31. dvivraṇīyacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દ્વિવ્રણીયચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

મદ્યમત્તસ્ય સમ્પ્રહારાદિના વ્રણોત્પત્તૌ વ્રણચિકિત્સાર્થં દ્વિવ્રણીય ઉચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

પરાવરજ્ઞમાત્રેયં ગતમાનમદવ્યથમ્| અગ્નિવેશો ગુરું કાલે વિનયાદિદમબ્રવીત્||૩|| ભગવન્! પૂર્વમુદ્દિષ્ટૌ દ્વૌ વ્રણૌ રોગસઙ્ગ્રહે| તયોર્લિઙ્ગં ચિકિત્સાં ચ વક્તુમર્હસિ શર્મદ!||૪||

પરઃ મોક્ષઃ, અવરં દ્રવ્યાદિ , તજ્જાનાતીતિ પરાવરજ્ઞઃ| તયોર્લિઙ્ગં ચિકિત્સાં ચેત્યત્ર હેતોરપિ વ્યાધિગમકતયા લિઙ્ગેનૈવ ગ્રહણમ્||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશસ્ય વચો નિશમ્ય ગુરુરબ્રવીત્| યૌ વ્રણૌ પૂર્વમુદ્દિષ્ટૌ નિજશ્ચાગન્તુરેવ ચ||૫|| શ્રૂયતાં વિધિવત્ સૌમ્ય! તયોર્લિઙ્ગં ચ ભેષજમ્| નિજઃ શરીરદોષોત્થ આગન્તુર્બાહ્યહેતુજઃ||૬|| વધબન્ધપ્રપતનાદ્દંષ્ટ્રાદન્તનખક્ષતાત્| આગન્તવો વ્રણાસ્તદ્વદ્વિષસ્પર્શાગ્નિશસ્ત્રજાઃ||૭|| મન્ત્રાગદપ્રલેપાદ્યૈર્ભેષજૈર્હેતુભિશ્ચ તે| લિઙ્ગૈકદેશૈર્નિર્દિષ્ટા વિપરીતા નિજૈર્વ્રણૈઃ ||૮||

દોષા યદ્યપિ શારીરા એવ, તથાઽપીહ શારીરપદં સ્નાયુક્લેદાદિષ્વપીહ પ્રયુક્તદોષવ્યુદાસાર્થમ્| નિજાગન્તુવ્રણભેદમાહ- મન્ત્રેત્યાદિ| નિજૈઃ સમમાગન્તવો વ્રણા વિપરીતા મન્ત્રાદિભિર્ભેષજૈશ્ચ, તથા હેતુભિશ્ચ વધબન્ધનાદિભિઃ, તથા લિઙ્ગૈકદેશૈશ્ચ; સ ચ લિઙ્ગૈકદેશો યથા- આગન્તુર્વ્યથાપૂર્વમુદેતિ પશ્ચાદ્વાતાદીન્ કોપયતિ, નિજે તુ પૂર્વં વાતાદયઃ પ્રકુપ્યન્તિ પશ્ચાદ્વ્યથોત્પદ્યતે| યદુક્તં- “આગન્તુર્વ્યથાપૂર્વમુત્પન્નો જઘન્યં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યમાપાદયતિ” (સૂ.અ.૨૦) ઇતિ||૫-૮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

વ્રણાનાં નિજહેતૂનામાગન્તૂનામશામ્યતામ્| કુર્યાદ્દોષબલાપેક્ષી નિજાનામૌષધં યથા||૯||

આગન્તુવ્રણસ્ય ભિન્નવિષયતયા વિસ્તર ઇહ ન વક્તવ્યઃ; તેન તસ્ય ચિકિત્સામપિ સમાસાદેવાહ- વ્રણાનામિત્યાદિ| આગન્તૂનાં વ્રણાનાં નિજહેતૂનાં સતાં મન્ત્રાદિચિકિત્સયા અશામ્યતાં નિજાનાં યથૌષધં વક્ષ્યમાણં તથૈવ દોષબલાવેક્ષી સન્ કુર્યાદિતિ યોજના| આગન્તૂનાં ચેહાગન્તુચિકિત્સયાઽપ્રશમનં નિજદોષાનુબન્ધાદેવ જ્ઞેયમ્; અત એવેહ નિજહેતૂનામિતિ કૃતમ્||૯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 10

યથાસ્વૈર્હેતુભિર્દુષ્ટા વાતપિત્તકફા નૃણામ્| બહિર્માર્ગં સમાશ્રિત્ય જનયન્તિ નિજાન્ વ્રણાન્||૧૦||

યથાસ્વૈરિત્યાદિના નિજવ્રણહેતુસમ્પ્રાપ્ત્યાદિકથનમ્| અત્ર યથાસ્વૈર્હેતુભિરિતિ વચનેન વાતાદીનાં સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રકોપં દર્શયતિ, સ્વહેતુદુષ્ટો હિ દોષઃ સ્વતન્ત્રો ભવતિ; કિઞ્ચ યથાસ્વૈર્હેતુભિરિતિ વચનેન ય એવ વાતાદિકોપહેતવસ્ત એવાત્ર નિજવ્રણકારકા ભવન્તિ, ન પુનર્વ્રણાનાં વિશિષ્ટો હેતુરસ્તિ; સામાન્યવાતાદિહેતોસ્તુ વિશિષ્ટવ્રણલક્ષણકાર્યોત્પત્તિઃ સમ્પ્રાપ્તિભેદાદ્ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૧૦||

Adhikarana 6 (11-16) · Śloka 16

સ્તબ્ધઃ કઠિનસંસ્પર્શો મન્દસ્રાવોઽતિતીવ્રરુક્ | તુદ્યતે સ્ફુરતિ શ્યાવો વ્રણો મારુતસમ્ભવઃ||૧૧|| સમ્પૂરણૈઃ સ્નેહપાનૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદોપનાહનૈઃ| પ્રદેહૈઃ પરિષેકૈશ્ચ વાતવ્રણમુપાચરેત્||૧૨|| તૃષ્ણામોહજ્વરસ્વે(ક્લે)દદાહદુષ્ટ્યવદારણૈઃ| વ્રણં પિત્તકૃતં વિદ્યાદ્ગન્ધૈઃ સ્રાવૈશ્ચ પૂતિકૈઃ||૧૩|| શીતલૈર્મધુરૈસ્તિક્તૈઃ પ્રદેહપરિષેચનૈઃ| સર્પિષ્પાનૈર્વિરેકૈશ્ચ પૈત્તિકં શમયેદ્વ્રણમ્||૧૪|| બહુપિચ્છો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ સ્તિમિતો મન્દવેદનઃ| પાણ્ડુવર્ણોઽલ્પસઙ્ક્લેદશ્ચિરકારી કફવ્રણઃ||૧૫|| કષાયકટુરૂક્ષોષ્ણૈઃ પ્રદેહપરિષેચનૈઃ| કફવ્રણં પ્રશમયેત્તથા લઙ્ઘનપાચનૈઃ ||૧૬||

