Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతశ్ఛర్దిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातश्छर्दिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
శరీరే మార్గద్వయం ప్రధానం- అధో గుదం, ఊర్ధ్వం చ ముఖం; తదధోమార్గాతిప్రవృత్తదోషమతీసారమభిధాయ, ఊర్ధ్వాతిదోషప్రవృత్తిరూపా ఛర్దిరుచ్యతే, ఇతి ఛర్ద్యధ్యాయసంబంధః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
యశస్వినం బ్రహ్మతపోద్యుతిభ్యాం జ్వలంతమగ్న్యర్కసమప్రభావం| పునర్వసుం భూతహితే నివిష్టం పప్రచ్ఛ శిష్యోఽత్రిజమగ్నివేశః||3||
यशस्विनं ब्रह्मतपोद्युतिभ्यां ज्वलन्तमग्न्यर्कसमप्रभावम्| पुनर्वसुं भूतहिते निविष्टं पप्रच्छ शिष्योऽत्रिजमग्निवेशः||३||
🔊 Audio coming soon
బ్రహ్మణః తత్త్వజ్ఞానస్య తపసశ్చ ద్యుతీ బ్రహ్మతపోద్యుతీ, తాభ్యాం జ్వలంతం||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
యాశ్ఛర్దయః పంచ పురా త్వయోక్తా రోగాధికారే భిషజాం వరిష్ఠ!| తాసాం చికిత్సాం సనిదానలింగాం యథావదాచక్ష్వ నృణాం హితార్థం||4|| తదగ్నివేశస్య వచో నిశమ్య ప్రీతో భిషక్శ్రేష్ఠ ఇదం జగాద| యాశ్ఛర్దయః పంచ పురా మయోక్తాస్తా విస్తరేణ బ్రువతో నిబోధ||5||
याश्छर्दयः पञ्च पुरा त्वयोक्ता रोगाधिकारे भिषजां वरिष्ठ!| तासां चिकित्सां सनिदानलिङ्गां यथावदाचक्ष्व नृणां हितार्थम्||४|| तदग्निवेशस्य वचो निशम्य प्रीतो भिषक्श्रेष्ठ इदं जगाद| याश्छर्दयः पञ्च पुरा मयोक्तास्ता विस्तरेण ब्रुवतो निबोध||५||
🔊 Audio coming soon
రోగాధికారే ఇతి అష్టోదరీయే (సూ.అ.19)||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
దోషైః పృథక్త్రిప్రభవాశ్చతస్రో ద్బిష్టార్థయోగాదపి పంచమీ స్యాత్|6|
दोषैः पृथक्त्रिप्रभवाश्चतस्रो द्बिष्टार्थयोगादपि पञ्चमी स्यात्|६|
🔊 Audio coming soon
పృథక్ వాతాదిషు త్రిషు మిలితేషు చ ప్రభవ ఉత్పత్తిర్యాసాం తాః పృథక్త్రిప్రభవాశ్చతస్రః| ద్విష్టార్థయోగాదపీత్యత్ర ద్విష్టశబ్దేన ప్రతీపాశుచిపూత్యాదయోఽపి ద్వేష్యతయా గృహ్యంతే| ద్విష్టప్రతీపేత్యాదౌ వక్ష్యమాణద్విష్టార్థచ్ఛర్దినిదానే ద్విష్టశబ్దేన గోబలీవర్దన్యాయాత్ ప్రతిపురుషనియతద్విష్టత్వముచ్యతే, తేనేహోక్తార్థశబ్దేన ప్రతిపాదితా ఛర్దిరుచ్యతే|6|
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తాసాం హృదుత్క్లేశకఫప్రసేకౌ ద్వేషోఽశనే చైవ హి పూర్వరూపం||6||
तासां हृदुत्क्लेशकफप्रसेकौ द्वेषोऽशने चैव हि पूर्वरूपम्||६||
🔊 Audio coming soon
యద్యపి హేత్వభిధానపూర్వకం పూర్వరూపాభిధానం యుజ్యతే, హేతూత్తరకాలభావిత్వాదేవ పూర్వరూపస్య; తథాఽప్యల్పవక్తవ్యత్వాత్ తాసామిత్యాదినా పూర్వరూపమాహ| పూర్వరూపం లింగాల్పత్వాదుచ్యతే, ఏవమన్యత్రాపి సాక్షాత్సూచితపూర్వరూపాభిధానే జ్ఞేయం||6||
Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9
