Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതശ്ഛര്ദിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातश्छर्दिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ശരീരേ മാര്ഗദ്വയം പ്രധാനമ്- അധോ ഗുദമ്, ഊര്ധ്വം ച മുഖം; തദധോമാര്ഗാതിപ്രവൃത്തദോഷമതീസാരമഭിധായ, ഊര്ധ്വാതിദോഷപ്രവൃത്തിരൂപാ ഛര്ദിരുച്യതേ, ഇതി ഛര്ദ്യധ്യായസമ്ബന്ധഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
യശസ്വിനം ബ്രഹ്മതപോദ്യുതിഭ്യാം ജ്വലന്തമഗ്ന്യര്കസമപ്രഭാവമ്| പുനര്വസും ഭൂതഹിതേ നിവിഷ്ടം പപ്രച്ഛ ശിഷ്യോऽത്രിജമഗ്നിവേശഃ||൩||
यशस्विनं ब्रह्मतपोद्युतिभ्यां ज्वलन्तमग्न्यर्कसमप्रभावम्| पुनर्वसुं भूतहिते निविष्टं पप्रच्छ शिष्योऽत्रिजमग्निवेशः||३||
🔊 Audio coming soon
ബ്രഹ്മണഃ തത്ത്വജ്ഞാനസ്യ തപസശ്ച ദ്യുതീ ബ്രഹ്മതപോദ്യുതീ, താഭ്യാം ജ്വലന്തമ്||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
യാശ്ഛര്ദയഃ പഞ്ച പുരാ ത്വയോക്താ രോഗാധികാരേ ഭിഷജാം വരിഷ്ഠ!| താസാം ചികിത്സാം സനിദാനലിങ്ഗാം യഥാവദാചക്ഷ്വ നൃണാം ഹിതാര്ഥമ്||൪|| തദഗ്നിവേശസ്യ വചോ നിശമ്യ പ്രീതോ ഭിഷക്ശ്രേഷ്ഠ ഇദം ജഗാദ| യാശ്ഛര്ദയഃ പഞ്ച പുരാ മയോക്താസ്താ വിസ്തരേണ ബ്രുവതോ നിബോധ||൫||
याश्छर्दयः पञ्च पुरा त्वयोक्ता रोगाधिकारे भिषजां वरिष्ठ!| तासां चिकित्सां सनिदानलिङ्गां यथावदाचक्ष्व नृणां हितार्थम्||४|| तदग्निवेशस्य वचो निशम्य प्रीतो भिषक्श्रेष्ठ इदं जगाद| याश्छर्दयः पञ्च पुरा मयोक्तास्ता विस्तरेण ब्रुवतो निबोध||५||
🔊 Audio coming soon
രോഗാധികാരേ ഇതി അഷ്ടോദരീയേ (സൂ.അ.൧൯)||൪-൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ദോഷൈഃ പൃഥക്ത്രിപ്രഭവാശ്ചതസ്രോ ദ്ബിഷ്ടാര്ഥയോഗാദപി പഞ്ചമീ സ്യാത്|൬|
दोषैः पृथक्त्रिप्रभवाश्चतस्रो द्बिष्टार्थयोगादपि पञ्चमी स्यात्|६|
🔊 Audio coming soon
പൃഥക് വാതാദിഷു ത്രിഷു മിലിതേഷു ച പ്രഭവ ഉത്പത്തിര്യാസാം താഃ പൃഥക്ത്രിപ്രഭവാശ്ചതസ്രഃ| ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗാദപീത്യത്ര ദ്വിഷ്ടശബ്ദേന പ്രതീപാശുചിപൂത്യാദയോऽപി ദ്വേഷ്യതയാ ഗൃഹ്യന്തേ| ദ്വിഷ്ടപ്രതീപേത്യാദൌ വക്ഷ്യമാണദ്വിഷ്ടാര്ഥച്ഛര്ദിനിദാനേ ദ്വിഷ്ടശബ്ദേന ഗോബലീവര്ദന്യായാത് പ്രതിപുരുഷനിയതദ്വിഷ്ടത്വമുച്യതേ, തേനേഹോക്താര്ഥശബ്ദേന പ്രതിപാദിതാ ഛര്ദിരുച്യതേ|൬|
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
താസാം ഹൃദുത്ക്ലേശകഫപ്രസേകൌ ദ്വേഷോऽശനേ ചൈവ ഹി പൂര്വരൂപമ്||൬||
तासां हृदुत्क्लेशकफप्रसेकौ द्वेषोऽशने चैव हि पूर्वरूपम्||६||
🔊 Audio coming soon
യദ്യപി ഹേത്വഭിധാനപൂര്വകം പൂര്വരൂപാഭിധാനം യുജ്യതേ, ഹേതൂത്തരകാലഭാവിത്വാദേവ പൂര്വരൂപസ്യ; തഥാऽപ്യല്പവക്തവ്യത്വാത് താസാമിത്യാദിനാ പൂര്വരൂപമാഹ| പൂര്വരൂപം ലിങ്ഗാല്പത്വാദുച്യതേ, ഏവമന്യത്രാപി സാക്ഷാത്സൂചിതപൂര്വരൂപാഭിധാനേ ജ്ഞേയമ്||൬||
Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9
