Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽతీసారచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
అగ్నిబలహానిసామాన్యాద్ గ్రహణీదోషచికిత్సితమను అతీసారచికిత్సితే వక్తవ్యే ఉపోద్ఘాతాయాతైః పాండురోగాదిభిర్వ్యవధానం కృతం, సంప్రతి తు యథోక్తోపోద్ఘాతాయాతపాండురోగాదీనభిధాయ ప్రకృతమేవాతీసారచికిత్సితముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
భగవంతం ఖల్వాత్రేయం కృతాహ్నికం హుతాగ్నిహోత్రమాసీనమృషిగణపరివృతముత్తరే హిమవతః పార్శ్వే వినయాదుపేత్యాభివాద్య చాగ్నివేశ ఉవాచ- భగవన్! అతీసారస్య ప్రాగుత్పత్తినిమిత్తలక్షణోపశమనాని ప్రజానుగ్రహార్థమాఖ్యాతుమర్హసీతి||3||
भगवन्तं खल्वात्रेयं कृताह्निकं हुताग्निहोत्रमासीनमृषिगणपरिवृतमुत्तरे हिमवतः पार्श्वे विनयादुपेत्याभिवाद्य चाग्निवेश उवाच- भगवन्! अतीसारस्य प्रागुत्पत्तिनिमित्तलक्षणोपशमनानि प्रजानुग्रहार्थमाख्यातुमर्हसीति||३||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగుత్పత్తిరితి ప్రాక్కాలోత్పత్తిః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
అథ భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయస్తదగ్నివేశవచనమనునిశమ్యోవాచ- శ్రూయతామగ్నివేశ! సర్వమేతదఖిలేన వ్యాఖ్యాయమానం| ఆదికాలే ఖలు యజ్ఞేషు పశవః సమాలభనీయా బభూవుర్నాలంభాయ ప్రక్రియంతే స్మ| తతో దక్షయజ్ఞం ప్రత్యవరకాలం మనోః పుత్రాణాం నరిష్యన్నాభాగేక్ష్వాకునృగశర్యాత్యాదీనాం క్రతుషు పశూనామేవాభ్యనుజ్ఞానాత్ పశవః ప్రోక్షణమవాపుః| అతశ్చ ప్రత్యవరకాలం పృషధ్రేణ దీర్ఘసత్రేణ యజతా పశూనామలాభాద్గవామాలంభః ప్రవర్తితః| తం దృష్ట్వా ప్రవ్యథితా భూతగణాః, తేషాం చోపయోగాదుపాకృతానాం గవాం గౌరవాదౌష్ణ్యాదసాత్మ్యత్వాదశస్తోపయోగాచ్చోపహతాగ్నీనాముపహతమనసాం చాతీసారః పూర్వముత్పన్నః పృషధ్రయజ్ఞే||4||
अथ भगवान् पुनर्वसुरात्रेयस्तदग्निवेशवचनमनुनिशम्योवाच- श्रूयतामग्निवेश! सर्वमेतदखिलेन व्याख्यायमानम्| आदिकाले खलु यज्ञेषु पशवः समालभनीया बभूवुर्नालम्भाय प्रक्रियन्ते स्म| ततो दक्षयज्ञं प्रत्यवरकालं मनोः पुत्राणां नरिष्यन्नाभागेक्ष्वाकुनृगशर्यात्यादीनां क्रतुषु पशूनामेवाभ्यनुज्ञानात् पशवः प्रोक्षणमवापुः| अतश्च प्रत्यवरकालं पृषध्रेण दीर्घसत्रेण यजता पशूनामलाभाद्गवामालम्भः प्रवर्तितः| तं दृष्ट्वा प्रव्यथिता भूतगणाः, तेषां चोपयोगादुपाकृतानां गवां गौरवादौष्ण्यादसात्म्यत्वादशस्तोपयोगाच्चोपहताग्नीनामुपहतमनसां चातीसारः पूर्वमुत्पन्नः पृषध्रयज्ञे||४||
🔊 Audio coming soon
ఆదికాలే ఇతి కృతయుగే| సమాలభనీయా ఇతి మంత్రేణ అభిమంత్ర్యైవ పరిత్యాజ్యా బభూవుః; న ఆలంభార్థం ప్రక్రియంతే స్మ ఇతి ఆలంభాయ మారణాయ న ప్రక్రియంతే స్మ న సంస్క్రియంతే స్మ ఇత్యర్థః| నరిష్యన్నాభాగాదిమనుపుత్రేష్వేకమేవ మనుపుత్రముదాహార్య యద్యాదిశబ్దః క్రియతే తదా తేషాం క్వచిదన్యత్ర సముదాయేన పాఠాత్ బుద్ధిభ్రమః స్యాత్, తేన సాక్షాజ్జ్ఞానార్థం కతిపయే పఠితాః; అపఠితాశ్చాదిశబ్దేన ప్రకారవాచినా ఇతిహాసజ్ఞానార్థం పురాణేషూన్నేయాః| పశూనామభ్యనుజ్ఞానాదితి పశూనామేవ ప్రేరణయా; ప్రేరణా చైషాం విశిష్టాపూర్వోత్పాదార్థమేవోచ్యతే ఆగమేషు- ‘క్రత్వర్థహింసాయాం వధకవధ్యయోరుభయోరపి మహత్పుణ్యముత్పద్యతే’ ఇతి; కింవా పశూనామేవాభ్యనుజ్ఞానాదితి వేదే పశూనాం వధ్యత్వేనాభ్యనుజ్ఞానాత్| ప్రోక్షణమితి విధిపూర్వకం మారణం| పృషధ్రః రాజవిశేషః| దీర్ఘసత్రేణేతి దీర్ఘకాలనిర్వర్త్యేన| వ్యథితా ఇతి అదృష్టపూర్వం గవాం వధం దృష్ట్వా దుఃఖితాః సంతః| ఉపాకృతానామితి అభిమంత్ర్య హతానాం| ఉక్తం హి- “ఉపాకృతః పశురసౌ యోఽభిమంత్ర్య క్రతౌ హతః” ఇతి| అనేన చ ప్రాగుత్పత్తినిదర్శనేన మానసోపఘాతో గుర్వాదిసేవా చాతీసారకారణం భవతీత్యుపదర్శ్యతే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అథావరకాలం వాతలస్య వాతాతపవ్యాయామాతిమాత్రనిషేవిణో రూక్షాల్పప్రమితాశినస్తీక్ష్ణమద్యవ్యవాయనిత్యస్యోదావర్తయతశ్చ వేగాన్ వాయుః ప్రకోపమాపద్యతే, పక్తా చోపహన్యతే; స వాయుః కుపితోఽగ్నావుపహతే మూత్రస్వేదౌ పురీషాశయముపహృత్య, తాభ్యాం పురీషం ద్రవీకృత్య, అతీసారాయ ప్రకల్పతే| తస్య రూపాణి- విజ్జలమామం విప్లుతమవసాది రూక్షం ద్రవం సశూలమామగంధమీషచ్ఛబ్దమశబ్దం వా విబద్ధమూత్రవాతమతిసార్యతే పురీషం, వాయుశ్చాంతఃకోష్ఠే సశబ్దశూలస్తిర్యక్ చరతి విబద్ధ ఇత్యామాతిసారో వాతాత్| పక్వం వా విబద్ధమల్పాల్పం సశబ్దం సశూలఫేనపిచ్ఛాపరికర్తికం హృష్టరోమా వినిఃశ్వసఞ్ శుష్కముఖః కట్యూరుత్రికజానుపృష్ఠపార్శ్వశూలీ భ్రష్టగుదో ముహుర్ముహుర్విగ్రథితముపవేశ్యతే పురీషం వాతాత్; తమాహురనుగ్రథితమిత్యేకే, వాతానుగ్రథితవర్చస్త్వాత్||5||
अथावरकालं वातलस्य वातातपव्यायामातिमात्रनिषेविणो रूक्षाल्पप्रमिताशिनस्तीक्ष्णमद्यव्यवायनित्यस्योदावर्तयतश्च वेगान् वायुः प्रकोपमापद्यते, पक्ता चोपहन्यते; स वायुः कुपितोऽग्नावुपहते मूत्रस्वेदौ पुरीषाशयमुपहृत्य, ताभ्यां पुरीषं द्रवीकृत्य, अतीसाराय प्रकल्पते| तस्य रूपाणि- विज्जलमामं विप्लुतमवसादि रूक्षं द्रवं सशूलमामगन्धमीषच्छब्दमशब्दं वा विबद्धमूत्रवातमतिसार्यते पुरीषं, वायुश्चान्तःकोष्ठे सशब्दशूलस्तिर्यक् चरति विबद्ध इत्यामातिसारो वातात्| पक्वं वा विबद्धमल्पाल्पं सशब्दं सशूलफेनपिच्छापरिकर्तिकं हृष्टरोमा विनिःश्वसञ् शुष्कमुखः कट्यूरुत्रिकजानुपृष्ठपार्श्वशूली भ्रष्टगुदो मुहुर्मुहुर्विग्रथितमुपवेश्यते पुरीषं वातात्; तमाहुरनुग्रथितमित्येके, वातानुग्रथितवर्चस्त्वात्||५||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా వాతాతీసారాదీనాం పృథఙ్నిమిత్తలక్షణే బ్రూతే| వాతలస్యేత్యనేన వాతప్రకృతిం ప్రాప్య వాతాతపాదీనాం వాతాతీసారజననే సామర్థ్యాతిశయో దర్శ్యతే; తేనాన్యప్రకృతేరపి వాతాతపాదయోఽతీసారస్య కారణం భవంతీతి జ్ఞేయం| ఏవం పిత్తలశ్లేష్మలశబ్దయోరపి తాత్పర్యం వ్యాఖ్యేయం| ప్రమితాశనం అతీతకాలాశనం| వేగానుదావర్తయత ఇతి ఉద్వృత్తమావర్తయతో వేగానిత్యర్థః| పురీషాశయముపహృత్యేతి పక్వాశయం నీత్వా| తాభ్యామితి మూత్రస్వేదాభ్యాం| తస్య రూపాణీత్యాదినా ఆమవాతాతీసారలక్షణమాహ| ఆమమితి ఆమానుగతం | విప్లుతమితి ప్రసరణశీలం| అవసాదీతి భూమౌ పతితం లీనం భవతి| పక్వం వేత్యాదినా పక్వవాతాతిసారమాహ| వినిఃశ్వసిన్నితి శబ్దం కుర్వన్| తమాహురనుగ్రథితమితి విగ్రథితపురీషాతిసారావస్థాం ప్రాప్తం వాతాతిసారం| వాతగ్రథితవర్చస్త్వాదిత్యనేన యత్ర పక్వవాతాతిసారేఽపి వాతానుగ్రథితవర్చస్త్వం న భవతి నాసావనుగ్రథితసంజ్ఞ ఇతి దర్శయతి||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
పిత్తలస్య పునరమ్లలవణకటుకక్షారోష్ణతీక్ష్ణాతిమాత్రనిషేవిణః ప్రతతాగ్నిసూర్యసంతాపోష్ణమారుతోపహతగాత్రస్య క్రోధేర్ష్యాబహులస్య పిత్తం ప్రకోపమాపద్యతే| తత్ ప్రకుపితం ద్రవత్వాదూష్మాణముపహత్య పురీషాశయవిసృతమౌష్ణ్యాద్ ద్రవత్వాత్ సరత్వాచ్చ భిత్త్వా పురీషమతిసారాయ ప్రకల్పతే| తస్య రూపాణి- హారిద్రం హరితం నీలం కృష్ణం రక్తపిత్తోపహితమతిదుర్గంధమతిసార్యతే పురీషం, తృష్ణాదాహస్వేదమూర్చ్ఛాశూలబ్రధ్నసంతాపపాకపరీత ఇతి పిత్తాతిసారః||6||