వ్యాయామతీక్ష్ణౌషధశోకరోగభయోపవాసాద్యతికర్శితస్య| వాయుర్మహాస్రోతసి సంప్రవృద్ధ ఉత్క్లేశ్య దోషాంస్తత ఊర్ధ్వమస్యన్||7|| ఆమాశయోత్క్లేశకృతాం చ మర్మ ప్రపీడయంశ్ఛర్దిముదీరయేత్తు| హృత్పార్శ్వపీడాముఖశోషమూర్ధనాభ్యర్తికాసస్వరభేదతోదైః||8|| ఉద్గారశబ్దప్రబలం సఫేనం విచ్ఛిన్నకృష్ణం తనుకం కషాయం| కృచ్ఛ్రేణ చాల్పం మహతా చ వేగేనార్తోఽనిలాచ్ఛర్దయతీహ దుఃఖం||9||
व्यायामतीक्ष्णौषधशोकरोगभयोपवासाद्यतिकर्शितस्य| वायुर्महास्रोतसि सम्प्रवृद्ध उत्क्लेश्य दोषांस्तत ऊर्ध्वमस्यन्||७|| आमाशयोत्क्लेशकृतां च मर्म प्रपीडयंश्छर्दिमुदीरयेत्तु| हृत्पार्श्वपीडामुखशोषमूर्धनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः||८|| उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम्| कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम्||९||
🔊 Audio coming soon
వ్యాయామేత్యాదినా వాతజాయా హేతులక్షణే ప్రాహ| మహాస్రోతసీతి కోష్ఠే| దోషానితి బహువచనం బహూనాముత్క్లేశనీయానాం విద్యమానత్వాత్ తథా రక్తాదేరపి ఛర్ద్యాదౌ దోషశబ్దేనాభిధానాత్| ఊర్ధ్వక్షేపణమామాశయోత్క్లేశేనోదీరితో వాయురేవ కరోతి| కింవా ఆమాశయోద్వేగకృతానితి ద్వితీయాబహువచనం దోషానిత్యస్య విశేషణం| మర్మేతి హృదయం| కషాయమితి కషాయరసం కషాయవర్ణం వా||7-9||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
అజీర్ణకట్వమ్లవిదాహ్యశీతైరామాశయే పిత్తముదీర్ణవేగం| రసాయనీభిర్విసృతం ప్రపీడ్య మర్మోర్ధ్వమాగమ్య వమిం కరోతి||10|| మూర్చ్ఛాపిపాసాముఖశోషమూర్ధతాల్వక్షిసంతాపతమోభ్రమార్తః| పీతం భృశోష్ణం హరితం సతిక్తం ధూమ్రం చ పిత్తేన వమేత్ సదాహం||11||
अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैरामाशये पित्तमुदीर्णवेगम्| रसायनीभिर्विसृतं प्रपीड्य मर्मोर्ध्वमागम्य वमिं करोति||१०|| मूर्च्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः| पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम्||११||
🔊 Audio coming soon
అజీర్ణేత్యాదినా పిత్తజాయా హేతులక్షణే బ్రూతే| అజీర్ణేతి అజీర్ణే భోజనం| రసాయనీభిరితి స్రోతోభిః| మూర్ధేత్యాది సంతాపేన సంబధ్యతే| ధూమ్రం ధూమ్రవర్ణం||10-11||
Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13
స్నిగ్ధాతిగుర్వామవిదాహిభోజ్యైః స్వప్నాదిభిశ్చైవ కఫోఽతివృద్ధః| ఉరః శిరో మర్మ రసాయనీశ్చ సర్వాః సమావృత్య వమిం కరోతి||12|| తంద్రాస్యమాధుర్యకఫప్రసేకసంతోషనిద్రారుచిగౌరవార్తః| స్నిగ్ధం ఘనం స్వాదు కఫాద్విశుద్ధం సలోమహర్షోఽల్పరుజం వమేత్తు||13||
स्निग्धातिगुर्वामविदाहिभोज्यैः स्वप्नादिभिश्चैव कफोऽतिवृद्धः| उरः शिरो मर्म रसायनीश्च सर्वाः समावृत्य वमिं करोति||१२|| तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः| स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सलोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु||१३||
🔊 Audio coming soon
