Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో గుల్మచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
నిదానోక్తక్రమానురోధాద్రక్తపిత్తమను గుల్మచికిత్సితం బ్రూతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సర్వప్రజానాం పితృవచ్ఛరణ్యః పునర్వసుర్భూతభవిష్యదీశః| చికిత్సితం గుల్మనిబర్హణార్థం ప్రోవాచ సిద్ధం వదతాం వరిష్ఠః||3||
सर्वप्रजानां पितृवच्छरण्यः पुनर्वसुर्भूतभविष्यदीशः| चिकित्सितं गुल्मनिबर्हणार्थं प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వప్రజానామిత్యాదినా గురోః స్తుతిర్ధర్మజనకతయా తథోత్తరగ్రంథశ్రద్ధేయతయా| భూతే భవిష్యే చావ్యాహతజ్ఞానతయా ప్రభురేవ భవతీతి భూతభవిష్యదీశః| సిద్ధమితి సాధ్యావ్యభిచారి సర్వమేవ చికిత్సితం యద్యపి సిద్ధమేవ వక్తవ్యం, తథాఽప్యత్ర ప్రకరణే స్తుత్యర్థం సిద్ధపదం జ్ఞేయం||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
విట్శ్లేష్మపిత్తాతిపరిస్రవాద్వా తైరేవ వృద్ధైః పరిపీడనాద్వా| వేగైరుదీర్ణైర్విహతైరధో వా బాహ్యభిఘాతైరతిపీడనైర్వా||4|| రూక్షాన్నపానైరతిసేవితైర్వా శోకేన మిథ్యాప్రతికర్మణా వా| విచేష్టితైర్వా విషమాతిమాత్రైః కోష్ఠే ప్రకోపం సముపైతి వాయుః||5||
विट्श्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्वा तैरेव वृद्धैः परिपीडनाद्वा| वेगैरुदीर्णैर्विहतैरधो वा बाह्यभिघातैरतिपीडनैर्वा||४|| रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा| विचेष्टितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः||५||
🔊 Audio coming soon
అత్ర యద్యపి నిదానే ఏవ గుల్మస్య హేతులక్షణాన్యుక్తని, తథాఽపి ప్రకరణవశాత్ పునస్తాన్యభిధీయంతే; నిదానోక్తాద్విశేషశ్చ కశ్చిదుచ్యతే| నిదానే వాయోరేవ కోపేన వృద్ధేర్హేతుభిరావరణముక్తం, అతిపీడనైర్వేత్యనేన తదేవోచ్యతే| తైరేవేతి విట్శ్లేష్మపిత్తైః| మిథ్యాప్రతికర్మ మిథ్యాకృతం వమనాదికం పంచకర్మ||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
కఫం చ పిత్తం చ స దుష్టవాయురుద్ధూయ మార్గాన్ వినిబద్ధ్య తాభ్యాం| హృన్నాభిపార్శ్వోదరబస్తిశూలం కరోత్యథో యాతి న బద్ధమార్గః||6|| పక్వాశయే పిత్తకఫాశయే వా స్థితః స్వతంత్రః పరసంశ్రయో వా| స్పర్శోపలభ్యః పరిపిండితత్వాద్గుల్మో యథాదోషముపైతి నామ||7||
कफं च पित्तं च स दुष्टवायुरुद्धूय मार्गान् विनिबद्ध्य ताभ्याम्| हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यथो याति न बद्धमार्गः||६|| पक्वाशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा| स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद्गुल्मो यथादोषमुपैति नाम||७||
🔊 Audio coming soon
కఫం చ పిత్తం చేత్యాదినా సంప్రాప్తిమాహ| ఇయం చ శోణితజగుల్మవ్యతిరిక్తానాం చతుర్ణాం సంప్రాప్తిః| తత్ర కఫం చ పిత్తం చేతి కదాచిత్ పిత్తం కదాచిత్ కఫః| తత్ర కఫజే స్వతంత్రో వృద్ధః కఫః, పిత్తజే స్వహేతువృద్ధం స్వతంత్రం పిత్తం, సన్నిపాతే చ యథోక్తగుణౌ పిత్తకఫౌ, ఉద్ధూయ వాయుః గుల్మం కరోతి; వాతగుల్మే తు స్వతంత్రః ప్రకుపితో వాయుః ప్రకృతిస్థౌ పిత్తకఫావుద్ధూయ గుల్మం కరోతీతి జ్ఞేయం| మార్గానితి ఊర్ధ్వాధస్తిర్యఙ్మార్గాన్| అధో న యాతీతి అత్ర చకారో లుప్తనిర్దిష్టః; తేనోర్ధ్వం న యాతి తిర్యక్ చ న యాతీతి జ్ఞేయం| కింవా వాయోః కోష్ఠస్యాధోగమనమేవ ప్రాయో భవతి, తేన తన్నిషేధః సాక్షాదుక్తః, ఇతరమార్గగమననిషేధస్తు సమానన్యాయతయా లభ్యతే| పక్వాశయే ఇతి పిత్తాశయామాశయయోరధోభాగే ఏవ| స్వతంత్ర ఇతి వాతగుల్మే, పరసంశ్రయ ఇతి పక్వాశయే| పిత్తకఫాశయయోః కఫజః పైత్తికో నిచయగుల్మశ్చ పరసంశ్రయో భవతీతి జ్ఞేయం| పరిపిండితత్వాద్గుల్మ ఇత్యనేన యథా అజ్ఞా అపి లతాసమూహాదౌ సంఘాతేనావస్థితే ‘గుల్మ’ ఇతి వ్యపదిశంతి, తథేహాపి సంఘాతేనావస్థానాద్గుల్మేత్యభిధానం ప్రాప్నోతి| యథాదోషమితి యథోల్బణం దోషం| నామేతి చ సంజ్ఞా; వాతజోఽయం, పిత్తజోఽయమిత్యాదికా||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
బస్తౌ చ నాభ్యాం హృది పార్శ్వయోర్వా స్థానాని గుల్మస్య భవంతి పంచ|8|
बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोर्वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च|८|
🔊 Audio coming soon
గుల్మస్థానాన్యాహ- బస్తావిత్యాది| బస్తౌ నాభ్యాం హృది పార్శ్వయోర్వా గుల్మస్య పంచ స్థానాని భవంతి| యద్యపి బస్త్యాదీని పంచైవ, తథాఽపి పంచగ్రహణమధికస్థాననిషేధార్థం| రౌధిరస్యాపి గుల్మస్య గర్భాశయపార్శ్వస్థితత్వేన పార్శ్వే ఏవాశయే భవతః| అన్యే తు రౌధిరవ్యతిరిక్తానామేతత్ పంచస్థానత్వం, రౌధిరస్య తు గర్భాశయ ఏవ విశిష్టం స్థానం భవతి|8|
Adhikarana 6 (8-11) · Śloka 11
పంచాత్మకస్య ప్రభవం తు తస్య వక్ష్యామి లింగాని చికిత్సితం చ||8|| రూక్షాన్నపానం విషమాతిమాత్రం విచేష్టితం వేగవినిగ్రహశ్చ| శోకోఽభిఘాతోఽతిమలక్షయశ్చ నిరన్నతా చానిలగుల్మహేతుః||9|| యః స్థానసంస్థానరుజాం వికల్పం విడ్వాతసంగం గలవక్త్రశోషం| శ్యావారుణత్వం శిశిరజ్వరం చ హృత్కుక్షిపార్శ్వాంసశిరోరుజం చ||10|| కరోతి జీర్ణేఽభ్యధికం ప్రకోపం భుక్తే మృదుత్వం సముపైతి యశ్చ| వాతాత్ స గుల్మో న చ తత్ర రూక్షం కషాయతిక్తం కటు చోపశేతే||11||
पञ्चात्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च||८|| रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टितं वेगविनिग्रहश्च| शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः||९|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम्| श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च||१०|| करोति जीर्णेऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च| वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते||११||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి పృథక్త్వేన హేతులింగచికిత్సాభిధానం ప్రతిజానీతే- పంచాత్మకస్యేత్యాది| పంచాత్మకస్య పంచస్వరూపస్య| ప్రభవత్యస్మాదితి ప్రభవః కారణం; కారణాని పంచ వాతపిత్తకఫసన్నిపాతరూపాణి| తిష్ఠత్యస్మిన్నితి స్థానం బస్త్యాది, సంస్థానమాకృతిః, రుజా పీడా, ఏషాం వికల్పః క్షణే క్షణేఽన్యథాత్వం| శిశిరజ్వరః శీతజ్వరః| కరోతీతి పూర్వేణ సంబధ్యతే| జీర్ణేఽభ్యధికం ప్రకోపం సముపైతి యశ్చ| న చోపశేతే ఇతి న సుఖం జనయతి||8-11||
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
కట్వమ్లతీక్ష్ణోష్ణవిదాహిరూక్షక్రోధాతిమద్యార్కహుతాశసేవా| ఆమాభిఘాతో రుధిరం చ దుష్టం పైత్తస్య గుల్మస్య నిమిత్తముక్తం||12|| జ్వరః పిపాసా వదనాంగరాగః శూలం మహజ్జీర్యతి భోజనే చ| స్వేదో విదాహో వ్రణవచ్చ గుల్మః స్పర్శాసహః పైత్తికగుల్మరూపం||13||
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा| आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्||१२|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च| स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्||१३||
🔊 Audio coming soon
కట్వమ్లేత్యాదినా పిత్తగుల్మమాహ| ఆమాభిఘాతశబ్దేనామాభిఘాతః పిత్తజనకో జ్ఞేయః| రుధిరం చ దుష్టమిత్యనేన దుష్టాద్రుధిరాన్మలభూతస్య పిత్తస్య జన్మ దర్శయతి||12-13||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
శీతం గురు స్నిగ్ధమచేష్టనం చ సంపూరణం ప్రస్వపనం దివా చ| గుల్మస్య హేతుః కఫసంభవస్య సర్వస్తు దిష్టో నిచయాత్మకస్య||14||
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च| गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दिष्टो निचयात्मकस्य||१४||
🔊 Audio coming soon
శీతమిత్యాదినా కఫగుల్మహేతులక్షణకథనం| అత్రాంతరే హేతుత్రయకథనావసానే దోషత్రయమేలకస్య కార్యమాహ- సర్వస్తు దిష్టో నిచయాత్మకస్యేతి|- నిచయాత్మకః సాన్నిపాతికః| సాన్నిపాతికశ్చ నిచయరూపగుల్మజన్మతయా వ్యపదేశేన వికృతివిషమసమవాయాత్ సంయోగమహిమ్నా చ దర్శయతి||14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
స్తైమిత్యశీతజ్వరగాత్రసాదహృల్లాసకాసారుచిగౌరవాణి| శైత్యం రుగల్పా కఠినోన్నతత్వం గుల్మస్య రూపాణి కఫాత్మకస్య||15||
स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि| शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य||१५||
🔊 Audio coming soon
ఔత్పాదికం నిచయగుల్మమభిధాయ ప్రకృతశ్లేష్మగుల్మలక్షణమాహ- స్తైమిత్యేత్యాది||15||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
నిమిత్తలింగాన్యుపలభ్య గుల్మే ద్విదోషజే దోషబలాబలం చ| వ్యామిశ్రలింగానపరాంస్తు గుల్మాంస్త్రీనాదిశేదౌషధకల్పనార్థం||16||
निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च| व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्||१६||
🔊 Audio coming soon