पित्तलस्य पुनरम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णातिमात्रनिषेविणः प्रतताग्निसूर्यसन्तापोष्णमारुतोपहतगात्रस्य क्रोधेर्ष्याबहुलस्य पित्तं प्रकोपमापद्यते| तत् प्रकुपितं द्रवत्वादूष्माणमुपहत्य पुरीषाशयविसृतमौष्ण्याद् द्रवत्वात् सरत्वाच्च भित्त्वा पुरीषमतिसाराय प्रकल्पते| तस्य रूपाणि- हारिद्रं हरितं नीलं कृष्णं रक्तपित्तोपहितमतिदुर्गन्धमतिसार्यते पुरीषं, तृष्णादाहस्वेदमूर्च्छाशूलब्रध्नसन्तापपाकपरीत इति पित्तातिसारः||६||
🔊 Audio coming soon
పిత్తలస్యేత్యాదినా పిత్తాతిసారమాహ| ద్రవత్వాదూష్మాణముపహత్యేతి యద్యపి పిత్తముష్ణమగ్నేః సమానతయా వర్ధకం భవతీతి యుజ్యతే, తథాఽపి ద్రవత్వాదూష్మాణమగ్నిరూపం హంతీత్యర్థః| పురీషాశయవిసృతమితి పురీషాశయగతం పిత్తం| బ్రధ్నః గుదః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
శ్లేష్మలస్య తు గురుమధురశీతస్నిగ్ధోపసేవినః సంపూరకస్యాచింతయతో దివాస్వప్నపరస్యాలసస్య శ్లేష్మా ప్రకోపమాపద్యతే| స స్వభావాద్ గురుమధురశీతస్నిగ్ధః స్రస్తోఽగ్నిముపహత్య సౌమ్యస్వభావాత్ పురీషాశయముపహత్యోపక్లేద్య పురీషమతిసారాయ కల్పతే| తస్య రూపాణి- స్నిగ్ధం శ్వేతం పిచ్ఛిలం తంతుమదామం గురు దుర్గంధం శ్లేష్మోపహితమనుబద్ధశూలమల్పాల్పమభీక్ష్ణమతిసార్యతే సప్రవాహికం, గురూదరగుదబస్తివంక్షణదేశః కృతేఽప్యకృతసంజ్ఞః సలోమహర్షః సోత్క్లేశో నిద్రాలస్యపరీతః సదనోఽన్నద్వేషీ చేతి శ్లేష్మాతిసారః||7||
श्लेष्मलस्य तु गुरुमधुरशीतस्निग्धोपसेविनः सम्पूरकस्याचिन्तयतो दिवास्वप्नपरस्यालसस्य श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते| स स्वभावाद् गुरुमधुरशीतस्निग्धः स्रस्तोऽग्निमुपहत्य सौम्यस्वभावात् पुरीषाशयमुपहत्योपक्लेद्य पुरीषमतिसाराय कल्पते| तस्य रूपाणि- स्निग्धं श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमदामं गुरु दुर्गन्धं श्लेष्मोपहितमनुबद्धशूलमल्पाल्पमभीक्ष्णमतिसार्यते सप्रवाहिकं, गुरूदरगुदबस्तिवङ्क्षणदेशः कृतेऽप्यकृतसञ्ज्ञः सलोमहर्षः सोत्क्लेशो निद्रालस्यपरीतः सदनोऽन्नद्वेषी चेति श्लेष्मातिसारः||७||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మలస్యేత్యాదినా శ్లేష్మాతిసారమాహ| సంపూరకస్యేతి అతిమాత్రాశనశీలస్య| శ్లేష్మణోఽగ్న్యుపఘాతే హేతుమాహ- సౌమ్యస్వభావాదితి; సౌమ్యస్యాగ్నేర్విరుద్ధత్వాదుపఘాతం కరోతీతి యుక్తమేవేతి భావః| పురీషాశయముపహత్యేతి పురీషాశయం గత్వా, హంతేర్గతిహింసార్థకత్వాదత్ర గత్యర్థతా; కింవా పురీషాశయశబ్దేన స్థానేన స్థానిన ఉపచారాత్ పురీషమేవోచ్యతే, యథా- ‘మంచాః క్రోశంతి’ ఇతివత్, తతశ్చ పురీషముపహత్యేతి సంబంధః| కృతేఽప్యకృతసంజ్ఞ ఇతి కృతేఽపి వేగే న వేగం కృతం బుధ్యత ఇత్యర్థః| అత్ర చ పిత్తాతిసారే శ్లేష్మాతిసారే చ సామతాలక్షణం యద్యపి నోక్తం, తథాఽపి సామవాతాతీసారసంబంధకృతవిజ్జలత్వామగంధిత్వప్రకారైర్లక్షణైస్తయోరప్యామాతిసారరూపాఽవస్థా జ్ఞేయైవ| తథాహి చికిత్సావసరే ‘పిత్తాతిసారం పునర్నిదానోపశయాకృతిభిరామాన్వయం విదిత్వా’ ఇత్యాదినాఽఽమాతిసారే పృథక్ చికిత్సాం వక్ష్యతి, శ్లేష్మాతిసారే తు సామే నిరామే చ రూక్షోష్ణాదిరూపా చికిత్సా సమానైవేతి కృత్వా పృథగామశ్లేష్మాతీసారచికిత్సా నోక్తా; క్షారపాణినా సర్వాతిసారాణామేవ సామతా పృథగుక్తా; వచనం హి- “వాతాతిసారః సామశ్చ సశూలః ఫేనిలస్తనుః| శ్యావః సశబ్దో దుర్గంధో విబద్ధోఽల్పాల్ప ఏవ చ|| ఏవం పిత్తకఫే సామమతీసారం వినిర్దిశేత్” ఇతి| అత్రాపి ప్రాసృతయోగికాయాం సిద్ధౌ (సి.అ.8) సర్వదోషాణామేవామసంబంధాత్ పృథగ్భేదా ఉక్తాః||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
అతిశీతస్నిగ్ధరూక్షోష్ణగురుఖరకఠినవిషమవిరుద్ధాసాత్మ్యభోజనాదభోజనాత్ కాలాతీతభోజనాద్ యత్కించిదభ్యవహరణాత్ ప్రదుష్టమద్యపానీయపానాదతిమద్యపానాదసంశోధనాత్ ప్రతికర్మణాం విషమగమనాదనుపచారాజ్జ్వలనాదిత్యపవనసలిలాతిసేవనాదస్వప్నా- దతిస్వప్నాద్వేగవిధారణాదృతువిపర్యయాదయథాబలమారంభాద్భయశోకచిత్తోద్వేగాతియోగాత్ కృమిశోషజ్వరార్శోవికారాతికర్షణాద్వా వ్యాపన్నాగ్నేస్త్రయో దోషాః ప్రకుపితా భూయ ఏవాగ్నిముపహత్య పక్వాశయమనుప్రవిశ్యాతీసారం సర్వదోషలింగం జనయంతి||8||
अतिशीतस्निग्धरूक्षोष्णगुरुखरकठिनविषमविरुद्धासात्म्यभोजनादभोजनात् कालातीतभोजनाद् यत्किञ्चिदभ्यवहरणात् प्रदुष्टमद्यपानीयपानादतिमद्यपानादसंशोधनात् प्रतिकर्मणां विषमगमनादनुपचाराज्ज्वलनादित्यपवनसलिलातिसेवनादस्वप्ना- दतिस्वप्नाद्वेगविधारणादृतुविपर्ययादयथाबलमारम्भाद्भयशोकचित्तोद्वेगातियोगात् कृमिशोषज्वरार्शोविकारातिकर्षणाद्वा व्यापन्नाग्नेस्त्रयो दोषाः प्रकुपिता भूय एवाग्निमुपहत्य पक्वाशयमनुप्रविश्यातीसारं सर्वदोषलिङ्गं जनयन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
అతిశీతేత్యాదినా త్రిదోషజాతీసారమాహ| అత్ర చ శీతాదీనాం యథాసంభవం వాతాదికర్తృత్వం జ్ఞేయం; కింవా సర్వేషామేవ త్రిదోషకర్తృత్వం జ్ఞేయం| ఉక్తం హి- “శమప్రకోపౌ సర్వేషాం దోషాణామగ్నిసంశ్రితౌ” (చి.అ.5) ఇతి| యత్కించిదభ్యవహరణాదితి పథ్యాపథ్యభోజనాత్| అనుపచారాదితి ప్రతికర్మణామేవాసమ్యగుపచారాదిత్యర్థః| సలిలాతిసేవనాదిత్యత్ర అవగాహాదినా బాహ్యసేవనం సలిలస్యోచ్యతే, అతిపానం తు ప్రాగేవోక్తం| వ్యాపన్నాగ్నేరితి వచనాద్యథోక్తహేతూనామగ్నివధద్వారైవ ప్రాయస్త్రిదోషకర్తృత్వం దర్శయతి||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
అపి చ శోణితాదీన్ ధాతూనతిప్రకృష్టం దూషయంతో ధాతుదోషస్వభావకృతానతీసారవర్ణానుపదర్శయంతి| తత్ర శోణితాదిషు ధాతుష్వతిప్రదుష్టేషు హారిద్రహరితనీలమాంజిష్ఠమాంసధావనసన్నికాశం రక్తం కృష్ణం శ్వేతం వరాహభేదఃసదృశమనుబద్ధవేదనమవేదనం వా సమాసవ్యత్యాసాదుపవేశ్యతే శకృద్ గ్రథితమామం సకృత్, సకృదపి పక్వమనతిక్షీణమాంసశోణితబలో మందాగ్నిర్విహతముఖరసశ్చ; తాదృశమాతురం కృచ్ఛ్రసాధ్యం విద్యాత్| ఏభిర్వర్ణైరతిసార్యమాణం సోపద్రవమాతురమసాధ్యోఽయమితి ప్రత్యాచక్షీత; తద్యథా- పక్వశోణితాభం యకృత్ఖండోపమం మేదోమాంసోదకసన్నికాశం దధిఘృతమజ్జతైలవసాక్షీరవేసవారాభమతినీలమతిరక్తమతికృష్ణముదకమివాచ్ఛం పునర్మేచకాభమతిస్నిగ్ధం హరితనీలకషాయవర్ణం కర్బురమావిలం పిచ్ఛిలం తంతుమదామం చంద్రకోపగతమతికుణపపూతిపూయగంధ్యామామమత్స్యగంధి మక్షికాకాంతం కుథితబహుధాతుస్రావమల్పపురీషమపురీషం వాఽతిసార్యమాణం తృష్ణాదాహజ్వరభ్రమతమకహిక్కాశ్వాసానుబంధమతివేదనమవేదనం వా స్రస్తపక్వగుదం పతితగుదవలిం ముక్తనాలమతిక్షీణబలమాంసశోణితం సర్వపర్వాస్థిశూలినమరోచకారతిప్రలాపసమ్మోహపరీతం సహసోపరతవికారమతిసారిణమచికిత్స్యం విద్యాత్; ఇతి సన్నిపాతాతిసారః||9||
अपि च शोणितादीन् धातूनतिप्रकृष्टं दूषयन्तो धातुदोषस्वभावकृतानतीसारवर्णानुपदर्शयन्ति| तत्र शोणितादिषु धातुष्वतिप्रदुष्टेषु हारिद्रहरितनीलमाञ्जिष्ठमांसधावनसन्निकाशं रक्तं कृष्णं श्वेतं वराहभेदःसदृशमनुबद्धवेदनमवेदनं वा समासव्यत्यासादुपवेश्यते शकृद् ग्रथितमामं सकृत्, सकृदपि पक्वमनतिक्षीणमांसशोणितबलो मन्दाग्निर्विहतमुखरसश्च; तादृशमातुरं कृच्छ्रसाध्यं विद्यात्| एभिर्वर्णैरतिसार्यमाणं सोपद्रवमातुरमसाध्योऽयमिति प्रत्याचक्षीत; तद्यथा- पक्वशोणिताभं यकृत्खण्डोपमं मेदोमांसोदकसन्निकाशं दधिघृतमज्जतैलवसाक्षीरवेसवाराभमतिनीलमतिरक्तमतिकृष्णमुदकमिवाच्छं पुनर्मेचकाभमतिस्निग्धं हरितनीलकषायवर्णं कर्बुरमाविलं पिच्छिलं तन्तुमदामं चन्द्रकोपगतमतिकुणपपूतिपूयगन्ध्यामाममत्स्यगन्धि मक्षिकाकान्तं कुथितबहुधातुस्रावमल्पपुरीषमपुरीषं वाऽतिसार्यमाणं तृष्णादाहज्वरभ्रमतमकहिक्काश्वासानुबन्धमतिवेदनमवेदनं वा स्रस्तपक्वगुदं पतितगुदवलिं मुक्तनालमतिक्षीणबलमांसशोणितं सर्वपर्वास्थिशूलिनमरोचकारतिप्रलापसम्मोहपरीतं सहसोपरतविकारमतिसारिणमचिकित्स्यं विद्यात्; इति सन्निपातातिसारः||९||
