21. grahaṇīdōṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō grahaṇīdōṣacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

arśaḥkāryatvādgrahaṇīdōṣasya arśaścikitsitamanu grahaṇīcikitsitaṁ brūtē| grahaṇīmāśritō'gnidōṣō grahaṇīdōṣaḥ, ēvaṁ cāśrayāśrayiṇōrabhēdōpacārād grahaṇīdōṣaśabdēna grahaṇyāśritō'gnidōṣō'pi gr̥hyatē||1-2||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

āyurvarṇō balaṁ svāsthyamutsāhōpacayau prabhā| ōjastējō'gnayaḥ prāṇāścōktā dēhāgnihētukāḥ||3|| śāntē'gnau mriyatē, yuktē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ| rōgī syādvikr̥tē, mūlamagnistasmānnirucyatē||4||

tatra grahaṇīdōṣanirdiṣṭāgnidōṣē vaktavyē prakr̥tijñānānantaratvādvikr̥tijñānasya prathamaṁ tāvadavikr̥tasyāgnē rūpamāha- āyurityādi| āyuḥ cētanānuvr̥ttiḥ| varṇaḥ gaurādiḥ| balaṁ śaktiḥ vyāyāmādyanumēyā| svāsthyaśabdēnaiva varṇādigrahaṇaṁ yadyapi labhyatē, tathā'pi “svasthasyaujaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam” (ci.a.1,pā.1) iti ; tēna varṇādīnāmavikāratvaṁ nāvaśyaṁ svasthē bhavatīti varṇādīnāṁ pr̥thagupādānaṁ kr̥tam| utsāhaḥ duṣkarēṣvapi kāryēṣvadhyavasāyaḥ, upacayaḥ dēhapuṣṭiḥ| ōjaḥ hr̥dayasthaṁ sarvadhātusārarūpam| tējaḥ dēhōṣmā śukraṁ vā; yaduktaṁ śālākyē- “dr̥ṣṭistējōmayī prōktā śukraṁ tējaśca kēvalam| tasmāddr̥ṣṭibalāpēkṣī tējōvr̥ddhiṁ samācarēt” iti| agnaya iti bhūtāgnayaḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, iti dvādaśāgnayaḥ| prāṇā iti prāṇāpānōpalakṣitāḥ pañcāpi vāyavaḥ; kiṁvā prāṇavāyurēva ‘prāṇāḥ’ iti śabdēna nityaṁ bahuvacanāntēnōcyatē; yathā- apsarasśabdēna ēkā'pi vidyādharī kīrtyatē| dēhāgnihētukā iti dēhapōṣakapradhānajāṭharāgnikāraṇakāḥ| śāntē ityutsannē| yuktē iti samē| vikr̥tē iti mandē viṣamē tīkṣṇē vā| mūlamagnistasmāditi tasmāt prāśastyādanvayavyatirēkavidhānādāyurvarṇādīnāmagnirmūlaṁ pradhānaṁ kāraṇamityarthaḥ| nirucyatē iti niścayēnōcyatē||3-4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

yadannaṁ dēhadhātvōjōbalavarṇādipōṣakam| tatrāgnirhēturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||5||

sāmānyakāraṇamuktvā, agnēḥ sākṣātkāraṇatvaṁ vyutpādayannāha- yadannamityādi| bāhyā api gairikādayō dhātuśabdēnōcyantē iti tadvyavacchēdārthaṁ dhātōrdēhaviśēṣaṇam| athāhōrātrajanyēṣu dēhadhātvādiṣu kathamagnēḥ kāraṇatvamityāha- āhārāditi- ētēnāhāramapyapēkṣyaiva rasādīñjanayati| ādigrahaṇēna raktādīni saṅgr̥hyantē||5||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

annamādānakarmā tu prāṇaḥ kōṣṭhaṁ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṁ snēhēna mr̥dutāṁ gatam||6|| samānēnāvadhūtō'gnirudaryaḥ pavanōdvahaḥ| kālē bhuktaṁ samaṁ samyak pacatyāyurvivr̥ddhayē||7|| ēvaṁ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥ sthitaḥ| pacatyagniryathā sthālyāmōdanāyāmbutaṇḍulam||8||

samprati samprāptasyānnasyāgninā yathā pākō bhavati, yathā ca pacyamānamannaṁ dēhadhātvādirūpatāmāpadyatē, tadāha- annamityādi| mukhapravēśādārabhyānnasya vyāpāra ihōcyatē| ādānamāhārapraṇayanaṁ karma yasya sa tathā, prakarṣatīti nayati| dravairiti pānīyādibhiḥ | bhinnasaṅghātamiti avayavaśaithilyamāpannam| kālē iti bubhukṣākālē| bhuktaṁ samamiti mātrāprakr̥tyādisamam| samānēnāvadhūta iti agnipārśvasthitēna samānēna sandhukṣitaḥ, ayaṁ ca samānaḥ prākr̥tatvād bāhyō vāyuriva agnēḥ sandhukṣaṇō bhavati na vaiṣamyakaraḥ, vikr̥tastu vaiṣamyaṁ karōti; tēna vātēna viṣamō'gnirbhavatīti cōpapannaṁ bhavati| ētē ca dravādayaḥ pācakasyāgnēḥ sahāyā bhavantītyanēna granthēnōcyatē; “āhārapariṇāmakarāstvimē bhāvā bhavanti; tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, klēdaḥ, snēhaḥ, kālaḥ, samayōgaśca” (śā.a.6) iti| udaryaḥ pācaka ityarthaḥ| ‘pavanōdvaha’ ityagniviśēṣaṇaṁ kēcit paṭhanti| samyagiti bhuktaviśēṣaṇaṁ kēcit paṭhanti; tadā samyagityanēna mātrāsāmyamucyatē| samyaggrahaṇēna tu prakr̥tyādisampaducyatē| āyurvivr̥ddhayē iti śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgānuvartanāya tadvivr̥ddhayē ca| rasamalāyēti tādarthyē caturthī| āśayasthamiti āmāśayastham| adhaḥsthita ityanēna agnērūrdhvajvalanasvabhāvatayā ūrdhvasthānnapākē sāmarthyaṁ sūcayati| atrārthē yathētyādinā dr̥ṣṭāntamāha||6-8||

Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11

annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ| madhurādyāt kaphō bhāvāt phēnabhūta udīryatē||9|| paraṁ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ| āśayāccyavamānasya pittamacchamudīryatē||10|| pakvāśayaṁ tu prāptasya śōṣyamāṇasya vahninā| paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ||11||

ēvaṁ sthūlapākakramamabhidhāya, avāntaramaṇupākakramamāha- annasyētyādi| bhuktamātrasyēti bhuktānantaramēva| ṣaḍrasasyēti prāśastyēnābhidhānaṁ, kiṁvā ṣaḍrasasyāpi prathamaṁ madhuratā niruktā bhavatīti darśayati| prapākata iti prathamapākataḥ; praśabda ādikarmaṇi| madhuraścāsau ādyaścēti madhurādyaḥ; kiṁvā ‘madhurāt prāk kaphō bhāvāt’ iti pāṭhaḥ| phēnabhūta iti phēnasadr̥śō'ghana ityarthaḥ| paramiti ādyamadhurapākānantaram| vidagdhasyēti pakvāpakvasya| amlabhāvā iti jātāmlasvarūpataḥ| āśayāt āmāśayāt| cyavamānasya adhōbhāgaṁ vāyunā nīyamānasya, anēna ca pittasthānasambandhaṁ vidagdhāhārasya darśayati| acchamiti aghanam| udīryatē iti pittamutpadyatē; amlaṁ ca pittamamlabhāvādāhārasya utpadyata iti yuktamēva| pakvāśayaṁ tu prāptasyēti malarūpatayā pakvāśayaṁ gatasya| śōṣyamāṇasya vahninēti yadyapyūrdhvadāhakṣamō vahniḥ, tathā'pyasyādhōgatasya vahninā śōṣyamāṇatvaṁ pakvāśayagatasyāpyupapannam| yataścādhōgamanē samyagvahnivyāpārō nāsti, ataḥ ‘pacyamānasya’ iti padaṁ parityajya ‘śōṣyamāṇasya’ iti kr̥tam| paripiṇḍitapakvasyēti paripiṇḍitarūpatayā malarūpatayā pakvasya| vāyuḥ syāt kaṭubhāvata iti paripiṇḍitāvasthōdbhūtakaṭutā vāyōrutpadyatē| ēvamīdr̥śaḥ ṣaḍrasāhārasyāvasthāpākō bhavati| nanu yadyatrāvasthāpākavaśāt ṣaṇṇāmēva rasānāṁ kaphādikartr̥tvamucyatē, tadā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādinā yō vipāka ucyatē sa virudhyatē, avasthāpākēnaiva bādhitatvāt; maivaṁ, nahyavasthāpākō'yaṁ rasasvabhāvaṁ niṣṭhāpākaṁ bādhatē, kintvavasthāyāṁ svakāryaṁ karōti; tēna rasādayō'pi svakāryaṁ kurvanti, avasthāpākō'pi svakīyaṁ kāryaṁ karōti; yathā- madhuratiktādiṣaḍrasē'nnē upayuktē madhurō'pi svakāryaṁ karōti, tiktādayaśca svakāryaṁ kurvanti; ayaṁ tu viśēṣaḥ- yanmadhurākhyasyāvasthāpākasya madhurādayaḥ ślēṣmajanakā rasā anuguṇā bhavanti tadā sa bahuślēṣmāṇaṁ janayati, yadā tvavasthāpākō viparītakaṭukādiparigr̥hītō bhavati tadā stōkamātraṁ kaphaṁ janayati; ēvaṁ pittajanakē'vasthāpākē'pi vācyam| “kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ” (sū.a.26) ityādinōktastridhā vipākastu rasamalavivēkasamakālō bhinnakāla ēvāvasthāpākaiḥ samamiti na virōdhaḥ| sa ca bhinnakālō'pyavasthāpākakāryadōṣānuguṇatayā'nanuguṇatayā vā avasthāpākāhitadōṣāṇāṁ vardhanaṁ kṣapaṇaṁ vā karōtīti tasyābhidhānaṁ śāstrē prayōjanavadēva| yadyapi sarvamannamavasthāyāṁ vidahyatē, tathā'pi yē'tyarthaṁ vidāhinasta ēva ‘vidāhinaḥ’ ityucyantē, viśēṣavidāhakartr̥tvāt| anyē tvāhuḥ- na ṣaḍrasādapyannāt sāmānyēnāvasthāpākē kaphādyutpattiḥ, kintu ṣaḍrasādapyannāt prathamē pākē madhurō'yamudbhūtō rasaḥ sa kaphaṁ janayati, tathā pittaṁ vidāhāvasthāyāmudbhūtādamlarasādutpadyatē, ēvaṁ vāyurapi āhārakaṭutāvasthāyāṁ bhavatīti| anyē tvāhuḥ- yat- nānnasyāgnisaṁyōgānmadhurādyāvasthikaṁ bhavati, kintu kaphādisthānēṣu manuṣyāṇāṁ svabhāvādēva madhurādayō rasāstiṣṭhanti, tē cānnaṁ svasvabhāvaṁ nītvā kaphādīñjanayanti| uktaṁ hi tantrāntarē- “madhurō hr̥dayādūrdhvaṁ rasaḥ kōṣṭhē vyavasthitaḥ| tataḥ saṁvardhatē ślēṣmā śarīrabalavardhanaḥ|| nābhīhr̥dayamadhyē ca rasastvamlō vyavasthitaḥ| svabhāvēna manuṣyāṇāṁ tataḥ pittaṁ vivardhatē|| adhō nābhyāstu khalvēkaḥ kaṭukō'vasthitō rasaḥ| prāyaḥ śrēṣṭhatamastatra prāṇināṁ vardhatē'nilaḥ|| tasmādvipākastrividhō rasānāṁ nātra saṁśayaḥ” iti| iha tu tatrētyādigranthārthālōcanayā yathōkta ēva granthārthō nyāyyaḥ| tantrāntarē tu ślēṣmapittagatamadhurāmlarasau varṇayanti, tē kaphādyadhigatā rasā asmākamapi pākasahakāritayā anumatā ēva| yattu ślēṣmajanakāṁśasyaivāvasthāpākē ślēṣmakartr̥tvamityuktaṁ, tadanumatamēva; ēvaṁ yaḥ ślēṣmajanakōṁ'śa āhāragataḥ sa sthānamahimnā tadāhārasya madhuratāmāpādya ślēṣmāṇaṁ viśēṣēṇa janayatīti brūmaḥ| yattu, anēnāvasthāpākēna kaphapittayōrīraṇamātraṁ kriyatē natu vr̥ddhiḥ, vr̥ddhiḥ niṣṭhāpākē ēva bhavatīti vadanti, tadupapattiśūnyaṁ bhāti; kiñca, avasthāpākāt kaphapittayōrvr̥ddhiḥ, tathā niṣṭhāpākācca malarūpatayā utpāda iti yuktaṁ paśyāmaḥ||9-11||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

annamiṣṭaṁ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ pr̥thak| dēhē prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi ca||12||

karmāntarēṇāpyannasya pākaḥ sampadyatē, tamāha- annamityādi| annamiṣṭaṁ hyupahitamiti hiśabdō'vadhāraṇē; iṣṭaśabdēnēha priyaṁ hitaṁ cōcyatē na priyamātram, ahitasya priyamātrasya na dēhavyavasthitiḥ gandhāditarpakatvaṁ ca bhavati; upahitamiti upayuktam| iṣṭairiti priyahitaiḥ gandharasarūpasparśaśabdaiḥ| atra yadyapi hitatvamēva gandhādīnāmāhāragatānāṁ dēhagatagandhādipōṣaṇē pradhānaṁ, tathā'pi priyatvamapyāhāragatagandhādīnāṁ tadātvōpakārakatayā grahītuṁ priyatvahitatvayōrdvayōrapyupādānaṁ kr̥tam| dēhē prīṇāti gandhādīniti dēhaśritān gandhādīn pōṣayati| tathā ghrāṇādīni ca ghrāṇadarśanarasanasparśanaśrōtrāṇi iṣṭairgandhādibhiḥ prīṇāti tarpayati, pōṣayatīti yāvat| indriyāṇyapi hi pāñcabhautikānyasmaddarśanē; tāni ca pratikṣaṇaṁ kṣīyamāṇāni||12||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