ద్విదోషజగుల్మహేతులింగాతిదేశార్థమాహ- నిమిత్తేత్యాది| దోషబలాబలం చేత్యనేనైకోల్బణం ద్వంద్వం గ్రాహయతి| త్రీనితి చ వాతపిత్తజ-పిత్తకఫజ-వాతశ్లేష్మజాన్| ఔషధకల్పనార్థమిత్యనేన ప్రకృతిసమసమవాయత్వాత్ స్వవిలక్షణకార్యాకర్తృతయా ప్రత్యేకదోషే ద్వంద్వజగుల్మా అభినివిష్టా ఏవ, ప్రత్యేకోక్తచికిత్సామేలకేన చికిత్స్యా ఇత్యేతన్మాత్రోపదర్శనార్థం తేషామభిధానం| ఏతేనాష్టోత్తరీయోక్తపంచసంఖ్యావిరోధోఽపి న భవతి, ద్వాంద్వికగుల్మభేదస్యాప్రయోజకత్వాత్; సన్నిపాతగుల్మే తు ప్రత్యేకదోషజలక్షణాదతిరిక్తాని లక్షణాని తత్ప్రభావశ్చాసాధ్యత్వాదిర్వక్తవ్య ఏవేతి యుక్తం తస్య భేదేనోపాదానం| జ్వరేఽపి ద్వంద్వజ్వరాణాం పృథగ్లక్షణయోగేన ద్వాంద్వికత్వం యుక్తమితి జ్ఞేయం||16||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
మహారుజం దాహపరీతమశ్మవద్ఘనోన్నతం శీఘ్రవిదాహి దారుణం| మనఃశరీరాగ్నిబలాపహారిణం త్రిదోషజం గుల్మమసాధ్యమాదిశేత్||17||
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम्| मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
మహారుజమిత్యాదినా సన్నిపాతజలక్షణాన్యాహ| కేచిదేతల్లక్షణవ్యతిరిక్తలక్షణస్తు యః ప్రత్యేకదోషజోక్తసంసర్గమాత్రలక్షణః ప్రకృతిసమవాయసన్నిపాతజన్యః స సాధ్య ఏవ గుల్మ ఇతి వదంతి||17||
Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19
ఋతావనాహారతయా భయేన విరూక్షణైర్వేగవినిగ్రహైశ్చ| సంస్తంభనోల్లేఖనయోనిదోషైర్గుల్మః స్త్రియం రక్తభవోఽభ్యుపైతి||18|| యః స్పందతే పిండిత ఏవ నాంగైశ్చిరాత్ సశూలః సమగర్భలింగః| స రౌధిరః స్త్రీభవ ఏవ గుల్మో మాసే వ్యతీతే దశమే చికిత్స్యః||19||
ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च| संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवोऽभ्युपैति||१८|| यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः| स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः||१९||
🔊 Audio coming soon
ఋతావిత్యాదినా శోణితగుల్మమాహ| ఋతావితి పుష్పదర్శనకాలే| స్త్రియమిత్యనేన కుమారీమతివృద్ధాం చ నిషేధయతి| పిండిత ఏవేతి గర్భస్త్వంగైః స్పందతే| సమగర్భలింగ ఇతి స్తనపీనత్వాది గర్భసమానం లింగం భవతి| స్త్రీభవ ఏవేతి అనేన పురుషస్య రక్తగుల్మోత్పత్తిం నిషేధయతి| మాసే వ్యతీతే దశమే చికిత్స్య ఇతి ప్రభావాద్దశమమాసాతిక్రమే ఏవాస్య సుఖా చికిత్సా భవతి, అర్వాక్ చికిత్సాయాం తు శోణితాతిస్రుతిగర్భాశయోపఘాతాది స్యాత్| యదుచ్యతే- గర్భసమానలింగత్వేనాస్య దశమమాసాదూర్ధ్వం రుధిరగుల్మావధారణం భవతి, తేనార్వాక్చికిత్సాఽత్ర నోక్తేతి; తన్న, దశమమాసాతిక్రమేఽపి గర్భావస్థానదర్శనాత్| ఉక్తం హి- “పుష్టో యదా వర్షగణైరపి స్యాత్” (శా.అ.2) తథా సంపిండితత్వం గర్భలక్షణాద్విరుద్ధలక్షణముక్తం; తేన దశమమాసాదర్వాగపి శోణితగుల్మావధారణం భవత్యేవ; తస్మాత్ పూర్వోక్తమేవ సాధు||18-19||
Adhikarana 13 (20-26) · Śloka 26
క్రియాక్రమమతః సిద్ధం గుల్మినాం గుల్మనాశనం| ప్రవక్ష్యామ్యత ఊర్ధ్వం చ యోగాన్ గుల్మనిబర్హణాన్||20|| రూక్షవ్యాయామజం గుల్మం వాతికం తీవ్రవేదనం| బద్ధవిణ్మారుతం స్నేహైరాదితః సముపాచరేత్||21|| భోజనాభ్యంజనైః పానైర్నిరూహైః సానువాసనైః| స్నిగ్ధస్య భిషజా స్వేదః కర్తవ్యో గుల్మశాంతయే||22|| స్రోతసాం మార్దవం కృత్వా జిత్వా మారుతముల్బణం| భిత్త్వా విబంధం స్నిగ్ధస్య స్వేదో గుల్మమపోహతి||23|| స్నేహపానం హితం గుల్మే విశేషేణోర్ధ్వనాభిజే| పక్వాశయగతే బస్తిరుభయం జఠరాశ్రయే||24|| దీప్తేఽగ్నౌ వాతికే గుల్మే విబంధేఽనిలవర్చసోః| బృంహణాన్యన్నపానాని స్నిగ్ధోష్ణాని ప్రయోజయేత్||25|| పునః పునః స్నేహపానం నిరూహాః సానువాసనాః| ప్రయోజ్యా వాతగుల్మేషు కఫపిత్తానురక్షిణా||26||
क्रियाक्रममतः सिद्धं गुल्मिनां गुल्मनाशनम्| प्रवक्ष्याम्यत ऊर्ध्वं च योगान् गुल्मनिबर्हणान्||२०|| रूक्षव्यायामजं गुल्मं वातिकं तीव्रवेदनम्| बद्धविण्मारुतं स्नेहैरादितः समुपाचरेत्||२१|| भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः| स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये||२२|| स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम्| भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति||२३|| स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे| पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये||२४|| दीप्तेऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धेऽनिलवर्चसोः| बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रयोजयेत्||२५|| पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः| प्रयोज्या वातगुल्मेषु कफपित्तानुरक्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమితి క్రియాక్రమాభిధానాదుత్తరం| స్నేహైరితి చతుర్భిరపి స్నేహైః| స్నేహోపయోగానాహ- భోజనేత్యాది| విశేషేణేతి వచనేన న సర్వం సర్వత్ర; విశేషతస్తు స్నేహపానం నాభేరూర్ధ్వం జాతే గుల్మే| పక్వాశయగత ఇతి పక్వాశయసంగతాధోభాగే| బస్తిరితి నిరూహోఽనువాసనం చ| జఠరాశ్రయ ఇతి నాభిగతే నాభిపార్శ్వగతే చ| ఉభయమితి నిరూహస్నేహబస్తీ| వాతగుల్మేష్వితి వచనాద్వాతప్రధానేషు గుల్మేష్వపి యథోక్తం కర్తవ్యం దర్శయతి| ఉక్తం హి “గుల్మినామనిలశాంతిరుపాయైః” (ని.అ.3) ఇత్యాది| కఫపిత్తానురక్షిణేతి తథా స్నేహః కర్తవ్యో యథా కఫపిత్తే న వర్ధేతే||20-26||
Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28
కఫో వాతే జితప్రాయే పిత్తం శోణితమేవ వా| యది కుప్యతి వా తస్య క్రియమాణే చికిత్సితే||27|| యథోల్బణస్య దోషస్య తత్ర కార్యం భిషగ్జితం| ఆదావంతే చ మధ్యే చ మారుతం పరిరక్షతా||28||
कफो वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा| यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते||२७|| यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम्| आदावन्ते च मध्ये च मारुतं परिरक्षता||२८||
🔊 Audio coming soon
వాతచికిత్సయా వృద్ధకఫపిత్తరక్తచికిత్సామాహ- కఫో వాతే ఇత్యాది| జితప్రాయ ఇతి వచనాత్ కఫాద్యవృద్ధ్యా వాతో యథా జితప్రాయో భవతి తథా వాతచికిత్సా కార్యా| యథోల్బణస్యేతి వాతచికిత్సయా య ఉల్బణో దోషో భవతి కఫాదిః, తస్య చికిత్సా కర్తవ్యా| తస్యామపి చికిత్సాయాం వాతవృద్ధిర్యథా న భవతి తథా కర్తవ్యమితి దర్శయన్నాహ- ఆదావిత్యాది||27-28||
Adhikarana 15 (29-31) · Śloka 31
వాతగుల్మే కఫో వృద్ధో హత్వాఽగ్నిమరుచిం యది| హృల్లాసం గౌరవం తంద్రాం జనయేదుల్లిఖేత్తు తం||29|| శూలానాహవిబంధేషు గుల్మే వాతకఫోల్బణే| వర్తయో గుటికాశ్చూర్ణం కఫవాతహరం హితం||30|| పిత్తం వా యది సంవృద్ధం సంతాపం వాతగుల్మినః| కుర్యాద్విరేచ్యః స భవేత్ సస్నేహైరానులోమికైః||31||
वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाऽग्निमरुचिं यदि| हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिखेत्तु तम्||२९|| शूलानाहविबन्धेषु गुल्मे वातकफोल्बणे| वर्तयो गुटिकाश्चूर्णं कफवातहरं हितम्||३०|| पित्तं वा यदि संवृद्धं सन्तापं वातगुल्मिनः| कुर्याद्विरेच्यः स भवेत् सस्नेहैरानुलोमिकैः||३१||
🔊 Audio coming soon
గుల్మే యద్యపి వమనం నిషిద్ధం, తథాఽప్యవస్థాయాం వమనం తదపవాదరూపం దర్శయన్నాహ- వాతగుల్మ ఇత్యాది| వర్తయ ఇతి ఫలవర్తయః| ఆనులౌమికైరితి వచనేన తీవ్రవిరేచనం వాతకోపనం నిషేధయతి||29-31||
Adhikarana 16 (32) · Śloka 32
గుల్మో యద్యనిలాదీనాం కృతే సమ్యగ్భిషగ్జితే| న ప్రశామ్యతి రక్తస్య సోఽవసేకాత్ ప్రశామ్యతి||32||
गुल्मो यद्यनिलादीनां कृते सम्यग्भिषग्जिते| न प्रशाम्यति रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति||३२||
🔊 Audio coming soon
రక్తస్రావణం గుల్మప్రదేశే ఏవ శృంగాదినా, రక్తాధిష్ఠానత్వాద్గుల్మస్య; బాహుసిరావ్యధేన రక్తస్రావణం గుల్మస్యేతరచికిత్సయాఽప్రశమే జ్ఞేయం| రక్తాధిష్ఠానత్వం చ గుల్మపాకప్రస్తావే దర్శనీయం||32||
Adhikarana 17 (33-35) · Śloka 35
స్నిగ్ధోష్ణేనోదితే గుల్మే పైత్తికే స్రంసనం హితం| రూక్షోష్ణేన తు సంభూతే సర్పిః ప్రశమనం పరం||33|| పిత్తం వా పిత్తగుల్మం వా జ్ఞాత్వా పక్వాశయస్థితం| కాలవిన్నిర్హరేత్ సద్యః సతిక్తైః క్షీరబస్తిభిః||34|| పయసా వా సుఖోష్ణేన సతిక్తేన విరేచయేత్| భిషగగ్నిబలాపేక్షీ సర్పిషా తైల్వకేన వా||35||
स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्| रूक्षोष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम्||३३|| पित्तं वा पित्तगुल्मं वा ज्ञात्वा पक्वाशयस्थितम्| कालविन्निर्हरेत् सद्यः सतिक्तैः क्षीरबस्तिभिः||३४|| पयसा वा सुखोष्णेन सतिक्तेन विरेचयेत्| भिषगग्निबलापेक्षी सर्पिषा तैल्वकेन वा||३५||
🔊 Audio coming soon
రూక్షోష్ణేన తు సంభూతే పైత్తికే ఇతి యోజ్యం| రూక్షోష్ణతయైవ పిత్తం వృద్ధం భవతి| తైల్వకం సర్పిరుదరే వక్తవ్యమ||33-35||
Adhikarana 18 (36-37) · Śloka 37
తృష్ణాజ్వరపరీదాహశూలస్వేదాగ్నిమార్దవే| గుల్మినామరుచౌ చాపి రక్తమేవావసేచయేత్||36|| ఛిన్నమూలా విదహ్యంతే న గుల్మా యాంతి చ క్షయం| రక్తం హి వ్యమ్లతాం యాతి, తచ్చ నాస్తి న చాస్తి రుక్||37||