🔊 Audio coming soon
అపిచేత్యాదినా వికృతివిషమసమవాయారబ్ధత్రిదోషజలక్షణమాహ| అతిప్రకృష్టం ప్రదూషయంత ఇతి అతిప్రకృష్టం యథా భవతి తథా ప్రదూషయంత ఇత్యర్థః| మాంసధావనం మాంసప్రక్షాలనోదకం| సమాసవ్యత్యాసాదుపవేశ్యత ఇతి సమాసః యథోక్తలక్షణానాం మేలకః, వ్యత్యాసః అమేలకః| సకృదితి కదాచిత్| విగతరసం ముఖం యస్య స విరసముఖః| ఏభిః వక్ష్యమాణైః| వేసవారాభం వేసవారసదృశం; తల్లక్షణం చ “నిరస్థి పిశితం పిష్టం” (సు.సూ.అ.46) ఇత్యాదినోక్తం| మేచకాభమితి స్నిగ్ధకృష్ణం| మక్షికాకాంతమితి మక్షికాప్రియం, ‘మక్షికాక్రాంతం’ ఇతి పాఠే పక్షికాపరీతమిత్యర్థః| తృష్ణేత్యాదినా సోపద్రవమిత్యనేన సూచితానుపద్రవానాహ| ముక్తనాలమితి ముక్తగుదం| సహసోపరతవికారత్వం యద్యపి రిష్టే సంశయితమరణముక్తం, తథాఽపీహాతీసారం ప్రాప్య నిశ్చితమరణజ్ఞాపకతయోచ్యతే||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తమసాధ్యతామసంప్రాప్తం చికిత్సేద్ యథాప్రధానోపక్రమేణ హేతూపశయదోషవిశేషపరీక్షయా చేతి||10||
तमसाध्यतामसम्प्राप्तं चिकित्सेद् यथाप्रधानोपक्रमेण हेतूपशयदोषविशेषपरीक्षया चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
యథాప్రధానోపక్రమేణేతి దోషత్రయే యః ప్రధానో భవతి తస్యోపక్రమేణేత్యర్థః| హేత్వాదిపరీక్షా చేహోత్తరకాలభావినీ, తేనాత్ర విశిష్టా చికిత్సైవోచ్యతే||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ఆగంతూ ద్వావతీసారౌ మానసౌ భయశోకజౌ| తత్తయోర్లక్షణం వాయోర్యదతీసారలక్షణం||11||
आगन्तू द्वावतीसारौ मानसौ भयशोकजौ| तत्तयोर्लक्षणं वायोर्यदतीसारलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతూ ఇత్యాదినా భయశోకజావతీసారౌ ప్రాహ| ఆగంతూ ఇతి ఆగంతుహేతుజనితభయశోకజౌ| మానసావితి మానసదోషభయశోకజనితౌ| ఏతేన మానసత్వమాగంతుత్వం చానయోర్న విరోధి భవతి| అనయోర్లక్షణమతిదేశేనాహ- తత్తయోర్లక్షణమిత్యాదినా||11||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
మారుతో భయశోకాభ్యాం శీఘ్రం హి పరికుప్యతి| తయోః క్రియా వాతహరీ హర్షణాశ్వాసనాని చ||12|| ఇత్యుక్తాః షడతీసారాః, సాధ్యానాం సాధనం త్వతః| ప్రవక్ష్యామ్యనుపూర్వేణ యథావత్తన్నిబోధత||13||
मारुतो भयशोकाभ्यां शीघ्रं हि परिकुप्यति| तयोः क्रिया वातहरी हर्षणाश्वासनानि च||१२|| इत्युक्ताः षडतीसाराः, साध्यानां साधनं त्वतः| प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण यथावत्तन्निबोधत||१३||
🔊 Audio coming soon
కస్మాత్ పునర్వాతాతిసారలక్షణమనయోర్భవతీత్యాహ- మారుత ఇత్యాది| యస్మాద్ భయశోకజనితోఽత్ర మారుతః కారణం భవతి, తస్మాద్వాతాతీసారలక్షణాని భవంతీతి యుక్తమిత్యర్థః| న చానయోర్వాతజన్యత్వేన వాతజలక్షణయుక్తత్వేన వాతజేనైవ గ్రహణమస్త్వితి వాచ్యం; యతోఽనయోర్వాతజాద్భిన్నాఽపి చికిత్సా భవిష్యతి హర్షణాశ్వాసనరూపా, చికిత్సాభేదార్థమేవ వ్యాధీనాం భేదోఽభిధీయతే| కించ, లక్షణభేదోఽప్యత్ర ‘మారుతః శీఘ్రం హి పరికుప్యతి’ ఇత్యనేనోక్తః| యతో భయశోకజేఽతీసారే శీఘ్రకారీ వాయుర్భవతీతి శీఘ్రం కుప్యతీతి పదేనోచ్యతే; తేన నిదానానంతరం ఝటితి ఉత్పాద ఏవాత్ర విశిష్టమపి లక్షణం| సన్నిపాతాతిసారే భయశోకౌ కారణత్వేనోక్తౌ, తౌ హి హేత్వంతరసహితౌ తత్ర కారణం భవత ఇతి నైకకారణతా త్రిదోషజభయశోకజానాం| భయశోకజయోశ్చ యద్యపి తుల్యం లక్షణమిహోక్తం, తథాఽపి చికిత్సాభేదాత్తయోర్భేద ఉక్తః; తథాహి- భయజే ఆశ్వాసనం, శోకజే హర్షణమితి చికిత్సాభేదః| సుశ్రుతే తు- “తైస్తైర్భావైః శోచతోఽల్పాశనస్య బాష్పోష్మా వై వహ్నిమావిశ్య జంతోః” (సు.ఉ.త.అ.40) ఇత్యాదినా శోకజః ప్రబంధేనోక్తః, స ఇహోక్తశోకజాదన్య ఏవ విశిష్టహేతుజన్యః, ఇహ త్వసౌ సాన్నిపాతికేఽవరుద్ధో జ్ఞేయః| తథాహి- తత్ర బాష్పోష్మణోఽపి కారణత్వముక్తం, తేన శోకానశనతో వాయుః బాష్పోష్మణా చ పిత్తకఫావపి తత్ర కారణత్వేన దర్శితౌ, అత ఏవ చ తస్యాసాధ్యత్వమపి తత్రోక్తం; అత్రాపి చ త్రిదోషజే శోకోఽపి కారణత్వేనోక్తః| యస్తు సుశ్రుతే “అన్నాజీర్ణాత్ ప్రద్రుతాః” (సు.ఉ.త.అ.40) ఇత్యాదినాఽజీర్ణజః పృథగుక్తః, తస్యేహోక్తత్రిదోషజేఽవరోధో వ్యక్త ఏవ; యతస్తత్రైవ ‘దోషాః’ ఇతి బహువచనేన అన్నాజీర్ణస్య త్రిదోషకారణత్వముక్తం, ఇహాపి చ ‘వ్యాపన్నేఽగ్నౌ’ ఇత్యనేన అగ్నిమాంద్యజనితాజీర్ణస్య త్రిదోషజాతిసారే కారణత్వముక్తమేవ; తేన సుశ్రుతోక్తసర్వాతిసారావరోధోఽత్ర జ్ఞేయః||12-13||
Adhikarana 12 (14-19) · Śloka 19
దోషాః సన్నిచితా యస్య విదగ్ధాహారమూర్చ్ఛితాః| అతీసారాయ కల్పంతే భూయస్తాన్ సంప్రవర్తయేత్||14|| న తు సంగ్రహణం దేయం పూర్వమామాతిసారిణే| విబధ్యమానాః ప్రాగ్దోషా జనయంత్యామయాన్ బహూన్||15|| దండకాలసకాధ్మానగ్రహణ్యర్శోగదాంస్తథా| శోథపాండ్వామయప్లీహకుష్ఠగుల్మోదరజ్వరాన్||16|| తస్మాదుపేక్షేతోత్క్లిష్టాన్ వర్తమానాన్ స్వయం మలాన్| కృచ్ఛ్రం వా వహతాం దద్యాదభయాం సంప్రవర్తినీం||17|| తయా ప్రవాహితే దోషే ప్రశామ్యత్యుదరామయః| జాయతే దేహలఘుతా జఠరాగ్నిశ్చ వర్ధతే||18|| ప్రమథ్యాం మధ్యదోషాణాం దద్యాద్దీపనపాచనీం| లంఘనం చాల్పదోషాణాం ప్రశస్తమతిసారిణాం||19||
दोषाः सन्निचिता यस्य विदग्धाहारमूर्च्छिताः| अतीसाराय कल्पन्ते भूयस्तान् सम्प्रवर्तयेत्||१४|| न तु सङ्ग्रहणं देयं पूर्वमामातिसारिणे| विबध्यमानाः प्राग्दोषा जनयन्त्यामयान् बहून्||१५|| दण्डकालसकाध्मानग्रहण्यर्शोगदांस्तथा| शोथपाण्ड्वामयप्लीहकुष्ठगुल्मोदरज्वरान्||१६|| तस्मादुपेक्षेतोत्क्लिष्टान् वर्तमानान् स्वयं मलान्| कृच्छ्रं वा वहतां दद्यादभयां सम्प्रवर्तिनीम्||१७|| तया प्रवाहिते दोषे प्रशाम्यत्युदरामयः| जायते देहलघुता जठराग्निश्च वर्धते||१८|| प्रमथ्यां मध्यदोषाणां दद्याद्दीपनपाचनीम्| लङ्घनं चाल्पदोषाणां प्रशस्तमतिसारिणाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
దోషాః సన్నిచితా ఇత్యాదినా చికిత్సామాహ| విదగ్ధశబ్దేనాత్రాపక్వాహారవాచినా చతుర్విధమప్యామం, విదగ్ధం, విష్టబ్ధం, రసశేషం చాజీర్ణం గృహ్యతే| సంప్రవర్తయేదిత్యనేన ప్రవర్తమానస్యోపేక్షయా ప్రవర్తనం, తథా స్తోకం వహతాం విరేచనయోగాత్ ప్రవర్తనం; యద్వక్ష్యతి- ‘కృచ్ఛ్రం వా వహతాం దద్యాదభయాం సంప్రవర్తినీం’ ఇతి| న తు సంగ్రహణం పూర్వం దేయమామాతిసారిణే ఇత్యత్ర పూర్వమితి విశేషణేనోత్తరకాలం దేయమామాతీసారే సంగ్రహణం దర్శయతి| ప్రథమం చామాతీసారస్యోపేక్షయా విరేచనదానేన ప్రవర్తనముక్తమితి విరోధే ఇయం వ్యవస్థా- యత్ ప్రవృద్ధే ఆమే బలవతి చ పురుషే ప్రవర్తనమేవ కర్తవ్యం, యదా తు దుర్బలః పుమాన్ క్షీణశ్చామస్తదా ప్రథమముపేక్షయా ప్రవర్తనం కృత్వా సంగ్రహణం కర్తవ్యం; తస్యాం హ్యవస్థాయామసంగ్రహణే ఆతురస్య బలభ్రంశాన్మరణమేవ స్యాత్| అన్యే తు పూర్వం సంగ్రహణం న దేయమితి ప్రధానమంబష్ఠాశాల్మలకుటజత్వగాదిసంగ్రహణం న దేయం, ముస్తోదీచ్యాది తు పాచనసంగ్రహణం దేయమితి వర్ణయంతి| ఇయం చామాతిసారచికిత్సా సర్వామాతిసారాణాం సాధారణీ జ్ఞేయా| కృచ్ఛ్రం వా వహతామితి సవిబంధం వహతాం| ప్రమథ్యామితి పాచనదీపనీయం కషాయం; ప్రమథ్యాశబ్దో హి వృద్ధపరంపరయా పాచనదీపనకషాయే వైద్యకశాస్త్రే పరిభాషితః శ్రూయతే; యథా- విడంగకషాయః శైఖరికకషాయశబ్దేన వైద్యైరుచ్యతే| బహుదోషే ప్రవర్తనం, తథా మధ్యదోషే ప్రమథ్యోక్తా, అల్పదోషే చ సామే ప్రథమకర్తవ్యమాహ- లంఘనమిత్యాది||14-19||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