bhaumāpyāgnēyavāyavyāḥ pañcōṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi||13||

bhautikavahnivyāpāramāha- bhaumētyādi| bhaumādayaḥ pañcōṣmāṇaḥ pārthivādidravyavyavasthitā jāṭharāgnisandhukṣitabalā antarīyaṁ dravyaṁ pacantaḥ svān svān pārthivādīn pūrvapārthivagandhatvādyavilakṣaṇān guṇān nirvartayanti| ētadēva “vividhamaśitapītalīḍhakhāditaṁ jantōrhitamantaragnisandhukṣitabalēna yathāsvēnōṣmaṇā samyagvipacyamānaṁ” (sū.a.28) ityādinā sūtrāsthānē'pyuktam| yadyapi bhūtāgninā pārthivādidravyaṁ pacyatē, tathā'pi pārthivādidravyāṇāṁ pākēnaitadēva jananaṁ yadviśiṣṭaguṇayuktatvaṁ, tēna pākēna janyamānē'pi dravyē guṇā ēva janyanta ityabhiprāyēṇa pārthivādīnāhāraguṇāñjanayantītyucyatē| anēna guṇajananamēvāgninōcyatē; na dravyajananam| kiṁvā āhārāśca guṇāścēti vigrahādāhāraśabdēna āhārādhikaraṇarūpaṁ dravyamapi gr̥hyatē| pārthivādīniti pārthivāpyataijasavāyavīyanābhasān| tatra jāṭharāgniḥ sarvānēvāhārarasamalavipākān pacati, bhautikāstvagnayaḥ svān svān guṇāñjanayanti| uktaṁ ca- “jāṭharēṇāgninā pūrvaṁ kr̥tē saṅghātabhēdē paścādbhūtāgnayaḥ pañca svaṁ svaṁ dravyaṁ pacanti” iti| ayaṁ ca bhūtāgnivyāpārō dhātuṣvapyasti, yatō dhātuṣvapi pañcabhūtāni santi, tatrāpi dhātvagnivyāpārō bhūtāgnivyāpāraśca jāṭharāgnikramēṇaivōktō jñēyaḥ||13||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

yathāsvaṁ svaṁ ca puṣṇanti dēhē dravyaguṇāḥ pr̥thak| pārthivāḥ pārthivānēva śēṣāḥ śēṣāṁśca kr̥tsnaśaḥ||14||

agnipakvānāhāraguṇānāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti yadyasyātmīyaṁ; sajātīyā dravyaguṇā sajātīyān dravyaguṇān puṣṇanti| tēna dravyāṇi pārthivādidravyarūpāṇi dēhadhātudōṣamalākhyāni puṣṇanti, guṇāstu pākasthitagandhasnēhauṣṇyagauravādayaḥ dēhagandhasnēhauṣṇyagauravādīn puṣṇanti| yathāsvamityādiśabdārthaṁ sphōrayati- pārthivā ityādi| pārthivā āhāradravyaguṇā dēhagatān pārthivānēva dravyaguṇān puṣṇanti| āhāradravyaguṇā ityatra dravyagataguṇā ēva ucyantē| dravyapōṣaṇaṁ tu guṇapōṣaṇēna labhyatē, guṇapōṣaṇaṁ dravyapōṣaṇamantarā kartumaśakyatvāt||14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

saptabhirdēhadhātārō dhātavō dvividhaṁ punaḥ| yathāsvamagnibhiḥ pākaṁ yānti kiṭṭaprasādavat ||15||

bhūtāgnivyāpāraṁ darśayitvā dhātvagnivyāpāraṁ darśayannāha- saptabhirityādi| dēhadhātāra iti viśēṣēṇa dēhadhārakāḥ| dvividhamiti dviprakāraṁ pākam| tadēva prakāradvayamāha- kiṭṭaprasādavaditi; kiṭṭaprasādarūpamityarthaḥ| śukrasya yadyapi kiṭṭavān pākō na bhavati, tathā'pi bahūnāṁ kiṭṭavattvād dvividhamiti nirdēśaśchatriṇō gacchantīti nyāyājjñēyaḥ| punariti jāṭharāgnipākānantaram||15||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

rasādraktaṁ tatō māṁsaṁ māṁsānmēdastatō'sthi ca| asthnō majjā tataḥ śukraṁ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ||16||

pākajanyānāṁ rasādīnāmutpādaṁ kramēṇāha- rasādityādi| rasādraktaṁ prasādajaṁ, tatō raktānmāṁsaṁ prasādajaṁ, māṁsānmēdaḥ prasādajamityādi yāvacchukrādgarbhaḥ prasādaja iti| prasādajaśabdēna rasādibhyaḥ prasādāṁśajanyā raktādayaḥ, kiṭṭāṁśajanyāstu vakṣyamāṇāḥ kaphādaya iti| śukrāttu nirmalatayā prasādaja ēva garbhō bhavati, natu malajanyaṁ kiñcit| kēcittu śukramalatayā śmaśrūṇi vadanti; tanna, tantrē'nabhidhānāt| tathā śukramalaṁ yadi śmaśrūṇi syustadā strīṇāmapi saśukratayā śmaśrūṇi bhavēyuḥ; striyaśca saśukrā ēva, paraṁ tāsāṁ śukraṁ garbhārambhakaṁ na bhavatītyādi pratipāditaṁ prāk| anyē tu garbhaprasādajaśabdēna napuṁsakēna ōjō'bhidadhati| prasādaja ityatra jātaśabdaḥ pōṣaṇa ēva vartatē, nāpūrvōtpādē; raktādayō hi garbhātprabhr̥tyēvōtpannā rasādibhiḥ pōṣyantē; raktādayō hi garbhaprabhr̥tyēva pōṣyantē| tatra ca tridhātūtpādē vyākhyātārō varṇayanti- tatra rasaḥ svāgnipacyamānō raktatāṁ yāti, raktaṁ māṁsatāmityādi pūrvapūrvadhātupariṇāmāduttarōttaradhātūtpādaḥ; yathā kṣīrāddadhi bhavati, dadhnō navanītaṁ, navanītādghr̥taṁ, ghr̥tād ghr̥tamaṇḍaḥ, ityēkaḥ pakṣaḥ| kiṁvā rasa ēva raktaṁ prathamaṁ plāvayati, tatra ca raktasthānasambandhādraktasādr̥śyamanubhavati, raktaṁ ca raktasamānēnāṁśēna pōṣayati; tatō raktamāplāvya māṁsamāplāvayati, tatrāpi māṁsapōṣaṇaṁ karōti, māṁsasādr̥śyatāmanubhavati; ēvaṁ uttarōttaradhātūn rasa ēvāplāvayati vardhayati ca; yathā kēdāraniṣiktaṁ kulyājalaṁ pratyāsannāṁ kēdārīṁ tarpayitvā kramēṇa kēdārikāntarāṇi āplāvayati| kiṁvā āhārarasasya utpannō bhinnairēva mārgai rasarudhirādīni samānēnāṁśēna tarpayati, tatra ca yaḥ pratyāsannō dhātustatpōṣakō dhātubhāgastaṁ śīghraṁ puṣṇāti, yastu vidūrō dhātustasya vidūramārgatayā cirēṇa pōṣaṇaṁ bhavati, ēvaṁ bhinnairēva mārgairdhātūnāṁ pōṣaṇaṁ bhavati; yathā khalē utpatitānāṁ kapōtānāṁ bhinnadiggāmināṁ svīyasvīyamārgēṇaiva gacchatāṁ gamyadēśasya pratyāsannaviprakr̥ṣṭatvādibhēdēna śīghraṁ cirēṇa ca gamanaṁ bhavati, tadvat| iti kṣīradadhinyāya-kēdārīkulyānyāya-khalēkapōtanyāyāttrēdhā dhātupōṣaṇakramaḥ| tatrēha śabdārthaparyālōcanayā kēdārīkulyānyāyaḥ kṣīradadhinyāyō vā saṅgata ēvaḥ, khalēkapōtanyāyastu manāgdurghaṭaḥ| tasmin hi pakṣē rasādraktaṁ prasādajamityarthavyutpādanaṁ duḥśakaṁ, prapañcitaṁ caitadvividhāśitapītīyē, tatraivānusaraṇīyaḥ prapañcaḥ| nanu, vividhāśitapītīyē āhārarasādrasādipuṣṭiruktā “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhira” (sū.a.28) ityādinā; tatra rasadvayaṁ svīkr̥tam, iha tvēka ēva raktapōṣakō rasa iti kathaṁ na virōdhaḥ? maivaṁ, tatrāpi āhārarasaśabdēna āhārajaḥ prasādō'bhidhīyatē, sa ca rasagrahaṇagr̥hīta ēva| yatō dvividhō rasaḥ- sthāyī, pōṣakaścēti; tēna tatra dhātupōṣakapōṣyarasāṁśayōrbhēdavivakṣayā bhēda uktaḥ; iha sthāyīpōṣakarasāṁśāvapyēkatayā nirdiṣṭau, sthāyirasapōṣakarasabhāgayōḥ sthānabhēdādyabhāvādēkatvam; ēvaṁ kr̥tvā saptadhātukaṁ śarīramucyatē| ētadapi vividhāśitapītīyē ēva prapañcitam||16||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

rasāt stanyaṁ tatō raktamasr̥jaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṁsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca mēdasaḥ snāyusambhavaḥ ||17||

dhātūnāṁ pōṣaṇamabhidhāyōpadhātupōṣaṇamāha- rasāt stanyamityādi| rasāt stanyaṁ prasādajaṁ, tathā raktamapi rajaḥsañjñaṁ rasādēva prasādabhāgajanyam; uktaṁ ca suśrutē- “rasādēva striyā raktaṁ rajaḥsañjñaṁ pravartatē” (su.sū.a.14) iti| ētacca rajō rasajanyamapi sūkṣmatayā cirēṇaiva jāyatē; yaduktaṁ suśrutē- “ēvaṁ māsēna rasaḥ śukrabhavati, strīṇāṁ cārtavam” (su.sū.a.14) iti| asrajaḥ kaṇḍarāḥ sthūla snāyavaḥ, mēdasastu sūkṣmasnāyupōṣaṇaṁ ‘mēdasaḥ snāyusambhavaḥ’ ityanēna vaktavyam| iha hi kaṇḍarāśabdēna sthūlasnāyurucyatē, suśrutē tu sthūlasirā| tē ca stanyādayō dhātvantarāpōṣaṇāccharīrapōṣakā apyupadhātuśabdēnōcyantē, rasādayastu śarīradhārakatayā dhātvantarapōṣakatayā ca dhātuśabdēnōcyantē; uktaṁ ca bhōjē- “sirāsnāyurajaḥstanyatvacō gativivarjitāḥ| dhātubhyaścōpajāyantē tasmātta upadhātavaḥ” iti| atrāpi hi ‘dhātubhyaścōpajāyantē’ ityanēna jāyanta ēva, paraṁ na janayantītyuktam| śukraṁ tu ōjōjanakatvād dhātvantargatamēva| ōjastu iha na dhātuṣu nāpyupadhātuṣu paṭhitaṁ, tasya saptadhātusārarūpatayā saptadhātvantaragatatvādēva, ata ēva tasyāgnirapi pr̥thaṅnōktaḥ||17||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

kiṭṭamannasya viṇmūtraṁ, rasasya tu kaphō'sr̥jaḥ| pittaṁ, māṁsasya khamalā, malaḥ svēdastu mēdasaḥ||18|| syātkiṭṭaṁ kēśalōmāsthnō, majjñaḥ snēhō'kṣiviṭtvacām| prasādakiṭṭē dhātūnāṁ pākādēvaṁvidharcchataḥ ||19|| parasparōpasaṁstabdhā dhātusnēhaparamparā |20|

prasādabhāgōtpādamabhidhāya malabhāgōtpādamāha- kiṭṭamityādi| rasasya kapha iti rasē pacyamānē kiṭṭaṁ kaphō bhavati, prasādaśca raktaṁ; ēvaṁ raktādimalē'pi jñēyam| māṁsasya khamalā iti karṇākṣināsāsyaprajananamalāḥ| malaḥ svēdastu mēdasa iti svēdō yadyapi udakaviśēṣa ēva uktastathā'pi tasya mēdōmalatvēnaivōtpatiḥ; kiṁvā, udakādapi svēdō bhavati mēdōmalatayā ca bhavati, yathā- kaphō'vasthāpākād rasamalatayā ca bhavati| asthimalaṁ nakhō'pi suśrutaprāmāṇyādunnēyaḥ| tatra hi “nakhalōma ca” (su.sū.a.46) ityanēnāsthimalatvaṁ nakhasyōktam| uktaṁ ca vividhāśitapītīyē- “kiṭṭāt kēśanakhādayaḥ puṣyanti” (sū.a.28) iti; kintu śārīrē'sthigaṇanāyāṁ “viṁśatirnakhā” (śā.a.7) ityanēnāsthitvēna prōktāḥ| ēvamuktēna kramēṇa prasādakiṭṭē dvidhā r̥cchatō bhavata ityarthaḥ| samprati pōṣyēṇāpi raktēna rasasyāpyāyanaṁ kriyatē, tathā māṁsēnāpi raktasyētyādi parasparaṁ dhātūnāmutpādakatvamāha- parasparētyādi| dhātusnēhaparamparā parasparōpasaṁstabdhēti anyōnyamupasnēhēna saṁstabdhatvāt santarpitēti yāvat||18-19||-