तृष्णाज्वरपरीदाहशूलस्वेदाग्निमार्दवे| गुल्मिनामरुचौ चापि रक्तमेवावसेचयेत्||३६|| छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्| रक्तं हि व्यम्लतां याति, तच्च नास्ति न चास्ति रुक्||३७||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాజ్వరేత్యాదినా గుల్మవిదాహే ఉపక్రమమాహ| రక్తావసేచనం కృతం చేచ్ఛిన్నమూలా గుల్మా న విదహ్యంతే; ఛిన్నమూలా ఇతి చ్ఛిన్నశోణితా ఇత్యర్థః| ఛిన్నమూలత్వమేవ స్ఫోరయతి- రక్తం హీత్యాది| వ్యమ్లతాం విదాహం| తచ్చ నాస్తీతి శోణితమవసేకాన్నాస్తీత్యర్థః| తస్య రక్తస్యాభావాద్రుగపి నాస్తి||36-37||
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
హృతదోషం పరిమ్లానం జాంగలైస్తర్పితం రసైః| సమాశ్వస్తం సశేషార్తిం సర్పిరభ్యాసయేత్ పునః||38||
हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः| समाश्वस्तं सशेषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः||३८||
🔊 Audio coming soon
హృతదోషమితి శోణితావసేకేన హృతదోషం, పరిమ్లానమితి క్షీణకాయం||38||
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
రక్తపిత్తాతివృద్ధత్వాత్ క్రియామనుపలభ్య చ| యది గుల్మో విదహ్యేత శస్త్రం తత్ర భిషగ్జితం||39||
रक्तपित्तातिवृद्धत्वात् क्रियामनुपलभ्य च| यदि गुल्मो विदह्येत शस्त्रं तत्र भिषग्जितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
క్రియామితి శోణితావసేకరూపాం క్రియాం| విదహ్యేత పచ్యతే||39||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
గురుః కఠినసంస్థానో గూఢమాంసాంతరాశ్రయః| అవివర్ణః స్థిరశ్చైవ హ్యపక్వో గుల్మ ఉచ్యతే||40||
गुरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसान्तराश्रयः| अविवर्णः स्थिरश्चैव ह्यपक्वो गुल्म उच्यते||४०||
🔊 Audio coming soon
గురుః కఠినేత్యాదినాఽపక్వపచ్యమానపక్వగుల్మలక్షణమాహ| గూఢమాంసశ్చాసౌ అంతరాశ్రయశ్చేతి గూఢమాంసాంతరాశ్రయః| స్థిర ఇతి ఉన్నతః||40||
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
దాహశూలార్తిసంక్షోభస్వప్ననాశారతిజ్వరైః| విదహ్యమానం జానీయాద్గుల్మం తముపనాహయేత్||41||
दाहशूलार्तिसङ्क्षोभस्वप्ननाशारतिज्वरैः| विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
తముపనాహయేదితి ఉష్ణద్రవ్యకృతం లేపం పాచనార్థం దద్యాదిత్యర్థః||41||
Adhikarana 23 (42-45) · Śloka 45
విదాహలక్షణే గుల్మే బహిస్తుంగే సమున్నతే| శ్యావే సరక్తపర్యంతే సంస్పర్శే బస్తిసన్నిభే||42|| నిపీడితోన్నతే స్తబ్ధే సుప్తే తత్పార్శ్వపీడనాత్| తత్రైవ పిండితే శూలే సంపక్వం గుల్మమాదిశేత్||43|| తత్ర ధాన్వంతరీయాణామధికారః క్రియావిధౌ| వైద్యానాం కృతయోగ్యానాం వ్యధశోధనరోపణే||44|| అంతర్భాగస్య చాప్యేతత్ పచ్యమానస్య లక్షణం| హృత్క్రోడశూనతాఽంతఃస్థే బహిఃస్థే పార్శ్వనిర్గతిః||45||
विदाहलक्षणे गुल्मे बहिस्तुङ्गे समुन्नते| श्यावे सरक्तपर्यन्ते संस्पर्शे बस्तिसन्निभे||४२|| निपीडितोन्नते स्तब्धे सुप्ते तत्पार्श्वपीडनात्| तत्रैव पिण्डिते शूले सम्पक्वं गुल्ममादिशेत्||४३|| तत्र धान्वन्तरीयाणामधिकारः क्रियाविधौ| वैद्यानां कृतयोग्यानां व्यधशोधनरोपणे||४४|| अन्तर्भागस्य चाप्येतत् पच्यमानस्य लक्षणम्| हृत्क्रोडशूनताऽन्तःस्थे बहिःस्थे पार्श्वनिर्गतिः||४५||
🔊 Audio coming soon
విదాహలక్షణే ఇతి దాహాదిష్విత్యర్థః| బహిస్తుంగే ఇతి బాహ్యత ఉన్నతే| సమున్నతే ఇతి సమత్వేనోన్నతే, న నిమ్నోచ్చవిభాగేన| నిపీడితానంతరమున్నతే నిపీడితోన్నతే| స్తబ్ధే ఇతి వర్తులే| సుప్తే ఇతి మందవేదనే ఇత్యర్థః| ధాన్వంతరీయాణామితి ధన్వంతరితంత్రాధ్యాయినాం శల్యవిదామిత్యర్థః| కృతా శస్త్రకర్మణి యోగ్యా యైస్తే కృతయోగ్యాః| గుల్మస్య చ పాకః సుశ్రుతే నిషిద్ధః- “స యస్మాదాత్మని చయం గచ్ఛత్యప్స్వివ బుద్బుదః| అంతఃసరతి యస్మాచ్చ న పాకముప్నయాత్యతః” (ఉ.తం.అ.42) ఇతి; తథాఽపీహ కృతవాస్తుపరిగ్రహస్య గుల్మస్య పాక ఉచ్యతే, యస్తు అకృతవాస్తుపరిగ్రహః స న పచ్యత ఇతీహాప్యనుమతం; యస్తు కృతవాస్తుపరిగ్రహతయా పచ్యత ఇతి ఉచ్యతే తస్య విద్రధిత్వేన పాకో జాయత ఇతి సంజ్ఞామాత్రేణ విసంవాదః| అంతర్భాగస్యేతి కోష్ఠమధ్యస్థితస్య| యద్యపి సర్వ ఏవ గుల్మః కోష్ఠస్థస్తథాఽపీహ యో బహిరున్నతశ్చితో న భవతి స ఇహ తత్స్థోఽభిప్రేతః| హృత్క్రోడశూనతాఽంతఃస్థే ఇతి అంతఃస్థపాకే హృత్క్రోడస్య శూనతా భవతి; బహిఃస్థే పార్శ్వనిర్గతిః, పార్శ్వనిర్గతిర్గుల్మ ఏవ దృశ్యతే| కేచిత్తు శ్లోకమేనం న పఠంతి||42-45||
Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48
పక్వః స్రోతాంసి సంక్లేద్య వ్రజత్యూర్ధ్వమధోఽపి వా| స్వయంప్రవృత్తం తం దోషముపేక్షేత హితాశనైః ||46|| దశాహం ద్వాదశాహం వా రక్షన్ భిషగుపద్రవాన్| అత ఊర్ధ్వం హితం పానం సర్పిషః సవిశోధనం||47|| శుద్ధస్య తిక్తం సక్షౌద్రం ప్రయోగే సర్పిరిష్యతే|48|
पक्वः स्रोतांसि सङ्क्लेद्य व्रजत्यूर्ध्वमधोऽपि वा| स्वयम्प्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशनैः ||४६|| दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन् भिषगुपद्रवान्| अत ऊर्ध्वं हितं पानं सर्पिषः सविशोधनम्||४७|| शुद्धस्य तिक्तं सक्षौद्रं प्रयोगे सर्पिरिष्यते|४८|
🔊 Audio coming soon
వ్రజత్యూర్ధ్వమితి సశబ్దేనాంతఃస్థేనాభిప్రేతః| ఉపేక్షేత హితాశనైరితి హితాశనస్తిష్ఠేత్ న కించిద్భేషజం కుర్యాత్| రక్షన్నుపద్రవానితి ఉపద్రవేభ్యో జ్వరాదిభ్యో రక్షన్నిత్యర్థః| సవిశోధనమితి విశేషేణ శోధనం సర్పిఃపానం| తిక్తమితి తిక్తద్రవ్యసాధితం||46-47||-
Adhikarana 25 (48-55) · Śloka 56
శీతలైర్గురుభిః స్నిగ్ధైర్గుల్మే జాతే కఫాత్మకే||48|| అవమ్యస్యాల్పకాయాగ్నేః కుర్యాల్లంఘనమాదితః| మందోఽగ్నిర్వేదనా మందా గురుస్తిమితకోష్ఠతా||49|| సోత్క్లేశా చారుచిర్యస్య స గుల్మీ వమనోపగః| ఉష్ణైరేవోపచర్యశ్చ కృతే వమనలంఘనే||50|| యోజ్యశ్చాహారసంసర్గో భేషజైః కటుతిక్తకైః| సానాహం సవిబంధం చ గుల్మం కఠినమున్నతం||51|| దృష్ట్వాఽఽదౌ స్వేదయేద్యుక్త్యా స్విన్నం చ విలయేద్భిషక్| లంఘనోల్లేఖనే స్వేదే కృతేఽగ్నౌ సంప్రధుక్షితే||52|| కఫగుల్మీ పిబేత్ కాలే సక్షారకటుకం ఘృతం| స్థానాదపసృతం జ్ఞాత్వా కఫగుల్మం విరేచనైః||53|| సస్నేహైర్బస్తిభిర్వాఽపి శోధయేద్దాశమూలికైః| మందేఽగ్నావనిలే మూఢే జ్ఞాత్వా సస్నేహమాశయం||54|| గుటికాచూర్ణనిర్యూహాః ప్రయోజ్యాః కఫగుల్మినాం| కృతమూలం మహావాస్తుం కఠినం స్తిమితం గురుం||55|| జయేత్కఫకృతం గుల్మం క్షారారిష్టాగ్నికర్మభిః|56|
शीतलैर्गुरुभिः स्निग्धैर्गुल्मे जाते कफात्मके||४८|| अवम्यस्याल्पकायाग्नेः कुर्याल्लङ्घनमादितः| मन्दोऽग्निर्वेदना मन्दा गुरुस्तिमितकोष्ठता||४९|| सोत्क्लेशा चारुचिर्यस्य स गुल्मी वमनोपगः| उष्णैरेवोपचर्यश्च कृते वमनलङ्घने||५०|| योज्यश्चाहारसंसर्गो भेषजैः कटुतिक्तकैः| सानाहं सविबन्धं च गुल्मं कठिनमुन्नतम्||५१|| दृष्ट्वाऽऽदौ स्वेदयेद्युक्त्या स्विन्नं च विलयेद्भिषक्| लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृतेऽग्नौ सम्प्रधुक्षिते||५२|| कफगुल्मी पिबेत् काले सक्षारकटुकं घृतम्| स्थानादपसृतं ज्ञात्वा कफगुल्मं विरेचनैः||५३|| सस्नेहैर्बस्तिभिर्वाऽपि शोधयेद्दाशमूलिकैः| मन्देऽग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम्||५४|| गुटिकाचूर्णनिर्यूहाः प्रयोज्याः कफगुल्मिनाम्| कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्||५५|| जयेत्कफकृतं गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः|५६|
🔊 Audio coming soon
శీతలైరిత్యాదినా కఫగుల్మమనుసృత్య చికిత్సాక్రమమాహ| సక్షారకటుకమితి క్షారకటుద్రవ్యసాధితం| అపసృతమితి చలితం| దాశమూలికైరితి దశమూలకృతబస్తయో బస్తిసూత్రీయే (సి.అ.3) వక్తవ్యాః| మూఢే ఇతి సమ్మూర్చ్ఛితే, ఆవృతే ఇతి యావత్| గుటికాచూర్ణనిర్యూహా ఇతి వక్తవ్యా గుటికాదయః| క్షారారిష్టాగ్నికర్మభిరిత్యత్ర క్షారస్యాత్రాప్రస్తుతయా శల్యతంత్రే ఏవ తావద్విస్తరేణాభిధానం, అత్రాపి చ గ్రహణ్యధ్యాయే క్షారా వక్తవ్యాః; అగ్నికర్మాత్రాపి సంక్షేపేణ గుల్మస్థానే వక్తవ్యం, పరాధికారే విస్తారానభిధానాత్||48-55||-
Adhikarana 26 (56-59) · Śloka 60
దోషప్రకృతిగుల్మర్తుయోగం బుద్ధ్వా కఫోల్బణే||56|| బలదోషప్రమాణజ్ఞః క్షారం గుల్మే ప్రయోజయేత్| ఏకాంతరం ద్వ్యంతరం వా త్ర్యహం విశ్రమ్య వా పునః||57|| శరీరబలదోషాణాం వృద్ధిక్షపణకోవిదః| శ్లేష్మాణం మధురం స్నిగ్ధం మాంసక్షీరఘృతాశినః||58|| ఛిత్త్వా ఛిత్త్వాఽఽశయాత్ క్షారః క్షరత్వాత క్షారయత్యధః| మందేఽగ్నావరుచౌ సాత్మ్యే మద్యే సస్నేహమశ్నతాం||59|| ప్రయోజ్యా మార్గశుద్ధ్యర్థమరిష్టాః కఫగుల్మినాం|60|
दोषप्रकृतिगुल्मर्तुयोगं बुद्ध्वा कफोल्बणे||५६|| बलदोषप्रमाणज्ञः क्षारं गुल्मे प्रयोजयेत्| एकान्तरं द्व्यन्तरं वा त्र्यहं विश्रम्य वा पुनः||५७|| शरीरबलदोषाणां वृद्धिक्षपणकोविदः| श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं मांसक्षीरघृताशिनः||५८|| छित्त्वा छित्त्वाऽऽशयात् क्षारः क्षरत्वात क्षारयत्यधः| मन्देऽग्नावरुचौ सात्म्ये मद्ये सस्नेहमश्नताम्||५९|| प्रयोज्या मार्गशुद्ध्यर्थमरिष्टाः कफगुल्मिनाम्|६०|
🔊 Audio coming soon