పిప్పలీ నాగరం ధాన్యం భూతీకమభయా వచా| హ్రీవేరం భద్రముస్తాని బిల్వం నాగరధాన్యకం||20|| పృశ్నిపర్ణీ శ్వదంష్ట్రా చ సమంగా కంటకారికా| తిస్రః ప్రమథ్యా విహితాః శ్లోకార్ధైరతిసారిణాం||21|| వచాప్రతివిషాభ్యాం వా ముస్తపర్పటకేన వా| హ్రీవేరశృంగవేరాభ్యాం పక్వం వా పాయయేజ్జలం||22||
पिप्पली नागरं धान्यं भूतीकमभया वचा| ह्रीवेरं भद्रमुस्तानि बिल्वं नागरधान्यकम्||२०|| पृश्निपर्णी श्वदंष्ट्रा च समङ्गा कण्टकारिका| तिस्रः प्रमथ्या विहिताः श्लोकार्धैरतिसारिणाम्||२१|| वचाप्रतिविषाभ्यां वा मुस्तपर्पटकेन वा| ह्रीवेरशृङ्गवेराभ्यां पक्वं वा पाययेज्जलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
తిస్రః ప్రమథ్యా ఇతి యథాక్రమం కఫపిత్తవాతేషు విభజ్య దేయా ఇతి వదంతి; తథా వచాప్రతివిషాదివిహితాని త్రీణ్యపి జలాని కఫపిత్తవాతేషు యథాక్రమం వదంతి| షడంగవిధినాఽత్ర జలసాధనం జ్ఞేయం||20-22||
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
యుక్తేఽన్నకాలే క్షుత్క్షామం లఘూన్యన్నాని భోజయేత్| తథా స శీఘ్రమాప్నోతి రుచిమగ్నిబలం బలం||23|| తక్రేణావంతిసోమేన యవాగ్వా తర్పణేన వా| సురయా మధునా చాదౌ యథాసాత్మ్యముపాచరేత్||24|| యవాగూభిర్విలేపీభిః ఖడైర్యూషై రసౌదనైః| దీపనగ్రాహిసంయుక్తైః క్రమశ్చ స్యాదతః పరం||25||
युक्तेऽन्नकाले क्षुत्क्षामं लघून्यन्नानि भोजयेत्| तथा स शीघ्रमाप्नोति रुचिमग्निबलं बलम्||२३|| तक्रेणावन्तिसोमेन यवाग्वा तर्पणेन वा| सुरया मधुना चादौ यथासात्म्यमुपाचरेत्||२४|| यवागूभिर्विलेपीभिः खडैर्यूषै रसौदनैः| दीपनग्राहिसंयुक्तैः क्रमश्च स्यादतः परम्||२५||
🔊 Audio coming soon
యుక్తేఽన్నకాలే ఇతి సమ్యగ్బుభుక్షాకాలే| అవంతిసోమం కాంజికం| కాంజికతక్రదీనాం చ ద్రవాణాం తర్పణాలోడనార్థమిహాభిధానం| యవాగూర్విరలద్రవా విలేపీ బహుసిక్థా చ;| దీపనగ్రాహిగణౌ షడ్విరేచనశతాశ్రితీయోక్తౌ| అతః పరమితి యవాగ్వాద్యుపచారానంతరం||23-25||
Adhikarana 15 (26-29) · Śloka 29
శాలపర్ణీం పృశ్నిపర్ణీం బృహతీం కంటకారికాం| బలాం శ్వదంష్ట్రాం బిల్వాని పాఠాం నాగరధాన్యకం||26|| శటీం పలాశం హపుషాం వచాం జీరకపిప్పలీం| యవానీం పిప్పలీమూలం చిత్రకం హస్తిపిప్పలీం||27|| వృక్షామ్లం దాడిమామ్లం చ సహింగు బిడసైంధవం| ప్రయోజయేదన్నపానే విధినా సూపకల్పితం||28|| వాతశ్లేష్మహరో హ్యేష గణో దీపనపాచనః| గ్రాహీ బల్యో రోచనశ్చ తస్మాచ్ఛస్తోఽతిసారిణాం||29||
शालपर्णीं पृश्निपर्णीं बृहतीं कण्टकारिकाम्| बलां श्वदंष्ट्रां बिल्वानि पाठां नागरधान्यकम्||२६|| शटीं पलाशं हपुषां वचां जीरकपिप्पलीम्| यवानीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्||२७|| वृक्षाम्लं दाडिमाम्लं च सहिङ्गु बिडसैन्धवम्| प्रयोजयेदन्नपाने विधिना सूपकल्पितम्||२८|| वातश्लेष्महरो ह्येष गणो दीपनपाचनः| ग्राही बल्यो रोचनश्च तस्माच्छस्तोऽतिसारिणाम्||२९||
🔊 Audio coming soon
శాలిపర్ణీత్యాదినా యవాగ్వాదిసంస్కారద్రవ్యాణ్యాహ||26-29||
Adhikarana 16 (30-33) · Śloka 33
ఆమే పరిణతే యస్తు విబద్ధమతిసార్యతే| సశూలపిచ్ఛమల్పాల్పం బహుశః సప్రవాహికం||30|| యూషేణ మూలకానాం తం బదరాణామథాపి వా| ఉపోదికాయాః క్షీరిణ్యా యవాన్యా వాస్తుకస్య వా||31|| సువర్చలాయాశ్చంచోర్వా శాకేనావల్గుజస్య వా| శట్యాః కర్కారుకాణాం వా జీవంత్యాశ్చిర్భటస్య వా||32|| లోణికాయాః సపాఠాయాః శుష్కశాకేన వా పునః| దధిదాడిమసిద్ధేన బహుస్నేహేన భోజయేత్||33||
आमे परिणते यस्तु विबद्धमतिसार्यते| सशूलपिच्छमल्पाल्पं बहुशः सप्रवाहिकम्||३०|| यूषेण मूलकानां तं बदराणामथापि वा| उपोदिकायाः क्षीरिण्या यवान्या वास्तुकस्य वा||३१|| सुवर्चलायाश्चञ्चोर्वा शाकेनावल्गुजस्य वा| शट्याः कर्कारुकाणां वा जीवन्त्याश्चिर्भटस्य वा||३२|| लोणिकायाः सपाठायाः शुष्कशाकेन वा पुनः| दधिदाडिमसिद्धेन बहुस्नेहेन भोजयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
సప్రవాహికమిత్యత్ర ప్రవాహికాలక్షణం “వాయుర్వివృద్ధో నిచితం బలాసం నుదత్యధస్తాదహితాశనస్య| ప్రవాహతోఽల్పం బహుశో మలాక్తం ప్రవాహికాం తాం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః” (సు.ఉ.తం.అ.40) ఇత్యనేన సుశ్రుతోక్తం జ్ఞేయం| క్షీరిణీ దుగ్ధికా, సువర్చలా సూర్యభక్తా, చంచుః నాడీచః, కర్కారుః కూష్మాండభేదః, చిర్భటః కర్కటీ, లోణికా స్వనామఖ్యాతా; శుషా కాసమర్దః, రూక్షదేశజం శాకమిత్యేకే||30-33||
Adhikarana 17 (34-41) · Śloka 41
కల్కః స్యాద్బాలబిల్వానాం తిలకల్కశ్చ తత్సమః| దధ్నః సరోఽమ్లస్నేహాద్యః ఖడో హన్యాత్ ప్రవాహికాం||34|| యవానాం ముద్గమాషాణాం శాలీనాం చ తిలస్య చ| కోలానాం బాలబిల్వానాం ధాన్యయూషం ప్రకల్పయేత్||35|| ఐకధ్యం యమకే భృష్టం దధిదాడిమసారికం| వర్చఃక్షయే శుష్కముఖం శాల్యన్నం తేన భోజయేత్||36|| దధ్నః సరం వా యమకే భృష్టం సగుడనాగరం| సురాం వా యమకే భృష్టాం వ్యంజనార్థే ప్రదాపయేత్||37|| ఫలామ్లం యమకే భృష్టం యూషం గృంజనకస్య వా| లోపాకరసమమ్లం వా స్నిగ్ధామ్లం కచ్ఛపస్య వా||38|| బర్హితిత్తిరిదక్షాణాం వర్తకానాం తథా రసాః| స్నిగ్ధామ్లాః శాలయశ్చాగ్ర్యా వర్చఃక్షయరుజాపహాః||39|| అంతరాధిరసం పూత్వా రక్తం మేషస్య చోభయం| పచేద్దాడిమసారామ్లం సధాన్యస్నేహనాగరం||40|| ఓదనం రక్తశాలీనాం తేనాద్యాత్ ప్రపిబేచ్చ తత్| తథా వర్చఃక్షయకృతైర్వ్యాధిభిర్విప్రముచ్యతే||41||
कल्कः स्याद्बालबिल्वानां तिलकल्कश्च तत्समः| दध्नः सरोऽम्लस्नेहाद्यः खडो हन्यात् प्रवाहिकाम्||३४|| यवानां मुद्गमाषाणां शालीनां च तिलस्य च| कोलानां बालबिल्वानां धान्ययूषं प्रकल्पयेत्||३५|| ऐकध्यं यमके भृष्टं दधिदाडिमसारिकम्| वर्चःक्षये शुष्कमुखं शाल्यन्नं तेन भोजयेत्||३६|| दध्नः सरं वा यमके भृष्टं सगुडनागरम्| सुरां वा यमके भृष्टां व्यञ्जनार्थे प्रदापयेत्||३७|| फलाम्लं यमके भृष्टं यूषं गृञ्जनकस्य वा| लोपाकरसमम्लं वा स्निग्धाम्लं कच्छपस्य वा||३८|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां वर्तकानां तथा रसाः| स्निग्धाम्लाः शालयश्चाग्र्या वर्चःक्षयरुजापहाः||३९|| अन्तराधिरसं पूत्वा रक्तं मेषस्य चोभयम्| पचेद्दाडिमसाराम्लं सधान्यस्नेहनागरम्||४०|| ओदनं रक्तशालीनां तेनाद्यात् प्रपिबेच्च तत्| तथा वर्चःक्षयकृतैर्व्याधिभिर्विप्रमुच्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
కల్కః స్యాదిత్యాదినా ఖడః| ధాన్యయూషమితి ధాన్యప్రధానం యూషం యథోక్తమేవ| యమకే ఇతి ఘృతతైలే| దధిదాడిమసారాభ్యాం సంస్కృతం దధిదాడిమసారికం| శాలీనాం యద్యపి బద్ధవర్చస్త్వముక్తం, తథాఽపీహ ఖడయూషరసవిశేషయుక్తానాం సంయోగశక్త్యా వర్చఃక్షయే హితత్వం దర్శయన్నాహ- స్నిగ్ధామ్లాః శాలయశ్చాగ్ర్యా వర్చఃక్షయరుజాపహా ఇతి| తేనాద్యాత్ ప్రపిబేచ్చ తమితి ఉక్తాంతరాధిరసాధికృతేన ద్రవేణ సంధీయాద్యాత్ పృథక్ చ ద్రవం పిబేత్| వర్చఃక్షయకృతైః ముఖశోషదౌర్బల్యోదావర్తాదిభిః||34-41||
