Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতো হিক্কাশ্বাসচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
अथातो हिक्काश्वासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
পাণ্ডুরোগকারণত্বাদ্ধিক্কাশ্বাসযোঃ পাণ্ডুরোগানন্তরমভিধানম্| বক্ষ্যতি হি- “পাণ্ডুরোগাদ্বিষাচ্চৈব প্রবর্তেতে গদাবিমৌ” ইতি| হিক্কাশ্বাসৌ চ সমানকারণচিকিত্সিতত্বাদেকাধ্যাযে এবোক্তৌ||১-২||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
বেদলোকার্থতত্ত্বজ্ঞমাত্রেযমৃষিমুত্তমম্| অপৃচ্ছত্ সংশযং ধীমানগ্নিবেশঃ কৃতাঞ্জলিঃ||৩|| য ইমে দ্বিবিধাঃ প্রোক্তাস্ত্রিদোষাস্ত্রিপ্রকোপণাঃ| রোগা নানাত্মকাস্তেষাং কস্কো ভবতি দুর্জযঃ||৪|| অগ্নিবেশস্য তদ্বাক্যং শ্রুত্বা মতিমতাং বরঃ| উবাচ পরমপ্রীতঃ পরমার্থবিনিশ্চযম্||৫|| কামং প্রাণহরা রোগা বহবো ন তু তে তথা| যথা শ্বাসশ্চ হিক্কা চ প্রাণানাশু নিকৃন্ততঃ||৬|| অন্যৈরপ্যুপসৃষ্টস্য রোগৈর্জন্তোঃ পৃথগ্বিধৈঃ| অন্তে সঞ্জাযতে হিক্কা শ্বাসো বা তীব্রবেদনঃ||৭||
वेदलोकार्थतत्त्वज्ञमात्रेयमृषिमुत्तमम्| अपृच्छत् संशयं धीमानग्निवेशः कृताञ्जलिः||३|| य इमे द्विविधाः प्रोक्तास्त्रिदोषास्त्रिप्रकोपणाः| रोगा नानात्मकास्तेषां कस्को भवति दुर्जयः||४|| अग्निवेशस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा मतिमतां वरः| उवाच परमप्रीतः परमार्थविनिश्चयम्||५|| कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा| यथा श्वासश्च हिक्का च प्राणानाशु निकृन्ततः||६|| अन्यैरप्युपसृष्टस्य रोगैर्जन्तोः पृथग्विधैः| अन्ते सञ्जायते हिक्का श्वासो वा तीव्रवेदनः||७||
🔊 Audio coming soon
বৈদিকং লৌকিকং চ অর্থতত্ত্বং জানাতীতি বেদলোকার্থতত্ত্বজ্ঞঃ| দ্বিবিধা ইতি সামান্যাসামান্যভেদেন; কিংবা মৃদুদারুণভেদেন, নিজানিজভেদেন চ| ত্রিদোষা ইতি বাতাদিভিঃ পৃথঙ্মিলিতৈর্বা| ত্রিপ্রকোপণা ইতি অসাত্ম্যেন্দ্রিযার্থসংযোগপরিণামপ্রজ্ঞাপরাধকারণকাঃ| কামমিতি অনুমতৌ| বহব ইতি জ্বর-শঙ্খক-রোহিণ্যাদযঃ| যথা শ্বাসশ্চ হিক্কা চেত্যনেন শীঘ্রং প্রাণহারিত্বং হিক্কাশ্বাসযোর্দর্শযতি| অন্তে ইতি মরণসমযে| সঞ্জাযতে ইতি অবশ্যং হিক্কাশ্বাসযোরন্যতরো জাযতে||৩-৭||
Adhikarana 3 (8-9) · Śloka 9
কফবাতাত্মকাবেতৌ পিত্তস্থানসমুদ্ভবৌ| হৃদযস্য রসাদীনাং ধাতূনাং চোপশোষণৌ||৮|| তস্মাত্ সাধারণাবেতৌ মতৌ পরমদুর্জযৌ| মিথ্যোপচরিতৌ ক্রুদ্ধৌ হত আশীবিষাবিব||৯||
कफवातात्मकावेतौ पित्तस्थानसमुद्भवौ| हृदयस्य रसादीनां धातूनां चोपशोषणौ||८|| तस्मात् साधारणावेतौ मतौ परमदुर्जयौ| मिथ्योपचरितौ क्रुद्धौ हत आशीविषाविव||९||
🔊 Audio coming soon