స్నిగ్ధేత్యాదినా కఫజామాహ| సంతోషోఽత్ర తృప్తిః, అన్యే తు సంతోషో మానస ఏవాత్ర వ్యాధిప్రభావాద్భవతి| అల్పరుజమితి క్రియావిశేషణం||12-13||
Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15
సమశ్నతః సర్వరసాన్ ప్రసక్తమామప్రదోషర్తువిపర్యయైశ్చ| సర్వే ప్రకోపం యుగపత్ ప్రపన్నాశ్ఛర్దిం త్రిదోషాం జనయంతి దోషాః||14|| శూలావిపాకారుచిదాహతృష్ణాశ్వాసప్రమోహప్రబలా ప్రసక్తం| ఛర్దిస్త్రిదోషాల్లవణామ్లనీలసాంద్రోష్ణరక్తం వమతాం నృణాం స్యాత్||15||
समश्नतः सर्वरसान् प्रसक्तमामप्रदोषर्तुविपर्ययैश्च| सर्वे प्रकोपं युगपत् प्रपन्नाश्छर्दिं त्रिदोषां जनयन्ति दोषाः||१४|| शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम्| छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात्||१५||
🔊 Audio coming soon
సమశ్నత ఇత్యాదినా త్రిదోషజామాహ| సమశ్నతః సర్వరసానితి పథ్యాపథ్యమేలకరూపతయా భజతః, ఉక్తం హి- “పథ్యాపథ్యమిహైకత్ర భుక్తం సమశనం మతం” (చి.అ.15) ఇత్యత్ర; న తు సర్వరసాన్ భుంజానస్యేత్యర్థః; సర్వరసభోజనం హి పథ్యమేవ, తేనేహ తస్య త్రిదోషకర్తృత్వం న స్యాత్| ప్రసక్తమితి నిరంతరం| ఆమస్య ప్రదోషః ఆమప్రదోషః||14-15||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
విట్స్వేదమూత్రాంబువహాని వాయుః స్రోతాంసి సంరుధ్య యదోర్ధ్వమేతి| ఉత్సన్నదోషస్య సమాచితం తం దోషం సముద్ధూయ నరస్య కోష్ఠాత్||16|| విణ్మూత్రయోస్తత్ సమవర్ణగంధం తృట్శ్వాసహిక్కార్తియుతం ప్రసక్తం| ప్రచ్ఛర్దయేద్దుష్టమిహాతివేగాత్తయాఽర్దితశ్చాశు వినాశమేతి||17||
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति| उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात्||१६|| विण्मूत्रयोस्तत् समवर्णगन्धं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम्| प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति||१७||
🔊 Audio coming soon
విట్స్వేదేత్యాదినా ఉపద్రవయుక్తాం ఛర్దిముపద్రవాదసాధ్యామాహ| విణ్మూత్రయోస్తత్సమగంధవర్ణం ఛర్దయతీతి వాయునా విణ్మూత్రస్రోతసాం దూషితత్వాజ్జ్ఞేయం||16-17||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ద్విష్టప్రతీపాశుచిపూత్యమేధ్యబీభత్సగంధాశనదర్శనైశ్చ| యచ్ఛర్దయేత్తప్తమనా మనోధ్నైర్ద్విష్టార్థసంయోగభవా మతా సా||18||
द्विष्टप्रतीपाशुचिपूत्यमेध्यबीभत्सगन्धाशनदर्शनैश्च| यच्छर्दयेत्तप्तमना मनोध्नैर्द्विष्टार्थसंयोगभवा मता सा||१८||
🔊 Audio coming soon
ద్విష్టేత్యాదినా ద్విష్టార్థజామాహ| ద్విష్టాదయో గంధేనాశనేన దర్శనేన చ యథాయోగ్యతయా సంబధ్యంతే| అశనం భక్షణం| ద్విష్టం ప్రతిపురుషాప్రీతిజనకం, ప్రతీపం వచాది, కేచిత్ ప్రతీపం వాతమాహుః, అశుచి ఉచ్ఛిష్టాది, అమేధ్యం మలినం, బీభత్సం జుగుప్సితం| మనోఘ్నైరిత్యనేన ద్విష్టాదీనాం మధ్యే యత్కించిత్ అశుచ్యాది యం పురుషం ప్రాప్య మనోఘ్నం న భవతి తం ప్రతి తచ్ఛర్దికారకం న భవతి, మనోఽనుపఘాతకత్వాదితి సూచయతి||18||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
