച മൃണാലം ച നാഗരം ലോധ്രമുത്പലമ്| തിലാ മോചരസോ ലോധ്രം സമങ്ഗാ കമലോത്പലമ്||൫൩|| ഉത്പലം ധാതകീപുഷ്പം ദാഡിമത്വങ്മഹൌഷധമ്| കട്ഫലം നാഗരം പാഠാ ജമ്ബ്വാമ്രാസ്ഥിദുരാലഭാഃ||൫൪|| യോഗാഃ ഷഡേതേ സക്ഷൌദ്രാസ്തണ്ഡുലോദകസംയുതാഃ| പേയാഃ പിത്താതിസാരഘ്നാഃ ശ്ലോകാര്ധേന നിദര്ശിതാഃ||൫൫|| ജീര്ണോഷധാനാം ശസ്യന്തേ യഥായോഗം പ്രകല്പിതൈഃ| രസൈഃ സാങ്ഗ്രാഹികൈര്യുക്താഃ പുരാണാ രക്തശാലയഃ||൫൬||
सक्षौद्रातिविषं पिष्ट्वा वत्सकस्य फलत्वचम्| पिबेत् पित्तातिसारघ्नं तण्डुलोदकसंयुतम्||५१|| किराततिक्तको मुस्तं वत्सकः सरसाञ्जनः| बिल्वं दारुहरिद्रा त्वक् ह्रीबेरं सदुरालभम्||५२|| चन्दनं च मृणालं च नागरं लोध्रमुत्पलम्| तिला मोचरसो लोध्रं समङ्गा कमलोत्पलम्||५३|| उत्पलं धातकीपुष्पं दाडिमत्वङ्महौषधम्| कट्फलं नागरं पाठा जम्ब्वाम्रास्थिदुरालभाः||५४|| योगाः षडेते सक्षौद्रास्तण्डुलोदकसंयुताः| पेयाः पित्तातिसारघ्नाः श्लोकार्धेन निदर्शिताः||५५|| जीर्णोषधानां शस्यन्ते यथायोगं प्रकल्पितैः| रसैः साङ्ग्राहिकैर्युक्ताः पुराणा रक्तशालयः||५६||
🔊 Audio coming soon
ഫലത്വചമിതി ഫലം ച ത്വക് ചേതി ഫലത്വചമ്| മൃണാലമ് ഉഷീരമ്| സമങ്ഗാ ഖാദിരീ; ‘വരാഹക്രാന്താ’ ഇത്യന്യേ||൫൧-൫൬||
Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 62
പിത്താതിസാരോ ദീപാഗ്നേഃ ക്ഷിപ്രം സമുപശാമ്യതി| അജാക്ഷീരപ്രയോഗേണ ബലം വര്ണശ്ച വര്ധതേ||൫൭|| ബഹുദോഷസ്യ ദീപ്താഗ്നേഃ സപ്രാണസ്യ ന തിഷ്ഠതി| പൈത്തികോ യദ്യതീസാരഃ പയസാ തം വിരേചയേത്||൫൮|| പലാശഫലനിര്യൂഹം പയസാ സഹ പായയേത്| തതോऽനുപായയേത് കോഷ്ണം ക്ഷീരമേവ യഥാബലമ്||൫൯|| പ്രവാഹിതേ തേന മലേ പ്രശാമ്യത്യുദരാമയഃ| പലാശവത് പ്രയോജ്യാ വാ ത്രായമാണാ വിശോധിനീ||൬൦|| സാംസര്ഗ്യാം ക്രിയമാണായാം ശൂലം യദ്യനുവര്തതേ| സ്രുതദോഷസ്യ തം ശീഘ്രം യഥാവദനുവാസയേത്||൬൧|| ശതപുഷ്പാവരീഭ്യാം ച പയസാ മധുകേന ച| തൈലപാദം ഘൃതം സിദ്ധം സബില്വമനുവാസനമ്||൬൨||
पित्तातिसारो दीपाग्नेः क्षिप्रं समुपशाम्यति| अजाक्षीरप्रयोगेण बलं वर्णश्च वर्धते||५७|| बहुदोषस्य दीप्ताग्नेः सप्राणस्य न तिष्ठति| पैत्तिको यद्यतीसारः पयसा तं विरेचयेत्||५८|| पलाशफलनिर्यूहं पयसा सह पाययेत्| ततोऽनुपाययेत् कोष्णं क्षीरमेव यथाबलम्||५९|| प्रवाहिते तेन मले प्रशाम्यत्युदरामयः| पलाशवत् प्रयोज्या वा त्रायमाणा विशोधिनी||६०|| सांसर्ग्यां क्रियमाणायां शूलं यद्यनुवर्तते| स्रुतदोषस्य तं शीघ्रं यथावदनुवासयेत्||६१|| शतपुष्पावरीभ्यां च पयसा मधुकेन च| तैलपादं घृतं सिद्धं सबिल्वमनुवासनम्||६२||
🔊 Audio coming soon
ന തിഷ്ഠതി ന നിവര്തതേ| പലാശവദിതി ഉക്തപലാശഫലവിധാനേന| സാംസര്ഗ്യാമിതി പേയാദിക്രമേ| ശതപുഷ്പേത്യാദൌ വരീ ശതാവരീ| അനുവാസനം ‘ദദ്യാത്’ ഇതി ശേഷഃ||൫൭-൬൨||
Adhikarana 25 (63-68) · Śloka 68