পিত্তস্থানসমুদ্ভবাবিত্যনেন পিত্তস্যোর্ধ্বস্থানসম্বন্ধ এব, নতু বাতকফবদারম্ভকত্বমিতি দর্শযতি; পিত্তস্থানশব্দেনামাশযোঽভিপ্রেতঃ| সাধারণাবিতি প্রাযস্তুল্যচিকিত্স্যত্বাত্| আশীবিষাবিব দৃষ্টিনিঃশ্বাসবিষসর্পাবিব| মিথ্যোপরিতোঽন্যোঽপি রোগো হন্তি, তদিহাশীবিষদৃষ্টান্তেন মিথ্যোপচারে সতি শীঘ্রহন্তৃত্বমাহ||৮-৯||
Adhikarana 4 (10-16) · Śloka 16
পৃথক্ পঞ্চবিধাবেতৌ নির্দিষ্টৌ রোগসঙ্গ্রহে| তযোঃ শৃণু সমুত্থানং লিঙ্গং চ সভিষগ্জিতম্||১০|| রজসা ধূমবাতাভ্যাং শীতস্থানাম্বুসেবনাত্| ব্যাযামাদ্গ্রাম্যধর্মাধ্বরূক্ষান্নবিষমাশনাত্||১১|| আমপ্রদোষাদানাহাদ্রৌক্ষ্যাদত্যপতর্পণাত্| দৌর্বল্যান্মর্মণো ঘাতাদ্দ্বন্দ্বাচ্ছুদ্ধ্যতিযোগতঃ||১২|| অতীসারজ্বরচ্ছর্দিপ্রতিশ্যাযক্ষতক্ষযাত্| রক্তপিত্তাদুদাবর্তাদ্বিসূচ্যলসকাদপি||১৩|| পাণ্ডুরোগাদ্বিষাচ্চৈব প্রবর্তেতে গদাবিমৌ| নিষ্পাবমাষপিণ্যাকতিলতৈলনিষেবণাত্||১৪|| পিষ্টশালূকবিষ্টম্ভিবিদাহিগুরুভোজনাত্| জলজানূপপিশিতদধ্যামক্ষীরসেবনাত্||১৫|| অভিষ্যন্দ্যুপচারাচ্চ শ্লেষ্মলানাং চ সেবনাত্| কণ্ঠোরসঃ প্রতীঘাতাদ্বিবন্ধৈশ্চ পৃথগ্বিধৈঃ||১৬||
पृथक् पञ्चविधावेतौ निर्दिष्टौ रोगसङ्ग्रहे| तयोः शृणु समुत्थानं लिङ्गं च सभिषग्जितम्||१०|| रजसा धूमवाताभ्यां शीतस्थानाम्बुसेवनात्| व्यायामाद्ग्राम्यधर्माध्वरूक्षान्नविषमाशनात्||११|| आमप्रदोषादानाहाद्रौक्ष्यादत्यपतर्पणात्| दौर्बल्यान्मर्मणो घाताद्द्वन्द्वाच्छुद्ध्यतियोगतः||१२|| अतीसारज्वरच्छर्दिप्रतिश्यायक्षतक्षयात्| रक्तपित्तादुदावर्ताद्विसूच्यलसकादपि||१३|| पाण्डुरोगाद्विषाच्चैव प्रवर्तेते गदाविमौ| निष्पावमाषपिण्याकतिलतैलनिषेवणात्||१४|| पिष्टशालूकविष्टम्भिविदाहिगुरुभोजनात्| जलजानूपपिशितदध्यामक्षीरसेवनात्||१५|| अभिष्यन्द्युपचाराच्च श्लेष्मलानां च सेवनात्| कण्ठोरसः प्रतीघाताद्विबन्धैश्च पृथग्विधैः||१६||
🔊 Audio coming soon
পৃথগিতি প্রত্যেকং পঞ্চবিধৌ| রোগসঙ্গ্রহে ইতি অষ্টোদরীযে| অত্র চ রজসেত্যাদিনা প্রাযো বাতপ্রকোপকগণো বিচ্ছিদ্যোক্তঃ প্রবর্তেতি গদাবিমাবিত্যন্তেন, নিষ্পাবেত্যাদিনা কফকারণতযা হিক্কাশ্বাসযোঃ কফপ্রকোপকহেতুগণোঽভিহিতঃ; তদনেন বাতজনককফজনকহেতুবর্গদ্বযবিচ্ছেদপাঠেন বাতকফযোরত্র স্বহেতুকুপিতত্বেন স্বাতন্ত্র্যং দর্শযতি, নানুবন্ধরূপত্বম্||১০-১৬||
Adhikarana 5 (17) · Śloka 18
মারুতঃ প্রাণবাহীনি স্রোতাংস্যাবিশ্য কুপ্যতি| উরঃস্থঃ কফমুদ্ধূয হিক্কাশ্বাসান্ করোতি সঃ||১৭|| ঘোরান্ প্রাণোপরোধায প্রাণিনাং পঞ্চ পঞ্চ চ|১৮|
मारुतः प्राणवाहीनि स्रोतांस्याविश्य कुप्यति| उरःस्थः कफमुद्धूय हिक्काश्वासान् करोति सः||१७|| घोरान् प्राणोपरोधाय प्राणिनां पञ्च पञ्च च|१८|
🔊 Audio coming soon