સ્તબ્ધ ઇત્યાદિના વાતાદિવ્રણાનાં લક્ષણાનિ તથા ચિકિત્સાસૂત્રં ચાહ| પ્રદેહૈઃ પરિષેકૈશ્ચેત્યત્ર ‘અસ્નિગ્ધૈઃ’ ઇત્યનુવર્તતે| ચિરં વિકારં કરોતીતિ ચિરકારી| ચિકિત્સાસમાસાભિધાનં ચ સુખગ્રહણાર્થમેવ||૧૧-૧૬||

Adhikarana 7 (17-19) · Śloka 19

તૌ દ્વૌ નાનાત્વભેદેન નિરુક્તા વિંશતિર્વ્રણાઃ| તેષાં પરીક્ષા ત્રિવિધા, પ્રદુષ્ટા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ||૧૭|| સ્થાનાન્યષ્ટૌ તથા ગન્ધાઃ, પરિસ્રાવાશ્ચતુર્દશ| ષોડશોપદ્રવા દોષાશ્ચત્વારો વિંશતિસ્તથા||૧૮|| તથા ચોપક્રમાઃ સિદ્ધાઃ ષટ્ત્રિંશત્ સમુદાહૃતાઃ| વિભજ્યમાનાઞ્છૃણુ મે સર્વાનેતાન્ યથેરિતાન્||૧૯||

તૌ દ્વાવિત્યાદિ| નાનાત્વકારકો ભેદો નાનાત્વભેદઃ| પ્રકર્ષેણ દુષ્ટાઃ પ્રદુષ્ટાઃ||૧૭-૧૯||

Adhikarana 8 (20-21) · Śloka 21

કૃત્યોત્કૃત્યસ્તથા દુષ્ટોઽદુષ્ટો મર્મસ્થિતો ન ચ| સંવૃતો દારુણઃ સ્રાવી સવિષો વિષમસ્થિતઃ||૨૦|| ઉત્સઙ્ગ્યુત્સન્ન એષાં ચ વ્રણાન્ વિદ્યાદ્વિપર્યયાત્| ઇતિ નાનાત્વભેદેન નિરુક્તા વિંશતિર્વ્રણાઃ||૨૧||

એતે ચ વ્રણભેદાદયોઽગ્રે કૃત્યોત્કૃત્ય ઇત્યાદિના વ્યાક્રિયન્તે| તત્ર કૃત્યઃ છેદનાદ્યુપક્રમોપક્રમણીયઃ, ઉત્કૃત્યસ્ય તુ નાત્ર કિઞ્ચિત્કરણીયમસ્તિ પરં રોપણીય એવ; કિંવા કૃત્યઃ સાધ્યઃ, અકૃત્યસ્ત્વસાધ્યઃ| કૃત્યાદયઃ ષટ્ સવિપર્યયા એવોક્તાઃ, સંવૃતાદયસ્તુ સપ્તોદ્દિષ્ટાઃ સવિપર્યયાઃ સન્તશ્ચતુર્દશ| ઉત્સન્ન ઉદ્ગતમાંસઃ| ઉત્સઙ્ગી સ્થૂલપર્યન્તઃ, કિંવા વ્રણાદ્બહિઃ પૂયાવકાશરૂપોત્સઙ્ગવાનુત્સઙ્ગી| સુશ્રુતે તુ “તત્રાતિસંવૃતોઽતિવિવૃત્તઃ” (સુ.સૂ.અ.૨૨) ઇત્યાદિના યદ્દુષ્ટવ્રણલક્ષણમુક્તં તદતિસંવૃતાદિવિષયમ્, ઇહ તુ સંવૃતત્વવિવૃતત્વમાત્રમુચ્યતે, તેનેહ દુષ્ટવ્રણેન સંવૃતસ્ય ગ્રહણમુદ્ભાવનીયમ્ ||૨૦-૨૧||

Adhikarana 9 (22-23) · Śloka 23

દર્શનપ્રશ્નસંસ્પર્શૈઃ પરીક્ષા ત્રિવિધા સ્મૃતા| વયોવર્ણશરીરાણામિન્દ્રિયાણાં ચ દર્શનાત્||૨૨|| હેત્વર્તિસાત્મ્યાગ્નિબલં પરીક્ષ્યં વચનાદ્બુધૈઃ| સ્પર્શાન્માર્દવશૈત્યે ચ પરીક્ષ્યે સવિપર્યયે||૨૩||

પરીક્ષાત્રૈવિધ્યમુક્તં વિભજતે- દર્શનેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયાણિ ચ યદ્યપ્યતીન્દ્રિયત્વાદનુમાનગમ્યાનિ, તથાઽપીહ તદધિષ્ઠાનાનામિન્દ્રિયશબ્દેનોપાદાનમ્| અગ્નિશ્ચ યદ્યપિ “અગ્નિં જરણશક્ત્યા” (વિ.અ.૪) ઇતિ વચનાદનુમાનવિષય ઉક્તસ્તથાઽપિ પ્રશ્નેનાગ્નિરવગમ્યત એવેતિ કૃત્વેહ વચનપરીક્ષણીયતૈવોક્તા વહ્નેઃ| સવિપર્યયે ઇતિ કાઠિન્યૌષ્ણ્યે| અનુમાનં ચ યદ્યપિ પરીક્ષાધિકારે પ્રોક્તં “દ્વિવિધા પરીક્ષા જ્ઞાનવતાં પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ” (વિ.અ.૪) ઇત્યાદિના, તથાઽપ્યત્રાનુમાનસ્ય પ્રાયો વ્યાપારાભાવાદનુપાદાનમિતિ બ્રૂતે; કિન્તુ દર્શનાદિપૂર્વકત્વાદનુમાનસ્ય દર્શનાદિના અનુમાનમપ્યતીન્દ્રિયાદિષુ ગ્રાહકં સઙ્ગૃહીતમિતિ યુક્તં પશ્યામઃ| દર્શનશબ્દશ્ચાત્ર સાક્ષાદુપલબ્ધિવચનઃ, તેન વ્રણગતગન્ધેનાપિ વ્રણપરીક્ષણં સઙ્ગૃહીતં ભવતિ| દર્શનશબ્દેન ચ ગૃહીતોઽપિ સ્પર્શ ઇહ ભૂયસા વ્યાપ્રિયમાણત્વાત્ પુનરુક્તઃ||૨૨-૨૩||

