Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō gulmacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
nidānōktakramānurōdhādraktapittamanu gulmacikitsitaṁ brūtē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sarvaprajānāṁ pitr̥vaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ| cikitsitaṁ gulmanibarhaṇārthaṁ prōvāca siddhaṁ vadatāṁ variṣṭhaḥ||3||
सर्वप्रजानां पितृवच्छरण्यः पुनर्वसुर्भूतभविष्यदीशः| चिकित्सितं गुल्मनिबर्हणार्थं प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः||३||
🔊 Audio coming soon
sarvaprajānāmityādinā gurōḥ stutirdharmajanakatayā tathōttaragranthaśraddhēyatayā| bhūtē bhaviṣyē cāvyāhatajñānatayā prabhurēva bhavatīti bhūtabhaviṣyadīśaḥ| siddhamiti sādhyāvyabhicāri sarvamēva cikitsitaṁ yadyapi siddhamēva vaktavyaṁ, tathā'pyatra prakaraṇē stutyarthaṁ siddhapadaṁ jñēyam||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
viṭślēṣmapittātiparisravādvā tairēva vr̥ddhaiḥ paripīḍanādvā| vēgairudīrṇairvihatairadhō vā bāhyabhighātairatipīḍanairvā||4|| rūkṣānnapānairatisēvitairvā śōkēna mithyāpratikarmaṇā vā| vicēṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ kōṣṭhē prakōpaṁ samupaiti vāyuḥ||5||
विट्श्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्वा तैरेव वृद्धैः परिपीडनाद्वा| वेगैरुदीर्णैर्विहतैरधो वा बाह्यभिघातैरतिपीडनैर्वा||४|| रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा| विचेष्टितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः||५||
🔊 Audio coming soon
atra yadyapi nidānē ēva gulmasya hētulakṣaṇānyuktani, tathā'pi prakaraṇavaśāt punastānyabhidhīyantē; nidānōktādviśēṣaśca kaściducyatē| nidānē vāyōrēva kōpēna vr̥ddhērhētubhirāvaraṇamuktam, atipīḍanairvētyanēna tadēvōcyatē| tairēvēti viṭślēṣmapittaiḥ| mithyāpratikarma mithyākr̥taṁ vamanādikaṁ pañcakarma||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
kaphaṁ ca pittaṁ ca sa duṣṭavāyuruddhūya mārgān vinibaddhya tābhyām| hr̥nnābhipārśvōdarabastiśūlaṁ karōtyathō yāti na baddhamārgaḥ||6|| pakvāśayē pittakaphāśayē vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṁśrayō vā| sparśōpalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmō yathādōṣamupaiti nāma||7||
कफं च पित्तं च स दुष्टवायुरुद्धूय मार्गान् विनिबद्ध्य ताभ्याम्| हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यथो याति न बद्धमार्गः||६|| पक्वाशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा| स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद्गुल्मो यथादोषमुपैति नाम||७||
🔊 Audio coming soon
kaphaṁ ca pittaṁ cētyādinā samprāptimāha| iyaṁ ca śōṇitajagulmavyatiriktānāṁ caturṇāṁ samprāptiḥ| tatra kaphaṁ ca pittaṁ cēti kadācit pittaṁ kadācit kaphaḥ| tatra kaphajē svatantrō vr̥ddhaḥ kaphaḥ, pittajē svahētuvr̥ddhaṁ svatantraṁ pittaṁ, sannipātē ca yathōktaguṇau pittakaphau, uddhūya vāyuḥ gulmaṁ karōti; vātagulmē tu svatantraḥ prakupitō vāyuḥ prakr̥tisthau pittakaphāvuddhūya gulmaṁ karōtīti jñēyam| mārgāniti ūrdhvādhastiryaṅmārgān| adhō na yātīti atra cakārō luptanirdiṣṭaḥ; tēnōrdhvaṁ na yāti tiryak ca na yātīti jñēyam| kiṁvā vāyōḥ kōṣṭhasyādhōgamanamēva prāyō bhavati, tēna tanniṣēdhaḥ sākṣāduktaḥ, itaramārgagamananiṣēdhastu samānanyāyatayā labhyatē| pakvāśayē iti pittāśayāmāśayayōradhōbhāgē ēva| svatantra iti vātagulmē, parasaṁśraya iti pakvāśayē| pittakaphāśayayōḥ kaphajaḥ paittikō nicayagulmaśca parasaṁśrayō bhavatīti jñēyam| paripiṇḍitatvādgulma ityanēna yathā ajñā api latāsamūhādau saṅghātēnāvasthitē ‘gulma’ iti vyapadiśanti, tathēhāpi saṅghātēnāvasthānādgulmētyabhidhānaṁ prāpnōti| yathādōṣamiti yathōlbaṇaṁ dōṣam| nāmēti ca sañjñā; vātajō'yaṁ, pittajō'yamityādikā||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
bastau ca nābhyāṁ hr̥di pārśvayōrvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca|8|
बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोर्वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च|८|
🔊 Audio coming soon
gulmasthānānyāha- bastāvityādi| bastau nābhyāṁ hr̥di pārśvayōrvā gulmasya pañca sthānāni bhavanti| yadyapi bastyādīni pañcaiva, tathā'pi pañcagrahaṇamadhikasthānaniṣēdhārtham| raudhirasyāpi gulmasya garbhāśayapārśvasthitatvēna pārśvē ēvāśayē bhavataḥ| anyē tu raudhiravyatiriktānāmētat pañcasthānatvaṁ, raudhirasya tu garbhāśaya ēva viśiṣṭaṁ sthānaṁ bhavati|8|
Adhikarana 6 (8-11) · Śloka 11
pañcātmakasya prabhavaṁ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṁ ca||8|| rūkṣānnapānaṁ viṣamātimātraṁ vicēṣṭitaṁ vēgavinigrahaśca| śōkō'bhighātō'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahētuḥ||9|| yaḥ sthānasaṁsthānarujāṁ vikalpaṁ viḍvātasaṅgaṁ galavaktraśōṣam| śyāvāruṇatvaṁ śiśirajvaraṁ ca hr̥tkukṣipārśvāṁsaśirōrujaṁ ca||10|| karōti jīrṇē'bhyadhikaṁ prakōpaṁ bhuktē mr̥dutvaṁ samupaiti yaśca| vātāt sa gulmō na ca tatra rūkṣaṁ kaṣāyatiktaṁ kaṭu cōpaśētē||11||
पञ्चात्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च||८|| रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टितं वेगविनिग्रहश्च| शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः||९|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम्| श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च||१०|| करोति जीर्णेऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च| वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते||११||
🔊 Audio coming soon
samprati pr̥thaktvēna hētuliṅgacikitsābhidhānaṁ pratijānītē- pañcātmakasyētyādi| pañcātmakasya pañcasvarūpasya| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇaṁ; kāraṇāni pañca vātapittakaphasannipātarūpāṇi| tiṣṭhatyasminniti sthānaṁ bastyādi, saṁsthānamākr̥tiḥ, rujā pīḍā, ēṣāṁ vikalpaḥ kṣaṇē kṣaṇē'nyathātvam| śiśirajvaraḥ śītajvaraḥ| karōtīti pūrvēṇa sambadhyatē| jīrṇē'bhyadhikaṁ prakōpaṁ samupaiti yaśca| na cōpaśētē iti na sukhaṁ janayati||8-11||
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
kaṭvamlatīkṣṇōṣṇavidāhirūkṣakrōdhātimadyārkahutāśasēvā| āmābhighātō rudhiraṁ ca duṣṭaṁ paittasya gulmasya nimittamuktam||12|| jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṁ mahajjīryati bhōjanē ca| svēdō vidāhō vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam||13||
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा| आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्||१२|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च| स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्||१३||
🔊 Audio coming soon
kaṭvamlētyādinā pittagulmamāha| āmābhighātaśabdēnāmābhighātaḥ pittajanakō jñēyaḥ| rudhiraṁ ca duṣṭamityanēna duṣṭādrudhirānmalabhūtasya pittasya janma darśayati||12-13||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
śītaṁ guru snigdhamacēṣṭanaṁ ca sampūraṇaṁ prasvapanaṁ divā ca| gulmasya hētuḥ kaphasambhavasya sarvastu diṣṭō nicayātmakasya||14||
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च| गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दिष्टो निचयात्मकस्य||१४||
🔊 Audio coming soon
śītamityādinā kaphagulmahētulakṣaṇakathanam| atrāntarē hētutrayakathanāvasānē dōṣatrayamēlakasya kāryamāha- sarvastu diṣṭō nicayātmakasyēti|- nicayātmakaḥ sānnipātikaḥ| sānnipātikaśca nicayarūpagulmajanmatayā vyapadēśēna vikr̥tiviṣamasamavāyāt saṁyōgamahimnā ca darśayati||14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
staimityaśītajvaragātrasādahr̥llāsakāsārucigauravāṇi| śaityaṁ rugalpā kaṭhinōnnatatvaṁ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya||15||
स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि| शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य||१५||
🔊 Audio coming soon
autpādikaṁ nicayagulmamabhidhāya prakr̥taślēṣmagulmalakṣaṇamāha- staimityētyādi||15||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
nimittaliṅgānyupalabhya gulmē dvidōṣajē dōṣabalābalaṁ ca| vyāmiśraliṅgānaparāṁstu gulmāṁstrīnādiśēdauṣadhakalpanārtham||16||
निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च| व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्||१६||
🔊 Audio coming soon