Adhikarana 13 (20-35) · Śloka 35

vr̥ṣyādīnāṁ prabhāvastu puṣṇāti balamāśu hi||20|| ṣaḍbhiḥ kēcidahōrātrairicchanti parivartanam| santatyā bhōjyadhātūnāṁ parivr̥ttistu cakravat||21|| (ityuktavantamācāryaṁ śiṣyastvidamacōdayat| rasādraktaṁ visadr̥śāt kathaṁ dēhē'bhijāyatē||22|| rasasya ca na rāgō'sti sa kathaṁ yāti raktatām| dravādraktātsthiraṁ māṁsaṁ kathaṁ tajjāyatē nr̥ṇām||23|| dravadhātōḥ sthirānmāṁsānmēdasaḥ sambhavaḥ katham| ślakṣṇābhyāṁ māṁsamēdōbhyāṁ kharatvaṁ kathamasthiṣu||24|| kharēṣvasthiṣu majjā ca kēna snigdhō mr̥dustathā| majjñaśca pariṇāmēna yadi śukraṁ pravartatē||25|| sarvadēhagataṁ śukraṁ pravadanti manīṣiṇaḥ| tathā'sthimadhyamajjñaśca śukraṁ bhavati dēhinām||26|| chidraṁ na dr̥śyatē'sthnāṁ ca tanniḥsarati vā katham| ēvamuktastu śiṣyēṇa guruḥ prāhēdamuttaram||27|| tējō rasānāṁ sarvēṣāṁ manujānāṁ yaducyatē| pittōṣmaṇaḥ sa rāgēṇa rasō raktatvamr̥cchati||28|| vāyvambutējasā raktamūṣmaṇā cābhisaṁyutam| sthiratāṁ prāpya māṁsaṁ syāt svōṣmaṇā pakvamēva tat ||29|| svatējō'mbuguṇasnigdhōdriktaṁ mēdō'bhijāyatē| pr̥thivyagnyanilādīnāṁ saṅghātaḥ svōṣmaṇā kr̥taḥ||30|| kharatvaṁ prakarōtyasya jāyatē'sthi tatō nr̥ṇām| karōti tatra sauṣiryamasthnāṁ madhyē samīraṇaḥ||31|| mēdasastāni pūryantē snēhō majjā tataḥ smr̥taḥ| tasmānmajjñastu yaḥ snēhaḥ śukraṁ sañjāyatē tataḥ||32|| vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṁ jāyatē'sthiṣu| tēna sravati tacchukraṁ navāt kumbhādivōdakam||33|| srōtōbhiḥ syandatē dēhāt samantācchukravāhibhiḥ | harṣēṇōdīritaṁ vēgāt saṅkalpācca manōbhavāt||34|| vilīnaṁ ghr̥tavadvyāyāmōṣmaṇā sthānavicyutam| bastau sambhr̥tya niryāti sthalānnimnādivōdakam)||35||

vr̥ṣyādidravyāṇāṁ dhātuparamparākramēṇa śukrajananādikāryaṁ niṣēdhayannāha- vr̥ṣyādīnāmityādi| ādiśabdēna balyabhēdanādīni grāhayati| vr̥ṣyādīnāṁ kṣīrādidravyāṇāṁ prabhāvō balaṁ śīghraṁ puṣṇāti, tatastē kṣīrādayaḥ prabhāvavardhitabalāḥ śīghramēvānnakāryaṁ śukrajananādi kurvanti, na yathōktadhātukramēṇētyarthaḥ| kiṁvā vr̥ṣyādīnāṁ kṣīrādidravyāṇāṁ yaḥ prabhāvaḥ sa āśu balaṁ puṣṇāti svajanyānāṁ śukrādīnāmityarthaḥ; hiśabdō'vadhāraṇē; ēvaṁ vr̥ṣyādīnāṁ prabhāvācchukrādyutpattiḥ śīghraṁ bhavati| athōtsargataḥ kiyatā kālēna dhātuparivr̥ttirbhavatītyāha- ṣaḍbhirityādi| ṣaḍbhirahōrātrai rasasya śukrarūpatayā parivartanaṁ bhavatīti kēcidicchanti| tatrōtpannō rasō raktamēkēnāhōrātrēṇa yāti, ēvaṁ rasōtpattidinaṁ parityajya ṣaḍahēna śukratā bhavati; yadā tu rasōtpattidinamapi prakṣipyatē tadā ṣaḍbhirdinairatikrāntaiḥ saptamē śukrabhāvatayā parivartanaṁ bhavatīti jñēyam| uktaṁ hi parāśarē- “āhārō'dyatanaḥ śvō hi rasatvaṁ gacchati nr̥ṇām| śōṇitatvaṁ tr̥tīyē'hni, caturthē māṁsatāmapi|| mēdastvaṁ pañcamē, ṣaṣṭhē tvasthitvaṁ, saptamē tviyāt| majjatāṁ, śukratāṁ yāti niyamādaṣṭamē nr̥ṇām” iti| ēvadapyupayōgadinaṁ sampūrṇaṁ parityajyaiva vyākhyātavyamityāhuḥ| kiñca rasadhātōḥ raktadhāturūpatayā ca pariṇamanaṁ yattadapi ṣaṣṭhadinanirvartyamēvēti| yaduktaṁ suśrutē- “sa khalvāpyō rasa ēkaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsaha srāṇyavatiṣṭhati daśa ca kalāḥ, ēvaṁ māsēna rasaḥ śukrībhavati” (su.sū.a.14) iti| tēnaitatpakṣadvayamapi kēcidityādinā darśayati| svamatamāha- santatyētyādi| bhōjyē upayuktē sati dhātūnāṁ rasādīnāṁ cakravat parivr̥ttirbhavati aviśrāntā samutpattirdhātūnāṁ bhavati| cakradr̥ṣṭāntēna tu parivr̥ttikālāniyamaṁ darśayati; yathā cakraṁ pānīyōddhāraṇārthaṁ niyuktaṁ bāhyamānaṁ bāhubalaprakarṣāt kadācidāśvēva parivartatē, kadācid bāhubalamāndyāccirēṇa; ēvaṁ dhātavō'pi agnyādisauṣṭhavācchīghramēva parivartantē, agnyādivaiguṇyē cirēṇa parivartantē iti; ēvaṁ suśrutēnāpi “śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśēṣēṇānudhāvatyēva śarīraṁ kēvalam” (su.sū.a.14) ityatra dr̥ṣṭāntatrayēṇa rasapariṇāmō'pi agnyādibhēdēna prakr̥ṣṭāprakr̥ṣṭakālaja ukta ēva| tatra hi jalasantānadr̥ṣṭāntēna cirēṇa māsaparyantēna śukratāpattī rasasyōktā, śabdasantānadr̥ṣṭāntēna tu nātiśīghraṁ nāticirācca śukrōtpattiruktā, arciḥsantānadr̥ṣṭāntēna tvatiśīghraṁ śukrōtpattiruktā| tathā'nyatrāpyuktaṁ- “kēcidāhurahōrātrāt, ṣaḍrātrādaparē, parē| māsēna yāti śukratvamannaṁ pākakramāditi”| tadētat sakalaṁ cakradr̥ṣṭāntēna gr̥hītaṁ jñēyam||20-35||

Adhikarana 14 (36-37) · Śloka 38

vyānēna rasadhāturhi vikṣēpōcitakarmaṇā| yugapat sarvatō'jasraṁ dēhē vikṣipyatē sadā||36|| kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ| karōti vikr̥tiṁ tatra khē varṣamiva tōyadaḥ||37|| dōṣāṇāmapi caivaṁ syādēkadēśaprakōpaṇam |38|

atha kō'nnarasaṁ raktādidhātupōṣakaṁ prērayati; yēna tatra tatra rasaḥ sarpatītyāha- vyānēnētyādi| rasarūpō dhātuḥ, kiṁvā rasatīti rasō dravadhāturucyatē, tēna rudhirādīnāmapi dravāṇāṁ grahaṇaṁ bhavati; vikṣēpaḥ ucitaṁ prākr̥taṁ karma yasya sa vikṣēpōcitakarmā; tēna vyānēna, yugapaditi ēkakālaṁ, sarvata iti sarvasmin dēhē, vikṣipyatē iti nīyatē, ajasramiti aviśrāntaṁ vikṣipyatē, sadēti sarvakālam| nanvēvaṁ sarvatra rasavikṣēpē kathamēkadēśē rasādau vikārāśrayō dr̥śyata ityāha- kṣipyamāṇa ityādi| khavaiguṇyāditi srōtōvaiguṇyāt| sajjatīti tiṣṭhati| vikāraṁ kurutē iti rasāśrayivikāraṁ kurutē; rasō'pi hi vikārakaraṇē āśrayatayā vyāpriyatē, tēnēha tasya kartr̥tvaṁ yuktam| khē varṣamiva tōyada iti yathā caṇḍēna vāyunā nīyamānō mēghō yatra saktō bhavati tatraiva varṣaṁ karōti, tathā rasō'pītyarthaḥ| yathā rasa ēkadēśē vikāraṁ karōti, ēvaṁ dōṣā apyēkadēśavikāraṁ kurvantītyāha- dōṣāṇāmityādi| suśrutō'pyāha- “kupitānāṁ hi dōṣāṇāṁ śarīrē paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatrōpajāyatē” (su.sū.a.24) iti||36-37||-

Adhikarana 15 (38-41) · Śloka 41

iti bhautikadhātvannapaktr̥̄ṇāṁ karma bhāṣitam||38|| annasya paktā sarvēṣāṁ paktr̥̄ṇāmadhipō mataḥ| tanmūlāstē hi tadvr̥ddhikṣayavr̥ddhikṣayātmakāḥ||39|| tasmāttaṁ vidhivadyuktairannapānēndhanairhitaiḥ| pālayēt prayatastasya sthitau hyayurbalasthitiḥ||40|| yō hi bhuṅktē vidhiṁ tyāktvā grahaṇīdōṣajān gadān| sa laulyāllabhatē śīghraṁ, vakṣyantē'taḥ paraṁ tu tē||41||

uktamagnīnāṁ karma upasaṁharati- iti bhautikētyādi| bhautikāḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, annapaktaikaḥ| atra ca yānyagnyantarāṇi upadhātumalādigatāni tānyapyavaruddhāni bhūtāgniṣvēva; kiṁvā, aprādhānyādanyānyakiñcitkarāṇi nōktāni| sarvāgniṣu jāṭharāgnēḥ prādhānyamāha- annasyētyādi| prādhānyē hētumāha- tanmūlā ityādi| tanmūlatvē hētugarbhaviśēṣaṇamāha- tadvr̥ddhītyādi| tasya jāṭharāgnēḥ vr̥ddhyā vr̥ddhyātmakāḥ kṣayēṇa ca kṣayātmakā yasmādihāgnayastasmādanvayavyatirēkārthavidhāyitvāttanmūlā ityarthaḥ| yataścāyamantaragnirmūlaṁ sarvatra tasmāttaṁ pālayēditi yōjyam| vidhivadyuktairityatra āhāravidhiyōgādupayuktaiḥ| āyurbalasthitiriti annapācakāgnisthitau āyurbalasthityā anyē'pyatiprēyā varṇādayō lakṣaṇīyāḥ| viparyayē dōṣamāha- yō hītyādi| grahaṇīdōṣajāniti grahaṇyāśritadōṣajān| ētēna vakṣyamāṇalakṣaṇāścatvārō grahaṇīvikārā viśēṣēṇa grahaṇīdōṣaśabdavācyā gr̥hyantē, tathā'gnimāndyājīrṇādayaśca grahaṇyāśritā rōgā gr̥hyantē| agnimāndyājīrṇādayastu yadyapi grahaṇyāśritatvēna grahaṇīrōgā ēva, tathā'pīha grahaṇīrūpanāḍīvyāpāravaiparītyēna yē jāyantē ta ēva mukhyagrahaṇīśabdavācyāścatvārō rōgāḥ| yatō ‘adhastu pakvamāmaṁ vā’ ityādinā grahaṇīgadasāmānyalakṣaṇaviśiṣṭamēva grahaṇīgadaṁ grahaṇīprākr̥tavyāpārōpamardēna jāyamānaṁ vakṣyati| vakṣyati ca grahaṇyā duṣṭamaduṣṭaṁ ca rūpaṁ “apakvaṁ dhārayatyannaṁ pakvaṁ sr̥jati pārśvataḥ| sā duṣṭā bahuśō bhuktamāmamēva vimuñcati” iti| na cēyaṁ pakvānnavimōkṣalakṣaṇā duṣṭiragnidōṣē āmādyajīrṇē vā| anēna viśēṣābhidhēyagrahaṇīśabdatvaṁ grahaṇyāśritadōṣajanyagrahaṇīgadasyaivēhōcyatē; agnidōṣāṇāṁ na viśēṣādgrahaṇīgadatvam; atisārē yadyapi pakvānnamuñcanamasti, tathā'pi tasya bhinnasamprāptikatvāt tathā cikitsābhēdād grahaṇīdōṣādanyatvamuktam||38-41||

Adhikarana 16 (42-44) · Śloka 44

abhōjanādajīrṇātibhōjanādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasanduṣṭabhōjanāt||42|| virēkavamanasnēhavibhramādvyādhikarṣaṇāt| dēśakālartuvaiṣamyādvēgānāṁ ca vidhāraṇāt||43|| duṣyatyagniḥ, sa duṣṭō'nnaṁ na tat pacati laghvapi| apacyamānaṁ śuktatvaṁ yātyannaṁ viṣarūpatām ||44||