Adhikarana 18 (42-44) · Śloka 44
గుదనిఃసరణే శూలే పానమమ్లస్య సర్పిషః| ప్రశస్యతే నిరామాణామథవాఽప్యనువాసనం||42|| చాంగేరీకోలదధ్యమ్లనాగరక్షారసంయుతం| ఘృతముత్క్వథితం పేయం గుదభ్రంశరుజాపహం||43|| ఇతి చాంగేరీఘృతం| సచవ్యపిప్పలీమూలం సవ్యోషవిడదాడిమం| పేయమమ్లం ఘృతం యుక్త్యా సధాన్యాజాజిచిత్రకం||44|| ఇతి గుదభ్రంశే చవ్యాదిఘృతం|
गुदनिःसरणे शूले पानमम्लस्य सर्पिषः| प्रशस्यते निरामाणामथवाऽप्यनुवासनम्||४२|| चाङ्गेरीकोलदध्यम्लनागरक्षारसंयुतम्| घृतमुत्क्वथितं पेयं गुदभ्रंशरुजापहम्||४३|| इति चाङ्गेरीघृतम्| सचव्यपिप्पलीमूलं सव्योषविडदाडिमम्| पेयमम्लं घृतं युक्त्या सधान्याजाजिचित्रकम्||४४|| इति गुदभ्रंशे चव्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
సూత్రితమమ్లఘృతమాహ- చాంగేరీత్యాది| అత్ర చాంగేరీరసకోలరసదధ్నాం ద్రవత్వం, నాగరక్షారయోశ్చ కల్కత్వం| పేయమమ్లం ఘృతమిత్యత్ర అమ్లార్థమనంతరోక్తమేవ ద్రవం చాంగేరీస్వరసాది దేయం, చవ్యాదయశ్చ దశ కల్కాః; ఉక్తం చ తంత్రాంతరే- “పంచకోలవిడాజాజీధాన్యదాడిమవేతసైః| పచేదమ్లం ఘృతం తద్వన్నాగరక్షారసంయుతం” ఇతి||42-44||
Adhikarana 19 (45) · Śloka 45
దశమూలోపసిద్ధం వా సబిల్వమనువాసనం| శటీశతాహ్వాబిల్వైర్వా వచయా చిత్రకేణ వా||45|| ఇతి గుదభ్రంశేఽనువాసనం|
दशमूलोपसिद्धं वा सबिल्वमनुवासनम्| शटीशताह्वाबिल्वैर्वा वचया चित्रकेण वा||४५|| इति गुदभ्रंशेऽनुवासनम्|
🔊 Audio coming soon
దశమూలోపసిద్ధమిత్యాదౌ అనువాసనమితి అనువాసనస్నేహః| అత్రానువాసనే స్నేహస్తు ప్రాయోదర్శనాత్తైలమేవ; అన్యే తు ఘృతస్య ప్రక్రాంతత్వాద్ధృతమేవాహుః| శటీత్యాదినాఽప్యనువాసనస్నేహత్రయముచ్యతే||45||
Adhikarana 20 (46) · Śloka 46
స్తబ్ధభ్రష్టగుదే పూర్వం స్నేహస్వేదౌ ప్రయోజయేత్| సుస్విన్నం తం మృదూభూతం పిచునా సంప్రవేశయేత్||46||
स्तब्धभ्रष्टगुदे पूर्वं स्नेहस्वेदौ प्रयोजयेत्| सुस्विन्नं तं मृदूभूतं पिचुना सम्प्रवेशयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
పిచునా సంప్రవేశయేదితి పిచునాఽఽచ్ఛాదితం పీడయిత్వా ప్రవేశయేత్| పిచుః స్థూలకర్పటికా||46||
Adhikarana 21 (47-49) · Śloka 49
విబద్ధవాతవర్చాస్తు బహుశూలప్రవాహికః| సరక్తపిచ్ఛస్తృష్ణార్తః క్షీరసౌహిత్యమర్హతి||47|| యమకస్యోపరి క్షీరం ధారోష్ణం వా పిబేన్నరః| శృతమేరండమూలేన బాలబిల్వేన వా పయః ||48|| ఏవం క్షీరప్రయోగేణ రక్తం పిచ్ఛా చ శామ్యతి| శూలం ప్రవాహికా చైవ విబంధశ్చోపశామ్యతి||49||
विबद्धवातवर्चास्तु बहुशूलप्रवाहिकः| सरक्तपिच्छस्तृष्णार्तः क्षीरसौहित्यमर्हति||४७|| यमकस्योपरि क्षीरं धारोष्णं वा पिबेन्नरः| शृतमेरण्डमूलेन बालबिल्वेन वा पयः ||४८|| एवं क्षीरप्रयोगेण रक्तं पिच्छा च शाम्यति| शूलं प्रवाहिका चैव विबन्धश्चोपशाम्यति||४९||
🔊 Audio coming soon
సౌహిత్యం తృప్తిః||47-49||
Adhikarana 22 (50) · Śloka 50
పిత్తాతిసారం పునర్నిదానోపశయాకృతిభిరామాన్వయముపలభ్య యథాబలం లంఘనపాచనాభ్యాముపాచరేత్| తృష్యతస్తు ముస్తపర్పటకోశీరసారివాచందనకిరాతతిక్తకోదీచ్యవారిభిరుపచారః| లంఘితస్య చాహారకాలే బలాతిబలాసూర్పపర్ణీశాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణీబృహతీకంటకారికాశతావరీశ్వదంష్ట్రానిర్యూహసంయుక్తేన యథాసాత్మ్యం యవాగూమండాదినా తర్పణాదినా వా క్రమేణోపచారః| ముద్గమసూరహరేణుమకుష్ఠకాఢకీయూషైర్వా లావకపింజలశశహరిణైణకాలపుచ్ఛకరసైరీషదమ్లైరనమ్లైర్వా క్రమశోఽగ్నిం సంధుక్షయేత్| అనుబంధే త్వస్య దీపనీయపాచనీయోపశమనీయసంగ్రహణీయాన్ యోగాన్ సంప్రయోజయేదితి||50||
पित्तातिसारं पुनर्निदानोपशयाकृतिभिरामान्वयमुपलभ्य यथाबलं लङ्घनपाचनाभ्यामुपाचरेत्| तृष्यतस्तु मुस्तपर्पटकोशीरसारिवाचन्दनकिराततिक्तकोदीच्यवारिभिरुपचारः| लङ्घितस्य चाहारकाले बलातिबलासूर्पपर्णीशालपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकाशतावरीश्वदंष्ट्रानिर्यूहसंयुक्तेन यथासात्म्यं यवागूमण्डादिना तर्पणादिना वा क्रमेणोपचारः| मुद्गमसूरहरेणुमकुष्ठकाढकीयूषैर्वा लावकपिञ्जलशशहरिणैणकालपुच्छकरसैरीषदम्लैरनम्लैर्वा क्रमशोऽग्निं सन्धुक्षयेत्| अनुबन्धे त्वस्य दीपनीयपाचनीयोपशमनीयसङ्ग्रहणीयान् योगान् सम्प्रयोजयेदिति||५०||
🔊 Audio coming soon
ఆమాన్వయమితి ఆమయుక్తం| లంఘనపాచనాభ్యాముపాచరేదిత్యనేన యత్ పూర్వమామాతిసారే సామాన్యవిధానముక్తం తదిహ నానుమన్యతే; పిత్తం హి సరం, తత్ర చ ప్రవర్తనే క్రియమాణేఽతియోగభయం స్యాదితి భావః| యత్తు విరేచనమిహ వక్తవ్యం తత్ సామగ్రీవిశేషసంపత్తావేవ| లంఘితస్య చేత్యాదౌ సూర్పపర్ణీ ముద్గమాషపర్ణ్యౌ| నిర్వ్యూహశబ్దేన చ షడంగవిధానసిద్ధం జలముచ్యతే, యవాగ్వాదిసాధనే తస్యైవాధికారాత్| అనుబంధే త్వస్యేతి పిత్తాతిసారానుబంధే| ఇమానితి వక్ష్యమాణాన్||50||
Adhikarana 23 (51-56) · Śloka 56
సక్షౌద్రాతివిషం పిష్ట్వా వత్సకస్య ఫలత్వచం| పిబేత్ పిత్తాతిసారఘ్నం తండులోదకసంయుతం||51|| కిరాతతిక్తకో ముస్తం వత్సకః సరసాంజనః| బిల్వం దారుహరిద్రా త్వక్ హ్రీబేరం సదురాలభం||52|| చందనం చ మృణాలం చ నాగరం లోధ్రముత్పలం| తిలా మోచరసో లోధ్రం సమంగా కమలోత్పలం||53|| ఉత్పలం ధాతకీపుష్పం దాడిమత్వఙ్మహౌషధం| కట్ఫలం నాగరం పాఠా జంబ్వామ్రాస్థిదురాలభాః||54|| యోగాః షడేతే సక్షౌద్రాస్తండులోదకసంయుతాః| పేయాః పిత్తాతిసారఘ్నాః శ్లోకార్ధేన నిదర్శితాః||55|| జీర్ణోషధానాం శస్యంతే యథాయోగం ప్రకల్పితైః| రసైః సాంగ్రాహికైర్యుక్తాః పురాణా రక్తశాలయః||56||
सक्षौद्रातिविषं पिष्ट्वा वत्सकस्य फलत्वचम्| पिबेत् पित्तातिसारघ्नं तण्डुलोदकसंयुतम्||५१|| किराततिक्तको मुस्तं वत्सकः सरसाञ्जनः| बिल्वं दारुहरिद्रा त्वक् ह्रीबेरं सदुरालभम्||५२|| चन्दनं च मृणालं च नागरं लोध्रमुत्पलम्| तिला मोचरसो लोध्रं समङ्गा कमलोत्पलम्||५३|| उत्पलं धातकीपुष्पं दाडिमत्वङ्महौषधम्| कट्फलं नागरं पाठा जम्ब्वाम्रास्थिदुरालभाः||५४|| योगाः षडेते सक्षौद्रास्तण्डुलोदकसंयुताः| पेयाः पित्तातिसारघ्नाः श्लोकार्धेन निदर्शिताः||५५|| जीर्णोषधानां शस्यन्ते यथायोगं प्रकल्पितैः| रसैः साङ्ग्राहिकैर्युक्ताः पुराणा रक्तशालयः||५६||
🔊 Audio coming soon
ఫలత్వచమితి ఫలం చ త్వక్ చేతి ఫలత్వచం| మృణాలం ఉషీరం| సమంగా ఖాదిరీ; ‘వరాహక్రాంతా’ ఇత్యన్యే||51-56||
Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 62
పిత్తాతిసారో దీపాగ్నేః క్షిప్రం సముపశామ్యతి| అజాక్షీరప్రయోగేణ బలం వర్ణశ్చ వర్ధతే||57|| బహుదోషస్య దీప్తాగ్నేః సప్రాణస్య న తిష్ఠతి| పైత్తికో యద్యతీసారః పయసా తం విరేచయేత్||58|| పలాశఫలనిర్యూహం పయసా సహ పాయయేత్| తతోఽనుపాయయేత్ కోష్ణం క్షీరమేవ యథాబలం||59|| ప్రవాహితే తేన మలే ప్రశామ్యత్యుదరామయః| పలాశవత్ ప్రయోజ్యా వా త్రాయమాణా విశోధినీ||60|| సాంసర్గ్యాం క్రియమాణాయాం శూలం యద్యనువర్తతే| స్రుతదోషస్య తం శీఘ్రం యథావదనువాసయేత్||61|| శతపుష్పావరీభ్యాం చ పయసా మధుకేన చ| తైలపాదం ఘృతం సిద్ధం సబిల్వమనువాసనం||62||