dvidōṣajagulmahētuliṅgātidēśārthamāha- nimittētyādi| dōṣabalābalaṁ cētyanēnaikōlbaṇaṁ dvandvaṁ grāhayati| trīniti ca vātapittaja-pittakaphaja-vātaślēṣmajān| auṣadhakalpanārthamityanēna prakr̥tisamasamavāyatvāt svavilakṣaṇakāryākartr̥tayā pratyēkadōṣē dvandvajagulmā abhiniviṣṭā ēva, pratyēkōktacikitsāmēlakēna cikitsyā ityētanmātrōpadarśanārthaṁ tēṣāmabhidhānam| ētēnāṣṭōttarīyōktapañcasaṅkhyāvirōdhō'pi na bhavati, dvāndvikagulmabhēdasyāprayōjakatvāt; sannipātagulmē tu pratyēkadōṣajalakṣaṇādatiriktāni lakṣaṇāni tatprabhāvaścāsādhyatvādirvaktavya ēvēti yuktaṁ tasya bhēdēnōpādānam| jvarē'pi dvandvajvarāṇāṁ pr̥thaglakṣaṇayōgēna dvāndvikatvaṁ yuktamiti jñēyam||16||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
mahārujaṁ dāhaparītamaśmavadghanōnnataṁ śīghravidāhi dāruṇam| manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṁ tridōṣajaṁ gulmamasādhyamādiśēt||17||
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम्| मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
mahārujamityādinā sannipātajalakṣaṇānyāha| kēcidētallakṣaṇavyatiriktalakṣaṇastu yaḥ pratyēkadōṣajōktasaṁsargamātralakṣaṇaḥ prakr̥tisamavāyasannipātajanyaḥ sa sādhya ēva gulma iti vadanti||17||
Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19
r̥tāvanāhāratayā bhayēna virūkṣaṇairvēgavinigrahaiśca| saṁstambhanōllēkhanayōnidōṣairgulmaḥ striyaṁ raktabhavō'bhyupaiti||18|| yaḥ spandatē piṇḍita ēva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ| sa raudhiraḥ strībhava ēva gulmō māsē vyatītē daśamē cikitsyaḥ||19||
ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च| संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवोऽभ्युपैति||१८|| यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः| स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः||१९||
🔊 Audio coming soon
r̥tāvityādinā śōṇitagulmamāha| r̥tāviti puṣpadarśanakālē| striyamityanēna kumārīmativr̥ddhāṁ ca niṣēdhayati| piṇḍita ēvēti garbhastvaṅgaiḥ spandatē| samagarbhaliṅga iti stanapīnatvādi garbhasamānaṁ liṅgaṁ bhavati| strībhava ēvēti anēna puruṣasya raktagulmōtpattiṁ niṣēdhayati| māsē vyatītē daśamē cikitsya iti prabhāvāddaśamamāsātikramē ēvāsya sukhā cikitsā bhavati, arvāk cikitsāyāṁ tu śōṇitātisrutigarbhāśayōpaghātādi syāt| yaducyatē- garbhasamānaliṅgatvēnāsya daśamamāsādūrdhvaṁ rudhiragulmāvadhāraṇaṁ bhavati, tēnārvākcikitsā'tra nōktēti; tanna, daśamamāsātikramē'pi garbhāvasthānadarśanāt| uktaṁ hi- “puṣṭō yadā varṣagaṇairapi syāt” (śā.a.2) tathā sampiṇḍitatvaṁ garbhalakṣaṇādviruddhalakṣaṇamuktaṁ; tēna daśamamāsādarvāgapi śōṇitagulmāvadhāraṇaṁ bhavatyēva; tasmāt pūrvōktamēva sādhu||18-19||
Adhikarana 13 (20-26) · Śloka 26
kriyākramamataḥ siddhaṁ gulmināṁ gulmanāśanam| pravakṣyāmyata ūrdhvaṁ ca yōgān gulmanibarhaṇān||20|| rūkṣavyāyāmajaṁ gulmaṁ vātikaṁ tīvravēdanam| baddhaviṇmārutaṁ snēhairāditaḥ samupācarēt||21|| bhōjanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| snigdhasya bhiṣajā svēdaḥ kartavyō gulmaśāntayē||22|| srōtasāṁ mārdavaṁ kr̥tvā jitvā mārutamulbaṇam| bhittvā vibandhaṁ snigdhasya svēdō gulmamapōhati||23|| snēhapānaṁ hitaṁ gulmē viśēṣēṇōrdhvanābhijē| pakvāśayagatē bastirubhayaṁ jaṭharāśrayē||24|| dīptē'gnau vātikē gulmē vibandhē'nilavarcasōḥ| br̥ṁhaṇānyannapānāni snigdhōṣṇāni prayōjayēt||25|| punaḥ punaḥ snēhapānaṁ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayōjyā vātagulmēṣu kaphapittānurakṣiṇā||26||
क्रियाक्रममतः सिद्धं गुल्मिनां गुल्मनाशनम्| प्रवक्ष्याम्यत ऊर्ध्वं च योगान् गुल्मनिबर्हणान्||२०|| रूक्षव्यायामजं गुल्मं वातिकं तीव्रवेदनम्| बद्धविण्मारुतं स्नेहैरादितः समुपाचरेत्||२१|| भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः| स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये||२२|| स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम्| भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति||२३|| स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे| पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये||२४|| दीप्तेऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धेऽनिलवर्चसोः| बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रयोजयेत्||२५|| पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः| प्रयोज्या वातगुल्मेषु कफपित्तानुरक्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
ata ūrdhvamiti kriyākramābhidhānāduttaram| snēhairiti caturbhirapi snēhaiḥ| snēhōpayōgānāha- bhōjanētyādi| viśēṣēṇēti vacanēna na sarvaṁ sarvatra; viśēṣatastu snēhapānaṁ nābhērūrdhvaṁ jātē gulmē| pakvāśayagata iti pakvāśayasaṅgatādhōbhāgē| bastiriti nirūhō'nuvāsanaṁ ca| jaṭharāśraya iti nābhigatē nābhipārśvagatē ca| ubhayamiti nirūhasnēhabastī| vātagulmēṣviti vacanādvātapradhānēṣu gulmēṣvapi yathōktaṁ kartavyaṁ darśayati| uktaṁ hi “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ” (ni.a.3) ityādi| kaphapittānurakṣiṇēti tathā snēhaḥ kartavyō yathā kaphapittē na vardhētē||20-26||
Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28
kaphō vātē jitaprāyē pittaṁ śōṇitamēva vā| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇē cikitsitē||27|| yathōlbaṇasya dōṣasya tatra kāryaṁ bhiṣagjitam| ādāvantē ca madhyē ca mārutaṁ parirakṣatā||28||
कफो वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा| यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते||२७|| यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम्| आदावन्ते च मध्ये च मारुतं परिरक्षता||२८||
🔊 Audio coming soon
vātacikitsayā vr̥ddhakaphapittaraktacikitsāmāha- kaphō vātē ityādi| jitaprāya iti vacanāt kaphādyavr̥ddhyā vātō yathā jitaprāyō bhavati tathā vātacikitsā kāryā| yathōlbaṇasyēti vātacikitsayā ya ulbaṇō dōṣō bhavati kaphādiḥ, tasya cikitsā kartavyā| tasyāmapi cikitsāyāṁ vātavr̥ddhiryathā na bhavati tathā kartavyamiti darśayannāha- ādāvityādi||27-28||
Adhikarana 15 (29-31) · Śloka 31
vātagulmē kaphō vr̥ddhō hatvā'gnimaruciṁ yadi| hr̥llāsaṁ gauravaṁ tandrāṁ janayēdullikhēttu tam||29|| śūlānāhavibandhēṣu gulmē vātakaphōlbaṇē| vartayō guṭikāścūrṇaṁ kaphavātaharaṁ hitam||30|| pittaṁ vā yadi saṁvr̥ddhaṁ santāpaṁ vātagulminaḥ| kuryādvirēcyaḥ sa bhavēt sasnēhairānulōmikaiḥ||31||
वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाऽग्निमरुचिं यदि| हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिखेत्तु तम्||२९|| शूलानाहविबन्धेषु गुल्मे वातकफोल्बणे| वर्तयो गुटिकाश्चूर्णं कफवातहरं हितम्||३०|| पित्तं वा यदि संवृद्धं सन्तापं वातगुल्मिनः| कुर्याद्विरेच्यः स भवेत् सस्नेहैरानुलोमिकैः||३१||
🔊 Audio coming soon
gulmē yadyapi vamanaṁ niṣiddhaṁ, tathā'pyavasthāyāṁ vamanaṁ tadapavādarūpaṁ darśayannāha- vātagulma ityādi| vartaya iti phalavartayaḥ| ānulaumikairiti vacanēna tīvravirēcanaṁ vātakōpanaṁ niṣēdhayati||29-31||
Adhikarana 16 (32) · Śloka 32
gulmō yadyanilādīnāṁ kr̥tē samyagbhiṣagjitē| na praśāmyati raktasya sō'vasēkāt praśāmyati||32||
गुल्मो यद्यनिलादीनां कृते सम्यग्भिषग्जिते| न प्रशाम्यति रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति||३२||
🔊 Audio coming soon
raktasrāvaṇaṁ gulmapradēśē ēva śr̥ṅgādinā, raktādhiṣṭhānatvādgulmasya; bāhusirāvyadhēna raktasrāvaṇaṁ gulmasyētaracikitsayā'praśamē jñēyam| raktādhiṣṭhānatvaṁ ca gulmapākaprastāvē darśanīyam||32||
Adhikarana 17 (33-35) · Śloka 35
snigdhōṣṇēnōditē gulmē paittikē sraṁsanaṁ hitam| rūkṣōṣṇēna tu sambhūtē sarpiḥ praśamanaṁ param||33|| pittaṁ vā pittagulmaṁ vā jñātvā pakvāśayasthitam| kālavinnirharēt sadyaḥ satiktaiḥ kṣīrabastibhiḥ||34|| payasā vā sukhōṣṇēna satiktēna virēcayēt| bhiṣagagnibalāpēkṣī sarpiṣā tailvakēna vā||35||
स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्| रूक्षोष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम्||३३|| पित्तं वा पित्तगुल्मं वा ज्ञात्वा पक्वाशयस्थितम्| कालविन्निर्हरेत् सद्यः सतिक्तैः क्षीरबस्तिभिः||३४|| पयसा वा सुखोष्णेन सतिक्तेन विरेचयेत्| भिषगग्निबलापेक्षी सर्पिषा तैल्वकेन वा||३५||
🔊 Audio coming soon
rūkṣōṣṇēna tu sambhūtē paittikē iti yōjyam| rūkṣōṣṇatayaiva pittaṁ vr̥ddhaṁ bhavati| tailvakaṁ sarpirudarē vaktavyama||33-35||
Adhikarana 18 (36-37) · Śloka 37
tr̥ṣṇājvaraparīdāhaśūlasvēdāgnimārdavē| gulmināmarucau cāpi raktamēvāvasēcayēt||36|| chinnamūlā vidahyantē na gulmā yānti ca kṣayam| raktaṁ hi vyamlatāṁ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk||37||