মারুতঃ প্রাণবাহীনিত্যাদিনা সম্প্তাপ্তিমাহ| ইযং হিক্কাশ্বাসযোঃ সাধারণী সম্প্রাপ্তিঃ, বৈশেষিকীং চাগ্রে বক্ষ্যতি| প্রাণোপরোধাযেতি প্রাযঃ প্রাণহরণাযেতি প্রাযঃ প্রাণহরণাযেত্যর্থঃ| পঞ্চ পঞ্চ চেতি হিক্কাঃ পশ্চ, শ্বাসাঃ পঞ্চ, ইত্যর্থঃ||১৭||-
Adhikarana 6 (18-20) · Śloka 20
উভযোঃ পূর্বরূপাণি শৃণু বক্ষ্যাম্যতঃ পরম্||১৮|| কণ্ঠোরসোর্গুরুত্বং চ বদনস্য কষাযতা| হিক্কানাং পূর্বরূপাণি কুক্ষেরাটোপ এব চ||১৯|| আনাহঃ পার্শ্বশূলং চ পীডনং হৃদযস্য চ| প্রাণস্য চ বিলোমত্বং শ্বাসানাং পূর্বলক্ষণম্||২০||
उभयोः पूर्वरूपाणि शृणु वक्ष्याम्यतः परम्||१८|| कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता| हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च||१९|| आनाहः पार्श्वशूलं च पीडनं हृदयस्य च| प्राणस्य च विलोमत्वं श्वासानां पूर्वलक्षणम्||२०||
🔊 Audio coming soon
লক্ষণগ্রহণগৃহীতং পূর্বরূপং হিক্কানাং ‘কণ্ঠোরসোঃ’ ইত্যাদিনা, শ্বাসানাম্ ‘আনাহঃ’ ইত্যাদিনাঽঽহ| বিলোমত্বমিতি পর্যাকুলত্বম্||১৮-২০||
Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26
প্রাণোদকান্নবাহীনি স্রোতাংসি সকফোঽনিলঃ| হিক্কাঃ করোতি সংরুধ্য তাসাং লিঙ্গং পৃথক্ শৃণু||২১|| ক্ষীণমাংসবলপ্রাণতেজসঃ সকফোঽনিলঃ| গৃহীত্বা সহসা কণ্ঠমুচ্চৈর্ঘোষবতীং ভৃশম্||২২|| করোতি সততং হিক্কামেকদ্বিত্রিগুণং তথা| প্রাণঃ স্রোতাংসি মর্মাণি সংরুধ্যোষ্মাণমেব চ||২৩|| সঞ্জ্ঞাং মুষ্ণাতি গাত্রাণাং স্তম্ভং সঞ্জনযত্যপি| মার্গং চৈবান্নপানানাং রুণদ্ধ্যুপহতস্মৃতেঃ||২৪|| সাশ্রুবিপ্লুতনেত্রস্য স্তব্ধশঙ্খচ্যুতভ্রুবঃ| সক্তজল্পপ্রলাপস্য নির্বৃতিং নাধিগচ্ছতঃ||২৫|| মহামূলা মহাবেগা মহাশব্দা মহাবলা| মহাহিক্কেতি সা নৄণাং সদ্যঃ প্রাণহরা মতা||২৬|| ইতি মহাহিক্কা|
प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि सकफोऽनिलः| हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक् शृणु||२१|| क्षीणमांसबलप्राणतेजसः सकफोऽनिलः| गृहीत्वा सहसा कण्ठमुच्चैर्घोषवतीं भृशम्||२२|| करोति सततं हिक्कामेकद्वित्रिगुणं तथा| प्राणः स्रोतांसि मर्माणि संरुध्योष्माणमेव च||२३|| सञ्ज्ञां मुष्णाति गात्राणां स्तम्भं सञ्जनयत्यपि| मार्गं चैवान्नपानानां रुणद्ध्युपहतस्मृतेः||२४|| साश्रुविप्लुतनेत्रस्य स्तब्धशङ्खच्युतभ्रुवः| सक्तजल्पप्रलापस्य निर्वृतिं नाधिगच्छतः||२५|| महामूला महावेगा महाशब्दा महाबला| महाहिक्केति सा नॄणां सद्यः प्राणहरा मता||२६|| इति महाहिक्का|
🔊 Audio coming soon
প্রাণোদকেত্যাদিনা বিশিষ্টহিক্কাসম্প্রাপ্তিমাহ| ক্ষীণমাংসবলপ্রাণতেজস ইতি অত্র প্রাণো বাযুঃ, উত্সাহো বা; তেজোঽগ্নিঃ| উচ্চৈর্গৃহীত্বা ঘোষবতীমিতি যোজ্যম্| দ্বিসন্ততাং ত্রিসন্ততামনেকগুণাং বা করোতি; তত্র দ্বিসন্ততা একোপক্রমে বারদ্বযং ভবতি| সংরুধ্যোষ্মাণমিতি দেহোষ্মাণম্| সংসক্তবচনতযা প্রলাপো যস্য স সক্তজল্পপ্রলাপঃ| মহামূলেতি গম্ভীরাশ্রযদোষমূলা| মহাশব্দত্বং চ উচ্চৈর্ঘোষবতীমিত্যনেনৈবোক্তমপি মহাহিক্কাসঞ্জ্ঞোপাদানার্থমিহ পুনরুক্তং, তেন ‘মহাহিক্কা’ ইতি সঞ্জ্ঞা||২১-২৬||
Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30
হিক্কতে যঃ প্রবৃদ্ধস্তু কৃশো দীনমনা নরঃ| জর্জরেণোরসা কৃচ্ছ্রং গম্ভীরমনুনাদযন্||২৭|| সঞ্জৃম্ভন্ সঙ্ক্ষিপংশ্চৈব তথাঽঙ্গানি প্রসারযন্| পার্শ্বে চোভে সমাযম্য কূজন্ স্তম্ভরুগর্দিতঃ||২৮|| নাভেঃ পক্বাশযাদ্বাঽপি হিক্কা চাস্যোপজাযতে| ক্ষোভযন্তী ভৃশং দেহং নামযন্তীব তাম্যতঃ||২৯|| রুণদ্ধ্যুচ্ছ্বাসমার্গং তু প্রনষ্টবলচেতসঃ| গম্ভীরা নাম সা তস্য হিক্কা প্রাণান্তিকী মতা||৩০|| ইতি গম্ভীরা হিক্কা|
हिक्कते यः प्रवृद्धस्तु कृशो दीनमना नरः| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रं गम्भीरमनुनादयन्||२७|| सञ्जृम्भन् सङ्क्षिपंश्चैव तथाऽङ्गानि प्रसारयन्| पार्श्वे चोभे समायम्य कूजन् स्तम्भरुगर्दितः||२८|| नाभेः पक्वाशयाद्वाऽपि हिक्का चास्योपजायते| क्षोभयन्ती भृशं देहं नामयन्तीव ताम्यतः||२९|| रुणद्ध्युच्छ्वासमार्गं तु प्रनष्टबलचेतसः| गम्भीरा नाम सा तस्य हिक्का प्राणान्तिकी मता||३०|| इति गम्भीरा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
তত্র হিগিতি কাযতি শব্দং করোতীতি হিক্কা| গম্ভীরমনুনাদযন্নিতি হিক্কাযা অনু গম্ভীরং শব্দং কুর্বন্| সঙ্ক্ষিপন্নঙ্গানীতি যোজ্যম্| গম্ভীরদেশভবত্বাদ্ ‘গম্ভীরা’ ইতি সঞ্জ্ঞা||২৭-৩০||
Adhikarana 9 (31-33) · Śloka 33
ব্যপেতা জাযতে হিক্কা যাঽন্নপানে চতুর্বিধে| আহারপরিণামান্তে ভূযশ্চ লভতে বলম্||৩১|| প্রলাপবম্যতীসারতৃষ্ণার্তস্য বিচেতসঃ| জৃম্ভিণো বিপ্লুতাক্ষস্য শুষ্কাস্যস্য বিনামিনঃ||৩২|| পর্যাধ্মাতস্য হিক্কা যা জত্রুমূলাদসন্ততা| সা ব্যপেতেতি বিজ্ঞেযা হিক্কা প্রাণোপরোধিনী||৩৩|| ইতি ব্যপেতা হিক্কা|
व्यपेता जायते हिक्का याऽन्नपाने चतुर्विधे| आहारपरिणामान्ते भूयश्च लभते बलम्||३१|| प्रलापवम्यतीसारतृष्णार्तस्य विचेतसः| जृम्भिणो विप्लुताक्षस्य शुष्कास्यस्य विनामिनः||३२|| पर्याध्मातस्य हिक्का या जत्रुमूलादसन्तता| सा व्यपेतेति विज्ञेया हिक्का प्राणोपरोधिनी||३३|| इति व्यपेता हिक्का|
🔊 Audio coming soon
ব্যপেতা পরিণতেত্যর্থঃ| আহারপরিণামান্তে ইতি আহারপরিণামে বৃত্তে; এতেনাহারেঽপি উত্পদ্যতে, অন্তে বলবতী ভবতি তাং ‘ব্যপেতা’ ইতি সঞ্জ্ঞযা দর্শযতি| বিনামিন ইতি শরীরবিনামকস্য| অসন্ততেতি অনতিদীর্ঘা||৩১-৩৩||
Adhikarana 10 (34-37) · Śloka 37