पित्तातिसारो दीपाग्नेः क्षिप्रं समुपशाम्यति| अजाक्षीरप्रयोगेण बलं वर्णश्च वर्धते||५७|| बहुदोषस्य दीप्ताग्नेः सप्राणस्य न तिष्ठति| पैत्तिको यद्यतीसारः पयसा तं विरेचयेत्||५८|| पलाशफलनिर्यूहं पयसा सह पाययेत्| ततोऽनुपाययेत् कोष्णं क्षीरमेव यथाबलम्||५९|| प्रवाहिते तेन मले प्रशाम्यत्युदरामयः| पलाशवत् प्रयोज्या वा त्रायमाणा विशोधिनी||६०|| सांसर्ग्यां क्रियमाणायां शूलं यद्यनुवर्तते| स्रुतदोषस्य तं शीघ्रं यथावदनुवासयेत्||६१|| शतपुष्पावरीभ्यां च पयसा मधुकेन च| तैलपादं घृतं सिद्धं सबिल्वमनुवासनम्||६२||
🔊 Audio coming soon
న తిష్ఠతి న నివర్తతే| పలాశవదితి ఉక్తపలాశఫలవిధానేన| సాంసర్గ్యామితి పేయాదిక్రమే| శతపుష్పేత్యాదౌ వరీ శతావరీ| అనువాసనం ‘దద్యాత్’ ఇతి శేషః||57-62||
Adhikarana 25 (63-68) · Śloka 68
కృతానువాసనస్యాస్య కృతసంసర్జనస్య చ| వర్తతే యద్యతీసారః పిచ్ఛాబస్తిరతః పరం||63|| పరివేష్ట్య కుశైరార్ద్రైరార్ద్రవృంతాని శాల్మలేః| కృష్ణమృత్తికయాఽఽలిప్య స్వేదయేద్గోమయాగ్నినా||64|| సుశుష్కాం మృత్తికాం జ్ఞాత్వా తాని వృంతాని శాల్మలేః| శృతే పయసి మృద్నీయాదాపోథ్యోలూఖలే తతః||65|| పిండం ముష్టిసమం ప్రస్థే తత్ పూతం తైలసర్పిషోః| స్నేహితం మాత్రయా యుక్తం కల్కేన మధుకస్య చ||66|| బస్తిమభ్యక్తగాత్రాయ దద్యాత్ ప్రత్యాగతే తతః| స్నాత్వా భుంజీత పయసా జాంగలానాం రసేన వా||67|| పిత్తాతిసారజ్వరశోథగుల్మజీర్ణాతిసారగ్రహణీప్రదోషాన్| జయత్యయం శీఘ్రమతిప్రవృద్ధాన్ విరేచనాస్థాపనయోశ్చ బస్తిః ||68||
कृतानुवासनस्यास्य कृतसंसर्जनस्य च| वर्तते यद्यतीसारः पिच्छाबस्तिरतः परम्||६३|| परिवेष्ट्य कुशैरार्द्रैरार्द्रवृन्तानि शाल्मलेः| कृष्णमृत्तिकयाऽऽलिप्य स्वेदयेद्गोमयाग्निना||६४|| सुशुष्कां मृत्तिकां ज्ञात्वा तानि वृन्तानि शाल्मलेः| शृते पयसि मृद्नीयादापोथ्योलूखले ततः||६५|| पिण्डं मुष्टिसमं प्रस्थे तत् पूतं तैलसर्पिषोः| स्नेहितं मात्रया युक्तं कल्केन मधुकस्य च||६६|| बस्तिमभ्यक्तगात्राय दद्यात् प्रत्यागते ततः| स्नात्वा भुञ्जीत पयसा जाङ्गलानां रसेन वा||६७|| पित्तातिसारज्वरशोथगुल्मजीर्णातिसारग्रहणीप्रदोषान्| जयत्ययं शीघ्रमतिप्रवृद्धान् विरेचनास्थापनयोश्च बस्तिः ||६८||
🔊 Audio coming soon
పరివేష్ట్యేత్యాదినా పిచ్ఛాబస్తిమాహ| శృతే పయసీత్యత్ర పానీయమాత్రేణైవ పయః శృతం జ్ఞేయం| ప్రస్థ ఇతి శృతే పయసీత్యస్య విశేషణం| వృంతాని శాల్మలేః ఉలూఖలే ఆపోథ్య తత ఆపోథితాత్ పిండం ముష్టిసమం శృతే ప్రస్థే పయసి మృద్నీయాదితి యోజనా| మాత్రయేతి వచనాత్ తైలసర్పిషోరత్ర తావతీ మాత్రా యావత్యా స్నేహనమాత్రం భవతి, తథా యష్టీమధుకల్కస్యాపి తావతీ మాత్రా యావత్యా ఘనో బస్తిర్భవతి||63-68||
Adhikarana 26 (69-70) · Śloka 70
పిత్తాతిసారీ యస్త్వేతాం క్రియాం ముక్త్వా నిషేవతే| పిత్తలాన్యన్నపానాని తస్య పిత్తం మహాబలం||69|| కుర్యాద్రక్తాతిసారం తు రక్తమాశు ప్రదూషయేత్| తృష్ణాం శూలం విదాహం చ గుదపాకం చ దారుణం||70||
पित्तातिसारी यस्त्वेतां क्रियां मुक्त्वा निषेवते| पित्तलान्यन्नपानानि तस्य पित्तं महाबलम्||६९|| कुर्याद्रक्तातिसारं तु रक्तमाशु प्रदूषयेत्| तृष्णां शूलं विदाहं च गुदपाकं च दारुणम्||७०||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాతిసారీత్యాదినా పిత్తాతిసారస్యైవ హేతువిశేషకృతావస్థాభేదరూపం రక్తాతిసారం దర్శయతి| అయం చ రక్తాతిసారో యద్యపి పిత్తాతిసారోత్తరకాలభావితయేహోక్తః, తథాఽపి పిత్తాతిప్రకోపేణ రక్తదుష్ట్యా చ ప్రథమమపి భవత్యేవాయం దృష్టత్వాదితి జ్ఞేయం| తేనాత్రోత్పత్తిక్రమాభిధానమతంత్రతం | యథా “పాండురోగీ తు యోఽత్యర్థం” (చి.అ.16) ఇత్యాదినోక్తకామలోత్పాదే యథోక్తక్రమం వినాఽపి కామలా భవతి| ఏవమపి చాస్య రక్తాతీసారస్య పిత్తజన్యత్వాత్ పైత్తికే ఏవావరోధః; తేన షట్సంఖ్యా న వ్యాహన్యతే| అతీసారస్య యత్ ప్రసృతాయాం సిద్ధౌ ఆమరక్తశకృత్పిత్తవాతకఫానతీసారకారకానభిధాయోక్తం- “షణ్ణామేషాం ద్విసంసర్గాత్త్రింశద్భేదా భవంతి తే| కేవలైః సహ షట్త్రింశత్” (సి.అ.8) ఇతి, తదప్యత్రైవ షట్కేఽంతర్భావనీయం, తత్ర సూక్ష్మభేదగణనయా స భేదః కృత ఇత్యవిరోధః||69-70||
Adhikarana 27 (71-76) · Śloka 76
తత్ర చ్ఛాగం పయః శస్తం శీతం సమధుశర్కరం| పానార్థం భోజనార్థం చ గుదప్రక్షాలనే తథా||71|| ఓదనం రక్తశాలీనాం పయసా తేన భోజయేత్| రసైః పారావతాదీనాం ఘృతభృష్టైః సశర్కరైః||72|| శశపక్షిమృగాణాం చ శీతానాం ధన్వచారిణాం| రసైరనమ్లైః సఘృతైర్భోజయేత్తం సశర్కరైః||73|| రుధిరం మార్గమాజం వా ఘృతభృష్టం ప్రశస్యతే| కాశ్మర్యఫలయూషో వా కించిదమ్లః సశర్కరః||74|| నీలోత్పలం మోచరసం సమంగా పద్మకేశరం| అజాక్షీరయుతం దద్యాజ్జీర్ణే చ పయసౌదనం||75|| దుర్బలం పాయయిత్వా వా తస్యైవోపరి భోజయేత్| ప్రాగ్భక్తం నవనీతం వా దద్యాత్ సమధుశర్కరం||76||
तत्र च्छागं पयः शस्तं शीतं समधुशर्करम्| पानार्थं भोजनार्थं च गुदप्रक्षालने तथा||७१|| ओदनं रक्तशालीनां पयसा तेन भोजयेत्| रसैः पारावतादीनां घृतभृष्टैः सशर्करैः||७२|| शशपक्षिमृगाणां च शीतानां धन्वचारिणाम्| रसैरनम्लैः सघृतैर्भोजयेत्तं सशर्करैः||७३|| रुधिरं मार्गमाजं वा घृतभृष्टं प्रशस्यते| काश्मर्यफलयूषो वा किञ्चिदम्लः सशर्करः||७४|| नीलोत्पलं मोचरसं समङ्गा पद्मकेशरम्| अजाक्षीरयुतं दद्याज्जीर्णे च पयसौदनम्||७५|| दुर्बलं पाययित्वा वा तस्यैवोपरि भोजयेत्| प्राग्भक्तं नवनीतं वा दद्यात् समधुशर्करम्||७६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర ఛాగమిత్యాదౌ వ్యంజనార్థమితి భోజ్యోపకరణార్థం| పయసా తేనేతి ఛాగేన పయసా| మృగస్యేదం మార్గం, అజస్యేదమాజం, రుధిరమితి యోజనా||71-76||
Adhikarana 28 (77-79) · Śloka 79
ప్రాశ్య క్షీరోత్థితం సర్పిః కపింజలరసాశనః| త్ర్యహాదారోగ్యమాప్నోతి పయసా క్షీరభుక్ తథా||77|| పీత్వా శతావరీకల్కం పయసా క్షీరభుగ్జయేత్| రక్తాతిసారం పీత్వా వా తయా సిద్ధం ఘృతం నరః||78|| ఘృతం యవాగూమండేన కుటజస్య ఫలైః శృతం| పేయం తస్యాను పాతవ్యా పేయా రక్తోపశాంతయే||79||
प्राश्य क्षीरोत्थितं सर्पिः कपिञ्जलरसाशनः| त्र्यहादारोग्यमाप्नोति पयसा क्षीरभुक् तथा||७७|| पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग्जयेत्| रक्तातिसारं पीत्वा वा तया सिद्धं घृतं नरः||७८|| घृतं यवागूमण्डेन कुटजस्य फलैः शृतम्| पेयं तस्यानु पातव्या पेया रक्तोपशान्तये||७९||
🔊 Audio coming soon
ప్రాశ్యేత్యాదౌ క్షీరోత్థితం సర్పిః పయసా ప్రాశ్యేతి సంబంధః| కపింజలః గౌరతిత్తిరిః| క్షీరం భుంక్తే ఇతి క్షీరభుక్| తయేతి శతావర్యా| యవాగూమండేన పేయమితి సంబంధః||77-79||
Adhikarana 29 (80-81) · Śloka 81
త్వక్ చ దారుహరిద్రాయాః కుటజస్య ఫలాని చ| పిప్పలీ శృంగవేరం చ ద్రాక్షా కటుకరోహిణీ||80|| షడ్భిరేతైర్ఘృతం సిద్ధం పేయామండావచారితం| అతీసారం జయేచ్ఛీఘ్రం త్రిదోషమపి దారుణం||81||
त्वक् च दारुहरिद्रायाः कुटजस्य फलानि च| पिप्पली शृङ्गवेरं च द्राक्षा कटुकरोहिणी||८०|| षड्भिरेतैर्घृतं सिद्धं पेयामण्डावचारितम्| अतीसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम्||८१||
🔊 Audio coming soon