तृष्णाज्वरपरीदाहशूलस्वेदाग्निमार्दवे| गुल्मिनामरुचौ चापि रक्तमेवावसेचयेत्||३६|| छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्| रक्तं हि व्यम्लतां याति, तच्च नास्ति न चास्ति रुक्||३७||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇājvarētyādinā gulmavidāhē upakramamāha| raktāvasēcanaṁ kr̥taṁ cēcchinnamūlā gulmā na vidahyantē; chinnamūlā iti cchinnaśōṇitā ityarthaḥ| chinnamūlatvamēva sphōrayati- raktaṁ hītyādi| vyamlatāṁ vidāham| tacca nāstīti śōṇitamavasēkānnāstītyarthaḥ| tasya raktasyābhāvādrugapi nāsti||36-37||
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
hr̥tadōṣaṁ parimlānaṁ jāṅgalaistarpitaṁ rasaiḥ| samāśvastaṁ saśēṣārtiṁ sarpirabhyāsayēt punaḥ||38||
हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः| समाश्वस्तं सशेषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः||३८||
🔊 Audio coming soon
hr̥tadōṣamiti śōṇitāvasēkēna hr̥tadōṣaṁ, parimlānamiti kṣīṇakāyam||38||
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
raktapittātivr̥ddhatvāt kriyāmanupalabhya ca| yadi gulmō vidahyēta śastraṁ tatra bhiṣagjitam||39||
रक्तपित्तातिवृद्धत्वात् क्रियामनुपलभ्य च| यदि गुल्मो विदह्येत शस्त्रं तत्र भिषग्जितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
kriyāmiti śōṇitāvasēkarūpāṁ kriyām| vidahyēta pacyatē||39||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
guruḥ kaṭhinasaṁsthānō gūḍhamāṁsāntarāśrayaḥ| avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvō gulma ucyatē||40||
गुरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसान्तराश्रयः| अविवर्णः स्थिरश्चैव ह्यपक्वो गुल्म उच्यते||४०||
🔊 Audio coming soon
guruḥ kaṭhinētyādinā'pakvapacyamānapakvagulmalakṣaṇamāha| gūḍhamāṁsaścāsau antarāśrayaścēti gūḍhamāṁsāntarāśrayaḥ| sthira iti unnataḥ||40||
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
dāhaśūlārtisaṅkṣōbhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṁ jānīyādgulmaṁ tamupanāhayēt||41||
दाहशूलार्तिसङ्क्षोभस्वप्ननाशारतिज्वरैः| विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
tamupanāhayēditi uṣṇadravyakr̥taṁ lēpaṁ pācanārthaṁ dadyādityarthaḥ||41||
Adhikarana 23 (42-45) · Śloka 45
vidāhalakṣaṇē gulmē bahistuṅgē samunnatē| śyāvē saraktaparyantē saṁsparśē bastisannibhē||42|| nipīḍitōnnatē stabdhē suptē tatpārśvapīḍanāt| tatraiva piṇḍitē śūlē sampakvaṁ gulmamādiśēt||43|| tatra dhānvantarīyāṇāmadhikāraḥ kriyāvidhau| vaidyānāṁ kr̥tayōgyānāṁ vyadhaśōdhanarōpaṇē||44|| antarbhāgasya cāpyētat pacyamānasya lakṣaṇam| hr̥tkrōḍaśūnatā'ntaḥsthē bahiḥsthē pārśvanirgatiḥ||45||
विदाहलक्षणे गुल्मे बहिस्तुङ्गे समुन्नते| श्यावे सरक्तपर्यन्ते संस्पर्शे बस्तिसन्निभे||४२|| निपीडितोन्नते स्तब्धे सुप्ते तत्पार्श्वपीडनात्| तत्रैव पिण्डिते शूले सम्पक्वं गुल्ममादिशेत्||४३|| तत्र धान्वन्तरीयाणामधिकारः क्रियाविधौ| वैद्यानां कृतयोग्यानां व्यधशोधनरोपणे||४४|| अन्तर्भागस्य चाप्येतत् पच्यमानस्य लक्षणम्| हृत्क्रोडशूनताऽन्तःस्थे बहिःस्थे पार्श्वनिर्गतिः||४५||
🔊 Audio coming soon
vidāhalakṣaṇē iti dāhādiṣvityarthaḥ| bahistuṅgē iti bāhyata unnatē| samunnatē iti samatvēnōnnatē, na nimnōccavibhāgēna| nipīḍitānantaramunnatē nipīḍitōnnatē| stabdhē iti vartulē| suptē iti mandavēdanē ityarthaḥ| dhānvantarīyāṇāmiti dhanvantaritantrādhyāyināṁ śalyavidāmityarthaḥ| kr̥tā śastrakarmaṇi yōgyā yaistē kr̥tayōgyāḥ| gulmasya ca pākaḥ suśrutē niṣiddhaḥ- “sa yasmādātmani cayaṁ gacchatyapsviva budbudaḥ| antaḥsarati yasmācca na pākamupnayātyataḥ” (u.taṁ.a.42) iti; tathā'pīha kr̥tavāstuparigrahasya gulmasya pāka ucyatē, yastu akr̥tavāstuparigrahaḥ sa na pacyata itīhāpyanumataṁ; yastu kr̥tavāstuparigrahatayā pacyata iti ucyatē tasya vidradhitvēna pākō jāyata iti sañjñāmātrēṇa visaṁvādaḥ| antarbhāgasyēti kōṣṭhamadhyasthitasya| yadyapi sarva ēva gulmaḥ kōṣṭhasthastathā'pīha yō bahirunnataścitō na bhavati sa iha tatsthō'bhiprētaḥ| hr̥tkrōḍaśūnatā'ntaḥsthē iti antaḥsthapākē hr̥tkrōḍasya śūnatā bhavati; bahiḥsthē pārśvanirgatiḥ, pārśvanirgatirgulma ēva dr̥śyatē| kēcittu ślōkamēnaṁ na paṭhanti||42-45||
Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48
pakvaḥ srōtāṁsi saṅklēdya vrajatyūrdhvamadhō'pi vā| svayampravr̥ttaṁ taṁ dōṣamupēkṣēta hitāśanaiḥ ||46|| daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā rakṣan bhiṣagupadravān| ata ūrdhvaṁ hitaṁ pānaṁ sarpiṣaḥ saviśōdhanam||47|| śuddhasya tiktaṁ sakṣaudraṁ prayōgē sarpiriṣyatē|48|
पक्वः स्रोतांसि सङ्क्लेद्य व्रजत्यूर्ध्वमधोऽपि वा| स्वयम्प्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशनैः ||४६|| दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन् भिषगुपद्रवान्| अत ऊर्ध्वं हितं पानं सर्पिषः सविशोधनम्||४७|| शुद्धस्य तिक्तं सक्षौद्रं प्रयोगे सर्पिरिष्यते|४८|
🔊 Audio coming soon
vrajatyūrdhvamiti saśabdēnāntaḥsthēnābhiprētaḥ| upēkṣēta hitāśanairiti hitāśanastiṣṭhēt na kiñcidbhēṣajaṁ kuryāt| rakṣannupadravāniti upadravēbhyō jvarādibhyō rakṣannityarthaḥ| saviśōdhanamiti viśēṣēṇa śōdhanaṁ sarpiḥpānam| tiktamiti tiktadravyasādhitam||46-47||-
Adhikarana 25 (48-55) · Śloka 56
śītalairgurubhiḥ snigdhairgulmē jātē kaphātmakē||48|| avamyasyālpakāyāgnēḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ| mandō'gnirvēdanā mandā gurustimitakōṣṭhatā||49|| sōtklēśā cāruciryasya sa gulmī vamanōpagaḥ| uṣṇairēvōpacaryaśca kr̥tē vamanalaṅghanē||50|| yōjyaścāhārasaṁsargō bhēṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ| sānāhaṁ savibandhaṁ ca gulmaṁ kaṭhinamunnatam||51|| dr̥ṣṭvā''dau svēdayēdyuktyā svinnaṁ ca vilayēdbhiṣak| laṅghanōllēkhanē svēdē kr̥tē'gnau sampradhukṣitē||52|| kaphagulmī pibēt kālē sakṣārakaṭukaṁ ghr̥tam| sthānādapasr̥taṁ jñātvā kaphagulmaṁ virēcanaiḥ||53|| sasnēhairbastibhirvā'pi śōdhayēddāśamūlikaiḥ| mandē'gnāvanilē mūḍhē jñātvā sasnēhamāśayam||54|| guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayōjyāḥ kaphagulminām| kr̥tamūlaṁ mahāvāstuṁ kaṭhinaṁ stimitaṁ gurum||55|| jayētkaphakr̥taṁ gulmaṁ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ|56|
शीतलैर्गुरुभिः स्निग्धैर्गुल्मे जाते कफात्मके||४८|| अवम्यस्याल्पकायाग्नेः कुर्याल्लङ्घनमादितः| मन्दोऽग्निर्वेदना मन्दा गुरुस्तिमितकोष्ठता||४९|| सोत्क्लेशा चारुचिर्यस्य स गुल्मी वमनोपगः| उष्णैरेवोपचर्यश्च कृते वमनलङ्घने||५०|| योज्यश्चाहारसंसर्गो भेषजैः कटुतिक्तकैः| सानाहं सविबन्धं च गुल्मं कठिनमुन्नतम्||५१|| दृष्ट्वाऽऽदौ स्वेदयेद्युक्त्या स्विन्नं च विलयेद्भिषक्| लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृतेऽग्नौ सम्प्रधुक्षिते||५२|| कफगुल्मी पिबेत् काले सक्षारकटुकं घृतम्| स्थानादपसृतं ज्ञात्वा कफगुल्मं विरेचनैः||५३|| सस्नेहैर्बस्तिभिर्वाऽपि शोधयेद्दाशमूलिकैः| मन्देऽग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम्||५४|| गुटिकाचूर्णनिर्यूहाः प्रयोज्याः कफगुल्मिनाम्| कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्||५५|| जयेत्कफकृतं गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः|५६|
🔊 Audio coming soon
śītalairityādinā kaphagulmamanusr̥tya cikitsākramamāha| sakṣārakaṭukamiti kṣārakaṭudravyasādhitam| apasr̥tamiti calitam| dāśamūlikairiti daśamūlakr̥tabastayō bastisūtrīyē (si.a.3) vaktavyāḥ| mūḍhē iti sammūrcchitē, āvr̥tē iti yāvat| guṭikācūrṇaniryūhā iti vaktavyā guṭikādayaḥ| kṣārāriṣṭāgnikarmabhirityatra kṣārasyātrāprastutayā śalyatantrē ēva tāvadvistarēṇābhidhānam, atrāpi ca grahaṇyadhyāyē kṣārā vaktavyāḥ; agnikarmātrāpi saṅkṣēpēṇa gulmasthānē vaktavyaṁ, parādhikārē vistārānabhidhānāt||48-55||-
Adhikarana 26 (56-59) · Śloka 60
dōṣaprakr̥tigulmartuyōgaṁ buddhvā kaphōlbaṇē||56|| baladōṣapramāṇajñaḥ kṣāraṁ gulmē prayōjayēt| ēkāntaraṁ dvyantaraṁ vā tryahaṁ viśramya vā punaḥ||57|| śarīrabaladōṣāṇāṁ vr̥ddhikṣapaṇakōvidaḥ| ślēṣmāṇaṁ madhuraṁ snigdhaṁ māṁsakṣīraghr̥tāśinaḥ||58|| chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāta kṣārayatyadhaḥ| mandē'gnāvarucau sātmyē madyē sasnēhamaśnatām||59|| prayōjyā mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām|60|
दोषप्रकृतिगुल्मर्तुयोगं बुद्ध्वा कफोल्बणे||५६|| बलदोषप्रमाणज्ञः क्षारं गुल्मे प्रयोजयेत्| एकान्तरं द्व्यन्तरं वा त्र्यहं विश्रम्य वा पुनः||५७|| शरीरबलदोषाणां वृद्धिक्षपणकोविदः| श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं मांसक्षीरघृताशिनः||५८|| छित्त्वा छित्त्वाऽऽशयात् क्षारः क्षरत्वात क्षारयत्यधः| मन्देऽग्नावरुचौ सात्म्ये मद्ये सस्नेहमश्नताम्||५९|| प्रयोज्या मार्गशुद्ध्यर्थमरिष्टाः कफगुल्मिनाम्|६०|