ক্ষুদ্রবাতো যদা কোষ্ঠাদ্ব্যাযামপরিঘট্টিতঃ| কণ্ঠে প্রপদ্যতে হিক্কাং তদা ক্ষুদ্রাং করোতি সঃ||৩৪|| অতিদুঃখা ন সা চোরঃশিরোমর্মপ্রবাধিনী| ন চোচ্ছ্বাসান্নপানানাং মার্গমাবৃত্য তিষ্ঠতি||৩৫|| বৃদ্ধিমাযস্যতো যাতি ভুক্তমাত্রে চ মার্দবম্| যতঃ প্রবর্ততে পূর্বং তত এব নিবর্ততে||৩৬|| হৃদযং ক্লোম কণ্ঠং চ তালুকং চ সমাশ্রিতা| মৃদ্বী সা ক্ষুদ্রহিক্কেতি নৃণাং সাধ্যা প্রকীর্তিতা||৩৭|| ইতি ক্ষুদ্রহিক্কা|
क्षुद्रवातो यदा कोष्ठाद्व्यायामपरिघट्टितः| कण्ठे प्रपद्यते हिक्कां तदा क्षुद्रां करोति सः||३४|| अतिदुःखा न सा चोरःशिरोमर्मप्रबाधिनी| न चोच्छ्वासान्नपानानां मार्गमावृत्य तिष्ठति||३५|| वृद्धिमायस्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्| यतः प्रवर्तते पूर्वं तत एव निवर्तते||३६|| हृदयं क्लोम कण्ठं च तालुकं च समाश्रिता| मृद्वी सा क्षुद्रहिक्केति नृणां साध्या प्रकीर्तिता||३७|| इति क्षुद्रहिक्का|
🔊 Audio coming soon
ক্ষুদ্রেত্যাদিনা ক্ষুদ্রহিক্কামাহ| ক্ষুদ্রবাতঃ অল্পবাতঃ; কেচিত্ ক্ষুদ্রবাতমুদানমাহুঃ| আযস্যত ইতি আযাসং কুর্বতঃ মার্দবং যাতীতি সম্বন্ধঃ| যতঃ প্রবর্ততে পূর্বং তত এব নিবর্তত ইতি উত্পদ্যমানৈব নিবর্তমানবেগা ভবতি; মহাহিক্কাদিবদনুবদ্ধা ন ভবতি; উত্পাদকহেতোর্ব্যাযামাদেরেব নিবর্ততে, ব্যাযামাদিনা হিক্কাজনকবাতস্য ক্ষুদ্রস্য বিক্ষেপাত্ সম্প্রাপ্তিভঙ্গেনেতি ভাবঃ| ক্ষুদ্রবাতজনিতাত্বাত্ ক্ষুদ্রা হিক্কা||৩৪-৩৭||
Adhikarana 11 (38-41) · Śloka 41
সহসাঽত্যভ্যবহৃতৈঃ পানান্নৈঃ পীডিতোঽনিলঃ| ঊর্ধ্বং প্রপদ্যতে কোষ্ঠান্মদ্যৈর্বাঽতিমদপ্রদৈঃ||৩৮|| তথাঽতিরোষভাষ্যাধ্বহাস্যভারাতিবর্তনৈঃ| বাযুঃ কোষ্ঠগতো ধাবন্ পানভোজ্যপ্রপীডিতঃ||৩৯|| উরঃস্রোতঃ সমাবিশ্য কুর্যাদ্ধিক্কাং ততোঽন্নজাম্| তথা শনৈরসম্বন্ধং ক্ষুবংশ্চাপি স হিক্কতে||৪০|| ন মর্মবাধাজননী নেন্দ্রিযাণাং প্রবাধিনী| হিক্কা পীতে তথা ভুক্তে শমং যাতি চ সাঽন্নজা||৪১|| ইত্যন্নজা হিক্কা|
सहसाऽत्यभ्यवहृतैः पानान्नैः पीडितोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रपद्यते कोष्ठान्मद्यैर्वाऽतिमदप्रदैः||३८|| तथाऽतिरोषभाष्याध्वहास्यभारातिवर्तनैः| वायुः कोष्ठगतो धावन् पानभोज्यप्रपीडितः||३९|| उरःस्रोतः समाविश्य कुर्याद्धिक्कां ततोऽन्नजाम्| तथा शनैरसम्बन्धं क्षुवंश्चापि स हिक्कते||४०|| न मर्मबाधाजननी नेन्द्रियाणां प्रबाधिनी| हिक्का पीते तथा भुक्ते शमं याति च साऽन्नजा||४१|| इत्यन्नजा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
সহসেত্যাদিনাঽন্নজামাহ| ইযং চ যদ্যপি অন্নজা উক্তা, তথাঽপি দোষাদিজনিতৈব| পানভোজ্যপ্রপীডিত ইত্যনেনান্নস্য কারণত্বেনোক্তত্বাদিযম্ ‘অন্নজা’ ইতিসঞ্জ্ঞা||৩৮-৪১||
Adhikarana 12 (42-44) · Śloka 44