ēvaṁ vyavasthitē sāmānyēna grahaṇīdōṣavikāraṇāṁ hētvādīnyāha- abhōjanādityādi| kālaśabdēna ca saṁvatsarātmakaḥ kāla ucyatē| dēśavaiṣamyaṁ dēśavyāpat; sā ca janapadōddhvaṁsanīyē prōktā| r̥tuśabdēna tu śiśirādyr̥tuḥ| kālavaiṣamyēṇa sarvēṣāmr̥tūnāṁ vaiṣamyaṁ gr̥hyatē, r̥tuvaiṣamyēṇa dvyēkartuvaiṣamyamiti viśēṣaḥ| śuktatvamiti amlatām| viṣarūpatāmiti yathā viṣaṁ bahuvikārakāri bhavati tathā tadrūpatām, anēna sarva ēvājīrṇabhēdā avaruddhā jñēyāḥ, yē tantrāntarē “āmaṁ vidagdhaṁ viṣṭabdhaṁ kaphapittānilaiḥ kramāt| ajīrṇaṁ kēcidicchanti caturthaṁ rasaśēṣataḥ” (su.sū.a.46) ityanēnōktāḥ||42-44||

Adhikarana 17 (45-49) · Śloka 49

tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṁ tathā| śirasō ruk ca mūrcchā ca bhramaḥ pr̥ṣṭhakaṭigrahaḥ||45|| jr̥mbhā'ṅgamardastr̥ṣṇā ca jvaraśchardiḥ pravāhaṇam| arōcakō'vipākaśca, ghōramannaviṣaṁ ca tat||46|| saṁsr̥jyamānaṁ pittēna dāhaṁ tr̥ṣṇāṁ mukhāmayān| janayatyamlapittaṁ ca pittajāṁścāparān gadān||47|| yakṣmapīnasamēhādīn kaphajān kaphasaṅgatam| karōti vātasaṁsr̥ṣṭaṁ vātajāṁśca gadān bahūn||48|| mūtrarōgāṁśca mūtrasthaṁ kukṣirōgān śakr̥dgatam| rasādibhiśca saṁsr̥ṣṭaṁ kuryādrōgān rasādijān||49||

tasyēti sāmānyājīrṇasya lakṣaṇam| viṣṭambha iti viṣṭambhō'pracalanarūpatayā'vasthānam| ghōramannaviṣaṁ ca tat pittēna saṁsr̥jyamānamityādinā pittādiduṣṭasyājīrṇasya lakṣaṇamāha| ētacca pittādisaṁsargakr̥taṁ lakṣaṇam, ajīrṇasya kōṣṭhamātragatatvēna yakṣmādivikārakaraṇē'sāmarthyōpalabdhēḥ| amlapittaṁ cēti amlaguṇōdriktaṁ pittam| asya tantrāntarē lakṣaṇamuktaṁ- “avipākaklamōtklēdatiktāmlōdgāragauravaiḥ| hr̥tkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṁ vinirdiśēt” iti| yakṣmaṇastridōṣajatvē'pi srōtō'varōdhē kaphavyāpāraprādhānyādiha kaphajatvamuktam| kiṭṭadhātuyōgēna rasaśēṣānnasya gadānāha- mūtrarōgāṁścētyādi| rasādijānityatra yē rasādijā arucyādaya uktāstē bhavantīti jñēyam||45-49||

Adhikarana 18 (50) · Śloka 50

viṣamō dhātuvaiṣamyaṁ karōti viṣamaṁ pacan| tīkṣṇō mandēndhanō dhātūn viśōṣayati pāvakaḥ||50||

ajīrṇalakṣaṇamabhidhāya agnidōṣalakṣaṇamāha- viṣama ityādi| tīkṣṇāgnikāryamāha- tīkṣṇamityādi| atra mandēndhana ityanēna tīkṣṇō'pi yadi śucīndhanō bhavati tadā dhātupōṣaṇaṁ bhavatīti darśayati||50||

Adhikarana 19 (51) · Śloka 51

yuktaṁ bhuktavatō yuktō dhātusāmyaṁ samaṁ pacan|51|

agniprasaṅgāt samāgnēḥ kāryamāha- yuktamityādi| yukta iti samaḥ| yuktamannaṁ pacan dhātusāmyaṁ karōtītyarthaḥ| samaśabdēna samānō vāyuragnisahāyō gr̥hyatē| kiṁvā yuktavāyutayā dhātusāmyaṁ karōti, yuktaśabdēna ca kaphapittasāmyamagnau gr̥hyatē| yataḥ “samaḥ samaiḥ” (vā.sū.a.1) iti vacanēna dōṣāṇāṁ samatvēnaiva samāgnitvamuktam|51|

Adhikarana 20 (51-54) · Śloka 54

durbalō vidahatyannaṁ tadyātyūrdhvamadhō'pi vā||51|| adhastu pakvamāmaṁ vā pravr̥ttaṁ grahaṇīgadaḥ| ucyatē sarvamēvānnaṁ prāyō hyasya vidahyatē||52|| atisr̥ṣṭaṁ vibaddhaṁ vā dravaṁ tadupadiśyatē| tr̥ṣṇārōcakavairasyaprasēkatamakānvitaḥ||53|| śūnapādakaraḥ sāsthiparvaruk chardanaṁ jvaraḥ| lōhāmagandhistiktāmla udgāraścāsya jāyatē||54||

mandāgnivyāpāramāha- durbala ityādi| uktavikārēṣu pradhānatvēna adhyāyaprakr̥taṁ grahaṇīdōṣavikāraṁ nirdhārayannāha- adhastvityādi| pakvamāmaṁ vēti vāśabdaḥ samuccayē; tēna kiñcitpakvaṁ kiñcidapakvaṁ ca| kutaḥ pakvāpakvaṁ sr̥jatītyāha- sarvamēvānnaṁ prayō hyasya vidahyatē iti; pakvāpakvaṁ bhavati| atisr̥ṣṭamiti vimuktam| tama ēva tamakaḥ||51-54||

Adhikarana 21 (55) · Śloka 55

pūrvarūpaṁ tu tasyēdaṁ tr̥ṣṇā''lasyaṁ balakṣayaḥ| vidāhō'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam||55||

pūrvarūpē vidāhō'nnasyēti viśiṣṭō dāhō vidāhaḥ||55||

Adhikarana 22 (56-57) · Śloka 57

agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābhēruparyahyagnibalēnōpaṣṭabdhōpabr̥ṁhitā ||56|| apakvaṁ dhāratyannaṁ pakvaṁ sr̥jati pārśvataḥ| durbalāgnibalā duṣṭā tvāmamēva vimuñcati||57||

samprati grahaṇīdōṣasya sukhapratipattyarthaṁ grahaṇyāḥ svarūpaṁ prākr̥taṁ karma cāha- agnyadhiṣṭhānamityādi| agnyadhiṣṭhānam agnērāśraya ityarthaḥ| grahaṇīsañjñānimittamāha- annasyētyādi| grahaṇāditi dhāraṇāt, nābhēruparyannasya dhāraṇādityarthaḥ| kiṁvā nābhērupari agnērūrdhvajvalanēna balēnōpastambhitā upabr̥ṁhitā ca sati apakvamannaṁ dhārayati, pakvaṁ ca pārśvataḥ sr̥jatīti vāmapārśvataḥ sr̥jati; yataḥ grahaṇīgudau vāmapārśvāśrayau, tēna vāmē pārśvē pakvaṁ sr̥jatīti yuktam| upastambhitā iti agninā pittavyāpārakaraṇēna anukūlitā, upabr̥ṁhitēti agninā br̥ṁhaṇavyāpārakaraṇēna saśaktīkr̥tā; kiṁvā upastambhatvēna upabr̥ṁhitā, atra pakṣē upastambhasādhāraṇyaṁ grahaṇyā āha| grahaṇyāḥ prākr̥taṁ karmābhidhāya vaikr̥taṁ karmāha- durbalētyādi| durbalāgniśca abalā cēti, kiṁvā durbalamagnibalaṁ yasyāḥ sā durbalāgnibalā| duṣṭā iti dōṣaduṣṭā| āmaṁ vimuñcatīti apakvamēvānnaṁ vimuñcati| pūrvarūpē pakvamāmaṁ vā vimuñcatītyanēna vidagdharūpamāmamēvōktam, iha tvāmaṁ niyamēna vimuñcatīti na virōdhaḥ||56-57||

Adhikarana 23 (58-72) · Śloka 72

vātāt pittāt kaphācca syāttadrōgastribhya ēva ca| hētuṁ liṅgaṁ rūpabhēdāñ śr̥ṇu tasya pr̥thak pr̥thak||58|| kaṭutiktakaṣāyātirūkṣaśītalabhōjanaiḥ| pramitānaśanātyadhvavēganigrahamaithunaiḥ||59|| karōti kupitō mandamagniṁ sañchādya mārutaḥ | tasyānnaṁ pacyatē duḥkhaṁ śuktapākaṁ kharāṅgatā||60|| kaṇṭhāsyaśōṣaḥ kṣuttr̥ṣṇā timiraṁ karṇayōḥ svanaḥ| pārśvōruvaṅkṣaṇagrīvārujō'bhīkṣṇaṁ visūcikā||61|| hr̥tpīḍā kārśyadaurbalyaṁ vairasyaṁ parikartikā| gr̥ddhiḥ sarvarasānāṁ ca manasaḥ sadanaṁ tathā||62|| jīrṇē jīryati cādhmānaṁ bhuktē svāsthyamupaiti ca| sa vātagulmahr̥drōgaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ||63|| cirāduḥkhaṁ dravaṁ śuṣkaṁ tanvāmaṁ śabdaphēnavat| punaḥ punaḥ sr̥jēdvarcaḥ kāsaśvāsārditō'nilāt||64|| kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| agnimāplāvayaddhanti jalaṁ taptamivānalam||65|| sō'jīrṇaṁ nīlapītābhaṁ pītābhaḥ sāryatē dravam| pūtyamlōdgārahr̥tkaṇṭhadāhārucitr̥ḍarditaḥ||66|| gurvatisnigdhaśītādibhōjanādatibhōjanāt| bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṁ kupitaḥ kaphaḥ||67|| tasyānnaṁ pacyatē duḥkhaṁ hr̥llāsacchardyarōcakāḥ| āsyōpadēhamādhuryakāsaṣṭhīvanapīnasāḥ||68|| hr̥dayaṁ manyatē styānamudaraṁ stimitaṁ guru| duṣṭō madhura udgāraḥ sadanaṁ strīṣvaharṣaṇam||69|| bhinnāmaślēṣmasaṁsr̥ṣṭaguruvarcaḥpravartanam| akr̥śasyāpi daurbalyamālasyaṁ ca kaphātmakē||70|| yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭō rōgānīkē caturvidhaḥ| taṁ cāpi grahaṇīdōṣaṁ samavarjaṁ pracakṣmahē||71|| pr̥thagvātādinirdiṣṭahētuliṅgasamāgamē| tridōṣaṁ nirdiśēttēṣāṁ bhēṣajaṁ śr̥ṇvataḥ param||72||

vātapittakaphasannipātajān grahaṇībhēdān tēṣāṁ pr̥thagghētvādīṁścāha- vātādityādi| tribhya iti sannipātāt| rūpabhēdāniti grahaṇīdōṣaliṅgatvēna vakṣyamāṇān| śuktamivānnasya pākaḥ śuktapākaḥ| gr̥ddhiḥ sarvarasānāmiti saptamyarthē ṣaṣṭhī| jīrṇē jīryati ‘annē’ iti śēṣaḥ| gulmādiśaṅkitvaṁ gulmādisadr̥śapīḍāyuktatvēna bhavati| paittikagrahaṇyāṁ pittasyāgnisamānatayā vardhanamēva yuktamityāśaṅkya pittasya dravatvēnāgnihananaṁ kriyatē iti darśayannāha- āplāvayaddhantyanalamiti; āplāvanaṁ dravēṇārdrīkaraṇam| uṣṇasyāpi dravatayā agninirvāpaṇē dr̥ṣṭāntamāha- jalaṁ taptamityādi| daurbalyaṁ balahāniḥ| yaścāgnirityādiślōkaṁ kēcidvaiśēṣikagrahaṇīdōṣavyatiriktāgnidōṣatrayasya grahaṇīrōgāntarnivēśanamasaṅgatamiti kr̥tvā'nārṣaṁ vadanti, kintu taṁ cāpītipadēnā'gnimāndyādīnāṁ prākr̥tānāṁ sāmānyagrahaṇīdōṣābādhē sati na kiñcidvirōdhaṁ paśyāmaḥ; sāmānyagrahaṇīdōṣē'pi agnimāndyādaya uktā ēvēti darśitamēva| samavarjamiti samaprakr̥tipuruṣagatatvēnōktāgnivarjam||58-72||