കൃതാനുവാസനസ്യാസ്യ കൃതസംസര്ജനസ്യ ച| വര്തതേ യദ്യതീസാരഃ പിച്ഛാബസ്തിരതഃ പരമ്||൬൩|| പരിവേഷ്ട്യ കുശൈരാര്ദ്രൈരാര്ദ്രവൃന്താനി ശാല്മലേഃ| കൃഷ്ണമൃത്തികയാऽऽലിപ്യ സ്വേദയേദ്ഗോമയാഗ്നിനാ||൬൪|| സുശുഷ്കാം മൃത്തികാം ജ്ഞാത്വാ താനി വൃന്താനി ശാല്മലേഃ| ശൃതേ പയസി മൃദ്നീയാദാപോഥ്യോലൂഖലേ തതഃ||൬൫|| പിണ്ഡം മുഷ്ടിസമം പ്രസ്ഥേ തത് പൂതം തൈലസര്പിഷോഃ| സ്നേഹിതം മാത്രയാ യുക്തം കല്കേന മധുകസ്യ ച||൬൬|| ബസ്തിമഭ്യക്തഗാത്രായ ദദ്യാത് പ്രത്യാഗതേ തതഃ| സ്നാത്വാ ഭുഞ്ജീത പയസാ ജാങ്ഗലാനാം രസേന വാ||൬൭|| പിത്താതിസാരജ്വരശോഥഗുല്മജീര്ണാതിസാരഗ്രഹണീപ്രദോഷാന്| ജയത്യയം ശീഘ്രമതിപ്രവൃദ്ധാന് വിരേചനാസ്ഥാപനയോശ്ച ബസ്തിഃ ||൬൮||
कृतानुवासनस्यास्य कृतसंसर्जनस्य च| वर्तते यद्यतीसारः पिच्छाबस्तिरतः परम्||६३|| परिवेष्ट्य कुशैरार्द्रैरार्द्रवृन्तानि शाल्मलेः| कृष्णमृत्तिकयाऽऽलिप्य स्वेदयेद्गोमयाग्निना||६४|| सुशुष्कां मृत्तिकां ज्ञात्वा तानि वृन्तानि शाल्मलेः| शृते पयसि मृद्नीयादापोथ्योलूखले ततः||६५|| पिण्डं मुष्टिसमं प्रस्थे तत् पूतं तैलसर्पिषोः| स्नेहितं मात्रया युक्तं कल्केन मधुकस्य च||६६|| बस्तिमभ्यक्तगात्राय दद्यात् प्रत्यागते ततः| स्नात्वा भुञ्जीत पयसा जाङ्गलानां रसेन वा||६७|| पित्तातिसारज्वरशोथगुल्मजीर्णातिसारग्रहणीप्रदोषान्| जयत्ययं शीघ्रमतिप्रवृद्धान् विरेचनास्थापनयोश्च बस्तिः ||६८||
🔊 Audio coming soon
പരിവേഷ്ട്യേത്യാദിനാ പിച്ഛാബസ്തിമാഹ| ശൃതേ പയസീത്യത്ര പാനീയമാത്രേണൈവ പയഃ ശൃതം ജ്ഞേയമ്| പ്രസ്ഥ ഇതി ശൃതേ പയസീത്യസ്യ വിശേഷണമ്| വൃന്താനി ശാല്മലേഃ ഉലൂഖലേ ആപോഥ്യ തത ആപോഥിതാത് പിണ്ഡം മുഷ്ടിസമം ശൃതേ പ്രസ്ഥേ പയസി മൃദ്നീയാദിതി യോജനാ| മാത്രയേതി വചനാത് തൈലസര്പിഷോരത്ര താവതീ മാത്രാ യാവത്യാ സ്നേഹനമാത്രം ഭവതി, തഥാ യഷ്ടീമധുകല്കസ്യാപി താവതീ മാത്രാ യാവത്യാ ഘനോ ബസ്തിര്ഭവതി||൬൩-൬൮||
Adhikarana 26 (69-70) · Śloka 70
പിത്താതിസാരീ യസ്ത്വേതാം ക്രിയാം മുക്ത്വാ നിഷേവതേ| പിത്തലാന്യന്നപാനാനി തസ്യ പിത്തം മഹാബലമ്||൬൯|| കുര്യാദ്രക്താതിസാരം തു രക്തമാശു പ്രദൂഷയേത്| തൃഷ്ണാം ശൂലം വിദാഹം ച ഗുദപാകം ച ദാരുണമ്||൭൦||
पित्तातिसारी यस्त्वेतां क्रियां मुक्त्वा निषेवते| पित्तलान्यन्नपानानि तस्य पित्तं महाबलम्||६९|| कुर्याद्रक्तातिसारं तु रक्तमाशु प्रदूषयेत्| तृष्णां शूलं विदाहं च गुदपाकं च दारुणम्||७०||
🔊 Audio coming soon
പിത്താതിസാരീത്യാദിനാ പിത്താതിസാരസ്യൈവ ഹേതുവിശേഷകൃതാവസ്ഥാഭേദരൂപം രക്താതിസാരം ദര്ശയതി| അയം ച രക്താതിസാരോ യദ്യപി പിത്താതിസാരോത്തരകാലഭാവിതയേഹോക്തഃ, തഥാऽപി പിത്താതിപ്രകോപേണ രക്തദുഷ്ട്യാ ച പ്രഥമമപി ഭവത്യേവായം ദൃഷ്ടത്വാദിതി ജ്ഞേയമ്| തേനാത്രോത്പത്തിക്രമാഭിധാനമതന്ത്രതമ് | യഥാ “പാണ്ഡുരോഗീ തു യോऽത്യര്ഥം” (ചി.അ.൧൬) ഇത്യാദിനോക്തകാമലോത്പാദേ യഥോക്തക്രമം വിനാऽപി കാമലാ ഭവതി| ഏവമപി ചാസ്യ രക്താതീസാരസ്യ പിത്തജന്യത്വാത് പൈത്തികേ ഏവാവരോധഃ; തേന ഷട്സങ്ഖ്യാ ന വ്യാഹന്യതേ| അതീസാരസ്യ യത് പ്രസൃതായാം സിദ്ധൌ ആമരക്തശകൃത്പിത്തവാതകഫാനതീസാരകാരകാനഭിധായോക്തം- “ഷണ്ണാമേഷാം ദ്വിസംസര്ഗാത്ത്രിംശദ്ഭേദാ ഭവന്തി തേ| കേവലൈഃ സഹ ഷട്ത്രിംശത്” (സി.അ.൮) ഇതി, തദപ്യത്രൈവ ഷട്കേऽന്തര്ഭാവനീയം, തത്ര സൂക്ഷ്മഭേദഗണനയാ സ ഭേദഃ കൃത ഇത്യവിരോധഃ||൬൯-൭൦||