క్షీణస్య యా ఛర్దిరతిప్రవృద్ధా సోపద్రవా శోణితపూయయుక్తా| సచంద్రికాం తాం ప్రవదంత్యసాధ్యాం సాధ్యాం చికిత్సేదనుపద్రవాం చ||19||
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रवृद्धा सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता| सचन्द्रिकां तां प्रवदन्त्यसाध्यां साध्यां चिकित्सेदनुपद्रवां च||१९||
🔊 Audio coming soon
అసాధ్యలక్షణయుక్తాం ఛర్దిం పరిత్యాగార్థమాహ- క్షీణస్యేత్యాది| అతిప్రవృద్ధేతి సదాఽనుబద్ధా| సోపద్రవేత్యత్ర విట్స్వేదేత్యాదినా రోగోపద్రవా జ్ఞేయాః| సచంద్రికామితి ధాతుస్నేహమండలాకారయుక్తాం ||19||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
ఆమాశయోత్క్లేశభవా హి సర్వాశ్ఛర్ద్యో మతా లంఘనమేవ తస్మాత్| ప్రాక్కారయేన్మారుతజాం విముచ్య సంశోధనం వా కఫపిత్తహారి||20|| చూర్ణాని లిహ్యాన్మధునాఽభయానాం హృద్యాని వా యాని విరేచనాని| మద్యైః పయోభిశ్చ యుతాని యుక్త్యా నయంత్యధో దోషముదీర్ణమూర్ధ్వం||21|| వల్లీఫలాద్యైర్వమనం పిబేద్వా యో దుర్బలస్తం శమనైశ్చికిత్సేత్| రసైర్మనోజ్ఞైర్లఘుభిర్విశుష్కైర్భక్ష్యైః సభోజ్యైర్వివిధైశ్చ పానైః||22||
आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वाश्छर्द्यो मता लङ्घनमेव तस्मात्| प्राक्कारयेन्मारुतजां विमुच्य संशोधनं वा कफपित्तहारि||२०|| चूर्णानि लिह्यान्मधुनाऽभयानां हृद्यानि वा यानि विरेचनानि| मद्यैः पयोभिश्च युतानि युक्त्या नयन्त्यधो दोषमुदीर्णमूर्ध्वम्||२१|| वल्लीफलाद्यैर्वमनं पिबेद्वा यो दुर्बलस्तं शमनैश्चिकित्सेत्| रसैर्मनोज्ञैर्लघुभिर्विशुष्कैर्भक्ष्यैः सभोज्यैर्विविधैश्च पानैः||२२||
🔊 Audio coming soon
ఆమాశయేత్యాదినా సాధ్యానాం చికిత్సామాహ| యస్మాదామాశయోత్క్లేశాత్ సర్వాశ్ఛర్దయో భవంతి, ఆమాశయోత్థే చ రోగే లంఘనాది కఫహరం భేషజం యుక్తం, తస్మాల్లంఘనమేవ కర్తవ్యమితి భావః| లంఘనమల్పదోషవిషయం, శోధనం చ బహుదోషవిషయమితి వ్యవస్థా| సంశోధనశబ్దేన చేహ విరేచనవమనే అపి గృహ్యేతే; అన్యే త్వత్ర సంశోధనశబ్దేన ప్రతిమార్గహరణతయా అత్యర్థహితం విరేచనమేవ వర్ణయంతి| సంశోధనయోగానాహ- చూర్ణానీత్యాది| ఫలాద్యైరితి ఫలాని జీమూతేక్ష్వాకుప్రభృతీని ఫలమాత్రాసిద్ధి (సి.అ.11) పఠితాని, తైః| శమనైరితి దోషనిబర్హణం వినా దోషసామ్యకరైః; ఉక్తం హి పుష్కలావతే- “న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి విషమాంస్తత్ సంశమనముచ్యతే” ఇతి||20-22||
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
సుసంస్కృతాస్తిత్తిరిబర్హిలావరసా వ్యపోహంత్యనిలప్రవృత్తాం| ఛర్దిం తథా కోలకులత్థధాన్యబిల్వాదిమూలామ్లయవైశ్చ యూషః||23|| వాతాత్మికాయాం హృదయద్రవార్తో నరః పిబేత్ సైంధవవద్ధృతం తు| సిద్ధం తథా ధాన్యకనాగరాభ్యాం దధ్నా చ తోయేన చ దాడిమస్య||24|| వ్యోషేణ యుక్తాం లవణైస్త్రిభిశ్చ ఘృతస్య మాత్రామథవా విదధ్యాత్| స్నిగ్ధాని హృద్యాని చ భోజనాని రసైః సయూషైర్దధిదాడిమామ్లైః||25||