വ്യായാമതീക്ഷ്ണൌഷധശോകരോഗഭയോപവാസാദ്യതികര്ശിതസ്യ| വായുര്മഹാസ്രോതസി സമ്പ്രവൃദ്ധ ഉത്ക്ലേശ്യ ദോഷാംസ്തത ഊര്ധ്വമസ്യന്||൭|| ആമാശയോത്ക്ലേശകൃതാം ച മര്മ പ്രപീഡയംശ്ഛര്ദിമുദീരയേത്തു| ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡാമുഖശോഷമൂര്ധനാഭ്യര്തികാസസ്വരഭേദതോദൈഃ||൮|| ഉദ്ഗാരശബ്ദപ്രബലം സഫേനം വിച്ഛിന്നകൃഷ്ണം തനുകം കഷായമ്| കൃച്ഛ്രേണ ചാല്പം മഹതാ ച വേഗേനാര്തോऽനിലാച്ഛര്ദയതീഹ ദുഃഖമ്||൯||
व्यायामतीक्ष्णौषधशोकरोगभयोपवासाद्यतिकर्शितस्य| वायुर्महास्रोतसि सम्प्रवृद्ध उत्क्लेश्य दोषांस्तत ऊर्ध्वमस्यन्||७|| आमाशयोत्क्लेशकृतां च मर्म प्रपीडयंश्छर्दिमुदीरयेत्तु| हृत्पार्श्वपीडामुखशोषमूर्धनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः||८|| उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम्| कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम्||९||
🔊 Audio coming soon
വ്യായാമേത്യാദിനാ വാതജായാ ഹേതുലക്ഷണേ പ്രാഹ| മഹാസ്രോതസീതി കോഷ്ഠേ| ദോഷാനിതി ബഹുവചനം ബഹൂനാമുത്ക്ലേശനീയാനാം വിദ്യമാനത്വാത് തഥാ രക്താദേരപി ഛര്ദ്യാദൌ ദോഷശബ്ദേനാഭിധാനാത്| ഊര്ധ്വക്ഷേപണമാമാശയോത്ക്ലേശേനോദീരിതോ വായുരേവ കരോതി| കിംവാ ആമാശയോദ്വേഗകൃതാനിതി ദ്വിതീയാബഹുവചനം ദോഷാനിത്യസ്യ വിശേഷണമ്| മര്മേതി ഹൃദയമ്| കഷായമിതി കഷായരസം കഷായവര്ണം വാ||൭-൯||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
അജീര്ണകട്വമ്ലവിദാഹ്യശീതൈരാമാശയേ പിത്തമുദീര്ണവേഗമ്| രസായനീഭിര്വിസൃതം പ്രപീഡ്യ മര്മോര്ധ്വമാഗമ്യ വമിം കരോതി||൧൦|| മൂര്ച്ഛാപിപാസാമുഖശോഷമൂര്ധതാല്വക്ഷിസന്താപതമോഭ്രമാര്തഃ| പീതം ഭൃശോഷ്ണം ഹരിതം സതിക്തം ധൂമ്രം ച പിത്തേന വമേത് സദാഹമ്||൧൧||
अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैरामाशये पित्तमुदीर्णवेगम्| रसायनीभिर्विसृतं प्रपीड्य मर्मोर्ध्वमागम्य वमिं करोति||१०|| मूर्च्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः| पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम्||११||
🔊 Audio coming soon
അജീര്ണേത്യാദിനാ പിത്തജായാ ഹേതുലക്ഷണേ ബ്രൂതേ| അജീര്ണേതി അജീര്ണേ ഭോജനമ്| രസായനീഭിരിതി സ്രോതോഭിഃ| മൂര്ധേത്യാദി സന്താപേന സമ്ബധ്യതേ| ധൂമ്രം ധൂമ്രവര്ണമ്||൧൦-൧൧||
Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13
സ്നിഗ്ധാതിഗുര്വാമവിദാഹിഭോജ്യൈഃ സ്വപ്നാദിഭിശ്ചൈവ കഫോऽതിവൃദ്ധഃ| ഉരഃ ശിരോ മര്മ രസായനീശ്ച സര്വാഃ സമാവൃത്യ വമിം കരോതി||൧൨|| തന്ദ്രാസ്യമാധുര്യകഫപ്രസേകസന്തോഷനിദ്രാരുചിഗൌരവാര്തഃ| സ്നിഗ്ധം ഘനം സ്വാദു കഫാദ്വിശുദ്ധം സലോമഹര്ഷോऽല്പരുജം വമേത്തു||൧൩||
स्निग्धातिगुर्वामविदाहिभोज्यैः स्वप्नादिभिश्चैव कफोऽतिवृद्धः| उरः शिरो मर्म रसायनीश्च सर्वाः समावृत्य वमिं करोति||१२|| तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः| स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सलोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु||१३||
🔊 Audio coming soon