Adhikarana 27 (71-76) · Śloka 76
തത്ര ച്ഛാഗം പയഃ ശസ്തം ശീതം സമധുശര്കരമ്| പാനാര്ഥം ഭോജനാര്ഥം ച ഗുദപ്രക്ഷാലനേ തഥാ||൭൧|| ഓദനം രക്തശാലീനാം പയസാ തേന ഭോജയേത്| രസൈഃ പാരാവതാദീനാം ഘൃതഭൃഷ്ടൈഃ സശര്കരൈഃ||൭൨|| ശശപക്ഷിമൃഗാണാം ച ശീതാനാം ധന്വചാരിണാമ്| രസൈരനമ്ലൈഃ സഘൃതൈര്ഭോജയേത്തം സശര്കരൈഃ||൭൩|| രുധിരം മാര്ഗമാജം വാ ഘൃതഭൃഷ്ടം പ്രശസ്യതേ| കാശ്മര്യഫലയൂഷോ വാ കിഞ്ചിദമ്ലഃ സശര്കരഃ||൭൪|| നീലോത്പലം മോചരസം സമങ്ഗാ പദ്മകേശരമ്| അജാക്ഷീരയുതം ദദ്യാജ്ജീര്ണേ ച പയസൌദനമ്||൭൫|| ദുര്ബലം പായയിത്വാ വാ തസ്യൈവോപരി ഭോജയേത്| പ്രാഗ്ഭക്തം നവനീതം വാ ദദ്യാത് സമധുശര്കരമ്||൭൬||
तत्र च्छागं पयः शस्तं शीतं समधुशर्करम्| पानार्थं भोजनार्थं च गुदप्रक्षालने तथा||७१|| ओदनं रक्तशालीनां पयसा तेन भोजयेत्| रसैः पारावतादीनां घृतभृष्टैः सशर्करैः||७२|| शशपक्षिमृगाणां च शीतानां धन्वचारिणाम्| रसैरनम्लैः सघृतैर्भोजयेत्तं सशर्करैः||७३|| रुधिरं मार्गमाजं वा घृतभृष्टं प्रशस्यते| काश्मर्यफलयूषो वा किञ्चिदम्लः सशर्करः||७४|| नीलोत्पलं मोचरसं समङ्गा पद्मकेशरम्| अजाक्षीरयुतं दद्याज्जीर्णे च पयसौदनम्||७५|| दुर्बलं पाययित्वा वा तस्यैवोपरि भोजयेत्| प्राग्भक्तं नवनीतं वा दद्यात् समधुशर्करम्||७६||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ഛാഗമിത്യാദൌ വ്യഞ്ജനാര്ഥമിതി ഭോജ്യോപകരണാര്ഥമ്| പയസാ തേനേതി ഛാഗേന പയസാ| മൃഗസ്യേദം മാര്ഗമ്, അജസ്യേദമാജം, രുധിരമിതി യോജനാ||൭൧-൭൬||
Adhikarana 28 (77-79) · Śloka 79
പ്രാശ്യ ക്ഷീരോത്ഥിതം സര്പിഃ കപിഞ്ജലരസാശനഃ| ത്ര്യഹാദാരോഗ്യമാപ്നോതി പയസാ ക്ഷീരഭുക് തഥാ||൭൭|| പീത്വാ ശതാവരീകല്കം പയസാ ക്ഷീരഭുഗ്ജയേത്| രക്താതിസാരം പീത്വാ വാ തയാ സിദ്ധം ഘൃതം നരഃ||൭൮|| ഘൃതം യവാഗൂമണ്ഡേന കുടജസ്യ ഫലൈഃ ശൃതമ്| പേയം തസ്യാനു പാതവ്യാ പേയാ രക്തോപശാന്തയേ||൭൯||
प्राश्य क्षीरोत्थितं सर्पिः कपिञ्जलरसाशनः| त्र्यहादारोग्यमाप्नोति पयसा क्षीरभुक् तथा||७७|| पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग्जयेत्| रक्तातिसारं पीत्वा वा तया सिद्धं घृतं नरः||७८|| घृतं यवागूमण्डेन कुटजस्य फलैः शृतम्| पेयं तस्यानु पातव्या पेया रक्तोपशान्तये||७९||
🔊 Audio coming soon
പ്രാശ്യേത്യാദൌ ക്ഷീരോത്ഥിതം സര്പിഃ പയസാ പ്രാശ്യേതി സമ്ബന്ധഃ| കപിഞ്ജലഃ ഗൌരതിത്തിരിഃ| ക്ഷീരം ഭുങ്ക്തേ ഇതി ക്ഷീരഭുക്| തയേതി ശതാവര്യാ| യവാഗൂമണ്ഡേന പേയമിതി സമ്ബന്ധഃ||൭൭-൭൯||
Adhikarana 29 (80-81) · Śloka 81
ത്വക് ച ദാരുഹരിദ്രായാഃ കുടജസ്യ ഫലാനി ച| പിപ്പലീ ശൃങ്ഗവേരം ച ദ്രാക്ഷാ കടുകരോഹിണീ||൮൦|| ഷഡ്ഭിരേതൈര്ഘൃതം സിദ്ധം പേയാമണ്ഡാവചാരിതമ്| അതീസാരം ജയേച്ഛീഘ്രം ത്രിദോഷമപി ദാരുണമ്||൮൧||
त्वक् च दारुहरिद्रायाः कुटजस्य फलानि च| पिप्पली शृङ्गवेरं च द्राक्षा कटुकरोहिणी||८०|| षड्भिरेतैर्घृतं सिद्धं पेयामण्डावचारितम्| अतीसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम्||८१||