🔊 Audio coming soon
kṣārasya mahātyayatvēna dōṣādijñānapūrvikāmantarā'ntarā pravr̥ttimāha- dōṣētyādi| tatra kṣārānuguṇō dōṣaḥ kaphaḥ, prakr̥tiḥ ślaiṣmikī, gulmaśca sthiraḥ, r̥turhēmantaḥ śiśirō vā| ēkāntaramityādi| dōṣādiṣu sarvēṣu kṣārānuguṇēṣvēkāntaraṁ viśramya, anyatamānuguṇyē dvyantaraṁ tryahaṁ vā viśramya; baladōṣāpēkṣayā vā vikalpaḥ| śarīrabaladōṣāṇāṁ vr̥ddhikṣapaṇakōvida iti śarīrabalavr̥ddhau dōṣasya ca kṣapaṇē paṇḍitaḥ| māṁsakṣīraghr̥tāśina ityanēna māṁsādibhōjanēna kṣāraprayōgē śarīrabalarakṣā kartavyēti darśayati||56-59||-
Adhikarana 27 (60-63) · Śloka 64
laṅghanōllēkhanaiḥ svēdaiḥ sarpiḥpānairvirēcanaiḥ||60|| bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi| ślaiṣmikaḥ kr̥tamūlatvādyasya gulmō na śāmyati||61|| tasya dāhō hr̥tē raktē śaralōhādibhirhitaḥ| auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayēdagnirgulmē kaphānilau||62|| tayōḥ śamācca saṅghātō gulmasya vinivartatē| dāhē dhānvantarīyāṇāmatrāpi bhiṣajāṁ balam||63|| kṣāraprayōgē bhiṣajāṁ kṣāratantravidāṁ balam|64|
लङ्घनोल्लेखनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः||६०|| बस्तिभिर्गुटिकाचूर्णक्षारारिष्टगणैरपि| श्लैष्मिकः कृतमूलत्वाद्यस्य गुल्मो न शाम्यति||६१|| तस्य दाहो हृते रक्ते शरलोहादिभिर्हितः| औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याच्च शमयेदग्निर्गुल्मे कफानिलौ||६२|| तयोः शमाच्च सङ्घातो गुल्मस्य विनिवर्तते| दाहे धान्वन्तरीयाणामत्रापि भिषजां बलम्||६३|| क्षारप्रयोगे भिषजां क्षारतन्त्रविदां बलम्|६४|
🔊 Audio coming soon
śaralōhādibhirityanēna rūkṣadāhaṁ darśayati| dāhaśca gulmadēśē ēva kartavyaḥ| dāhakṣārayōḥ parādhikāratvēna parabalasyābhiprēyastvaṁ, tēna tatparēṇaiva dāhakṣārayōgamāha- dāha ityādi| kṣāratantrasyāṣṭāṅgē pr̥thaganabhidhānācchalyatantramēvānuśastrakṣāravidhāyakaṁ kṣāratantramucyatē||60-63||-
Adhikarana 28 (64) · Śloka 64
vyāmiśradōṣē vyāmiśra ēṣa ēva kriyākramaḥ||64||
व्यामिश्रदोषे व्यामिश्र एष एव क्रियाक्रमः||६४||
🔊 Audio coming soon
vyāmiśradōṣē iti saṁsargajē sannipātajē ca vyāmiśraḥ||64||
Adhikarana 29 (65) · Śloka 65
siddhānataḥ pravakṣyāmi yōgān gulmanibarhaṇān| tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ||65|| kalkīkr̥tairghr̥taṁ siddhaṁ sakṣīraṁ vātagulmanut| iti tryūṣaṇādighr̥tam|
सिद्धानतः प्रवक्ष्यामि योगान् गुल्मनिबर्हणान्| त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः||६५|| कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत्| इति त्र्यूषणादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
samprati siddhān yōgānāha- siddhānityādi| siddhāniti vakṣyamāṇayōgastutiḥ śiṣyapravartikā| tryūṣaṇādyē dravāntarānabhidhānāt kṣīramēva caturguṇaṁ bhavati||65||-
Adhikarana 30 (66-68) · Śloka 68
ēta ēva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pāñcamūlikaḥ ||66|| dvipañcamūlikō vā'pi tadghr̥taṁ gulmanut param| iti tryūṣaṇādighr̥tamaparam| (ṣaṭpalaṁ vā pibēt sarpiryaduktaṁ rājayakṣmaṇi)||67|| prasannayā vā kṣīrārthaṁ surayā dāḍimēna vā| dadhnaḥ sarēṇa vā kāryaṁ ghr̥taṁ mārutagulmanut||68||
एत एव च कल्काः स्युः कषायः पाञ्चमूलिकः ||६६|| द्विपञ्चमूलिको वाऽपि तद्घृतं गुल्मनुत् परम्| इति त्र्यूषणादिघृतमपरम्| (षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि)||६७|| प्रसन्नया वा क्षीरार्थं सुरया दाडिमेन वा| दध्नः सरेण वा कार्यं घृतं मारुतगुल्मनुत्||६८||
🔊 Audio coming soon
ēta ēvēti tryūṣaṇētyādyuktāḥ| prasannā madyaviśēṣaḥ| kṣīrārthamiti kṣīrasthānē prasannā dēyā, ēvaṁ svarasādibhirapi kṣīrārthō vyākhyēyaḥ||66-68||
Adhikarana 31 (69-70) · Śloka 70
hiṅgusauvarcalājājībiḍadāḍimadīpyakaiḥ| puṣkaravyōṣadhanyākavētasakṣāracitrakaiḥ||69|| śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam| śūlānāhaharaṁ sarpirdadhnā cānilagulminām||70|| iti hiṅgusauvarcalādyaṁ ghr̥tam|
हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडदाडिमदीप्यकैः| पुष्करव्योषधन्याकवेतसक्षारचित्रकैः||६९|| शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम्| शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम्||७०|| इति हिङ्गुसौवर्चलाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
hiṅgvādyē hiṅgvādīnāṁ kalkaḥ; dadhi caturguṇaṁ, dravatvāt||69-70||
Adhikarana 32 (71-73) · Śloka 73
hapuṣāvyōṣapr̥thvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ| sājājīpippalīmūladīpyakairvipacēdghr̥tam||71|| sakōlamūlakarasaṁ sakṣīradadhidāḍimam| tat paraṁ vātagulmaghnaṁ śūlānāhavimōkṣaṇam||72|| yōnyarśōgrahaṇīdōṣaśvāsakāsārucijvarān| bastihr̥tpārśvaśūlaṁ ca ghr̥tamētadvyapōhati||73|| iti hapuṣādyaṁ ghr̥tam|
हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः| साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम्||७१|| सकोलमूलकरसं सक्षीरदधिदाडिमम्| तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविमोक्षणम्||७२|| योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान्| बस्तिहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति||७३|| इति हपुषाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
hapuṣādikalkaḥ, kōlarasādīni pañcadravāṇi snēhasamāni, “pañcaprabhr̥ti yatra syurdravāṇi snēhasaṁvidhau| tatra snēhasamāni” iti vacanāt; dāḍimasyāpi rasāntarasānnidhyāddrava ēva grāhyaḥ; uktaṁ hi viśvāmitrē- “pr̥thvīkājīrakavyōṣahapuṣājājisaindhavaiḥ| sacavyapippalīmūlarvahnidīpyakasaṁyutaiḥ|| dāḍimakōlamūlānāṁ rasē dadhni payasyapi| siddhaṁ ghr̥taṁ jayēdgulmaṁ vahnisandīpanaṁ param” iti||71-73||
Adhikarana 33 (74-75) · Śloka 75
pippalyā picuradhyardhō dāḍimāddvipalaṁ palam| dhānyātpañca ghr̥tācchuṇṭhyāḥ karṣaḥ kṣīraṁ caturguṇam||74|| siddhamētairghr̥taṁ sadyō vātagulmaṁ vyapōhati| yōniśūlaṁ śiraḥśūlamarśāṁsi viṣamajvaram||75|| iti pippalyādyaṁ ghr̥tam|
पिप्पल्या पिचुरध्यर्धो दाडिमाद्द्विपलं पलम्| धान्यात्पञ्च घृताच्छुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम्||७४|| सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो वातगुल्मं व्यपोहति| योनिशूलं शिरःशूलमर्शांसि विषमज्वरम्||७५|| इति पिप्पल्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
picuḥ karṣaḥ, tēnādhyardhapicuriti sārdhaḥ karṣaḥ| atra ca ghr̥tē klkabhūyastvaṁ bhavannapi kalpanīyaṁ, vacanādēva| uktaṁ hi nyāyavidbhiḥ- “nirdēśaḥ śrūyatē nūnaṁ dravyāṇāṁ yatra yādr̥śaḥ| tasmin sa saṁvidhātavyaḥ śabdābhāvē prasiddhitaḥ” iti| atra punarghr̥taṁ siddhamiti pippalyādīnāṁ lēhatvēna prayōganirāsārthaṁ ghr̥tasādhanārthaṁ cōktam||74-75||
Adhikarana 34 (76-78) · Śloka 78
ghr̥tānāmauṣadhagaṇā ya ētē parikīrtitāḥ| tē cūrṇayōgā vartyastāḥ kaṣāyāstē ca gulminām||76|| kōladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ| śūlānāhaharī pēyā bījapūrarasēna vā||77|| cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni rasēna vā| kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntayē||78||
घृतानामौषधगणा य एते परिकीर्तिताः| ते चूर्णयोगा वर्त्यस्ताः कषायास्ते च गुल्मिनाम्||७६|| कोलदाडिमघर्माम्बुसुरामण्डाम्लकाञ्जिकैः| शूलानाहहरी पेया बीजपूररसेन वा||७७|| चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि रसेन वा| कुर्याद्वर्तीः सगुटिका गुल्मानाहार्तिशान्तये||७८||
🔊 Audio coming soon
ghr̥tōktabhēṣajānāṁ cūrṇādiṣvapi prayōgamāha- ghr̥tānāmityādi| vartya iti phalavartyaḥ| uktadravyāṇāṁ cūrṇatvē kr̥tē'nupānārthaṁ dravāṇyāha- kōlētyādi| kaṣāyakaraṇapakṣē viśēṣavidhānānuktēḥ sāmānyavidhinaiva kaṣāyakaraṇaṁ jñēyam||76-78||
Adhikarana 35 (79-84) · Śloka 84
hiṅgu trikaṭukaṁ pāṭhāṁ hapuṣāmabhayāṁ śaṭīm| ajamōdājagandhē ca tintiḍīkāmlavētasau||79|| dāḍimaṁ puṣkaraṁ dhānyamajājīṁ citrakaṁ vacām| dvau kṣārau lavaṇē dvē ca cavyaṁ caikatra cūrṇayēt||80|| cūrṇamētat prayōktavyamannapānēṣvanatyayam| prāgbhaktamathavā pēyaṁ madyēnōṣṇōdakēna vā||81|| pārśvahr̥dbastiśūlēṣu gulmē vātakaphātmakē| ānāhē mūtrakr̥cchrē ca śūlē ca gudayōnijē ||82|| grahaṇyarśōvikārēṣu plīhni pāṇḍvāmayē'rucau| urōvibandhē hikkāyāṁ kāsē śvāsē galagrahē||83|| bhāvitaṁ mātuluṅgasya cūrṇamētadrasēna vā| bahuśō guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ syustatō'dhikam||84|| iti hiṅgvādicūrṇaṁ guṭikā ca|
हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शटीम्| अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ||७९|| दाडिमं पुष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम्| द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्||८०|| चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमन्नपानेष्वनत्ययम्| प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा||८१|| पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके| आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे ||८२|| ग्रहण्यर्शोविकारेषु प्लीह्नि पाण्ड्वामयेऽरुचौ| उरोविबन्धे हिक्कायां कासे श्वासे गलग्रहे||८३|| भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा| बहुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततोऽधिकम्||८४|| इति हिङ्ग्वादिचूर्णं गुटिका च|
🔊 Audio coming soon
hiṅgvādau ajamōdādīni khyātāni| dvau kṣārau sarjikāyāvaśūkajau| prāgbhaktamiti bhōjanasya prāk; pariṇāmēna vā yathā bhōjanāt pratyāsannaṁ bhavati| bahuśa iti saptāhaṁ, “saptāhaṁ tēna bhāvanā” iti vacanāt| kārmukā iti karmaṇi samarthāḥ||79-84||
Adhikarana 36 (85-93) · Śloka 93
mātuluṅgarasō hiṅgu dāḍimaṁ biḍasaindhavē| surāmaṇḍēna pātavyaṁ vātagulmarujāpaham||85|| śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavētasakṣāracitrakān| dhānyakaṁ ca yavānīṁ ca viḍaṅgaṁ saindhavaṁ vacām||86|| sacavyapippalīmūlāmajagandhāṁ sadāḍimām| ajājīṁ cājamōdāṁ ca cūrṇaṁ kr̥tvā prayōjayēt||87|| rasēna mātuluṅgasya madhuśuktēna vā punaḥ| bhāvitaṁ guṭikāṁ kr̥tvā supiṣṭāṁ kōlasammitām||88|| gulmaṁ plīhānamānāhaṁ śvāsaṁ kāsamarōcakam| hikkāṁ hr̥drōgamarśāṁsi vividhāṁ śirasō rujam||89|| pāṇḍvāmayaṁ kaphōtklēśaṁ sarvajāṁ ca pravāhikām| pārśvahr̥dbastiśūlaṁ ca guṭikaiṣā vyapōhati||90|| nāgarārdhapalaṁ piṣṭvā dvē palē luñcitasya ca| tilasyaikaṁ guḍapalaṁ kṣīrēṇōṣṇēna nā pibēt||91|| vātagulmamudāvartaṁ yōniśūlaṁ ca nāśayēt| pibēdēraṇḍajaṁ tailaṁ vāruṇīmaṇḍamiśritam||92|| tadēva tailaṁ payasā vātagulmī pibēnnaraḥ| ślēṣmaṇyanubalē pūrvaṁ hitaṁ pittānugē param||93||
मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवे| सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्||८५|| शटीपुष्करहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारचित्रकान्| धान्यकं च यवानीं च विडङ्गं सैन्धवं वचाम्||८६|| सचव्यपिप्पलीमूलामजगन्धां सदाडिमाम्| अजाजीं चाजमोदां च चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्||८७|| रसेन मातुलुङ्गस्य मधुशुक्तेन वा पुनः| भावितं गुटिकां कृत्वा सुपिष्टां कोलसम्मिताम्||८८|| गुल्मं प्लीहानमानाहं श्वासं कासमरोचकम्| हिक्कां हृद्रोगमर्शांसि विविधां शिरसो रुजम्||८९|| पाण्ड्वामयं कफोत्क्लेशं सर्वजां च प्रवाहिकाम्| पार्श्वहृद्बस्तिशूलं च गुटिकैषा व्यपोहति||९०|| नागरार्धपलं पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च| तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन ना पिबेत्||९१|| वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत्| पिबेदेरण्डजं तैलं वारुणीमण्डमिश्रितम्||९२|| तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः| श्लेष्मण्यनुबले पूर्वं हितं पित्तानुगे परम्||९३||
🔊 Audio coming soon
luñcitasyēti nistuṣīkr̥tasya| atra cauṣadhayōgō vyādhimahimnaiva bhavatīti jñēyam| pūrvamiti pūrvayōgōktamēraṇḍatailam| paramiti uttarayōgōktamēraṇḍatailaṁ payōyuktaṁ pāyayēdityarthaḥ||85-93||
Adhikarana 37 (94-95) · Śloka 95
sādhayēcchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrōdakē'ṣṭaguṇitē kṣīraśēṣaṁ ca nā pibēt||94|| vātagulmamudāvartaṁ gr̥dhrasīṁ viṣamajvaram| hr̥drōgaṁ vidradhiṁ śōthaṁ sādhayatyāśu tatpayaḥ||95|| iti laśunakṣīram|
साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्| क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च ना पिबेत्||९४|| वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्| हृद्रोगं विद्रधिं शोथं साधयत्याशु तत्पयः||९५|| इति लशुनक्षीरम्|
🔊 Audio coming soon
sādhayēdityādau śuddhaśuṣkasya nistuṣīkr̥tasya āpūrṇavīryasya ca kṣīrōdakē'ṣṭaguṇitē ityatra “bhāgē'nuktē samānaṁ” iti vacanāt kṣīraṁ caturguṇaṁ (ṣōḍaśapalāni) jalaṁ ca caturguṇamiti militvā'ṣṭaguṇitaṁ kṣīrāvaśiṣṭaṁ sādhayēt; gulmasya bahubhēṣajasādhyatayā ṣōḍaśapalakṣīramānaṁ na dōṣāvahaṁ bhavati| kṣīrarasōnayōśca yadyapi sahōpayōgō viruddhaḥ, tathā'pi vyādhimahimnā maharṣivacanādavivādaḥ||94-95||
Adhikarana 38 (96) · Śloka 96
tailaṁ prasannā gōmūtramāranālaṁ yavāgrajam| gulmaṁ jaṭharamānāhaṁ pītamēkatra sādhayēt||96|| iti tailapañcakam|
तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजम्| गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत्||९६|| इति तैलपञ्चकम्|
🔊 Audio coming soon
tailaṁ prasannētyādau yaugikatvājjatūkarṇasaṁvādāccairaṇḍatailaṁ jñēyam| uktaṁ hi- “āranālamūtrakṣāraiḥ saṁyōjya tailamairaṇḍam” ityādi||96||
Adhikarana 39 (97) · Śloka 97
pañcamūlīkaṣāyēṇa sakṣārēṇa śilājatu| pibēttasya prayōgēṇa vātagulmāt pramucyatē||97|| iti śilājatuprayōgaḥ|
पञ्चमूलीकषायेण सक्षारेण शिलाजतु| पिबेत्तस्य प्रयोगेण वातगुल्मात् प्रमुच्यते||९७|| इति शिलाजतुप्रयोगः|
🔊 Audio coming soon
pañcamūlītyatra prathamakalpanayā śālaparṇyādipañcamūlīgrahaṇaṁ jñēyam||97||
Adhikarana 40 (98) · Śloka 98
vāṭyaṁ pippalīyūṣēṇa mūlakānāṁ rasēna vā| bhuktvā snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyatē||98||
वाट्यं पिप्पलीयूषेण मूलकानां रसेन वा| भुक्त्वा स्निग्धमुदावर्ताद्वातगुल्माद्विमुच्यते||९८||
🔊 Audio coming soon
pippalīpradhānō yūṣaḥ pippalīyūṣaḥ||98||
Adhikarana 41 (99-101) · Śloka 102
śūlānāhavibandhārtaṁ svēdayēdvātagulminam| svēdaiḥ svēdavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||99|| bastikarma paraṁ vidyādgulmaghnaṁ taddhi mārutam| svē sthānē prathamaṁ jitvā sadyō gulmamapōhati||100|| tasmādabhīkṣṇaśō gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||101|| gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ|102|
शूलानाहविबन्धार्तं स्वेदयेद्वातगुल्मिनम्| स्वेदैः स्वेदविधावुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||९९|| बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं तद्धि मारुतम्| स्वे स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति||१००|| तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः| प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः||१०१|| गुल्मघ्ना विविधा दिष्टाः सिद्धाः सिद्धिषु बस्तयः|१०२|
🔊 Audio coming soon
nāḍīprastarasaṅkarairityanēna gulmē svēdāntarasyāyaugikatvaṁ sūcayati||99-101||-
Adhikarana 42 (102-104) · Śloka 104
gulmaghnāni ca tailāni vakṣyantē vātarōgikē||102|| tāni mārutajē gulmē pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ| prayuktānyāśu sidhyanti tailaṁ hyanilajitparam ||103|| nīlinīcūrṇasaṁyuktaṁ pūrvōktaṁ ghr̥tamēva| samalāya pradātavyaṁ śōdhanaṁ vātagulminē||104||
गुल्मघ्नानि च तैलानि वक्ष्यन्ते वातरोगिके||१०२|| तानि मारुतजे गुल्मे पानाभ्यङ्गानुवासनैः| प्रयुक्तान्याशु सिध्यन्ति तैलं ह्यनिलजित्परम् ||१०३|| नीलिनीचूर्णसंयुक्तं पूर्वोक्तं घृतमेव| समलाय प्रदातव्यं शोधनं वातगुल्मिने||१०४||
🔊 Audio coming soon
āśu sidhyantīti śīghraṁ gulmaṁ jayanti| tatra hētumāha- tailaṁ hyanilajit paramiti; yasmāttailaṁ vātajit tasmādvātagulmaṁ vātavikāraṁ śīghraṁ jayati| anyē tu tailaṁ tvanilajitvaraṁ nīlinīcūrṇasaṁyuktaṁ samalāya dātavyaṁ, tathā pūrvōktaṁ ca tryūṣaṇādyaṁ ghr̥taṁ nīlinīcūrṇasaṁyuktaṁ dātavyamiti yōjayanti| prathamavyākhyānē tu ghr̥tamēvētyanēna pūrvōktatryūṣaṇaghr̥tādikaṁ nīlinīcūrṇasaṁyuktaṁ dēyamityarthō jñēyaḥ||102-104||
Adhikarana 43 (105-109) · Śloka 109
nīlinītrivr̥tādantīpathyākampillakaiḥ saha| śōdhanārthaṁ ghr̥taṁ dēyaṁ sabiḍakṣāranāgaram||105|| nīlinīṁ triphalāṁ rāsnāṁ balāṁ kaṭukarōhiṇīm| pacēdviḍaṅgaṁ vyāghrīṁ ca palikāni jalāḍhakē||106|| tēna pādāvaśēṣēṇa ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| dadhnaḥ prasthēna saṁyōjya sudhākṣīrapalēna ca||107|| tatō ghr̥tapalaṁ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇē samyagviriktaṁ ca bhōjayēdrasabhōjanam||108|| gulmakuṣṭhōdaravyaṅgaśōphapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṁ plīhānamunmādaṁ ghr̥tamētadvyapōhati||109|| iti nīlinyādyaṁ ghr̥tam|
नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह| शोधनार्थं घृतं देयं सबिडक्षारनागरम्||१०५|| नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्| पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके||१०६|| तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च||१०७|| ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्| जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम्||१०८|| गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान्| श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं घृतमेतद्व्यपोहति||१०९|| इति नीलिन्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