സ്നിഗ്ധേത്യാദിനാ കഫജാമാഹ| സന്തോഷോऽത്ര തൃപ്തിഃ, അന്യേ തു സന്തോഷോ മാനസ ഏവാത്ര വ്യാധിപ്രഭാവാദ്ഭവതി| അല്പരുജമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്||൧൨-൧൩||
Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15
സമശ്നതഃ സര്വരസാന് പ്രസക്തമാമപ്രദോഷര്തുവിപര്യയൈശ്ച| സര്വേ പ്രകോപം യുഗപത് പ്രപന്നാശ്ഛര്ദിം ത്രിദോഷാം ജനയന്തി ദോഷാഃ||൧൪|| ശൂലാവിപാകാരുചിദാഹതൃഷ്ണാശ്വാസപ്രമോഹപ്രബലാ പ്രസക്തമ്| ഛര്ദിസ്ത്രിദോഷാല്ലവണാമ്ലനീലസാന്ദ്രോഷ്ണരക്തം വമതാം നൃണാം സ്യാത്||൧൫||
समश्नतः सर्वरसान् प्रसक्तमामप्रदोषर्तुविपर्ययैश्च| सर्वे प्रकोपं युगपत् प्रपन्नाश्छर्दिं त्रिदोषां जनयन्ति दोषाः||१४|| शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम्| छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात्||१५||
🔊 Audio coming soon
സമശ്നത ഇത്യാദിനാ ത്രിദോഷജാമാഹ| സമശ്നതഃ സര്വരസാനിതി പഥ്യാപഥ്യമേലകരൂപതയാ ഭജതഃ, ഉക്തം ഹി- “പഥ്യാപഥ്യമിഹൈകത്ര ഭുക്തം സമശനം മതമ്” (ചി.അ.൧൫) ഇത്യത്ര; ന തു സര്വരസാന് ഭുഞ്ജാനസ്യേത്യര്ഥഃ; സര്വരസഭോജനം ഹി പഥ്യമേവ, തേനേഹ തസ്യ ത്രിദോഷകര്തൃത്വം ന സ്യാത്| പ്രസക്തമിതി നിരന്തരമ്| ആമസ്യ പ്രദോഷഃ ആമപ്രദോഷഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
വിട്സ്വേദമൂത്രാമ്ബുവഹാനി വായുഃ സ്രോതാംസി സംരുധ്യ യദോര്ധ്വമേതി| ഉത്സന്നദോഷസ്യ സമാചിതം തം ദോഷം സമുദ്ധൂയ നരസ്യ കോഷ്ഠാത്||൧൬|| വിണ്മൂത്രയോസ്തത് സമവര്ണഗന്ധം തൃട്ശ്വാസഹിക്കാര്തിയുതം പ്രസക്തമ്| പ്രച്ഛര്ദയേദ്ദുഷ്ടമിഹാതിവേഗാത്തയാऽര്ദിതശ്ചാശു വിനാശമേതി||൧൭||
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति| उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात्||१६|| विण्मूत्रयोस्तत् समवर्णगन्धं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम्| प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति||१७||
🔊 Audio coming soon
വിട്സ്വേദേത്യാദിനാ ഉപദ്രവയുക്താം ഛര്ദിമുപദ്രവാദസാധ്യാമാഹ| വിണ്മൂത്രയോസ്തത്സമഗന്ധവര്ണം ഛര്ദയതീതി വായുനാ വിണ്മൂത്രസ്രോതസാം ദൂഷിതത്വാജ്ജ്ഞേയമ്||൧൬-൧൭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ദ്വിഷ്ടപ്രതീപാശുചിപൂത്യമേധ്യബീഭത്സഗന്ധാശനദര്ശനൈശ്ച| യച്ഛര്ദയേത്തപ്തമനാ മനോധ്നൈര്ദ്വിഷ്ടാര്ഥസംയോഗഭവാ മതാ സാ||൧൮||
द्विष्टप्रतीपाशुचिपूत्यमेध्यबीभत्सगन्धाशनदर्शनैश्च| यच्छर्दयेत्तप्तमना मनोध्नैर्द्विष्टार्थसंयोगभवा मता सा||१८||
🔊 Audio coming soon
ദ്വിഷ്ടേത്യാദിനാ ദ്വിഷ്ടാര്ഥജാമാഹ| ദ്വിഷ്ടാദയോ ഗന്ധേനാശനേന ദര്ശനേന ച യഥായോഗ്യതയാ സമ്ബധ്യന്തേ| അശനം ഭക്ഷണമ്| ദ്വിഷ്ടം പ്രതിപുരുഷാപ്രീതിജനകം, പ്രതീപം വചാദി, കേചിത് പ്രതീപം വാതമാഹുഃ, അശുചി ഉച്ഛിഷ്ടാദി, അമേധ്യം മലിനം, ബീഭത്സം ജുഗുപ്സിതമ്| മനോഘ്നൈരിത്യനേന ദ്വിഷ്ടാദീനാം മധ്യേ യത്കിഞ്ചിത് അശുച്യാദി യം പുരുഷം പ്രാപ്യ മനോഘ്നം ന ഭവതി തം പ്രതി തച്ഛര്ദികാരകം ന ഭവതി, മനോऽനുപഘാതകത്വാദിതി സൂചയതി||൧൮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