క్షారస్య మహాత్యయత్వేన దోషాదిజ్ఞానపూర్వికామంతరాఽంతరా ప్రవృత్తిమాహ- దోషేత్యాది| తత్ర క్షారానుగుణో దోషః కఫః, ప్రకృతిః శ్లైష్మికీ, గుల్మశ్చ స్థిరః, ఋతుర్హేమంతః శిశిరో వా| ఏకాంతరమిత్యాది| దోషాదిషు సర్వేషు క్షారానుగుణేష్వేకాంతరం విశ్రమ్య, అన్యతమానుగుణ్యే ద్వ్యంతరం త్ర్యహం వా విశ్రమ్య; బలదోషాపేక్షయా వా వికల్పః| శరీరబలదోషాణాం వృద్ధిక్షపణకోవిద ఇతి శరీరబలవృద్ధౌ దోషస్య చ క్షపణే పండితః| మాంసక్షీరఘృతాశిన ఇత్యనేన మాంసాదిభోజనేన క్షారప్రయోగే శరీరబలరక్షా కర్తవ్యేతి దర్శయతి||56-59||-
Adhikarana 27 (60-63) · Śloka 64
లంఘనోల్లేఖనైః స్వేదైః సర్పిఃపానైర్విరేచనైః||60|| బస్తిభిర్గుటికాచూర్ణక్షారారిష్టగణైరపి| శ్లైష్మికః కృతమూలత్వాద్యస్య గుల్మో న శామ్యతి||61|| తస్య దాహో హృతే రక్తే శరలోహాదిభిర్హితః| ఔష్ణ్యాత్తైక్ష్ణ్యాచ్చ శమయేదగ్నిర్గుల్మే కఫానిలౌ||62|| తయోః శమాచ్చ సంఘాతో గుల్మస్య వినివర్తతే| దాహే ధాన్వంతరీయాణామత్రాపి భిషజాం బలం||63|| క్షారప్రయోగే భిషజాం క్షారతంత్రవిదాం బలం|64|
लङ्घनोल्लेखनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः||६०|| बस्तिभिर्गुटिकाचूर्णक्षारारिष्टगणैरपि| श्लैष्मिकः कृतमूलत्वाद्यस्य गुल्मो न शाम्यति||६१|| तस्य दाहो हृते रक्ते शरलोहादिभिर्हितः| औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याच्च शमयेदग्निर्गुल्मे कफानिलौ||६२|| तयोः शमाच्च सङ्घातो गुल्मस्य विनिवर्तते| दाहे धान्वन्तरीयाणामत्रापि भिषजां बलम्||६३|| क्षारप्रयोगे भिषजां क्षारतन्त्रविदां बलम्|६४|
🔊 Audio coming soon
శరలోహాదిభిరిత్యనేన రూక్షదాహం దర్శయతి| దాహశ్చ గుల్మదేశే ఏవ కర్తవ్యః| దాహక్షారయోః పరాధికారత్వేన పరబలస్యాభిప్రేయస్త్వం, తేన తత్పరేణైవ దాహక్షారయోగమాహ- దాహ ఇత్యాది| క్షారతంత్రస్యాష్టాంగే పృథగనభిధానాచ్ఛల్యతంత్రమేవానుశస్త్రక్షారవిధాయకం క్షారతంత్రముచ్యతే||60-63||-
Adhikarana 28 (64) · Śloka 64
వ్యామిశ్రదోషే వ్యామిశ్ర ఏష ఏవ క్రియాక్రమః||64||
व्यामिश्रदोषे व्यामिश्र एष एव क्रियाक्रमः||६४||
🔊 Audio coming soon
వ్యామిశ్రదోషే ఇతి సంసర్గజే సన్నిపాతజే చ వ్యామిశ్రః||64||
Adhikarana 29 (65) · Śloka 65
సిద్ధానతః ప్రవక్ష్యామి యోగాన్ గుల్మనిబర్హణాన్| త్ర్యూషణత్రిఫలాధాన్యవిడంగచవ్యచిత్రకైః||65|| కల్కీకృతైర్ఘృతం సిద్ధం సక్షీరం వాతగుల్మనుత్| ఇతి త్ర్యూషణాదిఘృతం|
सिद्धानतः प्रवक्ष्यामि योगान् गुल्मनिबर्हणान्| त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः||६५|| कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत्| इति त्र्यूषणादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సిద్ధాన్ యోగానాహ- సిద్ధానిత్యాది| సిద్ధానితి వక్ష్యమాణయోగస్తుతిః శిష్యప్రవర్తికా| త్ర్యూషణాద్యే ద్రవాంతరానభిధానాత్ క్షీరమేవ చతుర్గుణం భవతి||65||-
Adhikarana 30 (66-68) · Śloka 68
ఏత ఏవ చ కల్కాః స్యుః కషాయః పాంచమూలికః ||66|| ద్విపంచమూలికో వాఽపి తద్ఘృతం గుల్మనుత్ పరం| ఇతి త్ర్యూషణాదిఘృతమపరం| (షట్పలం వా పిబేత్ సర్పిర్యదుక్తం రాజయక్ష్మణి)||67|| ప్రసన్నయా వా క్షీరార్థం సురయా దాడిమేన వా| దధ్నః సరేణ వా కార్యం ఘృతం మారుతగుల్మనుత్||68||
एत एव च कल्काः स्युः कषायः पाञ्चमूलिकः ||६६|| द्विपञ्चमूलिको वाऽपि तद्घृतं गुल्मनुत् परम्| इति त्र्यूषणादिघृतमपरम्| (षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि)||६७|| प्रसन्नया वा क्षीरार्थं सुरया दाडिमेन वा| दध्नः सरेण वा कार्यं घृतं मारुतगुल्मनुत्||६८||
🔊 Audio coming soon
ఏత ఏవేతి త్ర్యూషణేత్యాద్యుక్తాః| ప్రసన్నా మద్యవిశేషః| క్షీరార్థమితి క్షీరస్థానే ప్రసన్నా దేయా, ఏవం స్వరసాదిభిరపి క్షీరార్థో వ్యాఖ్యేయః||66-68||
Adhikarana 31 (69-70) · Śloka 70
హింగుసౌవర్చలాజాజీబిడదాడిమదీప్యకైః| పుష్కరవ్యోషధన్యాకవేతసక్షారచిత్రకైః||69|| శటీవచాజగంధైలాసురసైశ్చ విపాచితం| శూలానాహహరం సర్పిర్దధ్నా చానిలగుల్మినాం||70|| ఇతి హింగుసౌవర్చలాద్యం ఘృతం|
हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडदाडिमदीप्यकैः| पुष्करव्योषधन्याकवेतसक्षारचित्रकैः||६९|| शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम्| शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम्||७०|| इति हिङ्गुसौवर्चलाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
హింగ్వాద్యే హింగ్వాదీనాం కల్కః; దధి చతుర్గుణం, ద్రవత్వాత్||69-70||
Adhikarana 32 (71-73) · Śloka 73
హపుషావ్యోషపృథ్వీకాచవ్యచిత్రకసైంధవైః| సాజాజీపిప్పలీమూలదీప్యకైర్విపచేద్ఘృతం||71|| సకోలమూలకరసం సక్షీరదధిదాడిమం| తత్ పరం వాతగుల్మఘ్నం శూలానాహవిమోక్షణం||72|| యోన్యర్శోగ్రహణీదోషశ్వాసకాసారుచిజ్వరాన్| బస్తిహృత్పార్శ్వశూలం చ ఘృతమేతద్వ్యపోహతి||73|| ఇతి హపుషాద్యం ఘృతం|
हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः| साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम्||७१|| सकोलमूलकरसं सक्षीरदधिदाडिमम्| तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविमोक्षणम्||७२|| योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान्| बस्तिहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति||७३|| इति हपुषाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
హపుషాదికల్కః, కోలరసాదీని పంచద్రవాణి స్నేహసమాని, “పంచప్రభృతి యత్ర స్యుర్ద్రవాణి స్నేహసంవిధౌ| తత్ర స్నేహసమాని” ఇతి వచనాత్; దాడిమస్యాపి రసాంతరసాన్నిధ్యాద్ద్రవ ఏవ గ్రాహ్యః; ఉక్తం హి విశ్వామిత్రే- “పృథ్వీకాజీరకవ్యోషహపుషాజాజిసైంధవైః| సచవ్యపిప్పలీమూలర్వహ్నిదీప్యకసంయుతైః|| దాడిమకోలమూలానాం రసే దధ్ని పయస్యపి| సిద్ధం ఘృతం జయేద్గుల్మం వహ్నిసందీపనం పరం” ఇతి||71-73||
Adhikarana 33 (74-75) · Śloka 75
పిప్పల్యా పిచురధ్యర్ధో దాడిమాద్ద్విపలం పలం| ధాన్యాత్పంచ ఘృతాచ్ఛుంఠ్యాః కర్షః క్షీరం చతుర్గుణం||74|| సిద్ధమేతైర్ఘృతం సద్యో వాతగుల్మం వ్యపోహతి| యోనిశూలం శిరఃశూలమర్శాంసి విషమజ్వరం||75|| ఇతి పిప్పల్యాద్యం ఘృతం|
पिप्पल्या पिचुरध्यर्धो दाडिमाद्द्विपलं पलम्| धान्यात्पञ्च घृताच्छुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम्||७४|| सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो वातगुल्मं व्यपोहति| योनिशूलं शिरःशूलमर्शांसि विषमज्वरम्||७५|| इति पिप्पल्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
పిచుః కర్షః, తేనాధ్యర్ధపిచురితి సార్ధః కర్షః| అత్ర చ ఘృతే క్ల్కభూయస్త్వం భవన్నపి కల్పనీయం, వచనాదేవ| ఉక్తం హి న్యాయవిద్భిః- “నిర్దేశః శ్రూయతే నూనం ద్రవ్యాణాం యత్ర యాదృశః| తస్మిన్ స సంవిధాతవ్యః శబ్దాభావే ప్రసిద్ధితః” ఇతి| అత్ర పునర్ఘృతం సిద్ధమితి పిప్పల్యాదీనాం లేహత్వేన ప్రయోగనిరాసార్థం ఘృతసాధనార్థం చోక్తం||74-75||
Adhikarana 34 (76-78) · Śloka 78
ఘృతానామౌషధగణా య ఏతే పరికీర్తితాః| తే చూర్ణయోగా వర్త్యస్తాః కషాయాస్తే చ గుల్మినాం||76|| కోలదాడిమఘర్మాంబుసురామండామ్లకాంజికైః| శూలానాహహరీ పేయా బీజపూరరసేన వా||77|| చూర్ణాని మాతులుంగస్య భావితాని రసేన వా| కుర్యాద్వర్తీః సగుటికా గుల్మానాహార్తిశాంతయే||78||
घृतानामौषधगणा य एते परिकीर्तिताः| ते चूर्णयोगा वर्त्यस्ताः कषायास्ते च गुल्मिनाम्||७६|| कोलदाडिमघर्माम्बुसुरामण्डाम्लकाञ्जिकैः| शूलानाहहरी पेया बीजपूररसेन वा||७७|| चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि रसेन वा| कुर्याद्वर्तीः सगुटिका गुल्मानाहार्तिशान्तये||७८||
🔊 Audio coming soon
ఘృతోక్తభేషజానాం చూర్ణాదిష్వపి ప్రయోగమాహ- ఘృతానామిత్యాది| వర్త్య ఇతి ఫలవర్త్యః| ఉక్తద్రవ్యాణాం చూర్ణత్వే కృతేఽనుపానార్థం ద్రవాణ్యాహ- కోలేత్యాది| కషాయకరణపక్షే విశేషవిధానానుక్తేః సామాన్యవిధినైవ కషాయకరణం జ్ఞేయం||76-78||
Adhikarana 35 (79-84) · Śloka 84
హింగు త్రికటుకం పాఠాం హపుషామభయాం శటీం| అజమోదాజగంధే చ తింతిడీకామ్లవేతసౌ||79|| దాడిమం పుష్కరం ధాన్యమజాజీం చిత్రకం వచాం| ద్వౌ క్షారౌ లవణే ద్వే చ చవ్యం చైకత్ర చూర్ణయేత్||80|| చూర్ణమేతత్ ప్రయోక్తవ్యమన్నపానేష్వనత్యయం| ప్రాగ్భక్తమథవా పేయం మద్యేనోష్ణోదకేన వా||81|| పార్శ్వహృద్బస్తిశూలేషు గుల్మే వాతకఫాత్మకే| ఆనాహే మూత్రకృచ్ఛ్రే చ శూలే చ గుదయోనిజే ||82|| గ్రహణ్యర్శోవికారేషు ప్లీహ్ని పాండ్వామయేఽరుచౌ| ఉరోవిబంధే హిక్కాయాం కాసే శ్వాసే గలగ్రహే||83|| భావితం మాతులుంగస్య చూర్ణమేతద్రసేన వా| బహుశో గుటికాః కార్యాః కార్ముకాః స్యుస్తతోఽధికం||84|| ఇతి హింగ్వాదిచూర్ణం గుటికా చ|
हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शटीम्| अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ||७९|| दाडिमं पुष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम्| द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्||८०|| चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमन्नपानेष्वनत्ययम्| प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा||८१|| पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके| आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे ||८२|| ग्रहण्यर्शोविकारेषु प्लीह्नि पाण्ड्वामयेऽरुचौ| उरोविबन्धे हिक्कायां कासे श्वासे गलग्रहे||८३|| भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा| बहुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततोऽधिकम्||८४|| इति हिङ्ग्वादिचूर्णं गुटिका च|