షడ్భిరేతైరితిపదం యథాలాభనిషేధార్థం||80-81||
Adhikarana 30 (82-84) · Śloka 84
కృష్ణమృన్మధుకం శంఖం రుధిరం తండులోదకం| పీతమేకత్ర సక్షౌద్రం రక్తసంగ్రహణం పరం||82|| పీతః ప్రియంగుకాకల్కః సక్షౌద్రస్తండులాంభసా| రక్తస్రావం జయేచ్ఛీఘ్రం ధన్వమాంసరసాశినః||83|| కల్కస్తిలానాం కృష్ణానాం శర్కరాపంచభాగికః| ఆజేన పయసా పీతః సద్యో రక్తం నియచ్ఛతి||84||
कृष्णमृन्मधुकं शङ्खं रुधिरं तण्डुलोदकम्| पीतमेकत्र सक्षौद्रं रक्तसङ्ग्रहणं परम्||८२|| पीतः प्रियङ्गुकाकल्कः सक्षौद्रस्तण्डुलाम्भसा| रक्तस्रावं जयेच्छीघ्रं धन्वमांसरसाशिनः||८३|| कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करापञ्चभागिकः| आजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति||८४||
🔊 Audio coming soon
కృష్ణమృదిత్యాదౌ రుధిరం శోణితం, కేచిత్ కుంకుమమాహుః| శర్కరాపంచభాగిక ఇతి అత్ర శర్కరాయాః పంచమేన భాగేన కృష్ణతిలదానం; ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “కృష్ణతిలాఞ్ శర్కరాపాదికాంఛాగీపయసా” ఇతి||82-84||
Adhikarana 31 (85-86) · Śloka 86
పలం వత్సకబీజస్య శ్రపయిత్వా రసం పిబేత్| యో రసాశీ జయేచ్ఛీఘ్రం స పైత్తం జఠరామయం||85|| పీత్వా సశర్కరాక్షౌద్రం చందనం తండులాంభసా| దాహతృష్ణాప్రమేహేభ్యో రక్తస్రావాచ్చ ముచ్యతే||86||
पलं वत्सकबीजस्य श्रपयित्वा रसं पिबेत्| यो रसाशी जयेच्छीघ्रं स पैत्तं जठरामयम्||८५|| पीत्वा सशर्कराक्षौद्रं चन्दनं तण्डुलाम्भसा| दाहतृष्णाप्रमेहेभ्यो रक्तस्रावाच्च मुच्यते||८६||
🔊 Audio coming soon
పలమిత్యాదౌ రసమితి క్వాథం| రసాశీతి మాంసరసేన భుంజానః||85-86||
Adhikarana 32 (87-88) · Śloka 88
గుదో బహుభిరుత్థానైర్యస్య పిత్తేన పచ్యతే| సేచయేత్తం సుశీతేన పటోలమధుకాంబునా||87|| పంచవల్కమధూకానాం రసైరిక్షురసైర్ఘృతైః| ఛాగైర్గవ్యైః పయోభిర్వా శర్కరాక్షౌద్రసంయుతైః||88||
गुदो बहुभिरुत्थानैर्यस्य पित्तेन पच्यते| सेचयेत्तं सुशीतेन पटोलमधुकाम्बुना||८७|| पञ्चवल्कमधूकानां रसैरिक्षुरसैर्घृतैः| छागैर्गव्यैः पयोभिर्वा शर्कराक्षौद्रसंयुतैः||८८||
🔊 Audio coming soon
క్షౌద్రసంయుతైరిత్యంతం సేచయేదిత్యనువర్తతే||87-88||
Adhikarana 33 (89-92) · Śloka 93
ప్రక్షాలనానాం కల్కైర్వా ససర్పిష్కైః ప్రలేపయేత్| ఏషాం వా సుకృతైశ్చూర్ణైస్తం గుదం ప్రతిసారయేత్||89|| ధాతకీలోధ్రచూర్ణైర్వా సమాంశైః ప్రతిసారయేత్| తథా స్రవతి నో రక్తం గుదం తైః ప్రతిసారితం||90|| పక్వతా ప్రశమం యాతి వేదనా చోపశామ్యతి| యథోక్తైః సేచనైః శీతైః శోణితేఽతిస్రవత్యపి||91|| గుదవంక్షణకట్యూరు సేచయేద్ఘృతభావితం| చందనాద్యేన తైలేన శతధౌతేన సర్పిషా||92|| కార్పాససంగృహీతేన సేచయేద్గుదవంక్షణం|93|
प्रक्षालनानां कल्कैर्वा ससर्पिष्कैः प्रलेपयेत्| एषां वा सुकृतैश्चूर्णैस्तं गुदं प्रतिसारयेत्||८९|| धातकीलोध्रचूर्णैर्वा समांशैः प्रतिसारयेत्| तथा स्रवति नो रक्तं गुदं तैः प्रतिसारितम्||९०|| पक्वता प्रशमं याति वेदना चोपशाम्यति| यथोक्तैः सेचनैः शीतैः शोणितेऽतिस्रवत्यपि||९१|| गुदवङ्क्षणकट्यूरु सेचयेद्घृतभावितम्| चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा||९२|| कार्पाससङ्गृहीतेन सेचयेद्गुदवङ्क्षणम्|९३|
🔊 Audio coming soon
ప్రక్షాలనానామితి ప్రక్షాలనార్థముక్తానాం పటోలమధుకాదీనాం| ప్రతిసారయేత్ అవచూర్ణయేత్||89-92||-
Adhikarana 34 (93-95) · Śloka 96
అల్పాల్పం బహుశో రక్తం సశూలముపవేశ్యతే||93|| యదా వాయుర్విబద్ధశ్చ కృచ్ఛ్రం చరతి వా న వా| పిచ్ఛాబస్తిం తదా తస్య యథోక్తముపకల్పయేత్||94|| ప్రపౌండరీకసిద్ధేన సర్పిషా చానువాసయేత్| ప్రాయశో దుర్బలగుదాశ్చిరకాలాతిసారిణః||95|| తస్మాదభీక్ష్ణశస్తేషాం గుదే స్నేహం ప్రయోజయేత్|96|
अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सशूलमुपवेश्यते||९३|| यदा वायुर्विबद्धश्च कृच्छ्रं चरति वा न वा| पिच्छाबस्तिं तदा तस्य यथोक्तमुपकल्पयेत्||९४|| प्रपौण्डरीकसिद्धेन सर्पिषा चानुवासयेत्| प्रायशो दुर्बलगुदाश्चिरकालातिसारिणः||९५|| तस्मादभीक्ष्णशस्तेषां गुदे स्नेहं प्रयोजयेत्|९६|
🔊 Audio coming soon
పిచ్ఛాబస్తిం తదా తస్య యథోక్తమితి అత్రైవ ‘పరివేష్ట్య’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం| గుదే స్నేహం ప్రయోజయేదితి అత్ర స్నేహభావితపిచుప్రణయనేన గుదే స్నేహప్రయోగమిచ్ఛంతి; అన్యే తు ప్రకృతత్వాదనువాసనేనైవాత్ర ప్రయోగమాహుః||93-95||-
Adhikarana 35 (96-100) · Śloka 101
పవనోఽతిప్రవృత్తో హి స్వే స్థానే లభతేఽధికం||96|| బలం తస్య సపిత్తస్య జయార్థే బస్తిరుత్తమః| రక్తం విట్సహితం పూర్వం పశ్చాద్వా యోఽతిసార్యతే||97|| శతావరీఘృతం తస్య లేహార్థముపకల్పయేత్| శర్కరార్ధాంశికం లీఢం నవనీతం నవోద్ధృతం||98|| క్షౌద్రపాదం జయేచ్ఛీఘ్రం తం వికారం హితాశినః| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థశుంగానాపోథ్య వాసయేత్||99|| అహోరాత్రం జలే తప్తే ఘృతం తేనాంభసా పచేత్| తదర్ధశర్కరాయుక్తం లిహ్యాత్ సక్షౌద్రపాదికం||100|| అధో వా యది వాఽప్యూర్ధ్వం యస్య రక్తం ప్రవర్తతే|101|
पवनोऽतिप्रवृत्तो हि स्वे स्थाने लभतेऽधिकम्||९६|| बलं तस्य सपित्तस्य जयार्थे बस्तिरुत्तमः| रक्तं विट्सहितं पूर्वं पश्चाद्वा योऽतिसार्यते||९७|| शतावरीघृतं तस्य लेहार्थमुपकल्पयेत्| शर्करार्धांशिकं लीढं नवनीतं नवोद्धृतम्||९८|| क्षौद्रपादं जयेच्छीघ्रं तं विकारं हिताशिनः| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गानापोथ्य वासयेत्||९९|| अहोरात्रं जले तप्ते घृतं तेनाम्भसा पचेत्| तदर्धशर्करायुक्तं लिह्यात् सक्षौद्रपादिकम्||१००|| अधो वा यदि वाऽप्यूर्ध्वं यस्य रक्तं प्रवर्तते|१०१|
🔊 Audio coming soon
స్వే స్థానే ఇతి పక్వాశయకట్యాదౌ| బస్తిరితి సామాన్యవచనాదనువాసనం నిరూహశ్చ జ్ఞేయః| శతావరీఘృతమితి “శతావరీమూలతులాశ్చతస్రః” (చి.అ.30) ఇత్యాదినా యోనివ్యాపదుక్తం శతావరీఘృతం| వికారమితి ‘రక్తం సవిట్’ ఇత్యాదినోక్తం||96-100||-
Adhikarana 36 (101) · Śloka 102
యస్త్వేవం దుర్బలో మోహాత్ పిత్తలాన్యేవ సేవతే||101|| దారుణం స వలీపాకం ప్రాప్య శీఘ్రం విపద్యతే|102|
यस्त्वेवं दुर्बलो मोहात् पित्तलान्येव सेवते||१०१|| दारुणं स वलीपाकं प्राप्य शीघ्रं विपद्यते|१०२|
🔊 Audio coming soon
వలీపాకమితి గుదవలీపాకం||101||-
Adhikarana 37 (102-103) · Śloka 104
శ్లేష్మాతిసారే ప్రథమం హితం లంఘనపాచనం||102|| యోజ్యశ్చామాతిసారఘ్నో యథోక్తో దీపనో గణః| లంఘితస్యానుపూర్వ్యాం చ కృతాయాం న నివర్తతే||103|| కఫజో యద్యతీసారః కఫఘ్నైస్తముపాచరేత్|104|
श्लेष्मातिसारे प्रथमं हितं लङ्घनपाचनम्||१०२|| योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपनो गणः| लङ्घितस्यानुपूर्व्यां च कृतायां न निवर्तते||१०३|| कफजो यद्यतीसारः कफघ्नैस्तमुपाचरेत्|१०४|
🔊 Audio coming soon
దీపనో గణ ఇతి ‘శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ’ ఇత్యాదినోక్తః||102-103||-
Adhikarana 38 (104-112) · Śloka 113