Adhikarana 24 (73-81) · Śloka 81

grahaṇīmāśritaṁ dōṣaṁ vidagdhāhāramūrcchitam| saviṣṭambhaprasēkārtividāhārucigauravaiḥ||73|| āmaliṅgānvitaṁ dr̥ṣṭvā sukhōṣṇēnāmbunōddharēt| phalānāṁ vā kaṣāyēṇa pippalīsarṣapaistathā||74|| līnaṁ pakvāśayasthaṁ vā''pyāmaṁ srāvyaṁ sadīpanaiḥ| śarīrānugatē sāmē rasē laṅghanapācanam||75|| viśuddhāmāśayāyāsmai pañcakōlādibhiḥ śr̥tam| dadyāt pēyādi laghvannaṁ punaryōgāṁśca dīpanān||76|| jñātvā tu paripakvāmaṁ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṁ sarpiḥ pāyayētālpaśō bhiṣak||77|| kiñcitsandhukṣitē tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṁ tryahaṁ vā saṁsnēhya svinnābhyaktaṁ nirūhayēt||78|| tata ēraṇḍatailēna sarpiṣā tailvakēna vā| sakṣārēṇānilē śāntē srastadōṣaṁ virēcayēt||79|| śuddhaṁ rūkṣāśayaṁ baddhavarcasaṁ cānuvāsayēt| dīpanīyāmlavātaghnasiddhātailēna mātrayā||80|| nirūḍhaṁ ca viriktaṁ ca samyak caivānuvāsitam| laghvannaṁ pratisambhuktaṁ sarpirabhyāsayēt punaḥ||81||

grahaṇīmāśritamityādau dōṣamiti sāmānyavacanādvātādīnāṁ trayāṇāmapi grahaṇam| āmasyāpakvasya liṅgairanvitamiti āmaliṅgānvitam| uddharēditi vamēt| phalānāmiti madanaphalānām| līnamiti anutkliṣṭam| pakvāśayasthamiti adhōgatatvēna pakvāśayasamīpagatam| srāvyamiti virēcanīyam| sadīpanairiti dīpanadravyasaṁyuktairvirēcanaprayōgaiḥ| śarīrānugatē iti śarīravyāpakē| sāmē rasē iti apakvē rasē; āmaścātrāpakvarasarūpa ēvēṣṭaḥ, āhārarasasya rasasambandhēna śarīravyāpakatayā durghaṭatvāt| laṅghanam anaśanaṁ, pācanaṁ yavāgvādi| viśuddhāmāśayē ityatra viśuddhirhi virēcanalaṅghanairyathāyōgyatayā jñēyā| dīpanīyayutamiti ṣaḍvirēcanaśatāśritīyōktadīpanīyagaṇasādhitam| svinnābhyaktamiti svinnaṁ cābhyaktaṁ cēti svinnābhyaktam| srastadōṣamiti nirūhēṇa srastadōṣam||73-81||

Adhikarana 25 (82-86) · Śloka 86

dvē pañcamūlē saralaṁ dēvadāru sanāgaram| pippalīṁ pippalīmūlaṁ citrakaṁ hastipippalīm||82|| śaṇabījaṁ yavān kōlan kulatthān suṣavīṁ tathā | pācayēdāranālēna dadhnā sauvīrakēṇa vā||83|| caturbhāgāvaśēṣēṇa pacēttēna ghr̥tāḍhakam| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau dattvā ca yuktitaḥ||84|| saindhavaudbhidasāmudrabiḍānāṁ rōmakasya ca| sasauvarcalapākyānāṁ bhāgāndvipalikān pr̥thak||85|| vinīya cūrṇitān tasmāt pāyayēt prasr̥taṁ budhaḥ| karōtyagniṁ balaṁ varṇaṁ vātaghnaṁ bhuktapācanam||86|| iti daśamūlādyaṁ ghr̥tam|

dvē pañcamūlē ityādau suṣavīsvarasō jalasthānīyaḥ, āranālādi kvāthyaṁ ca militvā drōṇaṁ mānaṁ grāhyam| kṣārau dattvā ca yuktita ityanēna kṣārayōralpamānatvamucyatē, kintu prakṣēpyānyatamalavaṇamānēna pr̥thak kṣārau dēyau; yuktita ityanēna tu yōgyē kālē kṣārayōgamāha, sa ca yōgyakālō'tra ghr̥tāvatāraṇakāla ēva| yadāha jatūkarṇaḥ- “daśamūlaṁ pañcakōlaṁ kulatthaṁ surabhiṁ yavam| dēvadāruṁ ca saralaṁ śaṇabījaṁ ca sādhayēt|| dadhnā sauvīrakēṇaiva tēna pakvē ghr̥tāḍhakē| dvau kṣārau saptalavaṇānyāvapēd dvipalāni tu” iti| audbhidam utkārikālavaṇam| rōmakaṁ rumāhr̥dbhavam| pākyaṁ pākajam||82-86||

Adhikarana 26 (87) · Śloka 87

tryūṣaṇatriphalākalkē bilvamātrē guḍāt palē| sarpiṣō'ṣṭapalaṁ paktvā mātrāṁ mandānalaḥ pibēt||87|| iti tryūṣaṇādyaṁ ghr̥tam|

bilvamātrē iti palamānē kalkē, aṣṭapalamānamēvātra sarpiḥ paktavyaṁ maharṣivacanēna phaladāyitvāt||87||

Adhikarana 27 (88-93) · Śloka 93

pañcamūlābhayāvyōṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭibhirghr̥tam||88|| śuktēna mātuluṅgasya svarasēnārdrakasya ca| śuṣkamūlakakōlāmbucukrikādāḍimasya ca||89|| takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣōdakaiḥ| kāñjikēna ca tat pakvamagnidīptikaraṁ param||90|| śūlagulmōdaraśvāsakāsānilakaphāpaham| sabījapūrakarasaṁ siddhaṁ vā pāyayēdghr̥tam||91|| siddhamabhyañjanārthaṁ ca tailamētaiḥ prayōjayēt| ētēṣāmauṣadhānāṁ vā pibēccūrṇaṁ sukhāmbunā||92|| vātē ślēṣmāvr̥tē sāmē kaphē vā vāyunōddhatē| dadyāccūrṇaṁ pācanārthamagnisandīpanaṁ param||93|| iti pañcamūlādyaṁ ghr̥taṁ cūrṇaṁ ca|

pañcamūlādyē śuktāditrayōdaśadravāṇāṁ pratyēkaṁ snēhasamatvam| sabījapūrakarasamityatrāpi pañcamūlyādīni kalkatvēnēcchanti; kiṁvā pūrvamēva ghr̥taṁ bījapurarasasaṁyuktaṁ pēyamityarthaḥ| tailamityādau ētaiḥ pañcamūlyādibhiḥ siddhaṁ tailamabhyaṅgārthaṁ yōjyaṁ, tathā ētēṣāmēva kalkōktānāṁ pañcamūlyādīnāṁ cūrṇaṁ sukhāmbunā pēyam| cūrṇaviṣayamāha- vātē ityādi| vātaślēṣmāvr̥tē grahaṇīgadē tathā sāmē grahaṇīgadē; kēcit “sāmē purīṣē” iti vadanti; āmaṁ cānēkavidhamāhuḥ, yaducyatē- “āmamannarasaṁ kēcit kēcittu malasañcayam| prathamāṁ dōṣaduṣṭiṁ ca kēcidāmaṁ pracakṣatē” iti| bhōjō'pyāha- “āmāśayasthaḥ kāyāgnērdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| īśvarasēnō'pyāha- “ēvamāmāśayē'pyannaṁ bahu samyaṅna jīryati| cīyamānaṁ tadēvānnaṁ kālēnāmatvamāpnuyāt” ityādi| tadihāpi tadvacanaprāmāṇyādāmavyavasthā kartavyā||88-93||

Adhikarana 28 (94-95) · Śloka 95

majjatyāmā gurutvādviṭ pakvā tūtplavatē jalē| vinā'tidravasaṅghātaśaityaślēṣmapradūṣaṇāt||94|| parīkṣyaivaṁ purā sāmaṁ nirāmaṁ cāmadōṣiṇam| vidhinōpācarēt samyak pācanēnētarēṇa vā||95||

sāmanirāmagrahaṇīgadajñānārthaṁ sāmanirāmaviḍlakṣaṇamāha- majjatītyādi| āmēti āmāśritā| gurutvāditi āmāhitagurutvāt| pakvēti nirāmā; upasaṁhariṣyatyāmapakvalakṣaṇāntē ‘parīkṣyaivaṁ purā sāmaṁ nirāmaṁ vā’ iti| dvayōrapi āmapakvalakṣaṇayōrapavādamāha- vinā'tidravētyādi| atidravatvādāmā'pi plavatē, atisaṁhatā tu pakvā'pi atisaṅghātādēva majjati, śaityaślēṣmapradūṣaṇācca kaphayōgāhitagauravā pakvā'pi majjati gurutvādēva na plavatē| nanu saviṣṭambhaprasēkārtītyādinaiva sāmasyōktatvāt kimanēna sāmatālakṣaṇēna punaruktēna? ucyatē- vātakaphādhikārāttaduktam, idaṁ tu viḍāmatājñānārthamuktamiti viśēṣaḥ| parīkṣyētyādau nirāmaṁ cāmadōṣiṇamiti kathaṁ, yāvatā na nirāmatāyāmāmadōṣatvamasti? na, āmadōṣaśabdēna grahaṇīdōṣiṇō'bhiprētatvāt| itarēṇēti grahaṇīdōṣaśamanēna||94-95||

Adhikarana 29 (96-97) · Śloka 97

citrakaṁ pippalīmūlaṁ dvau kṣārau lavaṇāni ca| vyōṣaṁ hiṅgvajamōdāṁ ca cavyaṁ caikatra cūrṇayēt||96|| guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasēna vā| kr̥tā vipācayatyāmaṁ dīpayatyāśu cālanam||97|| iti citrakādyā guṭikā|

citrakētyādau lavaṇāni cētyatra kapiñjalādhikaraṇanyāyēna lavaṇatrayamicchanti; kintvaniyatē sa nyāyō bhavati, iha tu pañcalavaṇānāṁ prādhānyēna dīrghañjīvitīyē nirdiṣṭatvāt pañcalavaṇasya ca śakyōpādānatvāt pañcaiva lavaṇāni grāhyāṇi||96-97||

Adhikarana 30 (98-110) · Śloka 110

nāgarātiviṣāmustakvāthaḥ syādāmapācanaḥ| mustāntakalkaḥ pathyā vā nāgaraṁ cōṣṇavāriṇā||98|| dēvadāruvacāmustanāgarātiviṣābhayāḥ| vāruṇyāmāsutāstōyē kōṣṇē vā'lavaṇāḥ pibēt||99|| varcasyāmē saśūlē ca pibēdvā dāḍimāmbunā| viḍēna lavaṇaṁ piṣṭaṁ bilvaṁ citrakanāgaram||100|| sāmē vā sakaphē vātē kōṣṭhaśūlakarē pibēt| kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ||101|| chardyarśōgranthiśūlēṣu pibēduṣṇēna vāriṇā| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṁ maricasaṁyutam||102|| abhayāṁ pippalīmūlaṁ vacāṁ kaṭukarōhiṇīm| pāṭhāṁ vatsakabījāni citrakaṁ viśvabhēṣajam||103|| pibēnniṣkvāthya cūrṇaṁ vā kr̥tvā kōṣṇēna vāriṇā| pittaślēṣmābhibhr̥tāyāṁ grahaṇyāṁ śūlanuddhitam||104|| sāmē sātiviṣaṁ vyōṣaṁ lavaṇakṣārahiṅgu ca| niḥkvāthya pāyayēccūrṇaṁ kr̥tvā vā kōṣṇavāriṇā||105|| pippalīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ sārivāṁ br̥hatīdvayam| citrakaṁ kauṭajaṁ bījaṁ lavaṇānyatha pañca ca||106|| taccūrṇaṁ sayavakṣāraṁ dadhyuṣṇāmbusurādibhiḥ| pibēdagnivivr̥ddhyarthaṁ kōṣṭhavātaharaṁ naraḥ||107|| maricaṁ kuñcikāmbaṣṭhāvr̥kṣāmlāḥ kuḍavāḥ pr̥thak| palāni daśa cāmlasya vētasasya palārdhikam||108|| sauvarcalaṁ biḍaṁ pākyaṁ yavakṣāraḥ sasaindhavaḥ| śaṭīpuṣkaramūlāni hiṅgu hiṅguśivāṭikā||109|| tat sarvamēkataḥ sūkṣmaṁ cūrṇaṁ kr̥tvā prayōjayēt| hitaṁ vātābhibhūtāyāṁ grahaṇyāmarucau tathā||110|| iti maricādyaṁ cūrṇam|

mustāntakalka iti paścāduktanāgarādikalka ityarthaḥ| arśōgranthiḥ arśō'nugrathitavarcastvam| maricasaṁyutamiti paryantaṁ ‘cūrṇaṁ kr̥tvā pibēt’ ityanuvartatē| sāmē dōṣē sati pippalīmūlādiṣu ativiṣādi prakṣipya cūrṇaṁ kartavyamityarthaḥ| surādibhirityatrādiśabdēna kāñjikasauvīrādigrahaṇam||98-110||

Adhikarana 31 (111) · Śloka 112

caturṇāṁ prasthamamlānāṁ tryūṣaṇasya palatrayam| lavaṇānāṁ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam| sañcūrṇya śākasūpānnarāgādiṣvavacārayēt||111|| kāsājīrṇāruciśvāsāhr̥tpāṇḍvāmayaśūlanut|112|

caturṇāṁ prasthamamlānāmityatra caturamlaṁ hr̥dyavargē prathamōktaṁ vr̥kṣāmlāmlavētasadāḍimabadararūpamāhuḥ; anyē tu cavyatvagityādiprayōgavakṣyamāṇakapitthacukrikāvr̥kṣāmladāḍimānāṁ grahaṇamāhuḥ| tantrāntarē tu “vr̥kṣāmlamātuluṅgāmlabadarāmlāmlavētasaiḥ| caturamlamidaṁ prōktaṁ pañcāmlaṁ tu sadāḍimam” ityuktam| tryūṣaṇācca palatrayamiti militāt palatrayam| rāgaḥ kapitthādidravyakr̥tō vyañjanaviśēṣaḥ||111||-

Adhikarana 32 (112-116) · Śloka 117

cavyatvakpippalīmūladhātakīvyōṣacitrakān||112|| kapitthaṁ bilvamambaṣṭhāṁ śālmalaṁ hastipippalīm| śilōdbhēdaṁ tathā'jājīṁ piṣṭvā badarasammitam||113|| paribharjya ghr̥tē dadhnā yavāgūṁ sādhayēdbhiṣak| rasaiḥ kapitthacukrīkāvr̥kṣāmlairdāḍimasya ca||114|| sarvātisāragrahaṇīgulmārśaḥplīhanāśinī| pañcakōlakayūṣaśca mūlakānāṁ ca sōṣaṇaḥ||115|| snigdhō dāḍimatakrāmlō jāṅgalaḥ saṁskr̥tō rasaḥ| kravyādasvarasaḥ śastō bhōjanārthē sadīpanaḥ||116|| takrāranālamadyāni pānāyāriṣṭa ēva ca|117|

cavyētyādau śālmalaṁ śālmalīvēṣṭakam| śilōdbhavaṁ śailajam| cukrikā cāṅgērī| sōṣaṇa iti samaricaḥ||112-116||-