🔊 Audio coming soon
హింగ్వాదౌ అజమోదాదీని ఖ్యాతాని| ద్వౌ క్షారౌ సర్జికాయావశూకజౌ| ప్రాగ్భక్తమితి భోజనస్య ప్రాక్; పరిణామేన వా యథా భోజనాత్ ప్రత్యాసన్నం భవతి| బహుశ ఇతి సప్తాహం, “సప్తాహం తేన భావనా” ఇతి వచనాత్| కార్ముకా ఇతి కర్మణి సమర్థాః||79-84||
Adhikarana 36 (85-93) · Śloka 93
మాతులుంగరసో హింగు దాడిమం బిడసైంధవే| సురామండేన పాతవ్యం వాతగుల్మరుజాపహం||85|| శటీపుష్కరహింగ్వమ్లవేతసక్షారచిత్రకాన్| ధాన్యకం చ యవానీం చ విడంగం సైంధవం వచాం||86|| సచవ్యపిప్పలీమూలామజగంధాం సదాడిమాం| అజాజీం చాజమోదాం చ చూర్ణం కృత్వా ప్రయోజయేత్||87|| రసేన మాతులుంగస్య మధుశుక్తేన వా పునః| భావితం గుటికాం కృత్వా సుపిష్టాం కోలసమ్మితాం||88|| గుల్మం ప్లీహానమానాహం శ్వాసం కాసమరోచకం| హిక్కాం హృద్రోగమర్శాంసి వివిధాం శిరసో రుజం||89|| పాండ్వామయం కఫోత్క్లేశం సర్వజాం చ ప్రవాహికాం| పార్శ్వహృద్బస్తిశూలం చ గుటికైషా వ్యపోహతి||90|| నాగరార్ధపలం పిష్ట్వా ద్వే పలే లుంచితస్య చ| తిలస్యైకం గుడపలం క్షీరేణోష్ణేన నా పిబేత్||91|| వాతగుల్మముదావర్తం యోనిశూలం చ నాశయేత్| పిబేదేరండజం తైలం వారుణీమండమిశ్రితం||92|| తదేవ తైలం పయసా వాతగుల్మీ పిబేన్నరః| శ్లేష్మణ్యనుబలే పూర్వం హితం పిత్తానుగే పరం||93||
मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवे| सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्||८५|| शटीपुष्करहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारचित्रकान्| धान्यकं च यवानीं च विडङ्गं सैन्धवं वचाम्||८६|| सचव्यपिप्पलीमूलामजगन्धां सदाडिमाम्| अजाजीं चाजमोदां च चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्||८७|| रसेन मातुलुङ्गस्य मधुशुक्तेन वा पुनः| भावितं गुटिकां कृत्वा सुपिष्टां कोलसम्मिताम्||८८|| गुल्मं प्लीहानमानाहं श्वासं कासमरोचकम्| हिक्कां हृद्रोगमर्शांसि विविधां शिरसो रुजम्||८९|| पाण्ड्वामयं कफोत्क्लेशं सर्वजां च प्रवाहिकाम्| पार्श्वहृद्बस्तिशूलं च गुटिकैषा व्यपोहति||९०|| नागरार्धपलं पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च| तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन ना पिबेत्||९१|| वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत्| पिबेदेरण्डजं तैलं वारुणीमण्डमिश्रितम्||९२|| तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः| श्लेष्मण्यनुबले पूर्वं हितं पित्तानुगे परम्||९३||
🔊 Audio coming soon
లుంచితస్యేతి నిస్తుషీకృతస్య| అత్ర చౌషధయోగో వ్యాధిమహిమ్నైవ భవతీతి జ్ఞేయం| పూర్వమితి పూర్వయోగోక్తమేరండతైలం| పరమితి ఉత్తరయోగోక్తమేరండతైలం పయోయుక్తం పాయయేదిత్యర్థః||85-93||
Adhikarana 37 (94-95) · Śloka 95
సాధయేచ్ఛుద్ధశుష్కస్య లశునస్య చతుష్పలం| క్షీరోదకేఽష్టగుణితే క్షీరశేషం చ నా పిబేత్||94|| వాతగుల్మముదావర్తం గృధ్రసీం విషమజ్వరం| హృద్రోగం విద్రధిం శోథం సాధయత్యాశు తత్పయః||95|| ఇతి లశునక్షీరం|
साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्| क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च ना पिबेत्||९४|| वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्| हृद्रोगं विद्रधिं शोथं साधयत्याशु तत्पयः||९५|| इति लशुनक्षीरम्|
🔊 Audio coming soon
సాధయేదిత్యాదౌ శుద్ధశుష్కస్య నిస్తుషీకృతస్య ఆపూర్ణవీర్యస్య చ క్షీరోదకేఽష్టగుణితే ఇత్యత్ర “భాగేఽనుక్తే సమానం” ఇతి వచనాత్ క్షీరం చతుర్గుణం (షోడశపలాని) జలం చ చతుర్గుణమితి మిలిత్వాఽష్టగుణితం క్షీరావశిష్టం సాధయేత్; గుల్మస్య బహుభేషజసాధ్యతయా షోడశపలక్షీరమానం న దోషావహం భవతి| క్షీరరసోనయోశ్చ యద్యపి సహోపయోగో విరుద్ధః, తథాఽపి వ్యాధిమహిమ్నా మహర్షివచనాదవివాదః||94-95||
Adhikarana 38 (96) · Śloka 96
తైలం ప్రసన్నా గోమూత్రమారనాలం యవాగ్రజం| గుల్మం జఠరమానాహం పీతమేకత్ర సాధయేత్||96|| ఇతి తైలపంచకం|
तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजम्| गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत्||९६|| इति तैलपञ्चकम्|
🔊 Audio coming soon
తైలం ప్రసన్నేత్యాదౌ యౌగికత్వాజ్జతూకర్ణసంవాదాచ్చైరండతైలం జ్ఞేయం| ఉక్తం హి- “ఆరనాలమూత్రక్షారైః సంయోజ్య తైలమైరండం” ఇత్యాది||96||
Adhikarana 39 (97) · Śloka 97
పంచమూలీకషాయేణ సక్షారేణ శిలాజతు| పిబేత్తస్య ప్రయోగేణ వాతగుల్మాత్ ప్రముచ్యతే||97|| ఇతి శిలాజతుప్రయోగః|
पञ्चमूलीकषायेण सक्षारेण शिलाजतु| पिबेत्तस्य प्रयोगेण वातगुल्मात् प्रमुच्यते||९७|| इति शिलाजतुप्रयोगः|
🔊 Audio coming soon
పంచమూలీత్యత్ర ప్రథమకల్పనయా శాలపర్ణ్యాదిపంచమూలీగ్రహణం జ్ఞేయం||97||
Adhikarana 40 (98) · Śloka 98
వాట్యం పిప్పలీయూషేణ మూలకానాం రసేన వా| భుక్త్వా స్నిగ్ధముదావర్తాద్వాతగుల్మాద్విముచ్యతే||98||
वाट्यं पिप्पलीयूषेण मूलकानां रसेन वा| भुक्त्वा स्निग्धमुदावर्ताद्वातगुल्माद्विमुच्यते||९८||
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీప్రధానో యూషః పిప్పలీయూషః||98||
Adhikarana 41 (99-101) · Śloka 102
శూలానాహవిబంధార్తం స్వేదయేద్వాతగుల్మినం| స్వేదైః స్వేదవిధావుక్తైర్నాడీప్రస్తరసంకరైః||99|| బస్తికర్మ పరం విద్యాద్గుల్మఘ్నం తద్ధి మారుతం| స్వే స్థానే ప్రథమం జిత్వా సద్యో గుల్మమపోహతి||100|| తస్మాదభీక్ష్ణశో గుల్మా నిరూహైః సానువాసనైః| ప్రయుజ్యమానైః శామ్యంతి వాతపిత్తకఫాత్మకాః||101|| గుల్మఘ్నా వివిధా దిష్టాః సిద్ధాః సిద్ధిషు బస్తయః|102|
शूलानाहविबन्धार्तं स्वेदयेद्वातगुल्मिनम्| स्वेदैः स्वेदविधावुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||९९|| बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं तद्धि मारुतम्| स्वे स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति||१००|| तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः| प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः||१०१|| गुल्मघ्ना विविधा दिष्टाः सिद्धाः सिद्धिषु बस्तयः|१०२|
🔊 Audio coming soon
నాడీప్రస్తరసంకరైరిత్యనేన గుల్మే స్వేదాంతరస్యాయౌగికత్వం సూచయతి||99-101||-
Adhikarana 42 (102-104) · Śloka 104
గుల్మఘ్నాని చ తైలాని వక్ష్యంతే వాతరోగికే||102|| తాని మారుతజే గుల్మే పానాభ్యంగానువాసనైః| ప్రయుక్తాన్యాశు సిధ్యంతి తైలం హ్యనిలజిత్పరం ||103|| నీలినీచూర్ణసంయుక్తం పూర్వోక్తం ఘృతమేవ| సమలాయ ప్రదాతవ్యం శోధనం వాతగుల్మినే||104||
गुल्मघ्नानि च तैलानि वक्ष्यन्ते वातरोगिके||१०२|| तानि मारुतजे गुल्मे पानाभ्यङ्गानुवासनैः| प्रयुक्तान्याशु सिध्यन्ति तैलं ह्यनिलजित्परम् ||१०३|| नीलिनीचूर्णसंयुक्तं पूर्वोक्तं घृतमेव| समलाय प्रदातव्यं शोधनं वातगुल्मिने||१०४||
🔊 Audio coming soon
ఆశు సిధ్యంతీతి శీఘ్రం గుల్మం జయంతి| తత్ర హేతుమాహ- తైలం హ్యనిలజిత్ పరమితి; యస్మాత్తైలం వాతజిత్ తస్మాద్వాతగుల్మం వాతవికారం శీఘ్రం జయతి| అన్యే తు తైలం త్వనిలజిత్వరం నీలినీచూర్ణసంయుక్తం సమలాయ దాతవ్యం, తథా పూర్వోక్తం చ త్ర్యూషణాద్యం ఘృతం నీలినీచూర్ణసంయుక్తం దాతవ్యమితి యోజయంతి| ప్రథమవ్యాఖ్యానే తు ఘృతమేవేత్యనేన పూర్వోక్తత్ర్యూషణఘృతాదికం నీలినీచూర్ణసంయుక్తం దేయమిత్యర్థో జ్ఞేయః||102-104||
Adhikarana 43 (105-109) · Śloka 109
నీలినీత్రివృతాదంతీపథ్యాకంపిల్లకైః సహ| శోధనార్థం ఘృతం దేయం సబిడక్షారనాగరం||105|| నీలినీం త్రిఫలాం రాస్నాం బలాం కటుకరోహిణీం| పచేద్విడంగం వ్యాఘ్రీం చ పలికాని జలాఢకే||106|| తేన పాదావశేషేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| దధ్నః ప్రస్థేన సంయోజ్య సుధాక్షీరపలేన చ||107|| తతో ఘృతపలం దద్యాద్యవాగూమండమిశ్రితం| జీర్ణే సమ్యగ్విరిక్తం చ భోజయేద్రసభోజనం||108|| గుల్మకుష్ఠోదరవ్యంగశోఫపాండ్వామయజ్వరాన్| శ్విత్రం ప్లీహానమున్మాదం ఘృతమేతద్వ్యపోహతి||109|| ఇతి నీలిన్యాద్యం ఘృతం|
नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह| शोधनार्थं घृतं देयं सबिडक्षारनागरम्||१०५|| नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्| पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके||१०६|| तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च||१०७|| ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्| जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम्||१०८|| गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान्| श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं घृतमेतद्व्यपोहति||१०९|| इति नीलिन्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