nīlinītyādau kalkō na śrūyatē, kalkābhāvē ca pākajñānaṁ nāsti, pākasya hi mr̥dvādinā traividhyamuktaṁ, tasmāt kalkānabhidhānē'pi pākajñānārthamapi kalkō dēyaḥ; sa ca kvāthadravyairēva yōgyatayā sānnidhyācca dēya iti vadanti| maivaṁ, vicitratvādghr̥tādisādhanaśaktēḥ yathōktē yathōktamēva paraṁ jñē(dē)yaṁ natvanuktaṁ kalpanīyaṁ; kalpanāyāṁ ca yuktirnāstyēva, yatō vinā'pi kalkadānaṁ kvāthādidravēṇa snēhapākō bhavatyēva, vinā'pi kalkaṁ snēhapākajñānasyōktatvāt; tasmādācāryēṇa yathōktaṁ tathaiva kāryam| atra viriktasya pēyādikramamautsargikaṁ bādhayitvā rasabhōjanaṁ prayōgasātmyatvāducyatē; yathā- āvartakīghr̥taviriktasya kāñjikakōdravānnabhōjanam (a. saṁ. ci. a. 21)||105-109||
Adhikarana 44 (110-113) · Śloka 113
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayō madirā sarpirvātagulmabhiṣagjitam||110|| hitamuṣṇaṁ dravaṁ snigdhaṁ bhōjanaṁ vātagulminām| samaṇḍavāruṇīpānaṁ pakvaṁ vā dhānyakairjalam||111|| mandē'gnau vardhatē gulmō dīptē cāgnau praśāmyati| tasmānnā nātisauhityaṁ kuryānnātivilaṅghanam||112|| sarvatra gulmē prathamaṁ snēhasvēdōpapāditē| yā kriyā kriyatē siddhiṁ sā yāti na virūkṣitē||113||
कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः| शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मभिषग्जितम्||११०|| हितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम्| समण्डवारुणीपानं पक्वं वा धान्यकैर्जलम्||१११|| मन्देऽग्नौ वर्धते गुल्मो दीप्ते चाग्नौ प्रशाम्यति| तस्मान्ना नातिसौहित्यं कुर्यान्नातिविलङ्घनम्||११२|| सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते| या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरूक्षिते||११३||
🔊 Audio coming soon
kukkuṭētyādinā gulminē'nnapānaṁ vidhīyatē| atisauhityamatilaṅghanaṁ cōbhayōrapyagnivadhahētutayā varjitam| yaduktaṁ- “nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē nātibhōjanāt” (ci.a.15) ityādi||110-113||
Adhikarana 45 (114-117) · Śloka 117
bhiṣagātyayikaṁ buddhvā pittagulmamupācarēt| vairēcanikasiddhēna sarpiṣā tiktakēna vā||114|| rōhiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ| karṣāṁśāstrāyamāṇā ca paṭōlatrivr̥tōḥ palē||115|| dvē palē ca masūrāṇāṁ sādhyamaṣṭaguṇē'mbhasi| śr̥tācchēṣaṁ ghr̥tasamaṁ sarpiṣaśca catuṣpalam||115|| pibēt sammūrcchitaṁ tēna gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| jvarastr̥ṣṇā ca śūlaṁ ca bhramō mūrcchā'rucistathā||117|| iti rōhiṇyādyaṁ ghr̥tam|
भिषगात्ययिकं बुद्ध्वा पित्तगुल्ममुपाचरेत्| वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा तिक्तकेन वा||११४|| रोहिणीकटुकानिम्बमधुकत्रिफलात्वचः| कर्षांशास्त्रायमाणा च पटोलत्रिवृतोः पले||११५|| द्वे पले च मसूराणां साध्यमष्टगुणेऽम्भसि| शृताच्छेषं घृतसमं सर्पिषश्च चतुष्पलम्||११५|| पिबेत् सम्मूर्च्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः| ज्वरस्तृष्णा च शूलं च भ्रमो मूर्च्छाऽरुचिस्तथा||११७|| इति रोहिण्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
rōhiṇī kaṭukā kaṭurōhiṇī| karṣāṁśā iti karṣapramāṇāḥ| paṭōlatrivr̥tōḥ palē iti vacanāt pratyēkaṁ palam| aṣṭaguṇē iti ghr̥tādaṣṭaguṇē| ghr̥tasamamiti ghr̥taṁ catuṣpalamatrōktaṁ; tēna kvāthaghr̥tābhyāmaṣṭapalaṁ pēyam; aṣṭapalī ca mātrā gulmōktatvādēva bhavati| yaduktaṁ- “gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpōpahatāśca yē| tēṣāṁ mātrā vinirdiṣṭā palānyaṣṭau viśēṣataḥ” iti||114-117||
Adhikarana 46 (118-121) · Śloka 121
jalē daśaguṇē sādhyaṁ trāyamāṇācatuṣpalam| pañcabhāgasthitaṁ pūtaṁ kalkaiḥ saṁyōjya kārṣikaiḥ||118|| rōhiṇī kaṭukā mustā trāyamāṇā durālabhā| kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanōtpalaiḥ||119|| rasasyāmalakānāṁ ca kṣīrasya ca ghr̥tasya ca| palāni pr̥thagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayēt||120|| pittaraktabhavaṁ gulmaṁ vīsarpaṁ paittikaṁ jvaram| hr̥drōgaṁ kāmalāṁ kuṣṭhaṁ hanyādētadghr̥tōttamam||121|| iti trāyamāṇādyaṁ ghr̥tam|
जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणाचतुष्पलम्| पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः||११८|| रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभा| कल्कैस्तामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलैः||११९|| रसस्यामलकानां च क्षीरस्य च घृतस्य च| पलानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत्||१२०|| पित्तरक्तभवं गुल्मं वीसर्पं पैत्तिकं ज्वरम्| हृद्रोगं कामलां कुष्ठं हन्यादेतद्घृतोत्तमम्||१२१|| इति त्रायमाणाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
catuṣpalāyāṁ trāyamāṇāyāṁ daśaguṇaṁ jalaṁ catvāriṁśatpalāni dēyam| kalkairiti tāmalakyādikalkaiḥ, kaṭurōhiṇyādīnāṁ ca kalkairiti yōjanīyam||118-121||
Adhikarana 47 (122) · Śloka 122
rasēnāmalakēkṣūṇāṁ ghr̥tapādaṁ vipācayēt| pathyāpadaṁ pibētsarpistatsiddhaṁ pittagulmanut||122|| ityāmalakādyaṁ ghr̥tam|
रसेनामलकेक्षूणां घृतपादं विपाचयेत्| पथ्यापदं पिबेत्सर्पिस्तत्सिद्धं पित्तगुल्मनुत्||१२२|| इत्यामलकाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ghr̥tapādamiti samuditāmalakēkṣurasāpēkṣayā ghr̥tasya pādikatvam| pathyāpādamityatra harītakyā gurutvēna ghr̥tāpēkṣayā pādatvēnāṣṭamō bhāgō bhavati; ēkē tu “yataśca pādanirdēśaścaturbhāgastatastu saḥ” (ka.a.12) iti vacanāccaturthamēva bhāgaṁ prasthē ghr̥tē'ṣṭapalarūpaṁ vadanti||122||
Adhikarana 48 (123-125) · Śloka 125
drākṣāṁ madhūkaṁ kharjūraṁ vidārīṁ saśatāvarīm| parūṣakāṇi triphalāṁ sādhayētpalasammitam||123|| jalāḍhakē pādaśēṣē rasamāmalakasya ca| ghr̥tamikṣurasaṁ kṣīramabhayākalkapādikam||124|| sādhayēttadghr̥taṁ siddhaṁ śarkarākṣaudrapādikam| prayōgāt pittagulmaghnaṁ sarvapittavikāranut||125|| iti drākṣādyaṁ ghr̥tam|
द्राक्षां मधूकं खर्जूरं विदारीं सशतावरीम्| परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसम्मितम्||१२३|| जलाढके पादशेषे रसमामलकस्य च| घृतमिक्षुरसं क्षीरमभयाकल्कपादिकम्||१२४|| साधयेत्तद्घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम्| प्रयोगात् पित्तगुल्मघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्||१२५|| इति द्राक्षाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
drākṣāṁ madhūkamityādau kvāthaśēṣasya prasthasya sāhacaryādghr̥tādīnāmapi prasthamānatvam||123-125||
Adhikarana 49 (126-127) · Śloka 127
vr̥ṣaṁ samūlamāpōthya pacēdaṣṭaguṇē jalē| śēṣē'ṣṭabhāgē tasyaiva puṣpakalkaṁ pradāpayēt||126|| tēna siddhaṁ ghr̥taṁ śītaṁ sakṣaudraṁ pittagulmanut| raktapittajvaraśvāsakāsahr̥drōganāśanam||127|| iti vāsāghr̥tam|
वृषं समूलमापोथ्य पचेदष्टगुणे जले| शेषेऽष्टभागे तस्यैव पुष्पकल्कं प्रदापयेत्||१२६|| तेन सिद्धं घृतं शीतं सक्षौद्रं पित्तगुल्मनुत्| रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम्||१२७|| इति वासाघृतम्|
🔊 Audio coming soon
vr̥ṣaṁ samūlamityādau kvāthasyāṣṭaguṇajaladānē'ṣṭabhāgaśēṣatvamiti raktapittōktavāsāghr̥tādviśēṣaḥ| tatra hi sāmānyaparibhāṣayā vr̥ṣāccaturguṇaṁ jalaṁ caturbhāgāvaśiṣṭaṁ ca gr̥hyatē| tēna prayōgāntaratvādraktapittōktavāsāghr̥tātidēśō na kr̥taḥ| sakṣaudramityanēna prakṣēpanyāyāt pādikatvaṁ madhunaḥ||126-127||
Adhikarana 50 (128-129) · Śloka 129
dvipalaṁ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam| aṣṭabhāgasthitaṁ pūtaṁ kōṣṇaṁ kṣīrasamaṁ pibēt||128|| pibēdupari tasyōṣṇaṁ kṣīramēva yathābalam| tēna nirhr̥tadōṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ||129||
द्विपलं त्रायमाणाया जलद्विप्रस्थसाधितम्| अष्टभागस्थितं पूतं कोष्णं क्षीरसमं पिबेत्||१२८|| पिबेदुपरि तस्योष्णं क्षीरमेव यथाबलम्| तेन निर्हृतदोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः||१२९||
🔊 Audio coming soon
yathābalamiti yathā virēcanātiyōgō na bhavati||128-129||
Adhikarana 51 (130) · Śloka 130
drākṣābhayārasaṁ gulmē paittikē saguḍaṁ pibēt| lihyātkampillakaṁ vā'pi virēkārthaṁ madhudravam||130||
द्राक्षाभयारसं गुल्मे पैत्तिके सगुडं पिबेत्| लिह्यात्कम्पिल्लकं वाऽपि विरेकार्थं मधुद्रवम्||१३०||
🔊 Audio coming soon
kampillakaṁ guṇḍārōcanikām||130||
Adhikarana 52 (131) · Śloka 131
dāhapraśamanō'bhyaṅgaḥ sarpiṣā pittagulminām| candanādyēna tailēna tailēna madhukasya vā||131||
दाहप्रशमनोऽभ्यङ्गः सर्पिषा पित्तगुल्मिनाम्| चन्दनाद्येन तैलेन तैलेन मधुकस्य वा||१३१||
🔊 Audio coming soon