🔊 Audio coming soon
ഷഡ്ഭിരേതൈരിതിപദം യഥാലാഭനിഷേധാര്ഥമ്||൮൦-൮൧||
Adhikarana 30 (82-84) · Śloka 84
കൃഷ്ണമൃന്മധുകം ശങ്ഖം രുധിരം തണ്ഡുലോദകമ്| പീതമേകത്ര സക്ഷൌദ്രം രക്തസങ്ഗ്രഹണം പരമ്||൮൨|| പീതഃ പ്രിയങ്ഗുകാകല്കഃ സക്ഷൌദ്രസ്തണ്ഡുലാമ്ഭസാ| രക്തസ്രാവം ജയേച്ഛീഘ്രം ധന്വമാംസരസാശിനഃ||൮൩|| കല്കസ്തിലാനാം കൃഷ്ണാനാം ശര്കരാപഞ്ചഭാഗികഃ| ആജേന പയസാ പീതഃ സദ്യോ രക്തം നിയച്ഛതി||൮൪||
कृष्णमृन्मधुकं शङ्खं रुधिरं तण्डुलोदकम्| पीतमेकत्र सक्षौद्रं रक्तसङ्ग्रहणं परम्||८२|| पीतः प्रियङ्गुकाकल्कः सक्षौद्रस्तण्डुलाम्भसा| रक्तस्रावं जयेच्छीघ्रं धन्वमांसरसाशिनः||८३|| कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करापञ्चभागिकः| आजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति||८४||
🔊 Audio coming soon
കൃഷ്ണമൃദിത്യാദൌ രുധിരം ശോണിതം, കേചിത് കുങ്കുമമാഹുഃ| ശര്കരാപഞ്ചഭാഗിക ഇതി അത്ര ശര്കരായാഃ പഞ്ചമേന ഭാഗേന കൃഷ്ണതിലദാനമ്; ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “കൃഷ്ണതിലാഞ് ശര്കരാപാദികാഞ്ഛാഗീപയസാ” ഇതി||൮൨-൮൪||
Adhikarana 31 (85-86) · Śloka 86
പലം വത്സകബീജസ്യ ശ്രപയിത്വാ രസം പിബേത്| യോ രസാശീ ജയേച്ഛീഘ്രം സ പൈത്തം ജഠരാമയമ്||൮൫|| പീത്വാ സശര്കരാക്ഷൌദ്രം ചന്ദനം തണ്ഡുലാമ്ഭസാ| ദാഹതൃഷ്ണാപ്രമേഹേഭ്യോ രക്തസ്രാവാച്ച മുച്യതേ||൮൬||
पलं वत्सकबीजस्य श्रपयित्वा रसं पिबेत्| यो रसाशी जयेच्छीघ्रं स पैत्तं जठरामयम्||८५|| पीत्वा सशर्कराक्षौद्रं चन्दनं तण्डुलाम्भसा| दाहतृष्णाप्रमेहेभ्यो रक्तस्रावाच्च मुच्यते||८६||
🔊 Audio coming soon
പലമിത്യാദൌ രസമിതി ക്വാഥമ്| രസാശീതി മാംസരസേന ഭുഞ്ജാനഃ||൮൫-൮൬||
Adhikarana 32 (87-88) · Śloka 88
ഗുദോ ബഹുഭിരുത്ഥാനൈര്യസ്യ പിത്തേന പച്യതേ| സേചയേത്തം സുശീതേന പടോലമധുകാമ്ബുനാ||൮൭|| പഞ്ചവല്കമധൂകാനാം രസൈരിക്ഷുരസൈര്ഘൃതൈഃ| ഛാഗൈര്ഗവ്യൈഃ പയോഭിര്വാ ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുതൈഃ||൮൮||
गुदो बहुभिरुत्थानैर्यस्य पित्तेन पच्यते| सेचयेत्तं सुशीतेन पटोलमधुकाम्बुना||८७|| पञ्चवल्कमधूकानां रसैरिक्षुरसैर्घृतैः| छागैर्गव्यैः पयोभिर्वा शर्कराक्षौद्रसंयुतैः||८८||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷൌദ്രസംയുതൈരിത്യന്തം സേചയേദിത്യനുവര്തതേ||൮൭-൮൮||
Adhikarana 33 (89-92) · Śloka 93
പ്രക്ഷാലനാനാം കല്കൈര്വാ സസര്പിഷ്കൈഃ പ്രലേപയേത്| ഏഷാം വാ സുകൃതൈശ്ചൂര്ണൈസ്തം ഗുദം പ്രതിസാരയേത്||൮൯|| ധാതകീലോധ്രചൂര്ണൈര്വാ സമാംശൈഃ പ്രതിസാരയേത്| തഥാ സ്രവതി നോ രക്തം ഗുദം തൈഃ പ്രതിസാരിതമ്||൯൦|| പക്വതാ പ്രശമം യാതി വേദനാ ചോപശാമ്യതി| യഥോക്തൈഃ സേചനൈഃ ശീതൈഃ ശോണിതേऽതിസ്രവത്യപി||൯൧|| ഗുദവങ്ക്ഷണകട്യൂരു സേചയേദ്ഘൃതഭാവിതമ്| ചന്ദനാദ്യേന തൈലേന ശതധൌതേന സര്പിഷാ||൯൨|| കാര്പാസസങ്ഗൃഹീതേന സേചയേദ്ഗുദവങ്ക്ഷണമ്|൯൩|