నీలినీత్యాదౌ కల్కో న శ్రూయతే, కల్కాభావే చ పాకజ్ఞానం నాస్తి, పాకస్య హి మృద్వాదినా త్రైవిధ్యముక్తం, తస్మాత్ కల్కానభిధానేఽపి పాకజ్ఞానార్థమపి కల్కో దేయః; స చ క్వాథద్రవ్యైరేవ యోగ్యతయా సాన్నిధ్యాచ్చ దేయ ఇతి వదంతి| మైవం, విచిత్రత్వాద్ఘృతాదిసాధనశక్తేః యథోక్తే యథోక్తమేవ పరం జ్ఞే(దే)యం నత్వనుక్తం కల్పనీయం; కల్పనాయాం చ యుక్తిర్నాస్త్యేవ, యతో వినాఽపి కల్కదానం క్వాథాదిద్రవేణ స్నేహపాకో భవత్యేవ, వినాఽపి కల్కం స్నేహపాకజ్ఞానస్యోక్తత్వాత్; తస్మాదాచార్యేణ యథోక్తం తథైవ కార్యం| అత్ర విరిక్తస్య పేయాదిక్రమమౌత్సర్గికం బాధయిత్వా రసభోజనం ప్రయోగసాత్మ్యత్వాదుచ్యతే; యథా- ఆవర్తకీఘృతవిరిక్తస్య కాంజికకోద్రవాన్నభోజనం (అ. సం. చి. అ. 21)||105-109||
Adhikarana 44 (110-113) · Śloka 113
కుక్కుటాశ్చ మయూరాశ్చ తిత్తిరిక్రౌంచవర్తకాః| శాలయో మదిరా సర్పిర్వాతగుల్మభిషగ్జితం||110|| హితముష్ణం ద్రవం స్నిగ్ధం భోజనం వాతగుల్మినాం| సమండవారుణీపానం పక్వం వా ధాన్యకైర్జలం||111|| మందేఽగ్నౌ వర్ధతే గుల్మో దీప్తే చాగ్నౌ ప్రశామ్యతి| తస్మాన్నా నాతిసౌహిత్యం కుర్యాన్నాతివిలంఘనం||112|| సర్వత్ర గుల్మే ప్రథమం స్నేహస్వేదోపపాదితే| యా క్రియా క్రియతే సిద్ధిం సా యాతి న విరూక్షితే||113||
कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः| शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मभिषग्जितम्||११०|| हितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम्| समण्डवारुणीपानं पक्वं वा धान्यकैर्जलम्||१११|| मन्देऽग्नौ वर्धते गुल्मो दीप्ते चाग्नौ प्रशाम्यति| तस्मान्ना नातिसौहित्यं कुर्यान्नातिविलङ्घनम्||११२|| सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते| या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरूक्षिते||११३||
🔊 Audio coming soon
కుక్కుటేత్యాదినా గుల్మినేఽన్నపానం విధీయతే| అతిసౌహిత్యమతిలంఘనం చోభయోరప్యగ్నివధహేతుతయా వర్జితం| యదుక్తం- “నాభోజనేన కాయాగ్నిర్దీప్యతే నాతిభోజనాత్” (చి.అ.15) ఇత్యాది||110-113||
Adhikarana 45 (114-117) · Śloka 117
భిషగాత్యయికం బుద్ధ్వా పిత్తగుల్మముపాచరేత్| వైరేచనికసిద్ధేన సర్పిషా తిక్తకేన వా||114|| రోహిణీకటుకానింబమధుకత్రిఫలాత్వచః| కర్షాంశాస్త్రాయమాణా చ పటోలత్రివృతోః పలే||115|| ద్వే పలే చ మసూరాణాం సాధ్యమష్టగుణేఽంభసి| శృతాచ్ఛేషం ఘృతసమం సర్పిషశ్చ చతుష్పలం||115|| పిబేత్ సమ్మూర్చ్ఛితం తేన గుల్మః శామ్యతి పైత్తికః| జ్వరస్తృష్ణా చ శూలం చ భ్రమో మూర్చ్ఛాఽరుచిస్తథా||117|| ఇతి రోహిణ్యాద్యం ఘృతం|
भिषगात्ययिकं बुद्ध्वा पित्तगुल्ममुपाचरेत्| वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा तिक्तकेन वा||११४|| रोहिणीकटुकानिम्बमधुकत्रिफलात्वचः| कर्षांशास्त्रायमाणा च पटोलत्रिवृतोः पले||११५|| द्वे पले च मसूराणां साध्यमष्टगुणेऽम्भसि| शृताच्छेषं घृतसमं सर्पिषश्च चतुष्पलम्||११५|| पिबेत् सम्मूर्च्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः| ज्वरस्तृष्णा च शूलं च भ्रमो मूर्च्छाऽरुचिस्तथा||११७|| इति रोहिण्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
రోహిణీ కటుకా కటురోహిణీ| కర్షాంశా ఇతి కర్షప్రమాణాః| పటోలత్రివృతోః పలే ఇతి వచనాత్ ప్రత్యేకం పలం| అష్టగుణే ఇతి ఘృతాదష్టగుణే| ఘృతసమమితి ఘృతం చతుష్పలమత్రోక్తం; తేన క్వాథఘృతాభ్యామష్టపలం పేయం; అష్టపలీ చ మాత్రా గుల్మోక్తత్వాదేవ భవతి| యదుక్తం- “గుల్మినః సర్పదష్టాశ్చ విసర్పోపహతాశ్చ యే| తేషాం మాత్రా వినిర్దిష్టా పలాన్యష్టౌ విశేషతః” ఇతి||114-117||
Adhikarana 46 (118-121) · Śloka 121
జలే దశగుణే సాధ్యం త్రాయమాణాచతుష్పలం| పంచభాగస్థితం పూతం కల్కైః సంయోజ్య కార్షికైః||118|| రోహిణీ కటుకా ముస్తా త్రాయమాణా దురాలభా| కల్కైస్తామలకీవీరాజీవంతీచందనోత్పలైః||119|| రసస్యామలకానాం చ క్షీరస్య చ ఘృతస్య చ| పలాని పృథగష్టాష్టౌ దత్త్వా సమ్యగ్విపాచయేత్||120|| పిత్తరక్తభవం గుల్మం వీసర్పం పైత్తికం జ్వరం| హృద్రోగం కామలాం కుష్ఠం హన్యాదేతద్ఘృతోత్తమం||121|| ఇతి త్రాయమాణాద్యం ఘృతం|
जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणाचतुष्पलम्| पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः||११८|| रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभा| कल्कैस्तामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलैः||११९|| रसस्यामलकानां च क्षीरस्य च घृतस्य च| पलानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत्||१२०|| पित्तरक्तभवं गुल्मं वीसर्पं पैत्तिकं ज्वरम्| हृद्रोगं कामलां कुष्ठं हन्यादेतद्घृतोत्तमम्||१२१|| इति त्रायमाणाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
చతుష్పలాయాం త్రాయమాణాయాం దశగుణం జలం చత్వారింశత్పలాని దేయం| కల్కైరితి తామలక్యాదికల్కైః, కటురోహిణ్యాదీనాం చ కల్కైరితి యోజనీయం||118-121||
Adhikarana 47 (122) · Śloka 122
రసేనామలకేక్షూణాం ఘృతపాదం విపాచయేత్| పథ్యాపదం పిబేత్సర్పిస్తత్సిద్ధం పిత్తగుల్మనుత్||122|| ఇత్యామలకాద్యం ఘృతం|
रसेनामलकेक्षूणां घृतपादं विपाचयेत्| पथ्यापदं पिबेत्सर्पिस्तत्सिद्धं पित्तगुल्मनुत्||१२२|| इत्यामलकाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ఘృతపాదమితి సముదితామలకేక్షురసాపేక్షయా ఘృతస్య పాదికత్వం| పథ్యాపాదమిత్యత్ర హరీతక్యా గురుత్వేన ఘృతాపేక్షయా పాదత్వేనాష్టమో భాగో భవతి; ఏకే తు “యతశ్చ పాదనిర్దేశశ్చతుర్భాగస్తతస్తు సః” (క.అ.12) ఇతి వచనాచ్చతుర్థమేవ భాగం ప్రస్థే ఘృతేఽష్టపలరూపం వదంతి||122||
Adhikarana 48 (123-125) · Śloka 125
ద్రాక్షాం మధూకం ఖర్జూరం విదారీం సశతావరీం| పరూషకాణి త్రిఫలాం సాధయేత్పలసమ్మితం||123|| జలాఢకే పాదశేషే రసమామలకస్య చ| ఘృతమిక్షురసం క్షీరమభయాకల్కపాదికం||124|| సాధయేత్తద్ఘృతం సిద్ధం శర్కరాక్షౌద్రపాదికం| ప్రయోగాత్ పిత్తగుల్మఘ్నం సర్వపిత్తవికారనుత్||125|| ఇతి ద్రాక్షాద్యం ఘృతం|
द्राक्षां मधूकं खर्जूरं विदारीं सशतावरीम्| परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसम्मितम्||१२३|| जलाढके पादशेषे रसमामलकस्य च| घृतमिक्षुरसं क्षीरमभयाकल्कपादिकम्||१२४|| साधयेत्तद्घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम्| प्रयोगात् पित्तगुल्मघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्||१२५|| इति द्राक्षाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ద్రాక్షాం మధూకమిత్యాదౌ క్వాథశేషస్య ప్రస్థస్య సాహచర్యాద్ఘృతాదీనామపి ప్రస్థమానత్వం||123-125||
Adhikarana 49 (126-127) · Śloka 127
వృషం సమూలమాపోథ్య పచేదష్టగుణే జలే| శేషేఽష్టభాగే తస్యైవ పుష్పకల్కం ప్రదాపయేత్||126|| తేన సిద్ధం ఘృతం శీతం సక్షౌద్రం పిత్తగుల్మనుత్| రక్తపిత్తజ్వరశ్వాసకాసహృద్రోగనాశనం||127|| ఇతి వాసాఘృతం|
वृषं समूलमापोथ्य पचेदष्टगुणे जले| शेषेऽष्टभागे तस्यैव पुष्पकल्कं प्रदापयेत्||१२६|| तेन सिद्धं घृतं शीतं सक्षौद्रं पित्तगुल्मनुत्| रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम्||१२७|| इति वासाघृतम्|
🔊 Audio coming soon
వృషం సమూలమిత్యాదౌ క్వాథస్యాష్టగుణజలదానేఽష్టభాగశేషత్వమితి రక్తపిత్తోక్తవాసాఘృతాద్విశేషః| తత్ర హి సామాన్యపరిభాషయా వృషాచ్చతుర్గుణం జలం చతుర్భాగావశిష్టం చ గృహ్యతే| తేన ప్రయోగాంతరత్వాద్రక్తపిత్తోక్తవాసాఘృతాతిదేశో న కృతః| సక్షౌద్రమిత్యనేన ప్రక్షేపన్యాయాత్ పాదికత్వం మధునః||126-127||
Adhikarana 50 (128-129) · Śloka 129
ద్విపలం త్రాయమాణాయా జలద్విప్రస్థసాధితం| అష్టభాగస్థితం పూతం కోష్ణం క్షీరసమం పిబేత్||128|| పిబేదుపరి తస్యోష్ణం క్షీరమేవ యథాబలం| తేన నిర్హృతదోషస్య గుల్మః శామ్యతి పైత్తికః||129||
द्विपलं त्रायमाणाया जलद्विप्रस्थसाधितम्| अष्टभागस्थितं पूतं कोष्णं क्षीरसमं पिबेत्||१२८|| पिबेदुपरि तस्योष्णं क्षीरमेव यथाबलम्| तेन निर्हृतदोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः||१२९||
🔊 Audio coming soon
యథాబలమితి యథా విరేచనాతియోగో న భవతి||128-129||
Adhikarana 51 (130) · Śloka 130
ద్రాక్షాభయారసం గుల్మే పైత్తికే సగుడం పిబేత్| లిహ్యాత్కంపిల్లకం వాఽపి విరేకార్థం మధుద్రవం||130||
द्राक्षाभयारसं गुल्मे पैत्तिके सगुडं पिबेत्| लिह्यात्कम्पिल्लकं वाऽपि विरेकार्थं मधुद्रवम्||१३०||
🔊 Audio coming soon
కంపిల్లకం గుండారోచనికాం||130||
Adhikarana 52 (131) · Śloka 131
దాహప్రశమనోఽభ్యంగః సర్పిషా పిత్తగుల్మినాం| చందనాద్యేన తైలేన తైలేన మధుకస్య వా||131||
दाहप्रशमनोऽभ्यङ्गः सर्पिषा पित्तगुल्मिनाम्| चन्दनाद्येन तैलेन तैलेन मधुकस्य वा||१३१||
🔊 Audio coming soon
తైలేన మధుకస్య వేతి మధుకసాధితేన తైలేన||131||
Adhikarana 53 (132-136) · Śloka 136