Adhikarana 10 (24-25) · Śloka 25

શ્વેતોઽવસન્નવર્ત્માઽતિસ્થૂલવર્ત્માઽતિપિઞ્જરઃ | નીલઃશ્યાવોઽતિપિડકો રક્તઃ કૃષ્ણોઽતિપૂતિકઃ||૨૪|| રોપ્યઃ કુમ્ભીમુખશ્ચેતિ પ્રદુષ્ટા દ્વાદશ વ્રણાઃ| ચતુર્વિંશતિરુદ્દિષ્ટા દોષાઃ કલ્પાન્તરેણ વૈ||૨૫||

શ્વેતોઽવસન્નેત્યાદિના પ્રદુષ્ટવ્રણાનાહ| રોપ્યલક્ષણં તન્ત્રાન્તરાદવગન્તવ્યં, તથાહિ ભોજઃ- “રૂઢા રૂઢાઃ પ્રકુપ્યન્તિ સાન્તર્દોષાઃ પુનઃ પુનઃ| બહિઃ શુદ્ધા ઇવાભાન્તિ રોપ્યાસ્તે સમ્પ્રકીર્તિતાઃ” ઇતિ| એતેષામેવ શ્વેતાદીનાં ભેદકારણાન્તરભેદેન ચતુર્વિંશતિત્વં ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- ચતુર્વિંશતિરિત્યાદિ| કલ્પાન્તરેણેતિ વ્રણદુષ્ટિકારકકારણયોગભેદેન સ્નાયુક્લેદાદિના ભિદ્યમાનાશ્ચતુર્વિંશતિભેદા ભવન્તીત્યર્થઃ||૨૪-૨૫||

Adhikarana 11 (26) · Śloka 26

ત્વક્સિરામાંસમેદોઽસ્થિસ્નાયુમર્માન્તરાશ્રયાઃ| વ્રણસ્થાનાનિ નિર્દિષ્ટાન્યષ્ટાવેતાનિ સઙ્ગ્રહે||૨૬||

ત્વગિત્યાદિના સ્થાનનિર્દેશઃ| અન્તરાશ્રયઃ કોષ્ઠઃ||૨૬||

Adhikarana 12 (27) · Śloka 27

સર્પિસ્તૈલવસાપૂયરક્તશ્યાવામ્લપૂતિકાઃ| વ્રણાનાં વ્રણગન્ધજ્ઞૈરષ્ટૌ ગન્ધાઃ પ્રકીર્તિતાઃ||૨૭||

સર્પિરિત્યાદિના ગન્ધનિર્દેશઃ| શ્યાવગન્ધં દધ્યાદેસ્તામ્રઘૃષ્ટસમાનં ગન્ધમાહુઃ; કેચિત્તુ ‘શાવં’ ઇતિ પઠન્તિ; શવસ્ય ગન્ધઃ શાવઃ| અમ્લસહચરિતગન્ધોઽમ્લગન્ધ ઉચ્યતે||૨૭||

Adhikarana 13 (28-30) · Śloka 31

લસીકાજલપૂયાસૃગ્ઘારિદ્રારુણપિઞ્જરાઃ| કષાયનીલહરિતસ્નિગ્ધરૂક્ષસિતાસિતાઃ||૨૮|| ઇતિ રૂપૈઃ સમુદ્દિષ્ટા વ્રણસ્રાવાશ્ચતુર્દશ| વિસર્પઃ પક્ષઘાતશ્ચ સિરાસ્તમ્ભોઽપતાનકઃ||૨૯|| મોહોન્માદવ્રણરુજો જ્વરસ્તૃષ્ણા હનુગ્રહઃ| કાસશ્છર્દિરતીસારો હિક્કા શ્વાસઃ સવેપથુઃ||૩૦|| ષોડશોપદ્રવાઃ પ્રોક્તા વ્રણાનાં વ્રણચિન્તકૈઃ|૩૧|

લસીકેત્યાદિના સ્રાવાનાહ||૨૮-૩૦||-

Adhikarana 14 (31-35) · Śloka 35

સ્નાયુક્લેદાત્સિરાક્લેદાદ્ગામ્ભીર્યાત્કૃમિભક્ષણાત્ ||૩૧|| અસ્થિભેદાત્ સશલ્યત્વાત્ સવિષત્વાચ્ચ સર્પણાત્| નખકાષ્ઠપ્રભેદાચ્ચ ચર્મલોમાતિઘટ્ટનાત્ ||૩૨|| મિથ્યાબન્ધાદતિ સ્નેહાદતિભૈષજ્યકર્ષણાત્| અજીર્ણાદતિભુક્તાચ્ચ વિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનાત્||૩૩|| શોકાત્ ક્રોધાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્વ્યાયામાન્મૈથુનાત્તથા| વ્રણા ન પ્રશમં યાન્તિ નિષ્ક્રિયત્વાચ્ચ દેહિનામ્||૩૪|| પરિસ્રાવાચ્ચ ગન્ધાચ્ચ દોષાચ્ચોપદ્રવૈઃ સહ| વ્રણાનાં બહુદોષાણાં કૃચ્છ્રત્વં ચોપજાયતે||૩૫||

પ્રકારાન્તરોદ્દિષ્ટાઞ્ચતુર્વિંશતિદોષાનાહ- સ્નાયુક્લેદાદિત્યાદિ| અત્ર નખકાષ્ઠપ્રભેદ એકમેવ કારણમ્| ચર્મલોમાતિઘટ્ટનં તુ કારણદ્વયમ્| ચિકિત્સાવર્જનીયત્વં નિષ્ક્રિયત્વમ્||૩૧-૩૫||

Adhikarana 15 (36-37) · Śloka 37

ત્વઙ્માંસજઃ સુખે દેશે તરુણસ્યાનુપદ્રવઃ| ધીમતોઽભિનવઃ કાલે સુખસાધ્યઃ સ્મૃતો વ્રણઃ||૩૬|| ગુણૈરન્યતમૈર્હીનસ્તતઃ કૃચ્છ્રો વ્રણઃ સ્મૃતઃ| સર્વૈર્વિહીનો વિજ્ઞેયસ્ત્વસાધ્યો નિરુપક્રમઃ ||૩૭||

અસાધ્યો નિરુપક્રમ ઇતિ અસાધ્યત્વમભિધાયાપિ નિરુપક્રમતાભિધાનેન સોપક્રમસાધ્યં યાપ્યં નિષેધયતિ||૩૬-૩૭||