प्रक्षालनानां कल्कैर्वा ससर्पिष्कैः प्रलेपयेत्| एषां वा सुकृतैश्चूर्णैस्तं गुदं प्रतिसारयेत्||८९|| धातकीलोध्रचूर्णैर्वा समांशैः प्रतिसारयेत्| तथा स्रवति नो रक्तं गुदं तैः प्रतिसारितम्||९०|| पक्वता प्रशमं याति वेदना चोपशाम्यति| यथोक्तैः सेचनैः शीतैः शोणितेऽतिस्रवत्यपि||९१|| गुदवङ्क्षणकट्यूरु सेचयेद्घृतभावितम्| चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा||९२|| कार्पाससङ्गृहीतेन सेचयेद्गुदवङ्क्षणम्|९३|
🔊 Audio coming soon
പ്രക്ഷാലനാനാമിതി പ്രക്ഷാലനാര്ഥമുക്താനാം പടോലമധുകാദീനാമ്| പ്രതിസാരയേത് അവചൂര്ണയേത്||൮൯-൯൨||-
Adhikarana 34 (93-95) · Śloka 96
അല്പാല്പം ബഹുശോ രക്തം സശൂലമുപവേശ്യതേ||൯൩|| യദാ വായുര്വിബദ്ധശ്ച കൃച്ഛ്രം ചരതി വാ ന വാ| പിച്ഛാബസ്തിം തദാ തസ്യ യഥോക്തമുപകല്പയേത്||൯൪|| പ്രപൌണ്ഡരീകസിദ്ധേന സര്പിഷാ ചാനുവാസയേത്| പ്രായശോ ദുര്ബലഗുദാശ്ചിരകാലാതിസാരിണഃ||൯൫|| തസ്മാദഭീക്ഷ്ണശസ്തേഷാം ഗുദേ സ്നേഹം പ്രയോജയേത്|൯൬|
अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सशूलमुपवेश्यते||९३|| यदा वायुर्विबद्धश्च कृच्छ्रं चरति वा न वा| पिच्छाबस्तिं तदा तस्य यथोक्तमुपकल्पयेत्||९४|| प्रपौण्डरीकसिद्धेन सर्पिषा चानुवासयेत्| प्रायशो दुर्बलगुदाश्चिरकालातिसारिणः||९५|| तस्मादभीक्ष्णशस्तेषां गुदे स्नेहं प्रयोजयेत्|९६|
🔊 Audio coming soon
പിച്ഛാബസ്തിം തദാ തസ്യ യഥോക്തമിതി അത്രൈവ ‘പരിവേഷ്ട്യ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തമ്| ഗുദേ സ്നേഹം പ്രയോജയേദിതി അത്ര സ്നേഹഭാവിതപിചുപ്രണയനേന ഗുദേ സ്നേഹപ്രയോഗമിച്ഛന്തി; അന്യേ തു പ്രകൃതത്വാദനുവാസനേനൈവാത്ര പ്രയോഗമാഹുഃ||൯൩-൯൫||-
Adhikarana 35 (96-100) · Śloka 101
പവനോऽതിപ്രവൃത്തോ ഹി സ്വേ സ്ഥാനേ ലഭതേऽധികമ്||൯൬|| ബലം തസ്യ സപിത്തസ്യ ജയാര്ഥേ ബസ്തിരുത്തമഃ| രക്തം വിട്സഹിതം പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ യോऽതിസാര്യതേ||൯൭|| ശതാവരീഘൃതം തസ്യ ലേഹാര്ഥമുപകല്പയേത്| ശര്കരാര്ധാംശികം ലീഢം നവനീതം നവോദ്ധൃതമ്||൯൮|| ക്ഷൌദ്രപാദം ജയേച്ഛീഘ്രം തം വികാരം ഹിതാശിനഃ| ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥശുങ്ഗാനാപോഥ്യ വാസയേത്||൯൯|| അഹോരാത്രം ജലേ തപ്തേ ഘൃതം തേനാമ്ഭസാ പചേത്| തദര്ധശര്കരായുക്തം ലിഹ്യാത് സക്ഷൌദ്രപാദികമ്||൧൦൦|| അധോ വാ യദി വാऽപ്യൂര്ധ്വം യസ്യ രക്തം പ്രവര്തതേ|൧൦൧|
पवनोऽतिप्रवृत्तो हि स्वे स्थाने लभतेऽधिकम्||९६|| बलं तस्य सपित्तस्य जयार्थे बस्तिरुत्तमः| रक्तं विट्सहितं पूर्वं पश्चाद्वा योऽतिसार्यते||९७|| शतावरीघृतं तस्य लेहार्थमुपकल्पयेत्| शर्करार्धांशिकं लीढं नवनीतं नवोद्धृतम्||९८|| क्षौद्रपादं जयेच्छीघ्रं तं विकारं हिताशिनः| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गानापोथ्य वासयेत्||९९|| अहोरात्रं जले तप्ते घृतं तेनाम्भसा पचेत्| तदर्धशर्करायुक्तं लिह्यात् सक्षौद्रपादिकम्||१००|| अधो वा यदि वाऽप्यूर्ध्वं यस्य रक्तं प्रवर्तते|१०१|