Adhikarana 33 (118-121) · Śloka 121

takraṁ tu grahaṇīdōṣē dīpanagrāhilāghavāt||117|| śrēṣṭhaṁ madhurapākitvānna ca pittaṁ prakōpayēt| kaṣāyōṣṇavikāśitvādraukṣyāccaiva kaphē hitam||118|| vātē svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat| tasmāt takraprayōgā yē jaṭharāṇāṁ tathā'rśasām||119|| vihitā grahaṇīdōṣē sarvaśastān prayōjayēt| yavānyāmalakē pathyā maricaṁ tripalaṁśikam||120|| lavaṇāni palāṁśāni pañca caikatra cūrṇayēt| takrē tadāsutaṁ jātaṁ takrāriṣṭaṁ pibēnnaraḥ| dīpanaṁ śōthagulmārśaḥkrimimēhōdarāpaham||121|| iti takrāriṣṭaḥ|

takramityādinā takraguṇābhidhānam| madhurapākitvānna ca pittaprakōpaṇam; amlatvāt pittaprakōpaṇē prāptē madhurapākitayā pittaṁ na prakōpayati, nāpi pittaṁ praśamayatītyāhuḥ| sadyaskamavidāhīti sadyō mathitamēva takraṁ pacyamānāvasthāyāṁ vidāhakr̥nna bhavati, kiñcitkālasthitaṁ tu vidāhī bhavatyēva| yavānītyādau takrē tadāsutamiti takrāḍhakē āsutam| jātamiti amlarasatayā jātam||118-121||

Adhikarana 34 (122-124) · Śloka 124

svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṁ bhiṣak| pittaṁ jñātvā virēkēṇa nirharēdvamanēna vā||122|| avidāhibhirannaiśca laghubhistiktasaṁyutaiḥ| jāṅgalānāṁ rasairyūṣairmudgādīnāṁ khaḍairapi||123|| dāḍimāmlaiḥ sasarpiṣkairdīpanagrāhisaṁyutaiḥ| tasyāgniṁ dīpayēccūrṇaiḥ sarpirbhiścāpi tiktakaiḥ||124||

vamanēna vētyūrdhvagapittāpēkṣayā jñēyam| sarpirbhiścāpi tiktakairityatra jātyākhyāyāṁ bahuvacanaṁ; kiṁvā kuṣṭhōktaṁ tiktaghr̥tadvayamanyacca tiktasādhitaṁ ghr̥tamiti bahuvacanaṁ sādhu||122-124||

Adhikarana 35 (125-128) · Śloka 128

candanaṁ padmakōśīraṁ pāṭhāṁ mūrvāṁ kuṭannaṭam| ṣaḍgranthāsārivāsphōtāsaptaparṇāṭarūṣakān||125|| paṭōlōdumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān| kaṭukāṁ rōhiṇīṁ mustaṁ nimbaṁ ca dvipalāṁśikam||126|| drōṇē'pāṁ sādhayēt pādaśēṣē prasthaṁ ghr̥tāt pacēt| kirātatiktēndrayavavīrāmāgadhikōtpalaiḥ||127|| kalkairakṣasamaiḥ pēyaṁ tat pittagrahaṇīgadē| tiktakaṁ yadghr̥taṁ cōktaṁ kauṣṭhikē tacca dāpayēt||128|| iti candanādyaṁ ghr̥tam|

kuṭannaṭaṁ kaivartamustakam| ṣaḍgranthā vacā| āsphōtā ‘asphuramallikā’ iti lōkē khyātā| kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ||125-128||

Adhikarana 36 (129-131) · Śloka 131

nāgarātiviṣē mustaṁ dhātakīṁ ca rasāñjanam| vatsakatvakphalaṁ bilvaṁ pāṭhāṁ kaṭukarōhiṇīm||129|| pibēt samāṁśaṁ taccūrṇaṁ sakṣaudraṁ taṇḍulāmbunā| paittikē grahaṇīdōṣē raktaṁ yaccōpavēśyatē||130|| arśāṁsi ca gudē śūlaṁ jayēccaiva pravāhikām| nāgarādyamidaṁ cūrṇaṁ kr̥ṣṇātrēyēṇa pūjitam||131|| iti nāgarādyaṁ cūrṇam|

nāgarādyē sakṣaudramiti madhuprakṣēpayuktam| taṇḍulāmbunēti taṇḍuladhāvanāmbunā; anyē tu taṇḍulāddviguṇamamlaṁ taṇḍulēna samaṁ ciraṁ sthitaṁ tattaṇḍulāmbu vadanti| kr̥ṣṇātrēyēṇa pūjitatvōpadarśanādasya siddhayōgatvaṁ darśyatē; kr̥ṣṇātrēyaḥ punarvasōrabhinna ēvēti vr̥ddhāḥ||129-131||

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 133

bhūnimbakaṭukāvyōṣamustakēndrayavān samān| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣōḍaśa cūrṇayēt||132|| guḍaśītāmbunā pītaṁ grahaṇīdōṣagulmanut| kāmalājvarapāṇḍutvamēhārucyatisāranut||133|| iti bhūnimbādyaṁ cūrṇam|

bhūnimbādyē guḍayutaṁ śītāmbu guḍaśītāmbu; guḍaścātra guḍavarṇatāmādhuryāpattimātrō dēyaḥ||132-133||

Adhikarana 38 (134-140) · Śloka 140

vacāmativiṣāṁ pāṭhāṁ saptaparṇaṁ rasāñjanam| syōnākōdīcyakaṭvaṅgavatsakatvagdurālabhāḥ||134|| dārvīṁ parpaṭakaṁ pāṭhāṁ yavānīṁ madhuśigrukam| paṭōlapatraṁ siddhārthān yūthikāṁ jātipallavān||135|| jambvāmrabilvamadhyāni nimbaśākaphalāni ca| tadrōgaśamamanvicchan bhūnimbādyēna yōjayēt||136|| kirātatiktaḥ ṣaḍgranthā trāyamāṇā kaṭutrikam| candanaṁ padmakōśīraṁ dārvītvak kaṭurōhiṇī||137|| kuṭajatvakphalaṁ mustaṁ yavānī dēvadāru ca| paṭōlanimbapatrailāsaurāṣṭrayativiṣātvacaḥ||138|| madhuśigrōśca bījāni mūrvā parpaṭakastathā| taccūrṇaṁ madhunā lēhyaṁ pēyaṁ madyairjalēna vā||139|| hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgagulmaśūlārucijvarān| kāmalāṁ sannipātaṁ ca mukharōgāṁśca nāśayēt||140|| iti kirātādyaṁ cūrṇam|

vacāmityādau syōnākakaṭvaṅgaśabdābhyāṁ dvāvapi pr̥thuśimbālpaśimbau syōnākau gr̥hyētē| tadrōgaśamamanvicchanniti bhūnimbādyuktagrahaṇīdōṣādirōgaśāntiṁ kāṅkṣan| bhūnimbādyēnēti bhūnimbādyuktadravyagaṇēna yathōktamānēna yōjayad vacādīn; aparē tu bhūnimbādyēnēti vacanēnātra bhūnimbādyuktaguḍaśītāmbupēyatāmasyāpyatidiśatīti vadanti||134-140||

Adhikarana 39 (141-145) · Śloka 145

grahaṇyāṁ ślēṣmaduṣṭāyāṁ vamitasya yathāvidhi| kaṭvamlalavaṇakṣāraistiktaiścāgniṁ vivardhayēt||141|| palāśaṁ citrakaṁ cavyaṁ mātuluṅgaṁ harītakīm| pippalīṁ pippalīmūlaṁ pāṭhāṁ nāgaradhānyakam||142|| kārṣikāṇyudakaprasthē paktvā pādāvaśēṣitam| pānīyārthaṁ prayuñjīta yavāgūṁ taiśca sādhayēt||143|| śuṣkamūlakayūṣēṇa kaulatthēnāthavā punaḥ| kaṭvamlakṣārapaṭunā laghūnyannāni bhōjayēt||144|| amlaṁ cānu pibēttakraṁ takrāriṣṭamathāpi vā| madirāṁ madhvariṣṭaṁ vā nigadaṁ sīdhumēva vā||145||

pānīyārthaṁ pānāya| kaṭvamlakṣārapaṭunēti kaṭvādiyōgāt paṭunā indriyōttējakēnētyarthaḥ| kaphagrahaṇyāṁ sadyaskamēva yadyapi kaṣāyatvāttakramucitaṁ, tathā'pi agnidīpanatayā amlamēva takraṁ ‘amlaṁ cānupibēt’ ityanēnaivōktam| nigadaṁ sīdhumiti nirdōṣaṁ sīdhum||141-145||

Adhikarana 40 (146-151) · Śloka 151

drōṇaṁ madhūkapuṣpāṇāṁ viḍaṅgānāṁ tatō'rdhataḥ| citrakasya tatō'rdhaṁ syāttathā bhallātakāḍhakam||146|| mañjiṣṭhāṣṭapalaṁ caiva tridrōṇē'pāṁ vipācayēt| drōṇaśēṣaṁ tu tacchītaṁ madhvardhāḍhakasaṁyutam||147|| ēlāmr̥ṇālāgurubhiścandanēna ca rūṣitē| kumbhē māsasthitaṁ jātamāsavaṁ taṁ prayōjayēt||148|| grahaṇīṁ dīpayatyēva br̥ṁhaṇaḥ kaphapittajit| śōthaṁ kuṣṭhaṁ kilāsaṁ ca pramēhāṁśca praṇāśayēt||149|| iti madhūkāsavaḥ| madhūkapuṣpasvarasaṁ śr̥tamardhakṣayīkr̥tam| kṣaudrapādayutaṁ śītaṁ pūrvavat sannidhāpayēt||150|| taṁ piban grahaṇīdōṣāñjayēt sarvān hitāśanaḥ| tadvaddrākṣēkṣukharjūrasvarasānāsutān pibēt||151||

ardhakṣayīkr̥tamiti pākādardhāvaśiṣṭaṁ kr̥tam| pūrvavatsannidhāpayēditi ēlādiliptē kumbhē saṁsthāpayēt||146-151||

Adhikarana 41 (152-159) · Śloka 159

prasthau durālabhāyā dvau pasthamāmalakasya ca| dantīcitrakamuṣṭī dvē pratyagraṁ cābhayāśatam||152|| caturdrōṇē'mbhasaḥ paktvā śītaṁ drōṇāvaśēṣitam| saguḍadviśataṁ pūtaṁ madhunaḥ kuḍavāyutam||153|| tadvat priyaṅgōḥ pippalyā viḍaṅgānāṁ ca cūrṇitaiḥ| kuḍavairghr̥takumbhasthaṁ pakṣājjātaṁ tataḥ pibēt||154|| grahaṇīpāṇḍurōgārśaḥkuṣṭhavīsarpamēhanut| svaravarṇakaraścaiṣa raktapittakaphāpahaḥ||155|| iti durālabhāsavaḥ| haridrā pañcamūlē dvē vīrarṣabhakajīvakam| ēṣāṁ pañcapalān bhāgāṁścaturdrōṇē'mbhasaḥ pacēt||156|| drōṇaśēṣē rasē pūtē guḍasya dviśataṁ bhiṣak| cūrṇitān kuḍavārdhāṁśān prakṣipēcca samākṣikān||157|| priyaṅgumustamañjiṣṭhāviḍaṅgamadhukaplavān| lōdhraṁ śābarakaṁ caiva māsārdhasthaṁ pibēttu tam||158|| ēṣa mūlāsavaḥ siddhō dīpanō raktapittajit| ānāhakaphahr̥drōgapāṇḍurōgāṅgasādanut||159|| iti mūlāsavaḥ|

dantīcitrakamuṣṭī dvē iti citrakadantyōrmilitvā dvipalam| tadvaditi ēlādinā liptabr̥hatkumbhastham||152-159||

Adhikarana 42 (160-162) · Śloka 162

prāsthikaṁ pippalīṁ piṣṭvā guḍaṁ madhyaṁ bibhītakāt| udakaprasthasaṁyuktaṁ yavapallē nidhāpayēt||160|| tasmāt palaṁ sujātāttu salilāñjalisaṁyutam| pibētpiṇḍāsavō hyēṣa rōgānīkavināśanaḥ||161|| svasthō'pyēnaṁ pibēnmāsaṁ naraḥ snigdharasāśanaḥ | icchaṁstēṣāmanutpattiṁ rōgāṇāṁ yē'tra kīrtitāḥ||162|| iti piṇḍāsavaḥ|

prāsthikamityādau pippalīguḍabibhītakamajjānaḥ pratyēkaṁ prasthamānāḥ| snigdharasāśana iti snēhavanmāṁsarasabhōjanaḥ||160-162||