ക്ഷീണസ്യ യാ ഛര്ദിരതിപ്രവൃദ്ധാ സോപദ്രവാ ശോണിതപൂയയുക്താ| സചന്ദ്രികാം താം പ്രവദന്ത്യസാധ്യാം സാധ്യാം ചികിത്സേദനുപദ്രവാം ച||൧൯||
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रवृद्धा सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता| सचन्द्रिकां तां प्रवदन्त्यसाध्यां साध्यां चिकित्सेदनुपद्रवां च||१९||
🔊 Audio coming soon
അസാധ്യലക്ഷണയുക്താം ഛര്ദിം പരിത്യാഗാര്ഥമാഹ- ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| അതിപ്രവൃദ്ധേതി സദാऽനുബദ്ധാ| സോപദ്രവേത്യത്ര വിട്സ്വേദേത്യാദിനാ രോഗോപദ്രവാ ജ്ഞേയാഃ| സചന്ദ്രികാമിതി ധാതുസ്നേഹമണ്ഡലാകാരയുക്താമ് ||൧൯||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാ ഹി സര്വാശ്ഛര്ദ്യോ മതാ ലങ്ഘനമേവ തസ്മാത്| പ്രാക്കാരയേന്മാരുതജാം വിമുച്യ സംശോധനം വാ കഫപിത്തഹാരി||൨൦|| ചൂര്ണാനി ലിഹ്യാന്മധുനാऽഭയാനാം ഹൃദ്യാനി വാ യാനി വിരേചനാനി| മദ്യൈഃ പയോഭിശ്ച യുതാനി യുക്ത്യാ നയന്ത്യധോ ദോഷമുദീര്ണമൂര്ധ്വമ്||൨൧|| വല്ലീഫലാദ്യൈര്വമനം പിബേദ്വാ യോ ദുര്ബലസ്തം ശമനൈശ്ചികിത്സേത്| രസൈര്മനോജ്ഞൈര്ലഘുഭിര്വിശുഷ്കൈര്ഭക്ഷ്യൈഃ സഭോജ്യൈര്വിവിധൈശ്ച പാനൈഃ||൨൨||
आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वाश्छर्द्यो मता लङ्घनमेव तस्मात्| प्राक्कारयेन्मारुतजां विमुच्य संशोधनं वा कफपित्तहारि||२०|| चूर्णानि लिह्यान्मधुनाऽभयानां हृद्यानि वा यानि विरेचनानि| मद्यैः पयोभिश्च युतानि युक्त्या नयन्त्यधो दोषमुदीर्णमूर्ध्वम्||२१|| वल्लीफलाद्यैर्वमनं पिबेद्वा यो दुर्बलस्तं शमनैश्चिकित्सेत्| रसैर्मनोज्ञैर्लघुभिर्विशुष्कैर्भक्ष्यैः सभोज्यैर्विविधैश्च पानैः||२२||
🔊 Audio coming soon
ആമാശയേത്യാദിനാ സാധ്യാനാം ചികിത്സാമാഹ| യസ്മാദാമാശയോത്ക്ലേശാത് സര്വാശ്ഛര്ദയോ ഭവന്തി, ആമാശയോത്ഥേ ച രോഗേ ലങ്ഘനാദി കഫഹരം ഭേഷജം യുക്തം, തസ്മാല്ലങ്ഘനമേവ കര്തവ്യമിതി ഭാവഃ| ലങ്ഘനമല്പദോഷവിഷയം, ശോധനം ച ബഹുദോഷവിഷയമിതി വ്യവസ്ഥാ| സംശോധനശബ്ദേന ചേഹ വിരേചനവമനേ അപി ഗൃഹ്യേതേ; അന്യേ ത്വത്ര സംശോധനശബ്ദേന പ്രതിമാര്ഗഹരണതയാ അത്യര്ഥഹിതം വിരേചനമേവ വര്ണയന്തി| സംശോധനയോഗാനാഹ- ചൂര്ണാനീത്യാദി| ഫലാദ്യൈരിതി ഫലാനി ജീമൂതേക്ഷ്വാകുപ്രഭൃതീനി ഫലമാത്രാസിദ്ധി (സി.അ.൧൧) പഠിതാനി, തൈഃ| ശമനൈരിതി ദോഷനിബര്ഹണം വിനാ ദോഷസാമ്യകരൈഃ; ഉക്തം ഹി പുഷ്കലാവതേ- “ന ശോധയതി യദ്ദോഷാന് സമാന്നോദീരയത്യപി| സമീകരോതി വിഷമാംസ്തത് സംശമനമുച്യതേ” ഇതി||൨൦-൨൨||
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
സുസംസ്കൃതാസ്തിത്തിരിബര്ഹിലാവരസാ വ്യപോഹന്ത്യനിലപ്രവൃത്താമ്| ഛര്ദിം തഥാ കോലകുലത്ഥധാന്യബില്വാദിമൂലാമ്ലയവൈശ്ച യൂഷഃ||൨൩|| വാതാത്മികായാം ഹൃദയദ്രവാര്തോ നരഃ പിബേത് സൈന്ധവവദ്ധൃതം തു| സിദ്ധം തഥാ ധാന്യകനാഗരാഭ്യാം ദധ്നാ ച തോയേന ച ദാഡിമസ്യ||൨൪|| വ്യോഷേണ യുക്താം ലവണൈസ്ത്രിഭിശ്ച ഘൃതസ്യ മാത്രാമഥവാ വിദധ്യാത്| സ്നിഗ്ധാനി ഹൃദ്യാനി ച ഭോജനാനി രസൈഃ സയൂഷൈര്ദധിദാഡിമാമ്ലൈഃ||൨൫||