🔊 Audio coming soon
സ്വേ സ്ഥാനേ ഇതി പക്വാശയകട്യാദൌ| ബസ്തിരിതി സാമാന്യവചനാദനുവാസനം നിരൂഹശ്ച ജ്ഞേയഃ| ശതാവരീഘൃതമിതി “ശതാവരീമൂലതുലാശ്ചതസ്രഃ” (ചി.അ.൩൦) ഇത്യാദിനാ യോനിവ്യാപദുക്തം ശതാവരീഘൃതമ്| വികാരമിതി ‘രക്തം സവിട്’ ഇത്യാദിനോക്തമ്||൯൬-൧൦൦||-
Adhikarana 36 (101) · Śloka 102
യസ്ത്വേവം ദുര്ബലോ മോഹാത് പിത്തലാന്യേവ സേവതേ||൧൦൧|| ദാരുണം സ വലീപാകം പ്രാപ്യ ശീഘ്രം വിപദ്യതേ|൧൦൨|
यस्त्वेवं दुर्बलो मोहात् पित्तलान्येव सेवते||१०१|| दारुणं स वलीपाकं प्राप्य शीघ्रं विपद्यते|१०२|
🔊 Audio coming soon
വലീപാകമിതി ഗുദവലീപാകമ്||൧൦൧||-
Adhikarana 37 (102-103) · Śloka 104
ശ്ലേഷ്മാതിസാരേ പ്രഥമം ഹിതം ലങ്ഘനപാചനമ്||൧൦൨|| യോജ്യശ്ചാമാതിസാരഘ്നോ യഥോക്തോ ദീപനോ ഗണഃ| ലങ്ഘിതസ്യാനുപൂര്വ്യാം ച കൃതായാം ന നിവര്തതേ||൧൦൩|| കഫജോ യദ്യതീസാരഃ കഫഘ്നൈസ്തമുപാചരേത്|൧൦൪|
श्लेष्मातिसारे प्रथमं हितं लङ्घनपाचनम्||१०२|| योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपनो गणः| लङ्घितस्यानुपूर्व्यां च कृतायां न निवर्तते||१०३|| कफजो यद्यतीसारः कफघ्नैस्तमुपाचरेत्|१०४|
🔊 Audio coming soon
ദീപനോ ഗണ ഇതി ‘ശാലിപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ’ ഇത്യാദിനോക്തഃ||൧൦൨-൧൦൩||-
Adhikarana 38 (104-112) · Śloka 113
ബില്വം കര്കടികാ മുസ്തമഭയാ വിശ്വഭേഷജമ്||൧൦൪|| വചാ വിഡങ്ഗം ഭൂതീകം ധാന്യകം ദേവദാരു ച| കുഷ്ഠം സാതിവിഷാ പാഠാ ചവ്യം കടുകരോഹിണീ||൧൦൫|| പിപ്പലീ പിപ്പലീമൂലം ചിത്രകം ഹസ്തിപിപ്പലീ| യോഗാഞ്ഛ്ലോകാര്ധവിഹിതാംശ്ചതുരസ്താന് പ്രയോജയേത്||൧൦൬|| ശൃതാഞ്ഛ്ലേഷ്മാതിസാരേഷു കായാഗ്നിബലവര്ധനാന്| അജാജീമസിതാം പാഠാം നാഗരം മരിചാനി ച||൧൦൭|| ധാതകീദ്വിഗുണം ദദ്യാന്മാതുലുങ്ഗരസാപ്ലുതമ്| രസാഞ്ജനം സാതിവിഷം കുടജസ്യ ഫലാനി ച||൧൦൮|| ധാതകീദ്വിഗുണം ദദ്യാത് പാതും സക്ഷൌദ്രനാഗരമ്| ധാതകീ നാഗരം ബില്വം ലോധ്രം പദ്മസ്യ കേശരമ്||൧൦൯|| ജമ്ബൂത്വങ്നാഗരം ധാന്യം പാഠാ മോചരസോ ബലാ| സമങ്ഗാ ധാതകീ ബില്വമധ്യം ജമ്ബ്വാമ്രയോസ്ത്വചഃ||൧൧൦|| കപിത്ഥാനി വിഡങ്ഗാനി നാഗരം മരിചാനി ച| ചാങ്ഗേരീകോലതക്രാമ്ലാംശ്ചതുരസ്താന് കഫോത്തരേ||൧൧൧|| ശ്ലോകാര്ധവിഹിതാന് ദദ്യാത് സസ്നേഹലവണാന് ഖഡാന്| കപിത്ഥമധ്യം ലീഢ്വാ തു സവ്യോഷക്ഷൌദ്രശര്കരമ്||൧൧൨|| കട്ഫലം മധുയുക്തം വാ മുച്യതേ ജഠരാമയാത്|൧൧൩|
बिल्वं कर्कटिका मुस्तमभया विश्वभेषजम्||१०४|| वचा विडङ्गं भूतीकं धान्यकं देवदारु च| कुष्ठं सातिविषा पाठा चव्यं कटुकरोहिणी||१०५|| पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली| योगाञ्छ्लोकार्धविहितांश्चतुरस्तान् प्रयोजयेत्||१०६|| शृताञ्छ्लेष्मातिसारेषु कायाग्निबलवर्धनान्| अजाजीमसितां पाठां नागरं मरिचानि च||१०७|| धातकीद्विगुणं दद्यान्मातुलुङ्गरसाप्लुतम्| रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य फलानि च||१०८|| धातकीद्विगुणं दद्यात् पातुं