Adhikarana 16 (38) · Śloka 39

વ્રણાનામાદિતઃ કાર્યં યથાસન્નં વિશોધનમ્| ઊર્ધ્વભાગૈરધોભાગૈઃ શસ્ત્રૈર્બસ્તિભિરેવ ચ||૩૮|| સદ્યઃ શુદ્ધશરીરાણાં પ્રશમં યાન્તિ હિ વ્રણાઃ|૩૯|

અવસરપ્રાપ્તાયાં ષટ્ત્રિંશદુપક્રમરૂપાયાં ચિકિત્સાયાં વક્તવ્યાયાં સંશોધનસ્ય પ્રાધાન્યોપદર્શનાર્થં પૃથગગ્રેઽભિધાનં- વ્રણાનામિત્યાદિના||૩૮||-

Adhikarana 17 (39-43) · Śloka 43

યથાક્રમમતશ્ચોર્ધ્વં શૃણુ સર્વાનુપક્રમાન્||૩૯|| શોફઘ્નં ષડ્વિધં ચૈવ શસ્ત્રકર્માવપીડનમ્| નિર્વાપણં સસન્ધાનં સ્વેદઃ શમનમેષણમ્||૪૦|| શોધનૌ રોપણીયૌ ચ કષાયૌ સપ્રલેપનૌ| દ્વે તૈલે તદ્ગુણે પત્રં છાદને દ્વે ચ બન્ધને||૪૧|| ભોજ્યમુત્સાદનં દાહો દ્વિવિધઃ સાવસાદનઃ| કાઠિન્યમાર્દવકરે ધૂપનાલેપને શુભે||૪૨|| વ્રણાવચૂર્ણનં વર્ણ્યં રોપણં લોમરોહણમ્| ઇતિ ષટ્ત્રિંશદુદ્દિષ્ટા વ્રણાનાં સમુપક્રમાઃ||૪૩||

ઉપક્રમાનાહ- શોફઘ્નમિત્યાદિના| શોફઘ્ન ઉપક્રમો રક્તાવસેકાદિર્વક્ષ્યમાણઃ| ષડ્વિધં શસ્ત્રકર્મેતિ પાટનાદિ; અત્રૈવાહરણમેષણં ચ શલ્યતન્ત્રોક્તમધિકં કર્મદ્વયમન્તર્ભાવનીયં; કિંવેષણં શસ્ત્રકર્માઙ્ગં ન શસ્ત્રકર્મ, તત્તુ પૃથગેવ| અવપીડનં કલ્કાદિના આલેપનં પૂયનિર્ગમનાર્થં વક્ષ્યતિ| નિર્વાપણં દાહૌષ્ણ્યશમનમ્| શોધનૌ રોપણીયૌ ચ કષાયૌ સપ્રલેપનૌ ઇતિ શોધનરોપણકષાયૌ તથા શોધનરોપણાલેપૌ| દ્વે તૈલે તદ્ગુણે ઇત્યત્ર ઘૃતસ્યાપિ સ્નેહત્વસામાન્યાત્ તૈલેનૈવ ગ્રહણં; તેન યદ્યપિ ચત્વારિ તૈલઘૃતાનિ પ્રત્યેકશોધનરોપણભેદાદ્વક્ષ્યતિ, તથાઽપિ શોધનરોપણકર્મદ્વયકર્તૃતયા દ્વિત્વમેવાત્ર તૈલઘૃતયોર્ગણનીયમ્| કાશ્મીરાસ્તુ “દ્વૌ સ્નેહૌ તદ્ગુણૌ” ઇતિ પઠન્તિ| પત્રં છાદને ઇતિ પત્રમેક ઉપક્રમઃ, છાદનં તુ દ્વિવિધં બાહ્યાન્તરભેદેન વક્ષ્યમાણમ્| ઉત્સાદનં નિમ્નવ્રણોત્થાપનમ્| અવસાદનમ્ ઉત્સન્નવ્રણમાંસક્ષયકરમ્| કાઠિન્યમાર્દવકરે ધૂપનાલેપને ઇતિ કાઠિન્યકરં ધૂપનં, માર્દવકરં ધૂપનં ચેતિ; એવમાલેપનમપિ દ્વિવિધં જ્ઞેયમ્| વ્રણાવચૂર્ણનં દ્વિવિધં વદન્તિ ત્વગ્વર્ણકરરોમજનકભેદેન| એવં ષટ્ત્રિંશદુપક્રમા ભવન્તિ; શલ્યતન્ત્રે તુ ષષ્ટિરુપક્રમા ઉક્તાસ્તેઽપ્યત્રૈવાન્તર્ભાવનીયાઃ||૩૯-૪૩||

Adhikarana 18 (44-48) · Śloka 48

પૂર્વરૂપં ભિષગ્બુદ્ધ્વા વ્રણાનાં શોફમાદિતઃ| રક્તાવસેચનં કુર્યાદજાતવ્રણશાન્તયે||૪૪|| શોધયેદ્બહુદોષાંસ્તુ સ્વલ્પદોષાન્ વિલઙ્ઘયેત્| પૂર્વં કષાયસર્પિર્ભિર્જયેદ્વા મારુતોત્તરાન્||૪૫|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેતસવલ્કલૈઃ| સસર્પિષ્કૈઃ પ્રલેપઃ સ્યાચ્છોફનિર્વાપણઃ પરમ્||૪૬|| વિજયા મધુકં વીરા બિસગ્રન્થિઃ શતાવરી| નીલોત્પલં નાગપુષ્પં પ્રદેહઃ સ્યાત્ સચન્દનઃ||૪૭|| સક્તવો મધુકં સર્પિઃ પ્રદેહઃ સ્યાત્ સશર્કરઃ| અવિદાહીનિ ચાન્નાનિ શોફે ભેષજમુત્તમમ્||૪૮||

અથ યથાવસ્થં વ્રણોપક્રમાનાહ- પૂર્વરૂપમિત્યાદિ| શોથસ્તુ વ્રણપૂર્વરૂપં, શોથચિકિત્સાઽનાગતવ્રણવિહિતત્વાદ્વ્રણોપક્રમત્વેનોક્તા| કષાયપાનૈઃ સર્પિર્ભિશ્ચેતિ કષાયસર્પિર્ભિઃ| વિજયા બલા||૪૪-૪૮||