सुसंस्कृतास्तित्तिरिबर्हिलावरसा व्यपोहन्त्यनिलप्रवृत्ताम्| छर्दिं तथा कोलकुलत्थधान्यबिल्वादिमूलाम्लयवैश्च यूषः||२३|| वातात्मिकायां हृदयद्रवार्तो नरः पिबेत् सैन्धववद्धृतं तु| सिद्धं तथा धान्यकनागराभ्यां दध्ना च तोयेन च दाडिमस्य||२४|| व्योषेण युक्तां लवणैस्त्रिभिश्च घृतस्य मात्रामथवा विदध्यात्| स्निग्धानि हृद्यानि च भोजनानि रसैः सयूषैर्दधिदाडिमाम्लैः||२५||
🔊 Audio coming soon
സുസംസ്കൃതാ ഇത്യാദിനാ വൈശേഷികീ വാതജാചികിത്സോച്യതേ| ഹൃദയദ്രവ ഇതി പരിശ്രാന്തസ്യേവ ഹൃദയക്ഷോഭഃ| സൈന്ധവവദിതി സൈന്ധവപ്രക്ഷേപം; കേചിത് സൈന്ധവവത് സിദ്ധമിതി യോജയന്തി| തോയേന ച ദാഡിമസ്യേതി ദാഡിമരസേന| വ്യോഷേണേത്യാദൌ വ്യോഷാദീനാം പേയഘൃതമാത്രായാം പ്രക്ഷേപ്യത്വമ്||൨൩-൨൫||
Adhikarana 15 (26-33) · Śloka 33
പിത്താത്മികായാമനുലോമനാര്ഥം ദ്രാക്ഷാവിദാരീക്ഷുരസൈസ്ത്രിവൃത് സ്യാത്| കഫാശയസ്ഥം ത്വതിമാത്രവൃദ്ധം പിത്തം ഹരേത് സ്വാദുഭിരൂര്ധ്വമേവ||൨൬|| ശുദ്ധായ കാലേ മധുശര്കരാഭ്യാം ലാജൈശ്ച മന്ഥം യദി വാऽപി പേയാമ്| പ്രദാപയേന്മുദ്ഗരസേന വാऽപി ശാല്യോദനം ജാങ്ഗലജൈ രസൈര്വാ||൨൭|| സിതോപലാമാക്ഷികപിപ്പലീഭിഃ കുല്മാഷലാജായവസക്തുഗൃഞ്ജാന്| ഖര്ജൂരമാംസാന്യഥ നാരികേലം ദ്രാക്ഷാമഥോ വാ ബദരാണി ലിഹ്യാത്||൨൮|| സ്രോതോജലാജോത്പലകോലമജ്ജചൂര്ണാനി ലിഹ്യാന്മധുനാऽഭയാം ച| കോലാസ്ഥിമജ്ജാഞ്ജനമക്ഷികാവിഡ്ലാജാസിതാമാഗധികാകണാന് വാ||൨൯|| ദ്രാക്ഷാരസം വാऽപി പിബേത് സുശീതം മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടപ്രഭവം ജലം വാ| ജമ്ബ്വാമ്രയോഃ പല്ലവജം കഷായം പിബേത് സുശീതം മധുസംയുതം വാ||൩൦|| നിശി സ്ഥിതം വാരി സമുദ്ഗകൃഷ്ണം സോശീരധാന്യം ചണകോദകം വാ| ഗവേധുകാമൂലജലം ഗുഡൂച്യാ ജലം പിബേദിക്ഷുരസം പയോ വാ||൩൧|| സേവ്യം പിബേത് കാഞ്ചനഗൈരികം വാ സബാലകം തണ്ഡുലധാവനേന| ധാത്രീരസേനോത്തമചന്ദനം വാ തൃഷ്ണാവമിഘ്നാനി സമാക്ഷികാണി||൩൨|| കല്കം തഥാ ചന്ദനചവ്യമാംസീദ്രാക്ഷോത്തമാബാലകഗൈരികാണാമ്| ശീതാമ്ബുനാ ഗൈരികശാലിചൂര്ണം മൂര്വാം തഥാ തണ്ഡുലധാവനേന||൩൩||
पित्तात्मिकायामनुलोमनार्थं द्राक्षाविदारीक्षुरसैस्त्रिवृत् स्यात्| कफाशयस्थं त्वतिमात्रवृद्धं पित्तं हरेत् स्वादुभिरूर्ध्वमेव||२६|| शुद्धाय काले मधुशर्कराभ्यां लाजैश्च मन्थं यदि वाऽपि पेयाम्| प्रदापयेन्मुद्गरसेन वाऽपि शाल्योदनं जाङ्गलजै रसैर्वा||२७|| सितोपलामाक्षिकपिप्पलीभिः कुल्माषलाजायवसक्तुगृञ्जान्| खर्जूरमांसान्यथ नारिकेलं द्राक्षामथो वा बदराणि लिह्यात्||२८|| स्रोतोजलाजोत्पलकोलमज्जचूर्णानि लिह्यान्मधुनाऽभयां च| कोलास्थिमज्जाञ्जनमक्षिकाविड्लाजासितामागधिकाकणान् वा||२९|| द्राक्षारसं वाऽपि पिबेत् सुशीतं मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं जलं वा| जम्ब्वाम्रयोः पल्लवजं कषायं पिबेत् सुशीतं मधुसंयुतं वा||३०|| निशि स्थितं वारि समुद्गकृष्णं सोशीरधान्यं चणकोदकं वा| गवेधुकामूलजलं गुडूच्या जलं पिबेदिक्षुरसं पयो वा||३१|| सेव्यं पिबेत् काञ्चनगैरिकं वा सबालकं तण्डुलधावनेन| धात्रीरसेनोत्तमचन्दनं वा तृष्णावमिघ्नानि समाक्षिकाणि||३२|| कल्कं तथा चन्दनचव्यमांसीद्राक्षोत्तमाबालकगैरिकाणाम्| शीताम्बुना गैरिकशालिचूर्णं मूर्वां तथा तण्डुलधावनेन||३३||