యే చ పిత్తజ్వరహరాః సతిక్తాః క్షీరబస్తయః| హితాస్తే పిత్తగుల్మిభ్యో వక్ష్యంతే యే చ సిద్ధిషు||132|| శాలయో జాంగలం మాంసం గవ్యాజే పయసీ ఘృతం| ఖర్జూరామలకం ద్రాక్షాం దాడిమం సపరూషకం||133|| ఆహారార్థం ప్రయోక్తవ్యం పానార్థం సలిలం శృతం| బలావిదారీగంధాద్యైః పిత్తగుల్మచికిత్సితం||134|| ఆమాన్వయే పిత్తగుల్మే సామే వా కఫవాతికే| యవాగూభిః ఖడైర్యూషైః సంధుక్ష్యోఽగ్నిర్విలంఘితే||135|| శమప్రకోపౌ దోషాణాం సర్వేషామగ్నిసంశ్రితౌ| తస్మాదగ్నిం సదా రక్షేన్నిదానాని చ వర్జయేత్||136||
ये च पित्तज्वरहराः सतिक्ताः क्षीरबस्तयः| हितास्ते पित्तगुल्मिभ्यो वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||१३२|| शालयो जाङ्गलं मांसं गव्याजे पयसी घृतम्| खर्जूरामलकं द्राक्षां दाडिमं सपरूषकम्||१३३|| आहारार्थं प्रयोक्तव्यं पानार्थं सलिलं शृतम्| बलाविदारीगन्धाद्यैः पित्तगुल्मचिकित्सितम्||१३४|| आमान्वये पित्तगुल्मे सामे वा कफवातिके| यवागूभिः खडैर्यूषैः सन्धुक्ष्योऽग्निर्विलङ्घिते||१३५|| शमप्रकोपौ दोषाणां सर्वेषामग्निसंश्रितौ| तस्मादग्निं सदा रक्षेन्निदानानि च वर्जयेत्||१३६||
🔊 Audio coming soon
యే చ పిత్తజ్వరహరా ఇత్యాదౌ యద్యపి పిత్తజ్వరహరత్వేన సాక్షాద్బస్తయో నోక్తాః, తథాఽపి పటోలాదయ ఏవ యే తిక్తా బస్తయ ఉక్తాస్త ఏవ పిత్తజ్వరహరా భవంతీతి కృత్వేహోక్తం- పిత్తజ్వరహరా ఇతి| పిత్తహరా యే చ సిద్ధౌ వక్తవ్యాస్తేఽప్యత్ర జ్ఞేయాః||132-136||
Adhikarana 54 (137-141) · Śloka 141
వమనం వమనార్హాయ ప్రదద్యాత్ కఫగుల్మినే| స్నిగ్ధస్విన్నశరీరాయ గుల్మే శైథిల్యమాగతే||137|| పరివేష్ట్య ప్రదీప్తాంస్తు బల్వజానథవా కుశాన్| భిషక్కుంభే సమావాప్య గుల్మం ఘటముఖే న్యసేత్||138|| సంగృహీతో యదా గుల్మస్తదా ఘటమథోద్ధరేత్| వస్త్రాంతరం తతః కృత్వా భింద్యాద్గుల్మం ప్రమాణవిత్||139|| విమార్గాజపదాదర్శైర్యథాలాభం ప్రపీడయేత్| మృద్నీయాద్గుల్మమేవైకం న త్వంత్రహృదయం స్పృశేత్||140|| తిలైరండాతసీబీజసర్షపైః పరిలిప్య చ| శ్లేష్మగుల్మమయఃపాత్రైః సుఖోష్ణైః స్వేదయేద్భిషక్||141||
वमनं वमनार्हाय प्रदद्यात् कफगुल्मिने| स्निग्धस्विन्नशरीराय गुल्मे शैथिल्यमागते||१३७|| परिवेष्ट्य प्रदीप्तांस्तु बल्वजानथवा कुशान्| भिषक्कुम्भे समावाप्य गुल्मं घटमुखे न्यसेत्||१३८|| सङ्गृहीतो यदा गुल्मस्तदा घटमथोद्धरेत्| वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा भिन्द्याद्गुल्मं प्रमाणवित्||१३९|| विमार्गाजपदादर्शैर्यथालाभं प्रपीडयेत्| मृद्नीयाद्गुल्ममेवैकं न त्वन्त्रहृदयं स्पृशेत्||१४०|| तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च| श्लेष्मगुल्ममयःपात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेद्भिषक्||१४१||
🔊 Audio coming soon
శైథిల్యమాగత ఇతి శిథిలదోషతయా శస్త్రనిర్హార్యదోషతామాపన్నే గుల్మే తం ఘటముఖే న్యసేత్| ఘటమంథనయంత్రేణ సమ్యగ్గృహీత్వా ప్రపీడయేద్ భింద్యాదితి యోజనా| అంత్రహృదయస్య త్యాగః స్ఫుటనాదిభయాత్||137-141||
Adhikarana 55 (142-146) · Śloka 146
సవ్యోషక్షారలవణం దశమూలీశృతం ఘృతం| కఫగుల్మం జయత్యాశు సహింగుబిడదాడిమం||142|| ఇతి దశమూలీఘృతం| భల్లాతకానాం ద్విపలం పంచమూలం పలోన్మితం| సాధ్యం విదారీగంధాద్యమాపోథ్య సలిలాఢకే||143|| పాదశేషే రసే తస్మిన్ పిప్పలీం నాగరం వచాం| విడంగం సైంధవం హింగు యావశూకం బిడం శటీం||144|| చిత్రకం మధుకం రాస్నాం పిష్ట్వా కర్షసమం భిషక్| ప్రస్థం చ పయసో దత్త్వా ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||145|| ఏతద్భల్లాతకఘృతం కఫగుల్మహరం పరం| ప్లీహపాండ్వామయశ్వాసగ్రహణీరోగకాసనుత్||146|| ఇతి భల్లాతకాద్యం ఘృతం|
सव्योषक्षारलवणं दशमूलीशृतं घृतम्| कफगुल्मं जयत्याशु सहिङ्गुबिडदाडिमम्||१४२|| इति दशमूलीघृतम्| भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम्| साध्यं विदारीगन्धाद्यमापोथ्य सलिलाढके||१४३|| पादशेषे रसे तस्मिन् पिप्पलीं नागरं वचाम्| विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु यावशूकं बिडं शटीम्||१४४|| चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्षसमं भिषक्| प्रस्थं च पयसो दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४५|| एतद्भल्लातकघृतं कफगुल्महरं परम्| प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीरोगकासनुत्||१४६|| इति भल्लातकाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
సవ్యోషేత్యాదౌ దశమూలస్య క్వాథే వ్యోషాదీనాం శేషాణాం కల్కైః సాధితం ఘృతం కఫగుల్మం జయతీత్యర్థః||142-146||
Adhikarana 56 (147-148) · Śloka 148
పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరైః| పలికైః సయవక్షారైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||147|| క్షీరప్రస్థం చ తత్ సర్పిహంతి గుల్మం కఫాత్మకం| గ్రహణీపాండురోగఘ్నం ప్లీహకాసజ్వరాపహం||148|| ఇతి క్షీరషట్పలకం ఘృతం|
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः| पलिकैः सयवक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४७|| क्षीरप्रस्थं च तत् सर्पिहन्ति गुल्मं कफात्मकम्| ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्||१४८|| इति क्षीरषट्पलकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
పిప్పల్యాద్యుక్తం షట్పలం ఘృతం సమేనైవ దుగ్ధేన శ్రపణీయం| “చతుర్గుణే ద్రవే సాధ్యం” ఇతి వచనాదత్ర త్రిగుణం జలం జ్ఞేయం||147-148||
Adhikarana 57 (149-151) · Śloka 151
త్రివృతాం త్రిఫలాం దంతీం దశమూలం పలోన్మితం| జలే చతుర్గుణే పక్త్వా చతుర్భాగస్థితం రసం||149|| సర్పిరేరండజం తైలం క్షీరం చైకత్ర సాధయేత్| స సిద్ధో మిశ్రకస్నేహః సక్షౌద్రః కఫగుల్మనుత్||150|| కఫవాతవిబంధేషు కుష్ఠప్లీహోదరేషు చ| ప్రయోజ్యో మిశ్రకః స్నేహో యోనిశూలేషు చాధికం||151|| ఇతి మిశ్రకః స్నేహః|
त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं दशमूलं पलोन्मितम्| जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्भागस्थितं रसम्||१४९|| सर्पिरेरण्डजं तैलं क्षीरं चैकत्र साधयेत्| स सिद्धो मिश्रकस्नेहः सक्षौद्रः कफगुल्मनुत्||१५०|| कफवातविबन्धेषु कुष्ठप्लीहोदरेषु च| प्रयोज्यो मिश्रकः स्नेहो योनिशूलेषु चाधिकम्||१५१|| इति मिश्रकः स्नेहः|
🔊 Audio coming soon
త్రివృతామిత్యాదౌ పంచదశపలాని క్వాథ్యాని; తత్ర చతుర్గుణం జలం దేయం, పలోల్లేఖవిహితత్వాత్ షష్టిపలాని భవంతి; క్షీరమపి సాహచర్యాత్ పంచదశపలం; ఏతదుభయద్రవపాదః స్నేహోఽత్ర పక్తవ్యః| కింవా “స్నేహసమం క్షీరం” ఇతి వచనాత్ స్నేహసమేన క్షీరేణ క్వాథేన చ పంచదశపలేన పంచపలః స్నేహో ద్రవపాదికః కర్తవ్యః| జతూకర్ణాభిప్రాయాత్తు త్రివృతాదిపంచదశపలే ప్రస్థమానోల్లేఖేన ప్రస్థచతుష్టయం జలస్య దేయం| యతస్తేన సామాన్యేనైవోక్తం- “త్రివృతాదంతీత్రిఫలాదశమూలైః సమైరురుబూకతైలం సర్పిశ్చ శృతం పయసా సమముదావర్తశూలాదౌ” ఇతి||149-151||
Adhikarana 58 (152-153) · Śloka 153
యదుక్తం వాతగుల్మఘ్నం స్రంసనం నీలినీఘృతం| ద్విగుణం తద్విరేకార్థం ప్రయోజ్యం కఫగుల్మినాం||152|| సుధాక్షీరద్రవే చూర్ణం త్రివృతాయాః సుభావితం| కార్షికం మధుసర్పిభ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే||153||
यदुक्तं वातगुल्मघ्नं स्रंसनं नीलिनीघृतम्| द्विगुणं तद्विरेकार्थं प्रयोज्यं कफगुल्मिनाम्||१५२|| सुधाक्षीरद्रवे चूर्णं त्रिवृतायाः सुभावितम्| कार्षिकं मधुसर्पिभ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते||१५३||
🔊 Audio coming soon
ద్విగుణమితి ద్విపలప్రమాణం, తత్ర హి ఘృతపలం పేయముక్తం||152-153||
Adhikarana 59 (154-160) · Śloka 160
జలద్రోణే విపక్తవ్యా వింశతిః పంచ చాభయాః| దంత్యాః పలాని తావంతి చిత్రకస్య తథైవ చ||154|| అష్టభాగావశేషం తు రసం పూతమధిక్షిపేత్| దంతీసమం గుడం పూతం క్షిపేత్తత్రాభయాశ్చ తాః||155|| తైలార్ధకుడవం చైవ త్రివృతాయాశ్చతుష్పలం| చూర్ణితం పలమేకం తు పిప్పలీవిశ్వభేషజం||156|| తత్ సాధ్యం లేహవచ్ఛీతే తస్మింస్తైలసమం మధు| క్షిపేచ్చూర్ణపలం చైకం త్వగేలాపత్రకేశరాత్||157|| తతో లేహపలం లీఢ్వా జగ్ధ్వా చైకాం హరీతకీం| సుఖం విరిచ్యతే స్నిగ్ధో దోషప్రస్థమనామయం||158|| గుల్మం శ్వయథుమర్శాంసి పాండురోగమరోచకం| హృద్రోగం గ్రహణీదోషం కామలాం విషమజ్వరం||159|| కుష్ఠం ప్లీహానమానాహమేషా హన్యుపసేవితా| నిరత్యయః క్రమశ్చాస్యా ద్రవో మాంసరసౌదనః||160|| ఇతి దంతీహరీతకీ|
जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः| दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च||१५४|| अष्टभागावशेषं तु रसं पूतमधिक्षिपेत्| दन्तीसमं गुडं पूतं क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः||१५५|| तैलार्धकुडवं चैव त्रिवृतायाश्चतुष्पलम्| चूर्णितं पलमेकं तु पिप्पलीविश्वभेषजम्||१५६|| तत् साध्यं लेहवच्छीते तस्मिंस्तैलसमं मधु| क्षिपेच्चूर्णपलं चैकं त्वगेलापत्रकेशरात्||१५७|| ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकां हरीतकीम्| सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयम्||१५८|| गुल्मं श्वयथुमर्शांसि पाण्डुरोगमरोचकम्| हृद्रोगं ग्रहणीदोषं कामलां विषमज्वरम्||१५९|| कुष्ठं प्लीहानमानाहमेषा हन्युपसेविता| निरत्ययः क्रमश्चास्या द्रवो मांसरसौदनः||१६०|| इति दन्तीहरीतकी|