Adhikarana 19 (49-54) · Śloka 54

સ ચેદેવમુપક્રાન્તઃ શોફો ન પ્રશમં વ્રજેત્| તસ્યોપનાહૈઃ પક્વસ્ય પાટનં હિતમુચ્યતે||૪૯|| તૈલેન સર્પિષા વાઽપિ તાભ્યાં વા સક્તુપિણ્ડિકા| સુખોષ્ણા શોફપાકાર્થમુપનાહઃ પ્રશસ્યતે||૫૦|| સતિલા સાતસીબીજા દધ્યમ્લા સક્તુપિણ્ડિકા| સકિણ્વકુષ્ઠલવણા શસ્તા સ્યાદુપનાહને||૫૧|| રુગ્દાહરાગતોદૈશ્ચ વિદગ્ધં શોફમાદિશેત્| જલબસ્તિસમસ્પર્શં સમ્પક્વં પીડિતોન્નતમ્||૫૨|| ઉમાઽથો ગુગ્ગુલુઃ સૌધં પયો દક્ષકપોતયોઃ| વિટ્ પલાશભવઃ ક્ષારો હેમક્ષીરી મુકૂલકઃ||૫૩|| ઇત્યુક્તો ભેષજગણઃ પક્વશોથપ્રભેદનઃ| સુકુમારસ્ય, કૃચ્છ્રસ્ય શસ્ત્રં તુ પરમુચ્યતે||૫૪||

ઉપનાહૈરિતિ સોષ્ણબહલલેપૈઃ| કિણ્વં સુરાબીજમ્| ઉમા અતસી| સૌધં પયઃ સ્નુહીક્ષીરમ્| હેમક્ષીરી કઙ્કુષ્ઠમ્| મુકૂલકઃ દન્તી| સુકુમારસ્યેતિ ચ્છેદઃ| કૃચ્છ્રસ્યેતિ અસુકુમારસ્ય, શસ્ત્રં પરં ભેદનમિતિ સમ્બન્ધઃ||૪૯-૫૪||

Adhikarana 20 (55) · Śloka 55

પાટનં વ્યધનં ચૈવ છેદનં લેપનં તથા| પ્રચ્છનં સીવનં ચૈવ ષડ્વિધં શસ્ત્રકર્મ તત્||૫૫||

પાટનમિત્યાદિના પ્રોક્તે ષડ્વિધશસ્ત્રકર્મણિ તિસ્રૈષણીયોક્તાધિકદારણાદિશસ્ત્રકર્માવરોધો બોદ્ધવ્યઃ, તેન ન વિરોધઃ||૫૫||

Adhikarana 21 (56-60) · Śloka 61

નાડીવ્રણાઃ પક્વશોથાસ્તથા ક્ષતગુદોદરમ્| અન્તઃશલ્યાશ્ચ યે શોફાઃ પાટ્યાસ્તે તદ્વિધાશ્ચ યે||૫૬|| દકોદરાણિ સમ્પક્વા ગુલ્મા યે યે ચ રક્તજાઃ| વ્યધ્યાઃ શોણિતરોગાશ્ચ વિસર્પપિડકાદયઃ||૫૭|| ઉદ્વૃત્તાન્ સ્થૂલપર્યન્તાનુત્સન્નાન્ કઠિણાન્ વ્રણાન્| અર્શઃપ્રભૃત્યધીમાંસં છેદનેનોપપાદયેત્||૫૮|| કિલાસાનિ સકુષ્ઠાનિ લિખેલ્લેખ્યાનિ બુદ્ધિમાન્| વાતાસૃગ્ગ્રન્થિપિડકાઃ સકોઠા રક્તમણ્ડલમ્||૫૯|| કુષ્ઠાન્યભિહતં ચાઙ્ગં શોથાંશ્ચ પ્રચ્છયેદ્ભિષક્| સીવ્યં કુક્ષ્યુદરાદ્યં તુ ગમ્ભીરં યદ્વિપાટિતમ્||૬૦|| ઇતિ ષડ્વિધમુદ્દિષ્ટં શસ્ત્રકર્મ મનીષિભિઃ|૬૧|

પાટનાદીનાં પૃથગ્વિષયમાહ- નાડીવ્રણા ઇત્યાદિ| સમ્પક્વ ગુલ્મા યે તે વ્યધ્યાઃ| તથા યે ચ રક્તજા ઇતિ રક્તગુલ્માઃ| શોણિતરોગા વિધિશોણિતીયોક્તાઃ| વ્યધ્યા ઇતિ સિરાવ્યધાદિસાધ્યાઃ| લેખ્યાનીતિ લેખનાવસ્થાપ્રાપ્તાનિ||૫૬-૬૦||-

Adhikarana 22 (61-62) · Śloka 62

સૂક્ષ્માનનાઃ કોષવન્તો યે વ્રણાસ્તાન્પ્રપીડયેત્||૬૧|| કલાયાશ્ચ મસૂરાશ્ચ ગોધૂમાઃ સહરેણવઃ| કલ્કીકૃતાઃ પ્રશસ્યન્તે નિઃસ્નેહા વ્રણપીડને||૬૨||

વ્રણપીડને ઇતિ વ્રણપીડનશ્ચ લેપો નિઃસ્નેહો વ્રણમુખં વર્જયિત્વા કર્તવ્યઃ||૬૧-૬૨||

Adhikarana 23 (63-64) · Śloka 65

શાલ્મલીત્વગ્બલામૂલં તથા ન્યગ્રોધપલ્લવાઃ| ન્યગ્રોધાદિકમુદ્દિષ્ટં બલાદિકમથાપિ વા||૬૩|| આલેપનં નિર્વપણં તદ્વિદ્યાત્તૈશ્ચ સેચનમ્| સર્પિષા શતધૌતેન પયસા મધુકામ્બુના||૬૪|| નિર્વાપયેત્ સુશીતેન રક્તપિત્તોત્તરાન્ વ્રણાન્|૬૫|

ન્યગ્રોધાદિકમિતિ ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થેત્યાદિનોક્તમત્રૈવ| બલાદિકં ‘વિજયા મધુકં વીરા’ ઇત્યાદિના શોથહરોપક્રમોપદિષ્ટમ્||૬૩-૬૪||-

Adhikarana 24 (65-67) · Śloka 68

લમ્બાનિ વ્રણમાંસાનિ પ્રલિપ્ય મધુસર્પિષા||૬૫|| સન્દધીત સમં વૈદ્યો બન્ધનૈશ્ચોપપાદયેત્| તાન્સમાન્સુસ્થિતાઞ્જ્ઞાત્વા ફલિનીલોધ્રકટ્ફલૈઃ||૬૬|| સમઙ્ગાધાતકીયુક્તૈશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણયેત્| પઞ્ચવલ્કલચૂર્ણૈર્વા શુક્તિચૂર્ણસમાયુતૈઃ||૬૭|| ધાતકીલોધ્રચૂર્ણૈર્વા તથા રોહન્તિ તે વ્રણાઃ|૬૮|