सुसंस्कृतास्तित्तिरिबर्हिलावरसा व्यपोहन्त्यनिलप्रवृत्ताम्| छर्दिं तथा कोलकुलत्थधान्यबिल्वादिमूलाम्लयवैश्च यूषः||२३|| वातात्मिकायां हृदयद्रवार्तो नरः पिबेत् सैन्धववद्धृतं तु| सिद्धं तथा धान्यकनागराभ्यां दध्ना च तोयेन च दाडिमस्य||२४|| व्योषेण युक्तां लवणैस्त्रिभिश्च घृतस्य मात्रामथवा विदध्यात्| स्निग्धानि हृद्यानि च भोजनानि रसैः सयूषैर्दधिदाडिमाम्लैः||२५||
🔊 Audio coming soon
సుసంస్కృతా ఇత్యాదినా వైశేషికీ వాతజాచికిత్సోచ్యతే| హృదయద్రవ ఇతి పరిశ్రాంతస్యేవ హృదయక్షోభః| సైంధవవదితి సైంధవప్రక్షేపం; కేచిత్ సైంధవవత్ సిద్ధమితి యోజయంతి| తోయేన చ దాడిమస్యేతి దాడిమరసేన| వ్యోషేణేత్యాదౌ వ్యోషాదీనాం పేయఘృతమాత్రాయాం ప్రక్షేప్యత్వం||23-25||
Adhikarana 15 (26-33) · Śloka 33
పిత్తాత్మికాయామనులోమనార్థం ద్రాక్షావిదారీక్షురసైస్త్రివృత్ స్యాత్| కఫాశయస్థం త్వతిమాత్రవృద్ధం పిత్తం హరేత్ స్వాదుభిరూర్ధ్వమేవ||26|| శుద్ధాయ కాలే మధుశర్కరాభ్యాం లాజైశ్చ మంథం యది వాఽపి పేయాం| ప్రదాపయేన్ముద్గరసేన వాఽపి శాల్యోదనం జాంగలజై రసైర్వా||27|| సితోపలామాక్షికపిప్పలీభిః కుల్మాషలాజాయవసక్తుగృంజాన్| ఖర్జూరమాంసాన్యథ నారికేలం ద్రాక్షామథో వా బదరాణి లిహ్యాత్||28|| స్రోతోజలాజోత్పలకోలమజ్జచూర్ణాని లిహ్యాన్మధునాఽభయాం చ| కోలాస్థిమజ్జాంజనమక్షికావిడ్లాజాసితామాగధికాకణాన్ వా||29|| ద్రాక్షారసం వాఽపి పిబేత్ సుశీతం మృద్భృష్టలోష్టప్రభవం జలం వా| జంబ్వామ్రయోః పల్లవజం కషాయం పిబేత్ సుశీతం మధుసంయుతం వా||30|| నిశి స్థితం వారి సముద్గకృష్ణం సోశీరధాన్యం చణకోదకం వా| గవేధుకామూలజలం గుడూచ్యా జలం పిబేదిక్షురసం పయో వా||31|| సేవ్యం పిబేత్ కాంచనగైరికం వా సబాలకం తండులధావనేన| ధాత్రీరసేనోత్తమచందనం వా తృష్ణావమిఘ్నాని సమాక్షికాణి||32|| కల్కం తథా చందనచవ్యమాంసీద్రాక్షోత్తమాబాలకగైరికాణాం| శీతాంబునా గైరికశాలిచూర్ణం మూర్వాం తథా తండులధావనేన||33||
पित्तात्मिकायामनुलोमनार्थं द्राक्षाविदारीक्षुरसैस्त्रिवृत् स्यात्| कफाशयस्थं त्वतिमात्रवृद्धं पित्तं हरेत् स्वादुभिरूर्ध्वमेव||२६|| शुद्धाय काले मधुशर्कराभ्यां लाजैश्च मन्थं यदि वाऽपि पेयाम्| प्रदापयेन्मुद्गरसेन वाऽपि शाल्योदनं जाङ्गलजै रसैर्वा||२७|| सितोपलामाक्षिकपिप्पलीभिः कुल्माषलाजायवसक्तुगृञ्जान्| खर्जूरमांसान्यथ नारिकेलं द्राक्षामथो वा बदराणि लिह्यात्||२८|| स्रोतोजलाजोत्पलकोलमज्जचूर्णानि लिह्यान्मधुनाऽभयां च| कोलास्थिमज्जाञ्जनमक्षिकाविड्लाजासितामागधिकाकणान् वा||२९|| द्राक्षारसं वाऽपि पिबेत् सुशीतं मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं जलं वा| जम्ब्वाम्रयोः पल्लवजं कषायं पिबेत् सुशीतं मधुसंयुतं वा||३०|| निशि स्थितं वारि समुद्गकृष्णं सोशीरधान्यं चणकोदकं वा| गवेधुकामूलजलं गुडूच्या जलं पिबेदिक्षुरसं पयो वा||३१|| सेव्यं पिबेत् काञ्चनगैरिकं वा सबालकं तण्डुलधावनेन| धात्रीरसेनोत्तमचन्दनं वा तृष्णावमिघ्नानि समाक्षिकाणि||३२|| कल्कं तथा चन्दनचव्यमांसीद्राक्षोत्तमाबालकगैरिकाणाम्| शीताम्बुना गैरिकशालिचूर्णं मूर्वां तथा तण्डुलधावनेन||३३||