सक्षौद्रनागरम्| धातकी नागरं बिल्वं लोध्रं पद्मस्य केशरम्||१०९|| जम्बूत्वङ्नागरं धान्यं पाठा मोचरसो बला| समङ्गा धातकी बिल्वमध्यं जम्ब्वाम्रयोस्त्वचः||११०|| कपित्थानि विडङ्गानि नागरं मरिचानि च| चाङ्गेरीकोलतक्राम्लांश्चतुरस्तान् कफोत्तरे||१११|| श्लोकार्धविहितान् दद्यात् सस्नेहलवणान् खडान्| कपित्थमध्यं लीढ्वा तु सव्योषक्षौद्रशर्करम्||११२|| कट्फलं मधुयुक्तं वा मुच्यते जठरामयात्|११३|
🔊 Audio coming soon
കഫഘ്നൈസ്തമുപാചരേദിത്യുക്തം, തേന കഫഘ്നാന് ബില്വകര്കടകേത്യാദിനാ യോഗാനാഹ| ധാതകീദ്വിഗുണമിതി ഏകദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ദ്വിഗുണയാ ധാതക്യാ യുക്തമ്| അജാജീമിത്യാദൌ അസിതാമിതി പിപ്പലീമ്| ജതൂകര്ണേ ഹ്യയം യോഗഃ “പാഠാऽജാജീവ്യോഷഫലപൂരം ധാതകീദ്വിഗുണമ്”| ഇത്യുക്തഃ||൧൦൪-൧൧൨||-
Adhikarana 39 (113-116) · Śloka 116
കണാം മധുയുതാം പീത്വാ തക്രം പീത്വാ സചിത്രകമ്||൧൧൩|| ജഗ്ധ്വാ വാ ബാലബില്വാനി മുച്യതേ ജഠരാമയാത്| ബാലബില്വം ഗുഡം തൈലം പിപ്പലീം വിശ്വഭേഷജമ്| ലിഹ്യാദ്വാതേ പ്രതിഹതേ സശൂലഃ സപ്രവാഹികഃ||൧൧൪|| ഭോജ്യം മൂലകഷായേണ വാതഘ്നൈശ്ചോപസേവനൈഃ| വാതാതിസാരവിഹിതൈര്യൂഷൈര്മാംസരസൈഃ ഖഡൈഃ||൧൧൫|| പൂര്വോക്തമമ്ലസര്പിര്വാ ഷട്പലം വാ യഥാബലമ്| പുരാണം വാ ഘൃതം ദദ്യാദ്യവാഗൂമണ്ഡമിശ്രിതമ്||൧൧൬||
कणां मधुयुतां पीत्वा तक्रं पीत्वा सचित्रकम्||११३|| जग्ध्वा वा बालबिल्वानि मुच्यते जठरामयात्| बालबिल्वं गुडं तैलं पिप्पलीं विश्वभेषजम्| लिह्याद्वाते प्रतिहते सशूलः सप्रवाहिकः||११४|| भोज्यं मूलकषायेण वातघ्नैश्चोपसेवनैः| वातातिसारविहितैर्यूषैर्मांसरसैः खडैः||११५|| पूर्वोक्तमम्लसर्पिर्वा षट्पलं वा यथाबलम्| पुराणं वा घृतं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्||११६||
🔊 Audio coming soon
കണാം മധുയുതാമിത്യത്ര കണാ പിപ്പലീ; അന്യേ ‘കണാന്’ ഇതി പഠന്തി, കണാനിത്യനേന ച ഷഷ്ടികതണ്ഡുലാന് ഗ്രാഹയന്തി| വാതേ പ്രതിഹതേ ഇതി ബദ്ധേ വാതേ| ഉപസേവനൈരിതി വ്യഞ്ജനൈഃ| പൂര്വോക്തമമ്ലസര്പിരിതി “ചാങ്ഗേരീകോലദധ്യമ്ലം” ഇത്യാദിനോക്തമ്||൧൧൩-൧൧൬||
Adhikarana 40 (117-120) · Śloka 120
വാതശ്ലേഷ്മവിബന്ധേ വാ കഫേ വാऽതിസ്രവത്യപി| ശൂലേ പ്രവാഹികായാം വാ പിച്ഛാബസ്തിം പ്രയോജയേത്||൧൧൭|| പിപ്പലീബില്വകുഷ്ഠാനാം ശതാഹ്വാവചയോരപി| കല്കൈഃ സലവണൈര്യുക്തം പൂര്വോക്തം സന്നിധാപയേത്||൧൧൮|| പ്രത്യാഗതേ സുഖം സ്നാതം കൃതാഹാരം ദിനാത്യയേ| ബില്വതൈലേന മതിമാന്സുഖോഷ്ണേനാനുവാസയേത്||൧൧൯|| വചാന്തൈരഥവാ കല്കൈസ്തൈലം പക്ത്വാऽനുവാസയേത്| ബഹുശഃ കഫവാതാര്തസ്തഥാ സ ലഭതേ സുഖമ്||൧൨൦||
वातश्लेष्मविबन्धे वा कफे वाऽतिस्रवत्यपि| शूले प्रवाहिकायां वा पिच्छाबस्तिं प्रयोजयेत्||११७|| पिप्पलीबिल्वकुष्ठानां शताह्वावचयोरपि| कल्कैः सलवणैर्युक्तं पूर्वोक्तं सन्निधापयेत्||११८|| प्रत्यागते सुखं स्नातं कृताहारं दिनात्यये| बिल्वतैलेन मतिमान्सुखोष्णेनानुवासयेत्||११९|| वचान्तैरथवा कल्कैस्तैलं पक्त्वाऽनुवासयेत्| बहुशः कफवातार्तस्तथा स लभते सुखम्||१२०||