લમ્બાનીત્યાદિના સન્ધાનોપક્રમમાહ| શુક્તિઃ બદરિકા||૬૫-૬૭||-

Adhikarana 25 (68-71) · Śloka 72

અસ્થિભગ્નં ચ્યુતં સન્ધિં સન્દધીત સમં પુનઃ||૬૮|| સમેન સમમઙ્ગેન કૃત્વાઽન્યેન વિચક્ષણઃ| સ્થિરૈઃ કવલિકાબન્ધૈઃ કુશિકાભિશ્ચ સંસ્થિતમ્||૬૯|| પટ્ટૈઃ પ્રભૂતસર્પિષ્કૈર્બધ્નીયાદચલં સુખમ્| અવિદાહિભિરન્નૈશ્ચ પૈષ્ટિકૈસ્તમુપાચરેત્||૭૦|| ગ્લાનિર્હિ ન હિતા તસ્ય સન્ધિવિશ્લેષકારિકા| વિચ્યુતાભિહતાઙ્ગાનાં વિસર્પાદીનુપદ્રવાન્||૭૧|| ઉપાચરેદ્યથાકાલં કાલજ્ઞઃ સ્વાચ્ચિકિત્સિતાત્|૭૨|

સમેન સમમઙ્ગેન કૃત્વેતિ સમેનાવિકૃતેનાન્યેનાઙ્ગેન સમં સદૃશં કૃત્વા સન્દધીતેતિ યોજ્યમ્| કવલિકાકુશિકાબન્ધૌ સુશ્રુતે દ્રષ્ટવ્યૌ | વિચ્યુતાભિહતાઙ્ગાનામિત્યાદૌ ‘આનાહાદીનુપક્રમાન્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ | સ્વાચ્ચિકિત્સિતાદિતિ વિસર્પાદિચિકિત્સિતાત્||૬૮-૭૧||-

Adhikarana 26 (72-79) · Śloka 79

શુષ્કા મહારુજઃ સ્તબ્ધા યે વ્રણા મારુતોત્તરાઃ| સ્વેદ્યાઃ સઙ્કરકલ્પેન તે સ્યુઃ કૃશરપાયસૈઃ||૭૨|| ગ્રામ્યબૈલામ્બુજાનૂપૈર્વૈશવારૈશ્ચ સંસ્કૃતૈઃ| ઉત્કારિકાભિશ્ચોષ્ણાભિઃ સુખી સ્યાદ્વ્રણિતસ્તથા||૭૩|| સદાહા વેદનાવન્તો યે વ્રણા મારુતોત્તરાઃ| તેષામુમાં તિલાંશ્ચૈવ ભૃષ્ટાન્ પયસિ નિર્વૃતાન્||૭૪|| તેનૈવ પયસા પિષ્ટ્વા કુર્યાદાલેપનં ભિષક્| બલા ગુડૂચી મધુકં પૃશ્નિપર્ણી શતાવરી||૭૫|| જીવન્તી શર્કરા ક્ષીરં તૈલં મત્સ્યવસા ઘૃતમ્| સંસિદ્ધા સમધૂચ્છિષ્ટા શૂલઘ્ની સ્નેહશર્કરા||૭૬|| દ્વિપઞ્ચમૂલક્વથિતેનામ્ભસા પયસાઽથવા | સર્પિષા વા સતૈલેન કોષ્ણેન પરિષેચયેત્||૭૭|| યવચૂર્ણં સમધુકં સતિલં સહ સર્પિષા| દદ્યાદાલેપનં કોષ્ણં દાહશૂલોપશાન્તયે||૭૮|| ઉપનાહશ્ચ કર્તવ્યઃ સતિલો મુદ્ગપાયસઃ| રુગ્દાહયોઃ પ્રશમનો વ્રણેષ્વેષ વિધિર્હિતઃ||૭૯||

બલા ગુડૂચીત્યાદિ| અત્ર બલાદીનિ પિષ્ટાનિ શર્કરાક્ષીરમધૂચ્છિષ્ટતૈલાદિભિઃ સમૈરુત્કરિકાં કૃત્વા સ્વેદઃ કર્તવ્યઃ; અન્યે તુ બલાદિકલ્કેન તૈલાદિસ્નેહં ચતુર્ગુણે ક્ષીરે સાધયિત્વા સ્નેહપાદિકં મધૂચ્છિષ્ટપ્રક્ષેપમાહુઃ| સ્નેહસ્યાત્ર સંહતાવસ્થિતત્વાત્ મધુશર્કરાવત્ ‘સ્નેહશર્કરા’ ઇતિ વ્યપદેશઃ| દ્વિપઞ્ચમૂલક્વથિતેનેતિ અમ્ભસા પયસા સર્પિષા તૈલેન વેતિ યોજનીયમ્||૭૨-૭૯||

Adhikarana 27 (80-82) · Śloka 82

સૂક્ષ્માનના બહુસ્રાવાઃ કોષવન્તશ્ચ યે વ્રણાઃ| ન ચ મર્માશ્રિતાસ્તેષામેષણં હિતમુચ્યતે||૮૦|| દ્વિવિધામેષણીં વિદ્યાન્મૃદ્વીં ચ કઠિનામપિ| ઔદ્ભિદૈર્મૃદુભિર્નાલૈર્લોહાનાં વા શલાકયા||૮૧|| ગમ્ભીરે માંસલે દેશે પાટ્યં લૌહશલાકયા| એષ્યં વિદ્યાદ્વ્રણં નાલૈર્વિપરીતમતો ભિષક્||૮૨||

દ્વિવિધામિત્યાદૌ ઔદ્ભિદૈર્મૃદુભિર્નાલૈઃ મૃદ્વીં, લોહૈઃ કઠિનામ્| પાઠ્યમિતિ એષણીયં પાઠ્યં ચ||૮૦-૮૨||

Adhikarana 28 (83-85) · Śloka 85

પૂતિગન્ધાન્ વિવર્ણાંશ્ચ બહુસ્રાવાન્મહારુજઃ| વ્રણાનશુદ્ધાન્ વિજ્ઞાય શોધનૈઃ સમુપાચરેત્||૮૩|| ત્રિફલા ખદિરો દાર્વી ન્યગ્રોધાદિર્બલા કુશઃ| નિમ્બકોલકપત્રાણિ કષાયાઃ શોધના મતાઃ||૮૪|| તિલકલ્કઃ સલવણો દ્વે હરિદ્રે ત્રિવૃદ્ધૃતમ્| મધુકં નિમ્બપત્રાણિ પ્રલેપો વ્રણશોધનઃ||૮૫||