অতিসঞ্চিতদোষস্য ভক্তচ্ছেদকৃশস্য চ| ব্যাধিভিঃ ক্ষীণদেহস্য বৃদ্ধস্যাতিব্যবাযিনঃ||৪২|| আসাং যা সা সমুত্পন্না হিক্কা হন্ত্যাশু জীবিতম্| যমিকা চ প্রলাপার্তিতৃষ্ণামোহসমন্বিতা||৪৩|| অক্ষীণশ্চাপ্যদীনশ্চ স্থিরধাত্বিন্দ্রিযশ্চ যঃ| তস্য সাধযিতুং শক্যা যমিকা হন্ত্যতোঽন্যথা||৪৪||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः||४२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम्| यमिका च प्रलापार्तितृष्णामोहसमन्विता||४३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः| तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा||४४||
🔊 Audio coming soon
অতীত্যাদিনা সাধ্যাসাধ্যবিভাগমাহ| অতিশযেন সঞ্চিতা দোষা যস্য স তথা| ভক্তচ্ছেদকৃশস্যেতি অভোজনদুর্বলস্য| আসাং পঞ্চানাং যা হিক্কা অতীত্যাদিনা প্রোক্তলক্ষণস্য পুরুষস্য ভবতি সা জীবিতং হন্তি| যমিকা চেত্যনেন ক্ষুদ্রা অন্নজা চ যা সাধ্যত্বেনোক্তা সা যমলবেগেন জাযমানা যমিকা জ্ঞেযা; পূর্বোক্তানুবেগেন যা জাযমানা সা মহাহিক্কা, সা স্বরূপেণৈবাসাধ্যা, তস্যা অতীত্যাদিযোগেনাসাধ্যতাবিধানমনর্থকম্| তথা মহত্যাদিহিক্কানাং তিসৄণামসম্পূর্ণলক্ষণানাং সাধ্যত্বং, ক্ষুদ্রান্নজযোস্তু সম্পূর্ণলক্ষণযোরপি সাধ্যত্বং, মহাহিক্কাদিত্রযং নিসর্গত এবাসাধ্যম্| অন্যে তু ব্রুবতে- মহাহিক্কাদযোঽপি কদাচিত্ সাধ্যা ভবন্ত্যেব, তত্র প্রাণান্তিকেতি বচনং প্রাযঃ প্রাণহরা ইত্যভিপ্রাযেণোক্তম্| তথাহি জতূকর্ণে- “আদ্যা দুঃসাধ্যা, যমিকা তৃষ্ণামোহবতাং সদ্যঃপ্রাণহৃত্, গম্ভীরা ব্যপেতে চ” ইত্যুক্তম্| অক্ষীণ ইতি অক্ষীণমাংসঃ||৪২-৪৪||
Adhikarana 13 (45) · Śloka 45
যদা স্রোতাংসি সংরুধ্য মারুতঃ কফপূর্বকঃ| বিষ্বগ্ব্রজতি সংরুদ্ধস্তদা শ্বাসান্করোতি সঃ||৪৫||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः| विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान्करोति सः||४५||
🔊 Audio coming soon
যদেত্যাদিনা শ্বাসসম্প্রাপ্তিমাহ| স্রোতাংসীতি প্রকৃতত্বাত্ প্রাণোদকবাহীনি স্রোতাংসি| কফপূর্বক ইতি কফপ্রধানঃ| বিষ্বগ্ব্রজতি সর্বতো গচ্ছতি||৪৫||
Adhikarana 14 (46-48) · Śloka 48
উদ্ধূযমানবাতো যঃ শব্দবহুঃখিতো নরঃ| উচ্চৈঃ শ্বসিতি সংরুদ্ধো মত্তর্ষভ ইবানিশম্||৪৬|| প্রনষ্টজ্ঞানবিজ্ঞানস্তথা বিভ্রান্তলোচনঃ| বিকৃতাক্ষ্যাননো বদ্ধমূত্রবর্চা বিশীর্ণবাক্||৪৭|| দীনঃ প্রশ্বসিতং চাস্য দূরাদ্বিজ্ঞাযতে ভৃশম্| মহাশ্বাসোপসৃষ্টঃ স ক্ষিপ্রমেব বিপদ্যতে||৪৮|| ইতি মহাশ্বাসঃ|
उद्धूयमानवातो यः शब्दवहुःखितो नरः| उच्चैः श्वसिति संरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्||४६|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः| विकृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्||४७|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम्| महाश्वासोपसृष्टः स क्षिप्रमेव विपद्यते||४८|| इति महाश्वासः|