🔊 Audio coming soon
కఫాశయస్థమితి కఫస్థానమామాశయోర్ధ్వభాగో వక్షః, తత్స్థం| హరేదూర్ధ్వమేవేతి వమనేనైవ హరేత్| యది వాఽపి పేయామితి మందాగ్నిం ప్రత్త పేయా జ్ఞేయా| కుల్మాషా ఉత్సిన్నయవపిష్టకృతా భక్ష్యాః; పారియాత్రాస్తు ముద్గాన్మసూరానుత్స్విన్నమృదితాన్ కుల్మాషానాహుః| గృంజః సమండో యవౌదనః| ఖర్జూరమాంసానీతి ఖర్జూరఫలసస్యాని | ఖర్జూరేత్యాదౌ లిహ్యాదిత్యత్ర ‘సితోపలామాక్షికపిప్పలీభిః’ ఇత్యనువర్తనీయం| స్రోతోజ స్రోతోంజనం| కోలమజ్జా కోలాభ్యంతరం| అభయాం వేత్యత్రాపి ‘మధునా లిహ్యాత్’ ఇతి సంబధ్యతే| కోలాస్థీత్యాదావపి ‘మధునా లిహ్యాత్’ ఇత్యనువర్తతే| మృద్భృష్టలోష్టప్రభవం జలం వేతి మృన్మయలోష్టనిర్వాపణభవం జలమిత్యర్థః| సముద్గకృష్ణం పిప్పలీముద్గసహితం| నిశి స్థితమిత్యాదౌ సోషీరధాన్యమితి ద్వితీయః, చణకోదకం వేతి తృతీయో యోగః| తథా గవేధుకాదియోగద్వయేఽపి శీతకషాయవిధిర్జ్ఞేయః| కాంచనగైరికమితి గైరికం దాక్షిణాత్యప్రసిద్ధం కాంచనవర్ణం| సబాలకం తండులధావనేనేతి విధానం ‘సేవ్యం పిబేత్’ ఇత్యనేన తథా ‘కాంచనగైరికం వా’ ఇత్యనేన చ ద్వితీయయోగేన సంబధ్యతే| ద్రాక్షోత్తమా గోస్తనీ ద్రాక్షేత్యర్థః| ఉత్తమచందనం ధవలచందనం||26-33||
Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39
కఫాత్మికాయాం వమనం ప్రశస్తం సపిప్పలీసర్షపనింబతోయైః| పిండీతకైః సైంధవసంప్రయుక్తైర్వమ్యాం కఫామాశయశోధనార్థం||34|| గోధూమశాలీన్ సయవాన్ పురాణాన్ యూషైః పటోలామృతచిత్రకాణాం| వ్యోషస్య నింబస్య చ తక్రసిద్ధైర్యూషైః ఫలామ్లైః కటుభిస్తథాఽద్యాత్||35|| రసాంశ్చ శూల్యాని చ జాంగలానాం మాంసాని జీర్ణాన్మధుసీధ్వరిష్టాన్| రాగాంస్తథా షాడవపానకాని ద్రాక్షాకపిత్థైః ఫలపూరకైశ్చ||36|| ముద్గాన్మసూరాంశ్చణకాన్ కలాయాన్ భృష్టాన్ యుతాన్నాగరమాక్షికాభ్యాం| లిహ్యాత్తథైవ త్రిఫలావిడంగచూర్ణం విడంగప్లవయోరథో వా||37|| సజాంబవం వా బదరామ్లచూర్ణం ముస్తాయుతాం కర్కటకస్య శృంగీం| దురాలభాం వా మధుసంప్రయుక్తాం లిహ్యాత్ కఫచ్ఛర్దివినిగ్రహార్థం||38|| మనఃశిలాయాః ఫలపూరకస్య రసైః కపిత్థస్య చ పిప్పలీనాం| క్షౌద్రేణ చూర్ణం మరిచైశ్చ యుక్తం లిహంజయేచ్ఛర్దిముదీర్ణవేగాం||39||