🔊 Audio coming soon
പിച്ഛാബസ്തിം പ്രയോജയേദിതി യദുക്തം തത്ര പിച്ഛാബസ്തേര്വിശേഷമാഹ- പിപ്പലീത്യാദി| പൂര്വോക്തമിതി അത്രൈവ പൂര്വോക്തം പിച്ഛാബസ്തിം പിപ്പല്യാദികല്കൈര്യുക്തം, സന്നിധാപയേദിതി ദാപയേത്| ബില്വതൈലേനേതി സിദ്ധൌ “ദശമൂലം ബലാ രാസ്നാ” (സി.അ.൪) ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണബില്വതൈലേന| വചാന്തൈരിതി “പിപ്പലീബില്വകുഷ്ഠാനാം ശതാഹ്വാവചയോരപി” ഇത്യത്രോക്തൈര്വചാന്തൈഃ||൧൧൭-൧൨൦||
Adhikarana 41 (121) · Śloka 121
സ്വേ സ്ഥാനേ മാരുതോऽവശ്യം വര്ധതേ കഫസങ്ക്ഷയേ| സ വൃദ്ധഃ സഹസാ ഹന്യാത്തസ്മാത്തം ത്വരയാ ജയേത്||൧൨൧||
स्वे स्थाने मारुतोऽवश्यं वर्धते कफसङ्क्षये| स वृद्धः सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||१२१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി സര്വാതിസാരേഷു പക്വാശയവ്യാപകത്വേന വായുരവശ്യം വൃദ്ധോ ഭവതി, സ ചാശുകാരിതയാ ത്വരയാ ജേതവ്യ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- സ്വേ സ്ഥാനേ ഇത്യാദി| കഫസങ്ക്ഷയാദിത്യനേന കഫസങ്ക്ഷയേ രൂക്ഷശരീരതയാ വായുഃ കുപ്യതി, ശ്ലേഷ്മശോണിതേ വൃദ്ധേ തദുപസ്നേഹിതശരീരേ വായുര്നിവൃത്തപ്രസരോ ഭവതീതി||൧൨൧||
Adhikarana 42 (122) · Śloka 122
വാതസ്യാനു ജയേത് പിത്തം, പിത്തസ്യാനു ജയേത് കഫമ്| ത്രയാണാം വാ ജയേത് പൂര്വം യോ ഭവേദ്ബലവത്തമഃ||൧൨൨||
वातस्यानु जयेत् पित्तं, पित्तस्यानु जयेत् कफम्| त्रयाणां वा जयेत् पूर्वं यो भवेद्बलवत्तमः||१२२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വം ജ്വരാധ്യായേ സന്നിപാതചികിത്സായാ “കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വാ” (ചി.അ.൩) ഇത്യനേന കഫപിത്തവാതാനാം ക്രമേണ ചികിത്സോക്താ അതീസാരേऽപി ത്രിദോഷജേ കദാചിത് സ്യാദിത്യാശങ്ക്യാത്ര വിശിഷ്ടം ക്രമമാഹ- വാതസ്യാന്വിത്യാദി| അയം ച ക്രമോ നിരാമസന്നിപാതാതിസാരേ ഏവ ജ്ഞേയഃ; സാമേ തു പ്രഥമമാമസ്യൈവ ചികിത്സിതം കര്തവ്യമ്| സമത്രിദോഷാതിസാരചികിത്സാക്രമഭിധായ വിഷമത്രിദോഷാതിസാരചികിത്സാക്രമമാഹ- ത്രയാണാമിത്യാദി||൧൨൨||
Adhikarana 43 (123) · Śloka 123
തത്ര ശ്ലോകഃ- പ്രാഗുത്പത്തിനിമിത്താനി ലക്ഷണം സാധ്യതാ ന ച| ക്രിയാ ചാവസ്ഥികീ സിദ്ധാ നിര്ദിഷ്ടാ ഹ്യതിസാരിണാമ്||൧൨൩||
तत्र श्लोकः- प्रागुत्पत्तिनिमित्तानि लक्षणं साध्यता न च| क्रिया चावस्थिकी सिद्धा निर्दिष्टा ह्यतिसारिणाम्||१२३||
🔊 Audio coming soon
പ്രാഗുത്പത്തീത്യാദിനാऽധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ||൧൨൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേऽതിസാരചികിത്സിതം നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ||൧൯||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थानेऽतिसारचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേऽതീസാരചികിത്സിതം നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ||൧൯||