નિમ્બકોલકપત્રાણીત્યત્ર નિમ્બ એવ મૃદુર્નિમ્બકોલક ઉચ્યતે; કિંવા કુલકેતિ પાઠઃ, કુલકઃ પટોલઃ||૮૩-૮૫||

Adhikarana 29 (86-94) · Śloka 94

નાતિરક્તો નાતિપાણ્ડુર્નાતિશ્યાવો ન ચાતિરુક્| ન ચોત્સન્નો ન ચોત્સઙ્ગી શુદ્ધો રોપ્યઃ પરં વ્રણઃ||૮૬|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થકદમ્બપ્લક્ષવેતસાઃ| કરવીરાર્કકુટજાઃ કષાયા વ્રણરોપણાઃ||૮૭|| ચન્દનં પદ્મકિઞ્જલ્કં દાર્વીત્વઙ્નીલમુત્પલમ્| મેદે મૂર્વા સમઙ્ગા ચ યષ્ટ્યાહ્વં વ્રણરોપણમ્||૮૮|| પ્રપૌણ્ડરીકં જીવન્તી ગોજિહ્વા ધાતકી બલા| રોપણં સતિલં દદ્યાત્ પ્રલેપં સઘૃતં વ્રણે||૮૯|| કમ્પિલ્લકં વિડઙ્ગાનિ વત્સકં ત્રિફલાં બલામ્| પટોલં પિચુમર્દં ચ લોધ્રં મુસ્તં પ્રિયઙ્ગુકમ્||૯૦|| ખદિરં ધાતકીં સર્જમેલામગુરુચન્દને| પિષ્ટ્વા સાધ્યં ભવેત્તૈલં તત્ પરં વ્રણરોપણમ્||૯૧|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં કાકોલ્યૌ દ્વે ચ ચન્દને| સિદ્ધમેતૈઃ સમૈસ્તૈલં પરં સ્યાદ્વ્રણરોપણમ્||૯૨|| દૂર્વાસ્વરસસિદ્ધં વા તૈલં કમ્પિલ્લકેન વા| દાર્વીત્વચશ્ચ કલ્કેન પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્||૯૩|| યેનૈવ વિધિના તૈલં ઘૃતં તેનૈવ સાધયેત્| રક્તપિત્તોત્તરં દૃષ્ટ્વા રોપણીયં વ્રણં ભિષક્||૯૪||

નાતિરક્ત ઇત્યાદિના શુદ્ધવ્રણલક્ષણમભિધાય રોપણમાહ- ન્યગ્રોધેત્યાદિ| કષાયા ઇતિ બહુવચનનિર્દેશાદ્યથોક્તવ્યસ્તસમસ્તપ્રયોગાન્ સૂચયતિ| દાર્વ્યાસ્ત્વક્ દાર્વીત્વક્ વ્રણશોધની રોપણી ચ| ઘૃતં તૈરેવ સાધયેદિતિ યથોક્તતૈલદ્રવ્યૈરેવ સાધયેદિતિ| ઘૃતવિષયમાહ- રક્તપિત્તોત્તરમિત્યાદિ| રોપણીયમિતિ વચનાદ્ રોપણમેવ ઘૃતં કર્તવ્યં, નતુ શોધનાર્થં ઘૃતં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૮૬-૯૪||

Adhikarana 30 (95-96) · Śloka 96

કદમ્બાર્જુનનિમ્બાનાં પાટલ્યાઃ પિપ્પલસ્ય ચ| વ્રણપ્રચ્છાદને વિદ્વાન્ પત્રાણ્યર્કસ્ય ચાદિશેત્||૯૫|| વાર્ક્ષોઽથવાઽઽજિનઃ ક્ષૌમઃ પટ્ટો વ્રણહિતઃ સ્મૃતઃ| બન્ધશ્ચ દ્વિવિધઃ શસ્તો વ્રણાનાં સવ્યદક્ષિણઃ||૯૬||

વાર્ક્ષ ઇત્યાદૌ વૃક્ષભવં વલ્કલં વાર્ક્ષમ્| સવ્યદક્ષિણ ઇતિ વામદક્ષિણઃ; વામપરિક્ષેપઃ સવ્યઃ, દક્ષિણપરિક્ષેપો દક્ષિણઃ| અત્રૈવ શલ્યોક્તચતુર્દશબન્ધાવરોધઃ કાર્યઃ||૯૫-૯૬||

Adhikarana 31 (97-100) · Śloka 100

લવણામ્લકટૂષ્ણાનિ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ| વર્જયેદન્નપાનાનિ વ્રણી મૈથુનમેવ ચ||૯૭|| નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધમવિદાહિ યથાવ્રણમ્| અન્નપાનં વ્રણહિતં હિતં ચાસ્વપનં દિવા||૯૮|| સ્તન્યાનિ જીવનીયાનિ બૃંહણીયાનિ યાનિ ચ| ઉત્સાદનાર્થં નિમ્નાનાં વ્રણાનાં તાનિ કલ્પયેત્||૯૯|| ભૂર્જગ્રન્થ્યશ્મકાસીસમધોભાગાનિ ગુગ્ગુલુઃ| વ્રણાવસાદનં તદ્વત્ કલવિઙ્કકપોતવિટ્||૧૦૦||

સ્તન્યાનિ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તાનિ| અશ્મકાસીસં ધાતુકાસીસમ્| અધોભાગાનિ ત્રિવૃતાદીનિ વિરેચનદ્રવ્યાણિ||૯૭-૧૦૦||

Adhikarana 32 (101-106) · Śloka 106

રુધિરેઽતિપ્રવૃત્તે તુ ચ્છિન્ને ચ્છેદ્યેઽધિમાંસકે| કફગ્રન્થિષુ ગણ્ડેષુ વાતસ્તમ્ભાનિલાર્તિષુ||૧૦૧|| ગૂઢપૂયલસીકેષુ ગમ્ભીરેષુ સ્થિરેષુ ચ| કપ્તેષુ ચાઙ્ગદેશેષુ કર્માગ્નેઃ સમ્પ્રશસ્યતે||૧૦૨|| મધૂચ્છિષ્ટેન તૈલેન મજ્જક્ષૌદ્રવસાઘૃતૈઃ| તપ્તૈર્વા વિવિધૈર્લોહૈર્દહેદ્દાહવિશેષવિત્||૧૦૩|| રૂક્ષાણાં સુકુમારાણાં ગમ્ભીરાન્મારુતોત્તરાન્| દહેત્ સ્નેહમધૂચ્છિષ્ટૈર્લોહૈઃ ક્ષૌદ્રૈસ્તતોઽન્યથા||૧૦૪|| બાલદુર્બલવૃદ્ધાનાં ગર્ભિણ્યા રક્તપિત્તિનામ્| તૃષ્ણાજ્વરપરીતાનામબલાનાં વિષાદિનામ્||૧૦૫|| નાગ્નિકર્મોપદેષ્ટવ્યં સ્નાયુમર્મવ્રણેષુ ચ| સવિષેષુ ચ શલ્યેષુ નેત્રકુષ્ઠવ્રણેષુ ચ||૧૦૬||