🔊 Audio coming soon
উদ্ধূযমানেত্যাদিনা মহাশ্বাসলক্ষণমাহ| উদ্ধূযমান ইতি ঊর্ধ্বং ধূযমানবাতঃ| উচ্চৈরিতি দীর্ঘম্| মত্তর্ষভঃ মত্তবলীবর্দঃ| দীন ইতি দীনবত্| ‘দীনং প্রশ্বসিতং’ ইতি বা পাঠঃ; তদা হি প্রশ্বসিতস্য দীনত্বে ‘দূরাদ্বিজ্ঞাযতে’ ইতি যদ্বক্ষ্যতি তদনুপপন্নং স্যাত্||৪৬-৪৮||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
দীর্ঘং শ্বসিতি যস্তূর্ধ্বং ন চ প্রত্যাহরত্যধঃ| শ্লেষ্মাবৃতমুখস্রোতাঃ ক্রুদ্ধগন্ধবহার্দিতঃ||৪৯|| ঊর্ধ্বদৃষ্টির্বিপশ্যংশ্চ বিভ্রান্তাক্ষ ইতস্ততঃ| প্রমুহ্যন্ বেদনার্তশ্চ শুষ্কাস্যোঽরতিপীডিতঃ||৫০|| ঊর্ধ্বশ্বাসে প্রকুপিতে হ্যধঃশ্বাসো নিরুধ্যতে| মুহ্যতস্তাম্যতশ্চোর্ধ্বং শ্বাসস্তস্যৈব হন্ত্যসূন্||৫১|| ইত্যূর্ধ্বশ্বাসঃ|
दीर्घं श्वसिति यस्तूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||४९|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः| प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः||५०|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते| मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्||५१|| इत्यूर्ध्वश्वासः|
🔊 Audio coming soon
দীর্ঘমিত্যাদিনোর্ধ্বশ্বাসমাহ| দীর্ঘং শ্বসিতি শ্বাসস্য বহির্নির্গমনং দীর্ঘকালং করোতি| ন চ প্রত্যাহরত্যধ ইতি শ্বাসমধো ন নযতি| ক্রুদ্ধগন্ধবহঃ দুষ্টবাযুঃ| শ্বাসস্য দীর্ঘকালমুদ্ধূযনে অধোঽনযনে চোক্তে হেতুমাহ- ঊর্ধ্বশ্বাসে ইত্যাদিনা||৪৯-৫১||
Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54
যস্তু শ্বসিতি বিচ্ছিন্নং সর্বপ্রাণেন পীডিতঃ| ন বা শ্বসিতি দুঃখার্তো মর্মচ্ছেদরুগর্দিতঃ||৫২|| আনাহস্বেদমূর্চ্ছার্তো দহ্যমানেন বস্তিনা| বিপ্লুতাক্ষঃ পরিক্ষীণঃ শ্বসন্ রক্তৈকলোচনঃ||৫৩|| বিচেতাঃ পরিশুষ্কাস্যো বিবর্ণঃ প্রলপন্নরঃ| ছিন্নশ্বাসেন বিচ্ছিন্নঃ স শীঘ্রং প্রজহাত্যসূন্||৫৪|| ইতি ছিন্নশ্বাসঃ|
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः| न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः||५२|| आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना| विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः||५३|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः| छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं प्रजहात्यसून्||५४|| इति छिन्नश्वासः|
🔊 Audio coming soon
যস্ত্বিত্যাদিনা ছিন্নশ্বাসলক্ষণমাহ| শ্বসিতি বিচ্ছিন্নমিতি নিঃশ্বস্য পুনঃ ক্ষণান্তেন শ্বসিতি| ন বা শ্বসিতি ন শ্বাসং লভতে| মর্মচ্ছেদরূপা রুক্| বস্তিনিরোধঃ মূত্রনিরোধ ইত্যর্থঃ| রক্তৈকলোচনত্বমিহ ব্যাধিপ্রভাবাত্| বিচ্ছিন্নঃ বিমুক্তসন্ধিবন্ধঃ| এতে ত্রযঃ শ্বাসা নিসর্গতোঽসাধ্যাঃ||৫২-৫৪||