Adhikarana 43 (163-167) · Śloka 167

navē pippalimadhvāktē kalasē'gurudhūpitē| madhvāḍhakaṁ jalasamaṁ cūrṇānīmāni dāpayēt||163|| kuḍavārdhaṁ viḍaṅgānāṁ pippalyāḥ kuḍavaṁ tathā| caturthikāṁśāṁ tvakkṣīrīṁ kēśaraṁ maricāni ca||164|| tvagēlāpatrakaśaṭīkramukātiviṣāghanān| harēṇvēlvālutējōhvāpippalīmūlacitrakān||165|| kārṣikāṁstat sthitaṁ māsamata ūrdhvaṁ prayōjayēt| mandaṁ sandapayatyagniṁ karōti viṣamaṁ samam||166|| hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgakuṣṭhārśaḥśvayathujvarān| vātaślēṣmāmayāṁścānyānmadhvariṣṭō vyapōhati||167|| iti madhvariṣṭaḥ|

navē ityādau tvagēlādīnāṁ kārṣikatvam||163-167||

Adhikarana 44 (168-170) · Śloka 170

samūlāṁ pippalīṁ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| mātuluṅgābhayārāsnāśaṭīmaricanāgaram||168|| kr̥tvā samāṁśaṁ taccūrṇaṁ pibēt prātaḥ sukhāmbunā| ślēṣmikē grahaṇīdōṣē balavarṇāgnivardhanam||169|| ētairēvauṣadhaiḥ siddhaṁ sarpiḥ pēyaṁ samārutē| gaulmikē ṣaṭpalaṁ prōktaṁ bhallātakaghr̥taṁ ca yat||170||

samūlāṁ pippalīmiti pippalīṁ pippalīmūlaṁ ca| bhallātakaghr̥taṁ ca gulmōktamiti jñēyam||168-170||

Adhikarana 45 (171-178) · Śloka 178

biḍaṁ kālōtthalavaṇaṁ sarjikāyavaśūkajam| saptalāṁ kaṇṭakārīṁ ca citrakaṁ cēti dāhayēt||171|| saptakr̥tvaḥ srutasyāsya kṣārasya dvyāḍhakēna tu| āḍhakaṁ sarpiṣaḥ paktvā pibēdagnivivardhanam||172|| iti kṣāraghr̥tam| samūlāṁ pippalīṁ pāṭhāṁ cavyēndrayavanāgaram| citrakātiviṣē hiṅgu śvadaṁṣṭrāṁ kaṭurōhiṇīm||173|| vacāṁ ca kārṣikaṁ pañcalavaṇānāṁ palāni ca| dadhnaḥ prasthadvayē tailasarpiṣōḥ kuḍavadvayē||174|| khaṇḍīkr̥tāni niṣkvāthya śanairantargatē rasē| antardhūmaṁ tatō dagdhavā cūrṇaṁ kr̥tvā ghr̥tāplutam||175|| pibēt pāṇitalaṁ tasmiñjīrṇē syānmadhurāśanaḥ| vātaślēṣmāmayānsarvānhanyādviṣagarāṁśca saḥ||176|| bhallātakaṁ trikaṭukaṁ triphalāṁ lavaṇatrayam| antardhūmaṁ dvipalikaṁ gōpurīṣāgninā dahēt||177|| sa kṣāraḥ sarpiṣā pītō bhōjyē vā'pyavacūrṇitaḥ| hr̥tpāṇḍugrahaṇīdōṣagulmōdāvartaśūlanut||178||

biḍaṁ kālōtthalavaṇamiti biḍaṁ biḍalavaṇaṁ, kālalavaṇaṁ tu sauvarcalalavaṇamityarthaḥ| khaṇḍīkr̥tānīti khaṇḍaṁ khaṇḍaṁ kr̥tāni| anugatē rasē iti nipītē dravē| pāṇitalamiti karṣaḥ| madhurāśanatvamiha kṣāraprayōgābhicchēdakatvahantr̥tayā yaugikatvājjñēyam||171-178||

Adhikarana 46 (179-180) · Śloka 180

durālabhāṁ karañjau dvau saptaparṇaṁ savatsakam| ṣaḍgranthāṁ madanaṁ mūrvāṁ pāṭhāmāragvadhaṁ tathā||179|| gōmūtrēṇa samāṁśāni kr̥tvā cūrṇāni dāhayēt| dagdhvā ca taṁ pibēt kṣāraṁ grahaṇībalavardhanam||180||

gōmūtrēṇa samāṁśānīti gōmūtrēṇa militaṁ cūrṇaṁ tulyam| asya ca pānaṁ pūrvakṣāravat sarpiṣā jñēyam||179-180||

Adhikarana 47 (181-182) · Śloka 182

bhūnimbaṁ rōhiṇīṁ tiktāṁ paṭōlaṁ nimbaparpaṭam| dahēnmāhiṣamūtrēṇa kṣāra ēṣō'gnivardhanaḥ||181|| dvē haridrē vacā kuṣṭhaṁ citrakaḥ kaṭurōhiṇī| mustaṁ ca bastamūtrēṇa dahēt kṣārō'gnivardhanaḥ||182||

māhiṣamūtrēṇētyādau cūrṇasamatvaṁ māhiṣamūtrasya, pūrvaprayōgadr̥ṣṭatvāt||181-182||

Adhikarana 48 (183-187) · Śloka 187

catuṣpalaṁ sudhākāṇḍāttripalaṁ lavaṇatrayāt| vārtākīkuḍavaṁ cārkādaṣṭau dvē citrakāt palē||183|| dagdhāni vārtākurasē guṭikā bhōjanōttarāḥ| bhuktaṁ bhuktaṁ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṁ hitāḥ||184|| visūcikāpratiśyāyahr̥drōgaśamanāśca tāḥ| ityēṣā kṣāraguṭikā kr̥ṣṇātrēyēṇa kīrtitā||185|| iti kṣāraguḍikā| vatsakātiviṣē pāṭhāṁ duḥsparśāṁ hiṅgu citrakam| cūrṇīkr̥tya palāśāgrakṣārē mūtrasrutē pacēt||186|| āyasē bhājanē sāndrāttasmāt kōlaṁ sukhāmbunā| madyairvā grahaṇīdōṣaśōthārśaḥpāṇḍumān pibēt||187|| iti caturthakṣāraḥ|

catuṣpalamityādau, ‘catuṣpalaṁ sudhākāṇḍāttriphalālavaṇāni ca’ iti yē paṭhanti, tē triphalālavaṇairmilitvā catuṣpalaṁ vadanti| dagdhāni vārtākurasē iti kṣārībhūtāni punarvārtākurasē guṭikāḥ kartavyāḥ||183-187||

Adhikarana 49 (188-193) · Śloka 193

triphalāṁ kaṭabhīṁ cavyaṁ bilvamadhyamayōrajaḥ| rōhiṇīṁ kaṭukāṁ mustaṁ kuṣṭhaṁ pāṭhāṁ ca hiṅgu ca||188|| madhukaṁ muṣkakayavakṣārau trikaṭukaṁ vacām| viḍaṅgaṁ pippalīmūlaṁ svarjikāṁ nimbacitrakau||189|| mūrvājamōdēndrayavān guḍūcīṁ dēvadāru ca| kārṣikaṁ lavaṇānāṁ ca pañcānāṁ palikānpr̥thak||190|| bhāgān dadhni trikuḍavē ghr̥tatailēna mūrcchitam| antardhūmaṁ śanairdagdhvā tasmāt pāṇitalaṁ pibēt||191|| sarpiṣā kaphavātārśōgrahaṇīpāṇḍurōgavān| plīhamūtragrahaśvāsahikkākāsakrimijvarān||192|| śōṣātisārau śvayathuṁ pramēhānāhahr̥dgrahān| hanyāt sarvaviṣaṁ caiva kṣārō'gnijananō varaḥ||193|| jīrṇē rasairvā madhurairaśnīyāt payasā'pi vā| iti pañcamakṣāraḥ|

triphalāmityādau muṣkakaṁ ghaṇṭāpāṭalakam| ghr̥tatailēnētyatra dadhisāhacaryādghr̥tatailasyāpi militasya kuḍavatrayam||188-193||-

Adhikarana 50 (194-195) · Śloka 196

tridōṣē vidhividvaidyaḥ pañca karmāṇi kārayēt||194|| ghr̥takṣārāsavāriṣṭān dadyāccāgnivivardhanān| kriyā yā cānilādīnāṁ nirdiṣṭā grahaṇīṁ prati||195|| vyatyāsāttāṁ samastāṁ vā kuryāddōṣaviśēṣavit|196|

tridōṣē pañcakarmāṇītyatra śirōvirēcanasyāyaugikatvē'pyatra bhūyasāṁ karmaṇāṁ yaugikatvāt pañcakarmāṇīti kr̥taṁ, kiṁvā śirōrōgādisadbhāvē śirōvirēcanamapyatra dēyamēva| vyatyāsāttāṁ samastāṁ cēti uktavātādikriyāṁ vyatyāsādēkaikadōṣakriyāparivartanēna kuryāt, kiṁvā militairapi kriyā ēkakālaṁ kartavyā; kriyāmēlanaṁ ca vātādidravyamēlanādēva bhavati||194-195||-

Adhikarana 51 (196-197) · Śloka 198

snēhanaṁ svēdanaṁ śuddhirlaṅghanaṁ dīpanaṁ ca yat||196|| cūrṇāni lavaṇakṣāramadhvariṣṭasurāsavāḥ| vividhāstakrayōgāśca dīpanānāṁ ca sarpiṣām||197|| grahaṇīrōgibhiḥ sēvyāḥ, ...|198|

snēhanamityādinā grahaṇīdōṣabhēṣajaṁ saṅkalayyāha||196-197||-

Adhikarana 52 (198-200) · Śloka 201

... kriyāṁ cāvasthikīṁ śr̥ṇu| ṣṭhīvanaṁ ślaiṣmikē rūkṣaṁ dīpanaṁ tiktasaṁyutam||198|| sakr̥drūkṣaṁ sakr̥tsnigdhaṁ kr̥śē bahukaphē hitam| parīkṣyāmaṁ śarīrasya dīpanaṁ snēhasaṁyutam||199|| dīpanaṁ bahupittasya tiktaṁ madhurasaṁyutam| bahuvātasya tu snēhalavaṇāmlayutaṁ hitam||200|| sandhukṣati tathā vahnirēṣāṁ vidhivadindhanaiḥ|201|

kriyāṁ cāvasthikīmiti grahaṇīdōṣa ēva avasthāviśēṣē kartavyāṁ kriyāṁ śr̥ṇu| sakr̥drūkṣaṁ sakr̥tsnigdhaṁ kr̥śa iti yadi rūkṣamēva kriyatē tadā kr̥śasya balahāniḥ syāt, atha snigdhamēva kriyatē tadā bahukaphē kaphavr̥ddhiḥ syāt, tēnōbhayāpēkṣayā antarā rūkṣamantarā ca snigdhaṁ kartavyamityarthaḥ| snēhalavaṇāmlayutamiti dīpanamityarthaḥ| sandhukṣati vidhivadindhanairiti yathāvidhānadīpita ityarthaḥ||198-200||-

Adhikarana 53 (201-205) · Śloka 205

snēhamēva paraṁ vidyāddurbalānaladīpanam||201|| nālaṁ snēhasamiddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi| mandāgniravipakvaṁ tu purīṣaṁ yō'tisāryatē||202|| dīpanīyauṣadhairyuktāṁ ghr̥tamātrāṁ pibēttu saḥ| tayā samānaḥ pavanaḥ prasannō mārgamāsthitaḥ||203|| agnēḥ samīpacāritvādāśu prakurutē balam| kāṭhinyādyaḥ purīṣaṁ tu kr̥cchrānmuñcati mānavaḥ||204|| saghr̥taṁ lavaṇairyuktaṁ narō'nnāvagrahaṁ pibēt| raukṣyānmandē pibētsarpistailaṁ vā dīpanairyutam||205||

uktānuktasnēhaphalamavadhārayannāha- snēhamēvētyādi| paramiti śrēṣṭham| snēhasya dīpanaśrēṣṭhatvē hētumāha- nālamityādinā| nālamiti na samartham| snēhasamiddhasyēti snēhadīptasya| snēhaśabdēnātra sāmānyavācinā sarpirēvōcyatē, sarpiṣa ēvātrādhikārāt| mandāgnirityādau avipakvamiti purīṣaviśēṣaṇaṁ; tēnāvipakvaśabdēnēha rasāmasya grahaṇaṁ na bhavati, rasāmē “jaṭharāmagarārditāḥ” (sū.a.13) ityatra snēhō niṣiddhaḥ, snēhāpakvapurīṣaṁ prati snēhaprayōgō viruddha ēva; kiñca dīpanīyauṣadhasaṁskārādapi snēhasya saṁskāraguṇāvighātādēva apakvapurīṣaṁ prati hitatvaṁ bhavati; snēhāṁśastu vātapraguṇatākaraṇatvēna sahāyatayā upādīyatē, ata ēvōktaṁ- tayā samāna ityādi| prasanna iti duṣṭivirahataḥ| mārgamāsthita iti svābhāvikamārgamāpannaḥ| samīpacāritvāditi prasannatvādiguṇayōgē sati agnipārśvasthitatvādbalamēva vahnēḥ karōti na vaiṣamyam, agnidīptikaratvasvabhāvādityarthaḥ| annāvagrahamiti annēnāvagrahō'syēti annāvagrahaḥ; annamadhyaprayuktamityarthaḥ||201-205||