છેદ્યે ઇતિ છેદનાર્હે| ક્લૃપ્તેષ્વિતિ કર્તિતેષુ| રૂક્ષસ્નિગ્ધદાહભેદવિષયં દાહકવસ્તુભેદં ચ દર્શયન્નાહ- સુકુમારાણામિત્યાદિના| દાહવિશેષવિદિતિ દાહાનાં વિશેષં સ્નિગ્ધરૂક્ષાદિરૂપં તથા બિન્દુવલયાદિરૂપં જાનાતીતિ દાહવિશેષવિત્| વિષાદિનામિતિ ભક્ષિતવિષાણામ્||૧૦૧-૧૦૬||

Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109

રોગદોષબલાપેક્ષી માત્રાકાલાગ્નિકોવિદઃ| શસ્ત્રકર્માગ્નિકૃત્યેષુ ક્ષારમપ્યવચારયેત્||૧૦૭|| કઠિનત્વં વ્રણા યાન્તિ ગન્ધૈઃ સારૈશ્ચ ધૂપિતાઃ| સર્પિર્મજ્જવસાધૂપૈઃ શૈથિલ્યં યાન્તિ હિ વ્રણાઃ||૧૦૮|| રુજઃ સ્રાવાશ્ચ ગન્ધાશ્ચ કૃમયશ્ચ વ્રણાશ્રિતાઃ| શૈથિલ્યં માર્દવં ચાપિ ધૂપનેનોપશામ્યતિ||૧૦૯||

યદ્યપ્યુપક્રમેષુ ક્ષારઃ પૃથઙ્ન પઠિતઃ, તથાઽપિ શસ્ત્રાગ્નિવ્યાપારકર્તૃત્વાચ્છસ્ત્રાગ્ન્યુપક્રમગૃહીત એવેતિ કૃત્વા ક્ષારમપ્યવચારયેદિતિ વચનેન ક્ષારોઽપિ વિહિતઃ||૧૦૭-૧૦૯||

Adhikarana 34 (110-112) · Śloka 112

લોધ્રન્યગ્રોધશુઙ્ગાનિ ખદિરસ્ત્રિફલા ઘૃતમ્| પ્રલેપો વ્રણશૈથિલ્યસૌકુમાર્યપ્રસાધનઃ||૧૧૦|| સરુજઃ કઠિનાઃ સ્તબ્ધા નિરાસ્રાવાશ્ચ યે વ્રણાઃ| યવચૂર્ણૈઃ સસર્પિષ્કૈર્બહુશસ્તાન્ પ્રલેપયેત્||૧૧૧|| મુદ્ગષષ્ટિકશાલીનાં પાયસૈર્વા યથાક્રમમ્| સઘૃતૈર્જીવનીયૈર્વા તર્પયેત્તાનભીક્ષ્ણશઃ||૧૧૨||

તર્પયેદિતિ તર્પણાર્થં લેપં કારયેત્||૧૧૦-૧૧૨||

Adhikarana 35 (113-119) · Śloka 119

કકુભોદુમ્બરાશ્વત્થલોધ્રજામ્બવકટ્ફલૈઃ| ત્વચમાશ્વેવ ગૃહ્ણન્તિ ત્વક્ચૂર્ણૈશ્ચૂર્ણિતા વ્રણાઃ||૧૧૩|| મનઃશિલૈલા મઞ્જિષ્ઠા લાક્ષા ચ રજનીદ્વયમ્| પ્રલેપઃ સઘૃતક્ષૌદ્રસ્ત્વગ્વિશુદ્ધિકરઃ પરઃ||૧૧૪|| અયોરજઃ સકાસીસં ત્રિફલાકુસુમાનિ ચ| કરોતિ લેપઃ કૃષ્ણત્વં સદ્ય એવ નવત્વચિ||૧૧૫|| કાલીયકનતામ્રાસ્થિહેમકાન્તારસોત્તમૈઃ | લેપઃ સગોમયરસઃ સવર્ણીકરણઃ પરઃ||૧૧૬|| ધ્યામકાશ્વત્થનિચુલમૂલં લાક્ષા સગૈરિકા| સહેમશ્ચામૃતાસઙ્ગઃ કાસીસં ચેતિ વર્ણકૃત્||૧૧૭|| ચતુષ્પદાનાં ત્વગ્લોમખુરશૃઙ્ગાસ્થિભસ્મના| તૈલાક્તા ચૂર્ણિતા ભૂમિર્ભવેલ્લોમવતી પુનઃ||૧૧૮|| ષોડશોપદ્રવા યે ચ વ્રણાનાં પરિકીર્તિતાઃ| તેષાં ચિકિત્સા નિર્દિષ્ટા યથાસ્વં સ્વે ચિકિત્સિતે||૧૧૯||

કકુભેત્યાદિપ્રકરણેન ત્વગ્જનનં તથા સવર્ણકરણં તથા રોમજનનમિતિ ઉપક્રમત્રયમાહ| ત્વચમાશ્વેવ ગૃહ્ણન્તીતિ સત્વચો ભવન્તિ| ત્રિફલાકુસુમાનીતિ ત્રિફલાવૃક્ષપુષ્પાણિ| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| કાન્તા મઞ્જિષ્ઠા| રસોત્તમઃ પારદઃ, ઘૃતં વા| અમૃતાસઙ્ગઃ કર્પરિકાતુત્થમ્||૧૧૩-૧૧૯||

Adhikarana 36 (120-121) · Śloka 121

તત્ર શ્લોકૌ- દ્વૌ વ્રણૌ વ્રણભેદાશ્ચ પરીક્ષા દુષ્ટિરેવ ચ| સ્થાનાનિ ગન્ધાઃ સ્રાવાશ્ચ સોપસર્ગાઃ ક્રિયાશ્ચ યાઃ||૧૨૦|| વ્રણાધિકારે સપ્રશ્નમેતન્નવકમુક્તવાન્| મુનિર્વ્યાસસમાસાભ્યામગ્નિવેશાય ધીમતે||૧૨૧||

દ્વૌ વ્રણાવિત્યાદ્યધ્યાયસઙ્ગ્રહો વ્યક્તઃ||૧૨૦-૧૨૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 25

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને દ્વિવ્રણીયચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને દ્વિવ્રણીયચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||