tailēna madhukasya vēti madhukasādhitēna tailēna||131||
Adhikarana 53 (132-136) · Śloka 136
yē ca pittajvaraharāḥ satiktāḥ kṣīrabastayaḥ| hitāstē pittagulmibhyō vakṣyantē yē ca siddhiṣu||132|| śālayō jāṅgalaṁ māṁsaṁ gavyājē payasī ghr̥tam| kharjūrāmalakaṁ drākṣāṁ dāḍimaṁ saparūṣakam||133|| āhārārthaṁ prayōktavyaṁ pānārthaṁ salilaṁ śr̥tam| balāvidārīgandhādyaiḥ pittagulmacikitsitam||134|| āmānvayē pittagulmē sāmē vā kaphavātikē| yavāgūbhiḥ khaḍairyūṣaiḥ sandhukṣyō'gnirvilaṅghitē||135|| śamaprakōpau dōṣāṇāṁ sarvēṣāmagnisaṁśritau| tasmādagniṁ sadā rakṣēnnidānāni ca varjayēt||136||
ये च पित्तज्वरहराः सतिक्ताः क्षीरबस्तयः| हितास्ते पित्तगुल्मिभ्यो वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||१३२|| शालयो जाङ्गलं मांसं गव्याजे पयसी घृतम्| खर्जूरामलकं द्राक्षां दाडिमं सपरूषकम्||१३३|| आहारार्थं प्रयोक्तव्यं पानार्थं सलिलं शृतम्| बलाविदारीगन्धाद्यैः पित्तगुल्मचिकित्सितम्||१३४|| आमान्वये पित्तगुल्मे सामे वा कफवातिके| यवागूभिः खडैर्यूषैः सन्धुक्ष्योऽग्निर्विलङ्घिते||१३५|| शमप्रकोपौ दोषाणां सर्वेषामग्निसंश्रितौ| तस्मादग्निं सदा रक्षेन्निदानानि च वर्जयेत्||१३६||
🔊 Audio coming soon
yē ca pittajvaraharā ityādau yadyapi pittajvaraharatvēna sākṣādbastayō nōktāḥ, tathā'pi paṭōlādaya ēva yē tiktā bastaya uktāsta ēva pittajvaraharā bhavantīti kr̥tvēhōktaṁ- pittajvaraharā iti| pittaharā yē ca siddhau vaktavyāstē'pyatra jñēyāḥ||132-136||
Adhikarana 54 (137-141) · Śloka 141
vamanaṁ vamanārhāya pradadyāt kaphagulminē| snigdhasvinnaśarīrāya gulmē śaithilyamāgatē||137|| parivēṣṭya pradīptāṁstu balvajānathavā kuśān| bhiṣakkumbhē samāvāpya gulmaṁ ghaṭamukhē nyasēt||138|| saṅgr̥hītō yadā gulmastadā ghaṭamathōddharēt| vastrāntaraṁ tataḥ kr̥tvā bhindyādgulmaṁ pramāṇavit||139|| vimārgājapadādarśairyathālābhaṁ prapīḍayēt| mr̥dnīyādgulmamēvaikaṁ na tvantrahr̥dayaṁ spr̥śēt||140|| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca| ślēṣmagulmamayaḥpātraiḥ sukhōṣṇaiḥ svēdayēdbhiṣak||141||
वमनं वमनार्हाय प्रदद्यात् कफगुल्मिने| स्निग्धस्विन्नशरीराय गुल्मे शैथिल्यमागते||१३७|| परिवेष्ट्य प्रदीप्तांस्तु बल्वजानथवा कुशान्| भिषक्कुम्भे समावाप्य गुल्मं घटमुखे न्यसेत्||१३८|| सङ्गृहीतो यदा गुल्मस्तदा घटमथोद्धरेत्| वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा भिन्द्याद्गुल्मं प्रमाणवित्||१३९|| विमार्गाजपदादर्शैर्यथालाभं प्रपीडयेत्| मृद्नीयाद्गुल्ममेवैकं न त्वन्त्रहृदयं स्पृशेत्||१४०|| तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च| श्लेष्मगुल्ममयःपात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेद्भिषक्||१४१||
🔊 Audio coming soon
śaithilyamāgata iti śithiladōṣatayā śastranirhāryadōṣatāmāpannē gulmē taṁ ghaṭamukhē nyasēt| ghaṭamanthanayantrēṇa samyaggr̥hītvā prapīḍayēd bhindyāditi yōjanā| antrahr̥dayasya tyāgaḥ sphuṭanādibhayāt||137-141||
Adhikarana 55 (142-146) · Śloka 146
savyōṣakṣāralavaṇaṁ daśamūlīśr̥taṁ ghr̥tam| kaphagulmaṁ jayatyāśu sahiṅgubiḍadāḍimam||142|| iti daśamūlīghr̥tam| bhallātakānāṁ dvipalaṁ pañcamūlaṁ palōnmitam| sādhyaṁ vidārīgandhādyamāpōthya salilāḍhakē||143|| pādaśēṣē rasē tasmin pippalīṁ nāgaraṁ vacām| viḍaṅgaṁ saindhavaṁ hiṅgu yāvaśūkaṁ biḍaṁ śaṭīm||144|| citrakaṁ madhukaṁ rāsnāṁ piṣṭvā karṣasamaṁ bhiṣak| prasthaṁ ca payasō dattvā ghr̥taprasthaṁ vipācayēt||145|| ētadbhallātakaghr̥taṁ kaphagulmaharaṁ param| plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrōgakāsanut||146|| iti bhallātakādyaṁ ghr̥tam|
सव्योषक्षारलवणं दशमूलीशृतं घृतम्| कफगुल्मं जयत्याशु सहिङ्गुबिडदाडिमम्||१४२|| इति दशमूलीघृतम्| भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम्| साध्यं विदारीगन्धाद्यमापोथ्य सलिलाढके||१४३|| पादशेषे रसे तस्मिन् पिप्पलीं नागरं वचाम्| विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु यावशूकं बिडं शटीम्||१४४|| चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्षसमं भिषक्| प्रस्थं च पयसो दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४५|| एतद्भल्लातकघृतं कफगुल्महरं परम्| प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीरोगकासनुत्||१४६|| इति भल्लातकाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
savyōṣētyādau daśamūlasya kvāthē vyōṣādīnāṁ śēṣāṇāṁ kalkaiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ kaphagulmaṁ jayatītyarthaḥ||142-146||
Adhikarana 56 (147-148) · Śloka 148
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| palikaiḥ sayavakṣārairghr̥taprasthaṁ vipācayēt||147|| kṣīraprasthaṁ ca tat sarpihanti gulmaṁ kaphātmakam| grahaṇīpāṇḍurōgaghnaṁ plīhakāsajvarāpaham||148|| iti kṣīraṣaṭpalakaṁ ghr̥tam|
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः| पलिकैः सयवक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४७|| क्षीरप्रस्थं च तत् सर्पिहन्ति गुल्मं कफात्मकम्| ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्||१४८|| इति क्षीरषट्पलकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
pippalyādyuktaṁ ṣaṭpalaṁ ghr̥taṁ samēnaiva dugdhēna śrapaṇīyam| “caturguṇē dravē sādhyaṁ” iti vacanādatra triguṇaṁ jalaṁ jñēyam||147-148||
Adhikarana 57 (149-151) · Śloka 151
trivr̥tāṁ triphalāṁ dantīṁ daśamūlaṁ palōnmitam| jalē caturguṇē paktvā caturbhāgasthitaṁ rasam||149|| sarpirēraṇḍajaṁ tailaṁ kṣīraṁ caikatra sādhayēt| sa siddhō miśrakasnēhaḥ sakṣaudraḥ kaphagulmanut||150|| kaphavātavibandhēṣu kuṣṭhaplīhōdarēṣu ca| prayōjyō miśrakaḥ snēhō yōniśūlēṣu cādhikam||151|| iti miśrakaḥ snēhaḥ|
त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं दशमूलं पलोन्मितम्| जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्भागस्थितं रसम्||१४९|| सर्पिरेरण्डजं तैलं क्षीरं चैकत्र साधयेत्| स सिद्धो मिश्रकस्नेहः सक्षौद्रः कफगुल्मनुत्||१५०|| कफवातविबन्धेषु कुष्ठप्लीहोदरेषु च| प्रयोज्यो मिश्रकः स्नेहो योनिशूलेषु चाधिकम्||१५१|| इति मिश्रकः स्नेहः|
🔊 Audio coming soon
trivr̥tāmityādau pañcadaśapalāni kvāthyāni; tatra caturguṇaṁ jalaṁ dēyaṁ, palōllēkhavihitatvāt ṣaṣṭipalāni bhavanti; kṣīramapi sāhacaryāt pañcadaśapalam; ētadubhayadravapādaḥ snēhō'tra paktavyaḥ| kiṁvā “snēhasamaṁ kṣīraṁ” iti vacanāt snēhasamēna kṣīrēṇa kvāthēna ca pañcadaśapalēna pañcapalaḥ snēhō dravapādikaḥ kartavyaḥ| jatūkarṇābhiprāyāttu trivr̥tādipañcadaśapalē prasthamānōllēkhēna prasthacatuṣṭayaṁ jalasya dēyam| yatastēna sāmānyēnaivōktaṁ- “trivr̥tādantītriphalādaśamūlaiḥ samairurubūkatailaṁ sarpiśca śr̥taṁ payasā samamudāvartaśūlādau” iti||149-151||
Adhikarana 58 (152-153) · Śloka 153
yaduktaṁ vātagulmaghnaṁ sraṁsanaṁ nīlinīghr̥tam| dviguṇaṁ tadvirēkārthaṁ prayōjyaṁ kaphagulminām||152|| sudhākṣīradravē cūrṇaṁ trivr̥tāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṁ madhusarpibhyāṁ līḍhvā sādhu viricyatē||153||
यदुक्तं वातगुल्मघ्नं स्रंसनं नीलिनीघृतम्| द्विगुणं तद्विरेकार्थं प्रयोज्यं कफगुल्मिनाम्||१५२|| सुधाक्षीरद्रवे चूर्णं त्रिवृतायाः सुभावितम्| कार्षिकं मधुसर्पिभ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते||१५३||
🔊 Audio coming soon
dviguṇamiti dvipalapramāṇaṁ, tatra hi ghr̥tapalaṁ pēyamuktam||152-153||
Adhikarana 59 (154-160) · Śloka 160
jaladrōṇē vipaktavyā viṁśatiḥ pañca cābhayāḥ| dantyāḥ palāni tāvanti citrakasya tathaiva ca||154|| aṣṭabhāgāvaśēṣaṁ tu rasaṁ pūtamadhikṣipēt| dantīsamaṁ guḍaṁ pūtaṁ kṣipēttatrābhayāśca tāḥ||155|| tailārdhakuḍavaṁ caiva trivr̥tāyāścatuṣpalam| cūrṇitaṁ palamēkaṁ tu pippalīviśvabhēṣajam||156|| tat sādhyaṁ lēhavacchītē tasmiṁstailasamaṁ madhu| kṣipēccūrṇapalaṁ caikaṁ tvagēlāpatrakēśarāt||157|| tatō lēhapalaṁ līḍhvā jagdhvā caikāṁ harītakīm| sukhaṁ viricyatē snigdhō dōṣaprasthamanāmayam||158|| gulmaṁ śvayathumarśāṁsi pāṇḍurōgamarōcakam| hr̥drōgaṁ grahaṇīdōṣaṁ kāmalāṁ viṣamajvaram||159|| kuṣṭhaṁ plīhānamānāhamēṣā hanyupasēvitā| niratyayaḥ kramaścāsyā dravō māṁsarasaudanaḥ||160|| iti dantīharītakī|
जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः| दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च||१५४|| अष्टभागावशेषं तु रसं पूतमधिक्षिपेत्| दन्तीसमं गुडं पूतं क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः||१५५|| तैलार्धकुडवं चैव त्रिवृतायाश्चतुष्पलम्| चूर्णितं पलमेकं तु पिप्पलीविश्वभेषजम्||१५६|| तत् साध्यं लेहवच्छीते तस्मिंस्तैलसमं मधु| क्षिपेच्चूर्णपलं चैकं त्वगेलापत्रकेशरात्||१५७|| ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकां हरीतकीम्| सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयम्||१५८|| गुल्मं श्वयथुमर्शांसि पाण्डुरोगमरोचकम्| हृद्रोगं ग्रहणीदोषं कामलां विषमज्वरम्||१५९|| कुष्ठं प्लीहानमानाहमेषा हन्युपसेविता| निरत्ययः क्रमश्चास्या द्रवो मांसरसौदनः||१६०|| इति दन्तीहरीतकी|