Adhikarana 54 (206-210) · Śloka 211

atisnēhāttu mandē'gnau cūrṇāriṣṭāsavā hitāḥ| bhinnē gudōpalēpāttu malē tailasurāsavāḥ||206|| udāvartāttu mandē'gnau nirūhāḥ snēhabastayaḥ| dōṣavr̥ddhyā tu mandē'gnau śuddhō dōṣavidhiṁ carēt||207|| vyādhiyuktasya mandē tu sarpirēvāgnidīpanam| upavāsācca mandē'gnau yavāgūbhiḥ pibēdghr̥tam||208|| annāvapīḍitaṁ balyaṁ dīpanaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca tat| dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakr̥śānnarān||209|| prasahānāṁ rasaiḥ sāmlairbhōjayēt piśitāśinām| laghu, tīkṣṇōṣṇaśōdhitvāddīpayantyāśu tē'nalam||210|| māṁsōpacitamāṁsatvāttathā''śutarabr̥ṁhaṇāḥ|211|

atisnēhānmandē'gnau sati cūrṇāriṣṭādīni yōjyāni| bhinnē iti viśiṣṭagudōpalēpādagnau mandē, tailasurāsavā dēyā iti vākyārthaḥ| dōṣavidhiṁ carēditi agnimāndyakārakadōṣauṣadhavidhiṁ kuryāt| annāvapīḍitaṁ yathā bhavati tathā yavāgūbhirghr̥taṁ pibēt; annāvapīḍitaṁ ca madhyabhōjanapītaṁ ghr̥taṁ bhavati| dīrghakālētyādau kṣāmō vyavasāyaśūnyaḥ , kṣīṇō durbalaḥ, kr̥śō hīnamāṁsaḥ| prasahānāṁ dvaividhyānmāṁsāśināmiti viśēṣaṇaṁ, tēna tr̥ṇādaprasahānāṁ gavādīnāṁ niṣēdhaḥ| nanu prasahāḥ “gurūṣṇasnigdhamadhurā” (sū.a.27) ityannapānē uktaṁ, iha tu laghutīkṣṇētyādinā kathaṁ lāghavamucyatē tēṣāṁ? maivaṁ, bhōjayēllaghviti yōjanāt; tēna prasahānāṁ madhyē yē laghavastēṣāṁ rasēnātra laghvannaṁ bhōjayēt| tīkṣṇētyādinā prasahaguṇābhidhānam| anyē tu prasahāntarāpēkṣayā yē prasahā laghavastēṣamiha laghuśabdēnōpādānam, tathā'nyē amlādiyōgāt saṁskārēṇēha lāghavaṁ sādhayanti; ētēna rājayakṣmacikitsitē'pi prasahaguṇāstīkṣṇōṣṇalaghutvādaya uktāstē nyāyyā ēva||206-210||-

Adhikarana 55 (211-216) · Śloka 217

nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē nātibhōjanāt||211|| yathā nirindhanō vahniralpō vā'tīndhanāvr̥taḥ| snēhānnavidhibhiścitraiścūrṇāriṣṭasurāsavaiḥ ||212|| samyakprayuktairbhiṣajā balamagnēḥ pravardhatē| yathā hi sāradārvagniḥ sthiraḥ santiṣṭhatē ciram||213|| snēhānnavidhibhistadvadantaragnirbhavēt sthiraḥ| hitaṁ jīrṇē mitaṁ cāśnaṁściramārōgyamaśnutē||214|| avaiṣamyēṇa dhātūnāmagnivr̥ddhau yatēta nā| samairdōṣaiḥ samō madhyē dēhasyōṣmā'gnisaṁsthitaḥ||215|| pacatyannaṁ tadārōgyapuṣṭyāyurbalavr̥ddhayē| dōṣairmandō'tivr̥ddhō vā viṣamairjanayēdgadān||216|| vācyaṁ mandasya tatrōktamativr̥ddhasya vakṣyatē|217|

nābhōjanēnētyādinā abhōjanātibhōjananirāsaṁ kr̥tvā'nnasamyakprayōgasyāgnijanakatāmāha| abhōjanēnētyanēnābhōjanamalpabhōjanaṁ ca gr̥hyatē| alpō vā atīndhanāvr̥tō vā na dīpyatē iti yōjanā| sāradārvagniriti sāradārvāśrayō'gniḥ sāradārvagniḥ| snēhavadannaṁ snēhānnam| mitamiti mātrāvat, yadyapi ca hitamitāśinō'pi kālaviparyayādinā rōgā bhavantyēva, tathā'pi hitamitāśināṁ nāhārajarōgōtpattirbhavatīti darśayati| ciramārōgyamaśnutē iti āhārajarōgaṁ na prāpnōtīti bhāvaḥ| avaiṣamyēṇa dhātūnāmiti dhātusāmyēna kriyamāṇāyāmagnivr̥ddhau yatēta; ētēna dōṣavaiṣamyēṇa pittōdrēkarūpēṇa yā'gnivr̥ddhiratyagnirūpā, tāṁ niṣēdhayati| samairityādinā'gnibhēdān samāgniparipālanārthamāha| madhyē iti nātisamīpē| agnisañjñita iti bhāṣayā ūṣmārūpē jāṭharāgnau bāhyāgninā sāmyaṁ niṣēdhayati| dōṣairiti sāmānyōktē'pi yōgyatayā kaphapittavātairyathākramamēva mandatīkṣṇaviṣamatvāni jñēyāni| vācyamiti pratikriyārthaṁ vacanīyaṁ cikitsitamiti yāvat||211-216||-

Adhikarana 56 (217-234) · Śloka 235

narē kṣīṇakaphē pittaṁ kupitaṁ mārutānugam||217|| svōṣmaṇā pāvakasthānē balamagnēḥ prayacchati| tadā labdhabalō dēhē virūkṣē sānilō'nalaḥ||218|| paribhūya pacatyannaṁ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ| paktvā'nnaṁ sa tatō dhātūñchōṇitādīn pacatyapi||219|| tatō daurbalyamātaṅkānmr̥tyuṁ cōpanayēnnaram| bhuktē'nnē labhatē śāntiṁ jīrṇamātrē pratāmyati||220|| tr̥ṭśvāsadāhamūrcchādyā vyādhayō'tyagnisambhavāḥ| tamatyagniṁ gurusnigdhaśītairmadhuravijjalaiḥ||221|| annapānairnayēcchāntiṁ dīptamagnimivāmbubhiḥ| muhurmuhurajīrṇē'pi bhōjyānyasyōpahārayēt||222|| nirindhanō'ntaraṁ labdhvā yathainaṁ na vipādayēt| pāyasaṁ kr̥śarāṁ snigdhaṁ paiṣṭikaṁ guḍavaikr̥tam||223|| adyāttathaudakānūpapiśitāni bhr̥tāni ca| matsyānviśēṣataḥ ślakṣṇānsthiratōyacarāṁstathā||224|| āvikaṁ ca bhr̥taṁ māṁsamadyādatyagnināśanam | yavāgūṁ samadhūcchiṣṭāṁ ghr̥taṁ vā kṣudhitaḥ pibēt||225|| gōdhūmacūrṇamanthaṁ vā vyadhayitvā sirāṁ pibēt| payō vā śarkarāsarpirjīvanīyauṣadhaiḥ śr̥tam||226|| phalānāṁ tailayōnīnāmutkruñcāśca saśarkarāḥ| mārdavaṁ janayantyagnēḥ snigdhā māṁsarasāstathā||227|| pibēcchītāmbunā sarpirmadhūcchiṣṭēna saṁyutam| gōdhūmacūrṇaṁ payasā sasarpiṣkaṁ pibēnnaraḥ||228|| ānūparasasiddhān vā trīn snēhāṁstailavarjitān| payasā sammitaṁ cāpi ghanaṁ trisnēhasaṁyutam||229|| nāristanyēna saṁyuktāṁ pibēdaudumbarīṁ tvacam| tābhyāṁ vā pāyasaṁ siddhamadyādatyagniśāntayē||230|| śyāmātrivr̥dvipakvaṁ vā payō dadyādvirēcanam| asakr̥t pittaśāntyarthaṁ pāyasapratibhōjanam||231|| prasamīkṣya bhiṣak prājñastasmai dadyādvidhānavit| yatkiñcinmadhuraṁ mēdyaṁ ślēṣmalaṁ gurubhōjanam||232|| sarvaṁ tadatyagnihitaṁ bhuktvā prasvapanaṁ divā| mēdyānyannāni yō'tyagnāvapratāntaḥ samaśnutē||233|| na tannimittaṁ vyasanaṁ labhatē puṣṭimēva ca| kaphē vr̥ddhē jitē pittē mārutē cānalaḥ samaḥ||234|| samadhātōḥ pacatyannaṁ puṣṭyāyurbalavr̥ddhayē|235|

pittaṁ pāvakasthānē kupitamiti sambandhaḥ| tacca pittaṁ mārutānugatatvādatyagnikaraṁ bhavati; ēvaṁ dharmabhēdādviruddhakāryakaraṁ jñēyam| pittōṣmarūpasyāpi ca bahnēḥ prādēśikapittōṣmaṇō hānijanakatvaṁ janyajanakayōrbhēdatvādupapannamēva jñēyam| sthiratōyacarānityanēna sthiratōyacāriṇāṁ niṣkriyatayā gauravātiśayaṁ darśayati| tilavātāmādīnāṁ dr̥ṣadi piṣṭānāmuṣṇōdakamr̥ditā piṇḍā utkruñcā ucyantē, ‘utkārikā’ ityanyē| ghanaṁ trisnēhasaṁyutamityatra ghanaśabdēna dadhyucyatē| pāyasēna pratibhōjanaṁ yasmin pittaharaṇē tat pāyasapratibhōjanam| mēdyamiti mēduraṁ mēdōjanakaṁ vā| apratānta iti abubhukṣitaḥ| vyasanaṁ maraṇamityarthaḥ | puṣṭimēva ca labhatē iti yōjyam||217-234||-

Adhikarana 57 (235-243) · Śloka 243

bhavanti cātra- pathyāpathyamihaikatra bhuktaṁ samaśanaṁ matam||235|| viṣamaṁ bahu vā'lpaṁ vā'pyaprāptātītakālayōḥ| bhuktaṁ pūrvānnaśēṣē tu punaradhyaśanaṁ matam||236|| trīṇyapyētāni mr̥tyuṁ vā ghōrān vyādhīnsr̥janti vā| prātarāśē tvajīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati||237|| divā prabudhyatē'rkēṇa hr̥dayaṁ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhē srōtāṁsi sphuṭatvaṁ yānti sarvaśaḥ||238|| vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācca cētasaḥ| na klēdamupagacchanti divā tēnāsya dhātavaḥ||239|| aklinnēṣvannamāsiktamanyattēṣu na duṣyati| avidagdha iva kṣīrē kṣīramanyadvimiśritam||240|| naiva dūṣyati tēnaiva samaṁ sampadyatē yathā| rātrau tu hr̥dayē mlānē saṁvr̥tēṣvayanēṣu ca| yānti kōṣṭhē pariklēdaṁ saṁvr̥tē dēhadhātavaḥ||241|| klinnēṣvanyadapakvēṣu tēṣvāsiktaṁ praduṣyati| vidagdhēṣu payaḥsvanyat payastaptamivārpitam||242|| naiśēṣvāhārajātēṣu nāvipakvēṣu buddhimān| tasmādanyatsamaśnīyātpālayiṣyanbalāyuṣī||243||

samprati prāguktasamaśanādilakṣaṇamāha- pathyāpathyamityādi| pathyāpathyaṁ kiñcidēkatra militaṁ, yathā- raktaśālyannaṁ yavakānnaṁ ca militam| bahubhuktamalpabhuktaṁ vā tathā'prāptamatītakālaṁ ca bhuktaṁ viṣamamucyatē| pūrvānnētyādi divā bhuktasyōpari tadaharēva punarbhujyatē tadadhyaśanaṁ; tanniṣēdhayannāha- prātarāśē ityādi| aśanamāśō bhōjanamityarthaḥ| kasmānna dūṣyatītyāha- divētyādi| sphuṭatvamiti vivr̥tatvaṁ, vivr̥tatvācca srōtasāṁ srōtōbhirvahanēna rasō'vyāhatagatirbhavati, tataśca na klēdaṁ srōtāṁsi yānti; tathā vyāyāmādibhiśca śōṣyamāṇāni na klēdamupayānti srōtāṁsi| vyāyāmō gamanādiḥ, vihāraḥ aṅgakṣēpaṇādikā cēṣṭā| srōtō'klēdē kiṁ bhavatītyāha- aklinnēṣvityādi| āsiktamiti prakṣiptam| avidagdhē ityādinā'tra dr̥ṣṭāntamāha| mlānē iti saṅkucitē| apakvēṣviti anyēṣu| upasaṁharati- naiśēṣvityādinā| nānyat samaśnīyāditi yōjanā||235-243||

Adhikarana 58 (244-249) · Śloka 249

tatra ślōkāḥ- antaragniguṇā dēhaṁ yathā dhārayatē ca saḥ| yathā'nnaṁ pacyatē yāṁśca yathā''hāraḥ karōtyapi||244|| yē'gnayō yāṁśca puṣyanti yāvantō yē pacanti yān| rasādīnāṁ kramōtpattirmalānāṁ tēbhya ēva ca||245|| vr̥ṣyāṇāmāśukr̥ddhēturdhātukālōdbhavakramaḥ| rōgaikadēśakr̥ddhēturantaragniryathā'dhikaḥ||246|| praduṣyati yathā duṣṭō yān rōgāñjanayatyapi| grahaṇī yā yathā yacca grahaṇīdōṣalakṣaṇam||247|| pūrvarūpaṁ pr̥thak caiva vyañjanaṁ sacikitsitam| caturvidhasya nirdiṣṭaṁ tathā cāvasthikī kriyā||248|| jāyatē ca yathā'tyagniryacca tasya cikitsitam| uktavāniha tat sarvaṁ grahaṇīdōṣakē muniḥ||249||

antaragnirityādinā adhyāyasaṅgrahaṁ brūtē| yē'gnaya iti ‘bhaumāpyāgnēya ...’ ityādinōktāḥ| yāṁścēti ‘pañcāhāraguṇān’ ityādyuktamarthaṁ saṅgr̥hṇāti| puṣyanti yāvanta iti ‘yathāsvaṁ svaṁ’ ityādyuktaṁ saṅgr̥hṇāti| yē pacanti yāniti ‘saptabhirdēhadhātāraḥ’ ityādyuktasaṅgrahaḥ| āśukāritvēna hētunā āśukr̥ddhētuḥ| śēṣaṁ vyaktam||244-249||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ityagnivēśakr̥tē tantrē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē grahaṇīcikitsitaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpakāyāṁ cikitsāsthānē grahaṇīcikitsitaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||