బిల్వం కర్కటికా ముస్తమభయా విశ్వభేషజం||104|| వచా విడంగం భూతీకం ధాన్యకం దేవదారు చ| కుష్ఠం సాతివిషా పాఠా చవ్యం కటుకరోహిణీ||105|| పిప్పలీ పిప్పలీమూలం చిత్రకం హస్తిపిప్పలీ| యోగాంఛ్లోకార్ధవిహితాంశ్చతురస్తాన్ ప్రయోజయేత్||106|| శృతాంఛ్లేష్మాతిసారేషు కాయాగ్నిబలవర్ధనాన్| అజాజీమసితాం పాఠాం నాగరం మరిచాని చ||107|| ధాతకీద్విగుణం దద్యాన్మాతులుంగరసాప్లుతం| రసాంజనం సాతివిషం కుటజస్య ఫలాని చ||108|| ధాతకీద్విగుణం దద్యాత్ పాతుం సక్షౌద్రనాగరం| ధాతకీ నాగరం బిల్వం లోధ్రం పద్మస్య కేశరం||109|| జంబూత్వఙ్నాగరం ధాన్యం పాఠా మోచరసో బలా| సమంగా ధాతకీ బిల్వమధ్యం జంబ్వామ్రయోస్త్వచః||110|| కపిత్థాని విడంగాని నాగరం మరిచాని చ| చాంగేరీకోలతక్రామ్లాంశ్చతురస్తాన్ కఫోత్తరే||111|| శ్లోకార్ధవిహితాన్ దద్యాత్ సస్నేహలవణాన్ ఖడాన్| కపిత్థమధ్యం లీఢ్వా తు సవ్యోషక్షౌద్రశర్కరం||112|| కట్ఫలం మధుయుక్తం వా ముచ్యతే జఠరామయాత్|113|
बिल्वं कर्कटिका मुस्तमभया विश्वभेषजम्||१०४|| वचा विडङ्गं भूतीकं धान्यकं देवदारु च| कुष्ठं सातिविषा पाठा चव्यं कटुकरोहिणी||१०५|| पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली| योगाञ्छ्लोकार्धविहितांश्चतुरस्तान् प्रयोजयेत्||१०६|| शृताञ्छ्लेष्मातिसारेषु कायाग्निबलवर्धनान्| अजाजीमसितां पाठां नागरं मरिचानि च||१०७|| धातकीद्विगुणं दद्यान्मातुलुङ्गरसाप्लुतम्| रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य फलानि च||१०८|| धातकीद्विगुणं दद्यात् पातुं सक्षौद्रनागरम्| धातकी नागरं बिल्वं लोध्रं पद्मस्य केशरम्||१०९|| जम्बूत्वङ्नागरं धान्यं पाठा मोचरसो बला| समङ्गा धातकी बिल्वमध्यं जम्ब्वाम्रयोस्त्वचः||११०|| कपित्थानि विडङ्गानि नागरं मरिचानि च| चाङ्गेरीकोलतक्राम्लांश्चतुरस्तान् कफोत्तरे||१११|| श्लोकार्धविहितान् दद्यात् सस्नेहलवणान् खडान्| कपित्थमध्यं लीढ्वा तु सव्योषक्षौद्रशर्करम्||११२|| कट्फलं मधुयुक्तं वा मुच्यते जठरामयात्|११३|
🔊 Audio coming soon
కఫఘ్నైస్తముపాచరేదిత్యుక్తం, తేన కఫఘ్నాన్ బిల్వకర్కటకేత్యాదినా యోగానాహ| ధాతకీద్విగుణమితి ఏకద్రవ్యాపేక్షయా ద్విగుణయా ధాతక్యా యుక్తం| అజాజీమిత్యాదౌ అసితామితి పిప్పలీం| జతూకర్ణే హ్యయం యోగః “పాఠాఽజాజీవ్యోషఫలపూరం ధాతకీద్విగుణం”| ఇత్యుక్తః||104-112||-
Adhikarana 39 (113-116) · Śloka 116
కణాం మధుయుతాం పీత్వా తక్రం పీత్వా సచిత్రకం||113|| జగ్ధ్వా వా బాలబిల్వాని ముచ్యతే జఠరామయాత్| బాలబిల్వం గుడం తైలం పిప్పలీం విశ్వభేషజం| లిహ్యాద్వాతే ప్రతిహతే సశూలః సప్రవాహికః||114|| భోజ్యం మూలకషాయేణ వాతఘ్నైశ్చోపసేవనైః| వాతాతిసారవిహితైర్యూషైర్మాంసరసైః ఖడైః||115|| పూర్వోక్తమమ్లసర్పిర్వా షట్పలం వా యథాబలం| పురాణం వా ఘృతం దద్యాద్యవాగూమండమిశ్రితం||116||
कणां मधुयुतां पीत्वा तक्रं पीत्वा सचित्रकम्||११३|| जग्ध्वा वा बालबिल्वानि मुच्यते जठरामयात्| बालबिल्वं गुडं तैलं पिप्पलीं विश्वभेषजम्| लिह्याद्वाते प्रतिहते सशूलः सप्रवाहिकः||११४|| भोज्यं मूलकषायेण वातघ्नैश्चोपसेवनैः| वातातिसारविहितैर्यूषैर्मांसरसैः खडैः||११५|| पूर्वोक्तमम्लसर्पिर्वा षट्पलं वा यथाबलम्| पुराणं वा घृतं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्||११६||
🔊 Audio coming soon
కణాం మధుయుతామిత్యత్ర కణా పిప్పలీ; అన్యే ‘కణాన్’ ఇతి పఠంతి, కణానిత్యనేన చ షష్టికతండులాన్ గ్రాహయంతి| వాతే ప్రతిహతే ఇతి బద్ధే వాతే| ఉపసేవనైరితి వ్యంజనైః| పూర్వోక్తమమ్లసర్పిరితి “చాంగేరీకోలదధ్యమ్లం” ఇత్యాదినోక్తం||113-116||
Adhikarana 40 (117-120) · Śloka 120
వాతశ్లేష్మవిబంధే వా కఫే వాఽతిస్రవత్యపి| శూలే ప్రవాహికాయాం వా పిచ్ఛాబస్తిం ప్రయోజయేత్||117|| పిప్పలీబిల్వకుష్ఠానాం శతాహ్వావచయోరపి| కల్కైః సలవణైర్యుక్తం పూర్వోక్తం సన్నిధాపయేత్||118|| ప్రత్యాగతే సుఖం స్నాతం కృతాహారం దినాత్యయే| బిల్వతైలేన మతిమాన్సుఖోష్ణేనానువాసయేత్||119|| వచాంతైరథవా కల్కైస్తైలం పక్త్వాఽనువాసయేత్| బహుశః కఫవాతార్తస్తథా స లభతే సుఖం||120||
वातश्लेष्मविबन्धे वा कफे वाऽतिस्रवत्यपि| शूले प्रवाहिकायां वा पिच्छाबस्तिं प्रयोजयेत्||११७|| पिप्पलीबिल्वकुष्ठानां शताह्वावचयोरपि| कल्कैः सलवणैर्युक्तं पूर्वोक्तं सन्निधापयेत्||११८|| प्रत्यागते सुखं स्नातं कृताहारं दिनात्यये| बिल्वतैलेन मतिमान्सुखोष्णेनानुवासयेत्||११९|| वचान्तैरथवा कल्कैस्तैलं पक्त्वाऽनुवासयेत्| बहुशः कफवातार्तस्तथा स लभते सुखम्||१२०||
🔊 Audio coming soon
పిచ్ఛాబస్తిం ప్రయోజయేదితి యదుక్తం తత్ర పిచ్ఛాబస్తేర్విశేషమాహ- పిప్పలీత్యాది| పూర్వోక్తమితి అత్రైవ పూర్వోక్తం పిచ్ఛాబస్తిం పిప్పల్యాదికల్కైర్యుక్తం, సన్నిధాపయేదితి దాపయేత్| బిల్వతైలేనేతి సిద్ధౌ “దశమూలం బలా రాస్నా” (సి.అ.4) ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణబిల్వతైలేన| వచాంతైరితి “పిప్పలీబిల్వకుష్ఠానాం శతాహ్వావచయోరపి” ఇత్యత్రోక్తైర్వచాంతైః||117-120||
Adhikarana 41 (121) · Śloka 121
స్వే స్థానే మారుతోఽవశ్యం వర్ధతే కఫసంక్షయే| స వృద్ధః సహసా హన్యాత్తస్మాత్తం త్వరయా జయేత్||121||
स्वे स्थाने मारुतोऽवश्यं वर्धते कफसङ्क्षये| स वृद्धः सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||१२१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సర్వాతిసారేషు పక్వాశయవ్యాపకత్వేన వాయురవశ్యం వృద్ధో భవతి, స చాశుకారితయా త్వరయా జేతవ్య ఇతి దర్శయన్నాహ- స్వే స్థానే ఇత్యాది| కఫసంక్షయాదిత్యనేన కఫసంక్షయే రూక్షశరీరతయా వాయుః కుప్యతి, శ్లేష్మశోణితే వృద్ధే తదుపస్నేహితశరీరే వాయుర్నివృత్తప్రసరో భవతీతి||121||
Adhikarana 42 (122) · Śloka 122
వాతస్యాను జయేత్ పిత్తం, పిత్తస్యాను జయేత్ కఫం| త్రయాణాం వా జయేత్ పూర్వం యో భవేద్బలవత్తమః||122||
वातस्यानु जयेत् पित्तं, पित्तस्यानु जयेत् कफम्| त्रयाणां वा जयेत् पूर्वं यो भवेद्बलवत्तमः||१२२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వం జ్వరాధ్యాయే సన్నిపాతచికిత్సాయా “కఫస్థానానుపూర్వ్యా వా” (చి.అ.3) ఇత్యనేన కఫపిత్తవాతానాం క్రమేణ చికిత్సోక్తా అతీసారేఽపి త్రిదోషజే కదాచిత్ స్యాదిత్యాశంక్యాత్ర విశిష్టం క్రమమాహ- వాతస్యాన్విత్యాది| అయం చ క్రమో నిరామసన్నిపాతాతిసారే ఏవ జ్ఞేయః; సామే తు ప్రథమమామస్యైవ చికిత్సితం కర్తవ్యం| సమత్రిదోషాతిసారచికిత్సాక్రమభిధాయ విషమత్రిదోషాతిసారచికిత్సాక్రమమాహ- త్రయాణామిత్యాది||122||
Adhikarana 43 (123) · Śloka 123
తత్ర శ్లోకః- ప్రాగుత్పత్తినిమిత్తాని లక్షణం సాధ్యతా న చ| క్రియా చావస్థికీ సిద్ధా నిర్దిష్టా హ్యతిసారిణాం||123||
तत्र श्लोकः- प्रागुत्पत्तिनिमित्तानि लक्षणं साध्यता न च| क्रिया चावस्थिकी सिद्धा निर्दिष्टा ह्यतिसारिणाम्||१२३||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగుత్పత్తీత్యాదినాఽధ్యాయార్థసంగ్రహః||123||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానేఽతిసారచికిత్సితం నామైకోనవింశోఽధ్యాయః||19||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थानेऽतिसारचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానేఽతీసారచికిత్సితం నామైకోనవింశోఽధ్యాయః||19||