🔊 Audio coming soon
tailārdhakuḍavamiti tailaṁ catuṣpalam| lēhavaditi lēhapākalakṣaṇēna paktavyamityarthaḥ| iha caturjātakānmilitāt palam| dōṣaprasthamiti sārdhatrayōdaśapalaṁ; uktaṁ hi bhōjēna- “vamanē ca virēkē ca tathā śōṇitamōkṣaṇē| sārdhatrayōdaśapalaṁ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ” iti||154-160||
Adhikarana 60 (161-168) · Śloka 168
siddhāḥ siddhiṣu vakṣyantē nirūhāḥ kaphagulminām| ariṣṭayōgāḥ siddhāśca grahaṇyarśaścikitsitē||161|| yaccūrṇaṁ guṭikā yāśca vihitā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavētasāstāḥ kaphē hitāḥ||162|| ya ēva grahaṇīdōṣē kṣārāstē kaphagulminām| siddhā niratyayāḥ śastā dāhastvantē praśasyatē||163|| prapurāṇāni dhānyāni jāṅgalā mr̥gapakṣiṇaḥ| kaulatthō mudgayūṣaśca pippalyā nāgarasya ca||164|| śuṣkamūlakayūṣaśca bilvasya varuṇasya ca| cirabilvāṅkurāṇāṁ ca yavānyāścitrakasya ca||165|| bījapūrakahiṅgvamlavētasakṣāradāḍimaiḥ| takrēṇa tailasarpirbhyāṁ vyañjanānyupakalpayēt||166|| pañcamūlīśr̥taṁ tōyaṁ purāṇaṁ vāruṇīrasam| kaphagulmī pibētkālē jīrṇaṁ mādhvīkamēva vā||167|| yavānīcūrṇitaṁ takraṁ biḍēna lavaṇīkr̥tam| pibēt sandīpanaṁ vātakaphamūtrānulōmanam ||168||
सिद्धाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते निरूहाः कफगुल्मिनाम्| अरिष्टयोगाः सिद्धाश्च ग्रहण्यर्शश्चिकित्सिते||१६१|| यच्चूर्णं गुटिका याश्च विहिता वातगुल्मिनाम्| द्विगुणक्षारहिङ्ग्वम्लवेतसास्ताः कफे हिताः||१६२|| य एव ग्रहणीदोषे क्षारास्ते कफगुल्मिनाम्| सिद्धा निरत्ययाः शस्ता दाहस्त्वन्ते प्रशस्यते||१६३|| प्रपुराणानि धान्यानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| कौलत्थो मुद्गयूषश्च पिप्पल्या नागरस्य च||१६४|| शुष्कमूलकयूषश्च बिल्वस्य वरुणस्य च| चिरबिल्वाङ्कुराणां च यवान्याश्चित्रकस्य च||१६५|| बीजपूरकहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारदाडिमैः| तक्रेण तैलसर्पिर्भ्यां व्यञ्जनान्युपकल्पयेत्||१६६|| पञ्चमूलीशृतं तोयं पुराणं वारुणीरसम्| कफगुल्मी पिबेत्काले जीर्णं माध्वीकमेव वा||१६७|| यवानीचूर्णितं तक्रं बिडेन लवणीकृतम्| पिबेत् सन्दीपनं वातकफमूत्रानुलोमनम् ||१६८||
🔊 Audio coming soon
grahaṇyarśaścikitsitē nirdiṣṭā ityarthaḥ| dāhastvantē iti vacanēna dāhasya kriyāntarāsiddhāvantē ēva kartavyatāmāha||161-168||
Adhikarana 61 (169-171) · Śloka 171
sañcitaḥ kramaśō gulmō mahāvāstuparigrahaḥ| kr̥tamūlaḥ sirānaddhō yadā kūrma ivōnnataḥ||169|| daurbalyārucihr̥llāsakāsavamyaratijvaraiḥ | tr̥ṣṇātandrāpratiśyāyairyujyatē na sa sidhyati||170|| gr̥hītvā sajvaraśvāsaṁ vamyatīsārapīḍitam| hr̥nnābhihastapādēṣu śōphaḥ karṣati gulminam||171||
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः| कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोन्नतः||१६९|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासवम्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते न स सिध्यति||१७०|| गृहीत्वा सज्वरश्वासं वम्यतीसारपीडितम्| हृन्नाभिहस्तपादेषु शोफः कर्षति गुल्मिनम्||१७१||
🔊 Audio coming soon
sañcita ityādinā kramādasādhyatāprāptaṁ gulmamāha| mahāvāstuparigraha iti bhūridēśavyāpakaḥ||169-171||
Adhikarana 62 (172-182) · Śloka 182
raudhirasya tu gulmasya garbhakālavyatikramē| snigdhasvinnaśarīrāyai dadyāt snēhavirēcanam||172|| palāśakṣārapātrē dvē dvē pātrē tailasarpiṣōḥ| gulmaśaithilyajananīṁ paktvā mātrāṁ prayōjayēt||173|| prabhidyēta na yadyēvaṁ dadyādyōniviśōdhanam | kṣārēṇa yuktaṁ palalaṁ sudhākṣīrēṇa vā punaḥ||174|| ābhyāṁ vā bhāvitān dadyādyōnau kaṭukamatsyakān| varāhamatsyapittābhyāṁ laktakān vā subhāvitān||175|| adhōharaiścōrdhvaharairbhāvitān vā samākṣikaiḥ| kiṇvaṁ vā saguḍakṣāraṁ dadyādyōniviśōdhanam||176|| raktapittaharaṁ kṣāraṁ lēhayēnmadhusarpiṣā| laśunaṁ madirāṁ tīkṣṇāṁ matsyāṁścāsyai pradāpayēt||177|| bastiṁ sakṣīragōmūtraṁ sakṣāraṁ dāśamūlikam| adr̥śyamānē rudhirē dadyādgulmaprabhēdanam||178|| pravartamānē rudhirē dadyānmāṁsarasaudanam| ghr̥tatailēna cābhyaṅgaṁ pānārthaṁ taruṇīṁ surām||179|| rudhirē'tipravr̥ttē tu raktapittaharīḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharīḥ punaḥ||180|| ghr̥tatailāvasēkāṁśca tittirīṁścaraṇāyudhān| surāṁ samaṇḍāṁ pūrvaṁ ca pānamamlasya sarpiṣaḥ||181|| prayōjayēduttaraṁ vā jīvanīyēna sarpiṣā| atipravr̥ttē rudhirē satiktēnānuvāsanam||182||
रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालव्यतिक्रमे| स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात् स्नेहविरेचनम्||१७२|| पलाशक्षारपात्रे द्वे द्वे पात्रे तैलसर्पिषोः| गुल्मशैथिल्यजननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्||१७३|| प्रभिद्येत न यद्येवं दद्याद्योनिविशोधनम् | क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा पुनः||१७४|| आभ्यां वा भावितान् दद्याद्योनौ कटुकमत्स्यकान्| वराहमत्स्यपित्ताभ्यां लक्तकान् वा सुभावितान्||१७५|| अधोहरैश्चोर्ध्वहरैर्भावितान् वा समाक्षिकैः| किण्वं वा सगुडक्षारं दद्याद्योनिविशोधनम्||१७६|| रक्तपित्तहरं क्षारं लेहयेन्मधुसर्पिषा| लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश्चास्यै प्रदापयेत्||१७७|| बस्तिं सक्षीरगोमूत्रं सक्षारं दाशमूलिकम्| अदृश्यमाने रुधिरे दद्याद्गुल्मप्रभेदनम्||१७८|| प्रवर्तमाने रुधिरे दद्यान्मांसरसौदनम्| घृततैलेन चाभ्यङ्गं पानार्थं तरुणीं सुराम्||१७९|| रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहरीः क्रियाः| कार्या वातरुगार्तायाः सर्वा वातहरीः पुनः||१८०|| घृततैलावसेकांश्च तित्तिरींश्चरणायुधान्| सुरां समण्डां पूर्वं च पानमम्लस्य सर्पिषः||१८१|| प्रयोजयेदुत्तरं वा जीवनीयेन सर्पिषा| अतिप्रवृत्ते रुधिरे सतिक्तेनानुवासनम्||१८२||
🔊 Audio coming soon
garbhakālavyatikramē iti daśamamāsarūpasya garbhakālasya vyatikramē| kṣārapātrē iti kṣārōdakasyāḍhakadvayam| mātrāmiti yōgyapramāṇam| palalaṁ tilapiṣṭam| kṣāraścātra palāśakṣāra ēva, prakr̥tatvāt| tābhyāmiti kṣārasudhākṣīrābhyām| kaṭukamatsyaḥ śapharī śuṣkamatsyaḥ| laktakān vastrāvayavān| kiṇvaṁ surābījam| raktapittaharaṁ kṣāramiti nīlōtpalakṣāram| amlasya sarpiṣaḥ amladravyasādhitasya ghr̥tasya| uttaraṁ bhōjanōttarakālaṁ pānaṁ, kiṁvōttarabastiḥ| jīvanīyaṁ sarpirvātaraktē vaktavyam| satiktēna tiktadravyasādhitēnānuvāsanamiti||172-182||
Adhikarana 63 (183-189) · Śloka 189
tatra ślōkāḥ- snēhaḥ svēdaḥ sarpirbastiścūrṇāni br̥ṁhaṇaṁ guḍikāḥ| vamanavirēkau mōkṣaḥ kṣatajasya ca vātagulmavatām||183|| sarpiḥ satiktasiddhaṁ kṣīraṁ prasraṁsanaṁ nirūhāśca| raktasya cāvasēcanamāśvāsanasaṁśamanayōgāḥ||184|| upanāhanaṁ saśastraṁ pakvasyābhyantaraprabhinnasya| saṁśōdhanasaṁśamanē pittaprabhavasya gulmasya||185|| snēhaḥ svēdō bhēdō laṅghanamullēkhanaṁ virēkaśca| sarpirbastirguṭikāścūrṇamariṣṭāśca sakṣārāḥ||186|| gulmasyāntē dāhaḥ kaphajasyāgrē'panītaraktasya| gulmasya raudhirasya kriyākramaḥ strībhavasyōktaḥ||187|| pathyānnapānasēvā hētūnāṁ varjanaṁ yathāsvaṁ ca| nityaṁ cāgnisamādhiḥ snigdhasya ca sarvakarmāṇi||188|| hēturliṅgaṁ siddhiḥ kriyākramaḥ sādhyatā na yōgāśca| gulmacikitsitasaṅgraha ētāvān vyāhr̥tō'gnivēśasya||189||
तत्र श्लोकाः- स्नेहः स्वेदः सर्पिर्बस्तिश्चूर्णानि बृंहणं गुडिकाः| वमनविरेकौ मोक्षः क्षतजस्य च वातगुल्मवताम्||१८३|| सर्पिः सतिक्तसिद्धं क्षीरं प्रस्रंसनं निरूहाश्च| रक्तस्य चावसेचनमाश्वासनसंशमनयोगाः||१८४|| उपनाहनं सशस्त्रं पक्वस्याभ्यन्तरप्रभिन्नस्य| संशोधनसंशमने पित्तप्रभवस्य गुल्मस्य||१८५|| स्नेहः स्वेदो भेदो लङ्घनमुल्लेखनं विरेकश्च| सर्पिर्बस्तिर्गुटिकाश्चूर्णमरिष्टाश्च सक्षाराः||१८६|| गुल्मस्यान्ते दाहः कफजस्याग्रेऽपनीतरक्तस्य| गुल्मस्य रौधिरस्य क्रियाक्रमः स्त्रीभवस्योक्तः||१८७|| पथ्यान्नपानसेवा हेतूनां वर्जनं यथास्वं च| नित्यं चाग्निसमाधिः स्निग्धस्य च सर्वकर्माणि||१८८|| हेतुर्लिङ्गं सिद्धिः क्रियाक्रमः साध्यता न योगाश्च| गुल्मचिकित्सितसङ्ग्रह एतावान् व्याहृतोऽग्निवेशस्य||१८९||
🔊 Audio coming soon
snēha ityādinā punaḥ saṅkṣēpēṇa saṅgrahaṁ karōti| yōgāścētyanēna pratyēkaṁ vātādigulmacikitsitē saṅgr̥hītā api punaḥ saṅgrahābhidhānēna saṅgr̥hītāḥ||183-189||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsitasthānē gulmacikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने गुल्मचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsitasthānē gulmacikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||