🔊 Audio coming soon
കഫാശയസ്ഥമിതി കഫസ്ഥാനമാമാശയോര്ധ്വഭാഗോ വക്ഷഃ, തത്സ്ഥമ്| ഹരേദൂര്ധ്വമേവേതി വമനേനൈവ ഹരേത്| യദി വാऽപി പേയാമിതി മന്ദാഗ്നിം പ്രത്ത പേയാ ജ്ഞേയാ| കുല്മാഷാ ഉത്സിന്നയവപിഷ്ടകൃതാ ഭക്ഷ്യാഃ; പാരിയാത്രാസ്തു മുദ്ഗാന്മസൂരാനുത്സ്വിന്നമൃദിതാന് കുല്മാഷാനാഹുഃ| ഗൃഞ്ജഃ സമണ്ഡോ യവൌദനഃ| ഖര്ജൂരമാംസാനീതി ഖര്ജൂരഫലസസ്യാനി | ഖര്ജൂരേത്യാദൌ ലിഹ്യാദിത്യത്ര ‘സിതോപലാമാക്ഷികപിപ്പലീഭിഃ’ ഇത്യനുവര്തനീയമ്| സ്രോതോജ സ്രോതോഞ്ജനമ്| കോലമജ്ജാ കോലാഭ്യന്തരമ്| അഭയാം വേത്യത്രാപി ‘മധുനാ ലിഹ്യാത്’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ| കോലാസ്ഥീത്യാദാവപി ‘മധുനാ ലിഹ്യാത്’ ഇത്യനുവര്തതേ| മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടപ്രഭവം ജലം വേതി മൃന്മയലോഷ്ടനിര്വാപണഭവം ജലമിത്യര്ഥഃ| സമുദ്ഗകൃഷ്ണം പിപ്പലീമുദ്ഗസഹിതമ്| നിശി സ്ഥിതമിത്യാദൌ സോഷീരധാന്യമിതി ദ്വിതീയഃ, ചണകോദകം വേതി തൃതീയോ യോഗഃ| തഥാ ഗവേധുകാദിയോഗദ്വയേऽപി ശീതകഷായവിധിര്ജ്ഞേയഃ| കാഞ്ചനഗൈരികമിതി ഗൈരികം ദാക്ഷിണാത്യപ്രസിദ്ധം കാഞ്ചനവര്ണമ്| സബാലകം തണ്ഡുലധാവനേനേതി വിധാനം ‘സേവ്യം പിബേത്’ ഇത്യനേന തഥാ ‘കാഞ്ചനഗൈരികം വാ’ ഇത്യനേന ച ദ്വിതീയയോഗേന സമ്ബധ്യതേ| ദ്രാക്ഷോത്തമാ ഗോസ്തനീ ദ്രാക്ഷേത്യര്ഥഃ| ഉത്തമചന്ദനം ധവലചന്ദനമ്||൨൬-൩൩||
Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39
കഫാത്മികായാം വമനം പ്രശസ്തം സപിപ്പലീസര്ഷപനിമ്ബതോയൈഃ| പിണ്ഡീതകൈഃ സൈന്ധവസമ്പ്രയുക്തൈര്വമ്യാം കഫാമാശയശോധനാര്ഥമ്||൩൪|| ഗോധൂമശാലീന് സയവാന് പുരാണാന് യൂഷൈഃ പടോലാമൃതചിത്രകാണാമ്| വ്യോഷസ്യ നിമ്ബസ്യ ച തക്രസിദ്ധൈര്യൂഷൈഃ ഫലാമ്ലൈഃ കടുഭിസ്തഥാऽദ്യാത്||൩൫|| രസാംശ്ച ശൂല്യാനി ച ജാങ്ഗലാനാം മാംസാനി ജീര്ണാന്മധുസീധ്വരിഷ്ടാന്| രാഗാംസ്തഥാ ഷാഡവപാനകാനി ദ്രാക്ഷാകപിത്ഥൈഃ ഫലപൂരകൈശ്ച||൩൬|| മുദ്ഗാന്മസൂരാംശ്ചണകാന് കലായാന് ഭൃഷ്ടാന് യുതാന്നാഗരമാക്ഷികാഭ്യാമ്| ലിഹ്യാത്തഥൈവ ത്രിഫലാവിഡങ്ഗചൂര്ണം വിഡങ്ഗപ്ലവയോരഥോ വാ||൩൭|| സജാമ്ബവം വാ ബദരാമ്ലചൂര്ണം മുസ്തായുതാം കര്കടകസ്യ ശൃങ്ഗീമ്| ദുരാലഭാം വാ മധുസമ്പ്രയുക്താം ലിഹ്യാത് കഫച്ഛര്ദിവിനിഗ്രഹാര്ഥമ്||൩൮|| മനഃശിലായാഃ ഫലപൂരകസ്യ രസൈഃ കപിത്ഥസ്യ ച പിപ്പലീനാമ്| ക്ഷൌദ്രേണ ചൂര്ണം മരിചൈശ്ച യുക്തം ലിഹഞ്ജയേച്ഛര്ദിമുദീര്ണവേഗാമ്||൩൯||