कफात्मिकायां वमनं प्रशस्तं सपिप्पलीसर्षपनिम्बतोयैः| पिण्डीतकैः सैन्धवसम्प्रयुक्तैर्वम्यां कफामाशयशोधनार्थम्||३४|| गोधूमशालीन् सयवान् पुराणान् यूषैः पटोलामृतचित्रकाणाम्| व्योषस्य निम्बस्य च तक्रसिद्धैर्यूषैः फलाम्लैः कटुभिस्तथाऽद्यात्||३५|| रसांश्च शूल्यानि च जाङ्गलानां मांसानि जीर्णान्मधुसीध्वरिष्टान्| रागांस्तथा षाडवपानकानि द्राक्षाकपित्थैः फलपूरकैश्च||३६|| मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कलायान् भृष्टान् युतान्नागरमाक्षिकाभ्याम्| लिह्यात्तथैव त्रिफलाविडङ्गचूर्णं विडङ्गप्लवयोरथो वा||३७|| सजाम्बवं वा बदराम्लचूर्णं मुस्तायुतां कर्कटकस्य शृङ्गीम्| दुरालभां वा मधुसम्प्रयुक्तां लिह्यात् कफच्छर्दिविनिग्रहार्थम्||३८|| मनःशिलायाः फलपूरकस्य रसैः कपित्थस्य च पिप्पलीनाम्| क्षौद्रेण चूर्णं मरिचैश्च युक्तं लिहञ्जयेच्छर्दिमुदीर्णवेगाम्||३९||
🔊 Audio coming soon
సమాక్షికాణీతి పశ్చాదుక్తయోగత్రయద్రవ్యాణి సమాక్షికాణి కర్తవ్యాని| పిండీతకైరితి మదనైః| కఫస్యామాశయస్య చ శోధనార్థం కఫామాశయశోధనార్థం| యద్యపి గోధూమయవౌ మధురత్వయోగాత్ కఫకరౌ, తథాఽపి పురాణతయా న కఫకరావితి కృత్వా కఫచ్ఛర్ద్యాం విహితౌ| ఉక్తం హి- “ప్రాయః శ్లేష్మలం మధురమన్యత్ర మధునః పురాణాచ్చ శాలియవగోధూమాత్” (సూ.అ.27) ఇతి| రాగాః కపిత్థాదిద్రవ్యకృతాః| మనఃశిలాయాశ్చూర్ణం మరిచైశ్చ యుక్తం క్షౌద్రేణ యుతం ఫలపూరకరసైర్లిహన్, తథా కపిత్థస్య రసైః పిప్పలీనాం చూర్ణం మరిచైశ్చ యుక్తం క్షౌద్రేణ యుతం లిహన్నితి యోజ్యం||34-39||
Adhikarana 17 (40) · Śloka 40
యైషా పృథక్త్వేన మయా క్రియోక్తా తాం సన్నిపాతేఽపి సమస్య బుద్ధ్యా| దోషర్తురోగాగ్నిబలాన్యవేక్ష్య ప్రయోజయేచ్ఛాస్త్రవిదప్రమత్తః||40||
यैषा पृथक्त्वेन मया क्रियोक्ता तां सन्निपातेऽपि समस्य बुद्ध्या| दोषर्तुरोगाग्निबलान्यवेक्ष्य प्रयोजयेच्छास्त्रविदप्रमत्तः||४०||
🔊 Audio coming soon
యైషేత్యాదినా సాన్నిపాతిక్యాశ్చికిత్సోధ్యతే| సమస్యేతి ఏకీకృత్య| దోషర్తురోగాగ్నిబలాన్యవేక్ష్యేతి దోషాదీనాం బలం వీక్ష్య యద్బలవత్ తత్ప్రధానా చికిత్సా కర్తవ్యా| రోగః ఛర్దిరేవ||40||
Adhikarana 18 (41-44) · Śloka 44
మనోభిఘాతే తు మనోనుకూలా వాచః సమాశ్వాసనహర్షణాని| లోకప్రసిద్ధాః శ్రుతయో వయస్యాః శృంగారికాశ్చైవ హితా విహారాః||41|| గంధా విచిత్రా మనసోఽనుకూలా మృత్పుష్పశుక్తామ్లఫలాదికానాం| శాకాని భోజ్యాన్యథ పానకాని సుసంస్కృతాః షాడవరాగలేహాః||42|| యూషా రసాః కాంబలికా ఖడాశ్చ మాంసాని ధానా వివిధాశ్చ భక్ష్యాః| ఫలాని మూలాని చ గంధవర్ణరసైరుపేతాని వమిం జయంతి||43|| గంధం రసం స్పర్శమథాపి శబ్దం రూపం చ యద్యత్ ప్రియమప్యసాత్మ్యం| తదేవ దద్యాత్ ప్రశమాయ తస్యాస్తజ్జో హి రోగః సుఖ ఏవ జేతుం||44||
मनोभिघाते तु मनोनुकूला वाचः समाश्वासनहर्षणानि| लोकप्रसिद्धाः श्रुतयो वयस्याः शृङ्गारिकाश्चैव हिता विहाराः||४१|| गन्धा विचित्रा मनसोऽनुकूला मृत्पुष्पशुक्ताम्लफलादिकानाम्| शाकानि भोज्यान्यथ पानकानि सुसंस्कृताः षाडवरागलेहाः||४२|| यूषा रसाः काम्बलिका खडाश्च मांसानि धाना विविधाश्च भक्ष्याः| फलानि मूलानि च गन्धवर्णरसैरुपेतानि वमिं जयन्ति||४३|| गन्धं रसं स्पर्शमथापि शब्दं रूपं च यद्यत् प्रियमप्यसात्म्यम्| तदेव दद्यात् प्रशमाय तस्यास्तज्जो हि रोगः सुख एव जेतुम्||४४||