🔊 Audio coming soon
తైలార్ధకుడవమితి తైలం చతుష్పలం| లేహవదితి లేహపాకలక్షణేన పక్తవ్యమిత్యర్థః| ఇహ చతుర్జాతకాన్మిలితాత్ పలం| దోషప్రస్థమితి సార్ధత్రయోదశపలం; ఉక్తం హి భోజేన- “వమనే చ విరేకే చ తథా శోణితమోక్షణే| సార్ధత్రయోదశపలం ప్రస్థమాహుర్మనీషిణః” ఇతి||154-160||
Adhikarana 60 (161-168) · Śloka 168
సిద్ధాః సిద్ధిషు వక్ష్యంతే నిరూహాః కఫగుల్మినాం| అరిష్టయోగాః సిద్ధాశ్చ గ్రహణ్యర్శశ్చికిత్సితే||161|| యచ్చూర్ణం గుటికా యాశ్చ విహితా వాతగుల్మినాం| ద్విగుణక్షారహింగ్వమ్లవేతసాస్తాః కఫే హితాః||162|| య ఏవ గ్రహణీదోషే క్షారాస్తే కఫగుల్మినాం| సిద్ధా నిరత్యయాః శస్తా దాహస్త్వంతే ప్రశస్యతే||163|| ప్రపురాణాని ధాన్యాని జాంగలా మృగపక్షిణః| కౌలత్థో ముద్గయూషశ్చ పిప్పల్యా నాగరస్య చ||164|| శుష్కమూలకయూషశ్చ బిల్వస్య వరుణస్య చ| చిరబిల్వాంకురాణాం చ యవాన్యాశ్చిత్రకస్య చ||165|| బీజపూరకహింగ్వమ్లవేతసక్షారదాడిమైః| తక్రేణ తైలసర్పిర్భ్యాం వ్యంజనాన్యుపకల్పయేత్||166|| పంచమూలీశృతం తోయం పురాణం వారుణీరసం| కఫగుల్మీ పిబేత్కాలే జీర్ణం మాధ్వీకమేవ వా||167|| యవానీచూర్ణితం తక్రం బిడేన లవణీకృతం| పిబేత్ సందీపనం వాతకఫమూత్రానులోమనం ||168||
सिद्धाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते निरूहाः कफगुल्मिनाम्| अरिष्टयोगाः सिद्धाश्च ग्रहण्यर्शश्चिकित्सिते||१६१|| यच्चूर्णं गुटिका याश्च विहिता वातगुल्मिनाम्| द्विगुणक्षारहिङ्ग्वम्लवेतसास्ताः कफे हिताः||१६२|| य एव ग्रहणीदोषे क्षारास्ते कफगुल्मिनाम्| सिद्धा निरत्ययाः शस्ता दाहस्त्वन्ते प्रशस्यते||१६३|| प्रपुराणानि धान्यानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| कौलत्थो मुद्गयूषश्च पिप्पल्या नागरस्य च||१६४|| शुष्कमूलकयूषश्च बिल्वस्य वरुणस्य च| चिरबिल्वाङ्कुराणां च यवान्याश्चित्रकस्य च||१६५|| बीजपूरकहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारदाडिमैः| तक्रेण तैलसर्पिर्भ्यां व्यञ्जनान्युपकल्पयेत्||१६६|| पञ्चमूलीशृतं तोयं पुराणं वारुणीरसम्| कफगुल्मी पिबेत्काले जीर्णं माध्वीकमेव वा||१६७|| यवानीचूर्णितं तक्रं बिडेन लवणीकृतम्| पिबेत् सन्दीपनं वातकफमूत्रानुलोमनम् ||१६८||
🔊 Audio coming soon
గ్రహణ్యర్శశ్చికిత్సితే నిర్దిష్టా ఇత్యర్థః| దాహస్త్వంతే ఇతి వచనేన దాహస్య క్రియాంతరాసిద్ధావంతే ఏవ కర్తవ్యతామాహ||161-168||
Adhikarana 61 (169-171) · Śloka 171
సంచితః క్రమశో గుల్మో మహావాస్తుపరిగ్రహః| కృతమూలః సిరానద్ధో యదా కూర్మ ఇవోన్నతః||169|| దౌర్బల్యారుచిహృల్లాసకాసవమ్యరతిజ్వరైః | తృష్ణాతంద్రాప్రతిశ్యాయైర్యుజ్యతే న స సిధ్యతి||170|| గృహీత్వా సజ్వరశ్వాసం వమ్యతీసారపీడితం| హృన్నాభిహస్తపాదేషు శోఫః కర్షతి గుల్మినం||171||
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः| कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोन्नतः||१६९|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासवम्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते न स सिध्यति||१७०|| गृहीत्वा सज्वरश्वासं वम्यतीसारपीडितम्| हृन्नाभिहस्तपादेषु शोफः कर्षति गुल्मिनम्||१७१||
🔊 Audio coming soon
సంచిత ఇత్యాదినా క్రమాదసాధ్యతాప్రాప్తం గుల్మమాహ| మహావాస్తుపరిగ్రహ ఇతి భూరిదేశవ్యాపకః||169-171||
Adhikarana 62 (172-182) · Śloka 182
రౌధిరస్య తు గుల్మస్య గర్భకాలవ్యతిక్రమే| స్నిగ్ధస్విన్నశరీరాయై దద్యాత్ స్నేహవిరేచనం||172|| పలాశక్షారపాత్రే ద్వే ద్వే పాత్రే తైలసర్పిషోః| గుల్మశైథిల్యజననీం పక్త్వా మాత్రాం ప్రయోజయేత్||173|| ప్రభిద్యేత న యద్యేవం దద్యాద్యోనివిశోధనం | క్షారేణ యుక్తం పలలం సుధాక్షీరేణ వా పునః||174|| ఆభ్యాం వా భావితాన్ దద్యాద్యోనౌ కటుకమత్స్యకాన్| వరాహమత్స్యపిత్తాభ్యాం లక్తకాన్ వా సుభావితాన్||175|| అధోహరైశ్చోర్ధ్వహరైర్భావితాన్ వా సమాక్షికైః| కిణ్వం వా సగుడక్షారం దద్యాద్యోనివిశోధనం||176|| రక్తపిత్తహరం క్షారం లేహయేన్మధుసర్పిషా| లశునం మదిరాం తీక్ష్ణాం మత్స్యాంశ్చాస్యై ప్రదాపయేత్||177|| బస్తిం సక్షీరగోమూత్రం సక్షారం దాశమూలికం| అదృశ్యమానే రుధిరే దద్యాద్గుల్మప్రభేదనం||178|| ప్రవర్తమానే రుధిరే దద్యాన్మాంసరసౌదనం| ఘృతతైలేన చాభ్యంగం పానార్థం తరుణీం సురాం||179|| రుధిరేఽతిప్రవృత్తే తు రక్తపిత్తహరీః క్రియాః| కార్యా వాతరుగార్తాయాః సర్వా వాతహరీః పునః||180|| ఘృతతైలావసేకాంశ్చ తిత్తిరీంశ్చరణాయుధాన్| సురాం సమండాం పూర్వం చ పానమమ్లస్య సర్పిషః||181|| ప్రయోజయేదుత్తరం వా జీవనీయేన సర్పిషా| అతిప్రవృత్తే రుధిరే సతిక్తేనానువాసనం||182||
रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालव्यतिक्रमे| स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात् स्नेहविरेचनम्||१७२|| पलाशक्षारपात्रे द्वे द्वे पात्रे तैलसर्पिषोः| गुल्मशैथिल्यजननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्||१७३|| प्रभिद्येत न यद्येवं दद्याद्योनिविशोधनम् | क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा पुनः||१७४|| आभ्यां वा भावितान् दद्याद्योनौ कटुकमत्स्यकान्| वराहमत्स्यपित्ताभ्यां लक्तकान् वा सुभावितान्||१७५|| अधोहरैश्चोर्ध्वहरैर्भावितान् वा समाक्षिकैः| किण्वं वा सगुडक्षारं दद्याद्योनिविशोधनम्||१७६|| रक्तपित्तहरं क्षारं लेहयेन्मधुसर्पिषा| लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश्चास्यै प्रदापयेत्||१७७|| बस्तिं सक्षीरगोमूत्रं सक्षारं दाशमूलिकम्| अदृश्यमाने रुधिरे दद्याद्गुल्मप्रभेदनम्||१७८|| प्रवर्तमाने रुधिरे दद्यान्मांसरसौदनम्| घृततैलेन चाभ्यङ्गं पानार्थं तरुणीं सुराम्||१७९|| रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहरीः क्रियाः| कार्या वातरुगार्तायाः सर्वा वातहरीः पुनः||१८०|| घृततैलावसेकांश्च तित्तिरींश्चरणायुधान्| सुरां समण्डां पूर्वं च पानमम्लस्य सर्पिषः||१८१|| प्रयोजयेदुत्तरं वा जीवनीयेन सर्पिषा| अतिप्रवृत्ते रुधिरे सतिक्तेनानुवासनम्||१८२||
🔊 Audio coming soon
గర్భకాలవ్యతిక్రమే ఇతి దశమమాసరూపస్య గర్భకాలస్య వ్యతిక్రమే| క్షారపాత్రే ఇతి క్షారోదకస్యాఢకద్వయం| మాత్రామితి యోగ్యప్రమాణం| పలలం తిలపిష్టం| క్షారశ్చాత్ర పలాశక్షార ఏవ, ప్రకృతత్వాత్| తాభ్యామితి క్షారసుధాక్షీరాభ్యాం| కటుకమత్స్యః శఫరీ శుష్కమత్స్యః| లక్తకాన్ వస్త్రావయవాన్| కిణ్వం సురాబీజం| రక్తపిత్తహరం క్షారమితి నీలోత్పలక్షారం| అమ్లస్య సర్పిషః అమ్లద్రవ్యసాధితస్య ఘృతస్య| ఉత్తరం భోజనోత్తరకాలం పానం, కింవోత్తరబస్తిః| జీవనీయం సర్పిర్వాతరక్తే వక్తవ్యం| సతిక్తేన తిక్తద్రవ్యసాధితేనానువాసనమితి||172-182||
Adhikarana 63 (183-189) · Śloka 189
తత్ర శ్లోకాః- స్నేహః స్వేదః సర్పిర్బస్తిశ్చూర్ణాని బృంహణం గుడికాః| వమనవిరేకౌ మోక్షః క్షతజస్య చ వాతగుల్మవతాం||183|| సర్పిః సతిక్తసిద్ధం క్షీరం ప్రస్రంసనం నిరూహాశ్చ| రక్తస్య చావసేచనమాశ్వాసనసంశమనయోగాః||184|| ఉపనాహనం సశస్త్రం పక్వస్యాభ్యంతరప్రభిన్నస్య| సంశోధనసంశమనే పిత్తప్రభవస్య గుల్మస్య||185|| స్నేహః స్వేదో భేదో లంఘనముల్లేఖనం విరేకశ్చ| సర్పిర్బస్తిర్గుటికాశ్చూర్ణమరిష్టాశ్చ సక్షారాః||186|| గుల్మస్యాంతే దాహః కఫజస్యాగ్రేఽపనీతరక్తస్య| గుల్మస్య రౌధిరస్య క్రియాక్రమః స్త్రీభవస్యోక్తః||187|| పథ్యాన్నపానసేవా హేతూనాం వర్జనం యథాస్వం చ| నిత్యం చాగ్నిసమాధిః స్నిగ్ధస్య చ సర్వకర్మాణి||188|| హేతుర్లింగం సిద్ధిః క్రియాక్రమః సాధ్యతా న యోగాశ్చ| గుల్మచికిత్సితసంగ్రహ ఏతావాన్ వ్యాహృతోఽగ్నివేశస్య||189||
तत्र श्लोकाः- स्नेहः स्वेदः सर्पिर्बस्तिश्चूर्णानि बृंहणं गुडिकाः| वमनविरेकौ मोक्षः क्षतजस्य च वातगुल्मवताम्||१८३|| सर्पिः सतिक्तसिद्धं क्षीरं प्रस्रंसनं निरूहाश्च| रक्तस्य चावसेचनमाश्वासनसंशमनयोगाः||१८४|| उपनाहनं सशस्त्रं पक्वस्याभ्यन्तरप्रभिन्नस्य| संशोधनसंशमने पित्तप्रभवस्य गुल्मस्य||१८५|| स्नेहः स्वेदो भेदो लङ्घनमुल्लेखनं विरेकश्च| सर्पिर्बस्तिर्गुटिकाश्चूर्णमरिष्टाश्च सक्षाराः||१८६|| गुल्मस्यान्ते दाहः कफजस्याग्रेऽपनीतरक्तस्य| गुल्मस्य रौधिरस्य क्रियाक्रमः स्त्रीभवस्योक्तः||१८७|| पथ्यान्नपानसेवा हेतूनां वर्जनं यथास्वं च| नित्यं चाग्निसमाधिः स्निग्धस्य च सर्वकर्माणि||१८८|| हेतुर्लिङ्गं सिद्धिः क्रियाक्रमः साध्यता न योगाश्च| गुल्मचिकित्सितसङ्ग्रह एतावान् व्याहृतोऽग्निवेशस्य||१८९||
🔊 Audio coming soon
స్నేహ ఇత్యాదినా పునః సంక్షేపేణ సంగ్రహం కరోతి| యోగాశ్చేత్యనేన ప్రత్యేకం వాతాదిగుల్మచికిత్సితే సంగృహీతా అపి పునః సంగ్రహాభిధానేన సంగృహీతాః||183-189||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సితస్థానే గుల్మచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने गुल्मचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సితస్థానే గుల్మచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||