कफात्मिकायां वमनं प्रशस्तं सपिप्पलीसर्षपनिम्बतोयैः| पिण्डीतकैः सैन्धवसम्प्रयुक्तैर्वम्यां कफामाशयशोधनार्थम्||३४|| गोधूमशालीन् सयवान् पुराणान् यूषैः पटोलामृतचित्रकाणाम्| व्योषस्य निम्बस्य च तक्रसिद्धैर्यूषैः फलाम्लैः कटुभिस्तथाऽद्यात्||३५|| रसांश्च शूल्यानि च जाङ्गलानां मांसानि जीर्णान्मधुसीध्वरिष्टान्| रागांस्तथा षाडवपानकानि द्राक्षाकपित्थैः फलपूरकैश्च||३६|| मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कलायान् भृष्टान् युतान्नागरमाक्षिकाभ्याम्| लिह्यात्तथैव त्रिफलाविडङ्गचूर्णं विडङ्गप्लवयोरथो वा||३७|| सजाम्बवं वा बदराम्लचूर्णं मुस्तायुतां कर्कटकस्य शृङ्गीम्| दुरालभां वा मधुसम्प्रयुक्तां लिह्यात् कफच्छर्दिविनिग्रहार्थम्||३८|| मनःशिलायाः फलपूरकस्य रसैः कपित्थस्य च पिप्पलीनाम्| क्षौद्रेण चूर्णं मरिचैश्च युक्तं लिहञ्जयेच्छर्दिमुदीर्णवेगाम्||३९||
🔊 Audio coming soon
സമാക്ഷികാണീതി പശ്ചാദുക്തയോഗത്രയദ്രവ്യാണി സമാക്ഷികാണി കര്തവ്യാനി| പിണ്ഡീതകൈരിതി മദനൈഃ| കഫസ്യാമാശയസ്യ ച ശോധനാര്ഥം കഫാമാശയശോധനാര്ഥമ്| യദ്യപി ഗോധൂമയവൌ മധുരത്വയോഗാത് കഫകരൌ, തഥാऽപി പുരാണതയാ ന കഫകരാവിതി കൃത്വാ കഫച്ഛര്ദ്യാം വിഹിതൌ| ഉക്തം ഹി- “പ്രായഃ ശ്ലേഷ്മലം മധുരമന്യത്ര മധുനഃ പുരാണാച്ച ശാലിയവഗോധൂമാത്” (സൂ.അ.൨൭) ഇതി| രാഗാഃ കപിത്ഥാദിദ്രവ്യകൃതാഃ| മനഃശിലായാശ്ചൂര്ണം മരിചൈശ്ച യുക്തം ക്ഷൌദ്രേണ യുതം ഫലപൂരകരസൈര്ലിഹന്, തഥാ കപിത്ഥസ്യ രസൈഃ പിപ്പലീനാം ചൂര്ണം മരിചൈശ്ച യുക്തം ക്ഷൌദ്രേണ യുതം ലിഹന്നിതി യോജ്യമ്||൩൪-൩൯||
Adhikarana 17 (40) · Śloka 40
യൈഷാ പൃഥക്ത്വേന മയാ ക്രിയോക്താ താം സന്നിപാതേऽപി സമസ്യ ബുദ്ധ്യാ| ദോഷര്തുരോഗാഗ്നിബലാന്യവേക്ഷ്യ പ്രയോജയേച്ഛാസ്ത്രവിദപ്രമത്തഃ||൪൦||
यैषा पृथक्त्वेन मया क्रियोक्ता तां सन्निपातेऽपि समस्य बुद्ध्या| दोषर्तुरोगाग्निबलान्यवेक्ष्य प्रयोजयेच्छास्त्रविदप्रमत्तः||४०||
🔊 Audio coming soon
യൈഷേത്യാദിനാ സാന്നിപാതിക്യാശ്ചികിത്സോധ്യതേ| സമസ്യേതി ഏകീകൃത്യ| ദോഷര്തുരോഗാഗ്നിബലാന്യവേക്ഷ്യേതി ദോഷാദീനാം ബലം വീക്ഷ്യ യദ്ബലവത് തത്പ്രധാനാ ചികിത്സാ കര്തവ്യാ| രോഗഃ ഛര്ദിരേവ||൪൦||
Adhikarana 18 (41-44) · Śloka 44
മനോഭിഘാതേ തു മനോനുകൂലാ വാചഃ സമാശ്വാസനഹര്ഷണാനി| ലോകപ്രസിദ്ധാഃ ശ്രുതയോ വയസ്യാഃ ശൃങ്ഗാരികാശ്ചൈവ ഹിതാ വിഹാരാഃ||൪൧|| ഗന്ധാ വിചിത്രാ മനസോऽനുകൂലാ മൃത്പുഷ്പശുക്താമ്ലഫലാദികാനാമ്| ശാകാനി ഭോജ്യാന്യഥ പാനകാനി സുസംസ്കൃതാഃ ഷാഡവരാഗലേഹാഃ||൪൨|| യൂഷാ രസാഃ കാമ്ബലികാ ഖഡാശ്ച മാംസാനി ധാനാ വിവിധാശ്ച ഭക്ഷ്യാഃ| ഫലാനി മൂലാനി ച ഗന്ധവര്ണരസൈരുപേതാനി വമിം ജയന്തി||൪൩|| ഗന്ധം രസം സ്പര്ശമഥാപി ശബ്ദം രൂപം ച യദ്യത് പ്രിയമപ്യസാത്മ്യമ്| തദേവ ദദ്യാത് പ്രശമായ തസ്യാസ്തജ്ജോ ഹി രോഗഃ സുഖ ഏവ ജേതുമ്||൪൪||
मनोभिघाते तु मनोनुकूला वाचः समाश्वासनहर्षणानि| लोकप्रसिद्धाः श्रुतयो वयस्याः शृङ्गारिकाश्चैव हिता विहाराः||४१|| गन्धा विचित्रा मनसोऽनुकूला मृत्पुष्पशुक्ताम्लफलादिकानाम्| शाकानि भोज्यान्यथ पानकानि सुसंस्कृताः षाडवरागलेहाः||४२|| यूषा रसाः काम्बलिका खडाश्च मांसानि धाना विविधाश्च भक्ष्याः| फलानि मूलानि च गन्धवर्णरसैरुपेतानि वमिं जयन्ति||४३|| गन्धं रसं स्पर्शमथापि शब्दं रूपं च यद्यत् प्रियमप्यसात्म्यम्| तदेव दद्यात् प्रशमाय तस्यास्तज्जो हि रोगः सुख एव जेतुम्||४४||