🔊 Audio coming soon
మనోభిధాతే ఇతి మనోవిఘాతజచ్ఛర్ద్యాం| లోకప్రసిద్ధాః శ్రుతయ ఇతి లౌకికార్థానుగతా ఆఖ్యాయికేతిహాసాః| విహారాః క్రీడాః| లేహా ఇతి వ్యంజనరూపా లేహాః| రాగాదీనాం లక్షణమసకృదుక్తం| గంధవర్ణరసైరుపేతానీతి ప్రశస్తగంధాదియుతాని| గంధమిత్యాదినా ఆత్యయికచ్ఛర్దిప్రశమార్థమసాత్మ్యదానమప్యభిధత్తే| ప్రశమే హి తస్యా ఇతి గంధాదీనాం ప్రియాణాముపయోగేన ఛర్ద్యాః ప్రశమే సతి, తజ్జో హి రోగ ఇతి గంధాదీనామసాత్మ్యజనితరోగో జేతుం సుఖ ఏవ సుఖోపాయ ఏవ భవతి, మూలవ్యాధేర్మహాత్యయస్య జితత్వాదిత్యభిప్రాయః| ‘సుఖమేవ జేతుం’ ఇతి పాఠే సుఖం యథా భవతి తథా జేతుం ‘పార్యతే’ ఇతి శేషః||41-44||
Adhikarana 19 (45) · Śloka 45
ఛర్ద్యుత్థితానాం చ చికిత్సితాత్ స్వాచ్చికిత్సితం కార్యముపద్రవాణాం| అతిప్రవృత్తాసు విరేచనస్య కర్మాతియోగే విహితం విధేయం||45||
छर्द्युत्थितानां च चिकित्सितात् स्वाच्चिकित्सितं कार्यमुपद्रवाणाम्| अतिप्रवृत्तासु विरेचनस्य कर्मातियोगे विहितं विधेयम्||४५||
🔊 Audio coming soon
అతిప్రవృత్తాస్విత్యాది| అతిప్రవృత్తాసు ఛర్దిషు విరేచనస్యాతియోగే యత్కర్మ విహితం సంశోధనవ్యాపత్తిసిద్ధౌ (సి.అ.6) తదిహ విధేయమిత్యర్థః||45||
Adhikarana 20 (46-47) · Śloka 47
వమిప్రసంగాత్ పవనోఽప్యవశ్యం ధాతుక్షయాద్ధృద్ధిముపైతి తస్మాత్| చిరప్రవృత్తాస్వనిలాపహాని కార్యాణ్యుపస్తంభనబృంహణాని||46|| సర్పిర్గుడాః క్షీరవిధిర్ఘృతాని కల్యాణకత్ర్యూషణజీవనాని| వృష్యాస్తథా మాంసరసాః సలేహాశ్చిరప్రసక్తాం చ వమిం జయంతి||47||
वमिप्रसङ्गात् पवनोऽप्यवश्यं धातुक्षयाद्धृद्धिमुपैति तस्मात्| चिरप्रवृत्तास्वनिलापहानि कार्याण्युपस्तम्भनबृंहणानि||४६|| सर्पिर्गुडाः क्षीरविधिर्घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि| वृष्यास्तथा मांसरसाः सलेहाश्चिरप्रसक्तां च वमिं जयन्ति||४७||
🔊 Audio coming soon
వమిప్రసంగాత్ ఛర్ద్యనుబంధాత్ పవనస్య వృద్ధిర్భవతి; తత్రోపస్తంభనం ఛర్దీనాం పవనస్య వా, బృంహణం ధాతూనాం| లేహాః చ్యవనప్రాశాదయః||46-47||
Adhikarana 21 (48) · Śloka 48
తత్ర శ్లోకః- హేతుం సంఖ్యాం లక్షణముపద్రవాన్ సాధ్యతాం న యోగాంశ్చ| ఛర్దీనాం ప్రశమార్థం ప్రాహ చికిత్సితం మునివర్యః||48||
तत्र श्लोकः- हेतुं सङ्ख्यां लक्षणमुपद्रवान् साध्यतां न योगांश्च| छर्दीनां प्रशमार्थं प्राह चिकित्सितं मुनिवर्यः||४८||
🔊 Audio coming soon
హేతుమిత్యాదినా సంగ్రహః| ఉపద్రవానితి విట్స్వేదేత్యాదినోక్తానుపద్రవాన్| మునివర్య ఇతి మునిశ్రేష్ఠః||48||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే ఛర్దిచికిత్సితం నామ వింశోఽధ్యాయః||20||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने छर्दिचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే ఛర్దిచికిత్సితం నామ వింశోఽధ్యాయః||20||