🔊 Audio coming soon
മനോഭിധാതേ ഇതി മനോവിഘാതജച്ഛര്ദ്യാമ്| ലോകപ്രസിദ്ധാഃ ശ്രുതയ ഇതി ലൌകികാര്ഥാനുഗതാ ആഖ്യായികേതിഹാസാഃ| വിഹാരാഃ ക്രീഡാഃ| ലേഹാ ഇതി വ്യഞ്ജനരൂപാ ലേഹാഃ| രാഗാദീനാം ലക്ഷണമസകൃദുക്തമ്| ഗന്ധവര്ണരസൈരുപേതാനീതി പ്രശസ്തഗന്ധാദിയുതാനി| ഗന്ധമിത്യാദിനാ ആത്യയികച്ഛര്ദിപ്രശമാര്ഥമസാത്മ്യദാനമപ്യഭിധത്തേ| പ്രശമേ ഹി തസ്യാ ഇതി ഗന്ധാദീനാം പ്രിയാണാമുപയോഗേന ഛര്ദ്യാഃ പ്രശമേ സതി, തജ്ജോ ഹി രോഗ ഇതി ഗന്ധാദീനാമസാത്മ്യജനിതരോഗോ ജേതും സുഖ ഏവ സുഖോപായ ഏവ ഭവതി, മൂലവ്യാധേര്മഹാത്യയസ്യ ജിതത്വാദിത്യഭിപ്രായഃ| ‘സുഖമേവ ജേതുമ്’ ഇതി പാഠേ സുഖം യഥാ ഭവതി തഥാ ജേതും ‘പാര്യതേ’ ഇതി ശേഷഃ||൪൧-൪൪||
Adhikarana 19 (45) · Śloka 45
ഛര്ദ്യുത്ഥിതാനാം ച ചികിത്സിതാത് സ്വാച്ചികിത്സിതം കാര്യമുപദ്രവാണാമ്| അതിപ്രവൃത്താസു വിരേചനസ്യ കര്മാതിയോഗേ വിഹിതം വിധേയമ്||൪൫||
छर्द्युत्थितानां च चिकित्सितात् स्वाच्चिकित्सितं कार्यमुपद्रवाणाम्| अतिप्रवृत्तासु विरेचनस्य कर्मातियोगे विहितं विधेयम्||४५||
🔊 Audio coming soon
അതിപ്രവൃത്താസ്വിത്യാദി| അതിപ്രവൃത്താസു ഛര്ദിഷു വിരേചനസ്യാതിയോഗേ യത്കര്മ വിഹിതം സംശോധനവ്യാപത്തിസിദ്ധൌ (സി.അ.൬) തദിഹ വിധേയമിത്യര്ഥഃ||൪൫||
Adhikarana 20 (46-47) · Śloka 47
വമിപ്രസങ്ഗാത് പവനോऽപ്യവശ്യം ധാതുക്ഷയാദ്ധൃദ്ധിമുപൈതി തസ്മാത്| ചിരപ്രവൃത്താസ്വനിലാപഹാനി കാര്യാണ്യുപസ്തമ്ഭനബൃംഹണാനി||൪൬|| സര്പിര്ഗുഡാഃ ക്ഷീരവിധിര്ഘൃതാനി കല്യാണകത്ര്യൂഷണജീവനാനി| വൃഷ്യാസ്തഥാ മാംസരസാഃ സലേഹാശ്ചിരപ്രസക്താം ച വമിം ജയന്തി||൪൭||
वमिप्रसङ्गात् पवनोऽप्यवश्यं धातुक्षयाद्धृद्धिमुपैति तस्मात्| चिरप्रवृत्तास्वनिलापहानि कार्याण्युपस्तम्भनबृंहणानि||४६|| सर्पिर्गुडाः क्षीरविधिर्घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि| वृष्यास्तथा मांसरसाः सलेहाश्चिरप्रसक्तां च वमिं जयन्ति||४७||
🔊 Audio coming soon
വമിപ്രസങ്ഗാത് ഛര്ദ്യനുബന്ധാത് പവനസ്യ വൃദ്ധിര്ഭവതി; തത്രോപസ്തമ്ഭനം ഛര്ദീനാം പവനസ്യ വാ, ബൃംഹണം ധാതൂനാമ്| ലേഹാഃ ച്യവനപ്രാശാദയഃ||൪൬-൪൭||
Adhikarana 21 (48) · Śloka 48
തത്ര ശ്ലോകഃ- ഹേതും സങ്ഖ്യാം ലക്ഷണമുപദ്രവാന് സാധ്യതാം ന യോഗാംശ്ച| ഛര്ദീനാം പ്രശമാര്ഥം പ്രാഹ ചികിത്സിതം മുനിവര്യഃ||൪൮||
तत्र श्लोकः- हेतुं सङ्ख्यां लक्षणमुपद्रवान् साध्यतां न योगांश्च| छर्दीनां प्रशमार्थं प्राह चिकित्सितं मुनिवर्यः||४८||
🔊 Audio coming soon
ഹേതുമിത്യാദിനാ സങ്ഗ്രഹഃ| ഉപദ്രവാനിതി വിട്സ്വേദേത്യാദിനോക്താനുപദ്രവാന്| മുനിവര്യ ഇതി മുനിശ്രേഷ്ഠഃ||൪൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഛര്ദിചികിത്സിതം നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने छर्दिचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഛര്ദിചികിത്സിതം നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||