Adhikarana 17 (55-62) · Śloka 62
প্রতিলোমং যদা বাযুঃ স্রোতাংসি প্রতিপদ্যতে| গ্রীবাং শিরশ্চ সঙ্গৃহ্য শ্লেষ্মাণং সমুদীর্য চ||৫৫|| করোতি পীনসং তেন রুদ্ধো ঘুর্ঘুরুকং তথা| অতীব তীব্রবেগং চ শ্বাসং প্রাণপ্রপীডকম্||৫৬|| প্রতাম্যত্যতিবেগাচ্চ কাসতে সন্নিরুধ্যতে| প্রমোহং কাসমানশ্চ স গচ্ছতি মুহুর্মুহুঃ||৫৭|| শ্লেষ্মণ্যমুচ্যমানে তু ভৃশং ভবতি দুঃখিতঃ| তস্যৈব চ বিমোক্ষান্তে মুহূর্তং লভতে সুখম্||৫৮|| অথাস্যোদ্ধ্বংসতে কণ্ঠঃ কৃচ্ছ্রাচ্ছক্নোতি ভাষিতুম্| ন চাপি নিদ্রাং লভতে শযানঃ শ্বাসপীডিতঃ||৫৯|| পার্শ্বে তস্যাবগৃহ্ণাতি শযানস্য সমীরণঃ| আসীনো লভতে সৌখ্যমুষ্ণং চৈবাভিনন্দতি||৬০|| উচ্ছ্রিতাক্ষো ললাটেন স্বিদ্যতা ভৃশমর্তিমান্| বিশুষ্কাস্যো মুহুঃ শ্বাসো মুহুশ্চৈবাবধম্যতে||৬১|| মেঘাম্বুশীতপ্রাগ্বাতৈঃ শ্লেষ্মলৈশ্চাভিবর্ধতে| স যাপ্যস্তমকশ্বাসঃ সাধ্যো বা স্যান্নবোত্থিতঃ||৬২|| ইতি তমকশ্বাসঃ|
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते| ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च||५५|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरुकं तथा| अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम्||५६|| प्रताम्यत्यतिवेगाच्च कासते सन्निरुध्यते| प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः||५७|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः| तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम्||५८|| अथास्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्| न चापि निद्रां लभते शयानः श्वासपीडितः||५९|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः| आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति||६०|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते||६१|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्चाभिवर्धते| स याप्यस्तमकश्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः||६२|| इति तमकश्वासः|
🔊 Audio coming soon
প্রতিলোমমিত্যাদিনা তমকশ্বাসমাহ| শ্লেষ্মাণং সমুদীর্য চেত্যনেন সামান্যসম্প্রাপ্ত্যুক্তস্যাপি শ্লেষ্মণঃ পুনরভিধানাদিহ বিশেষেণ কারণত্বং দর্শযতি| ঘুর্ঘুরুকমিতি কণ্ঠে ঘুর্ঘুরুকশব্দম্| সন্নিরুধ্যতে ইতি নিশ্চেষ্টো ভবতি| তস্যৈব চেতি ‘শ্লেষ্মণঃ’ ইতি শেষঃ| আসীন উপবিষ্টঃ| উচ্ছ্রিতাক্ষ ইতি উচ্ছূনাক্ষঃ| মুহুশ্চৈবাবধম্যতে ইতি ক্ষণং ক্ষণং শ্বসনেন বাযুনাঽবধম্যতে||৫৫-৬২||
Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64
জ্বরমূর্চ্ছাপরীতস্য বিদ্যাত্ প্রতমকং তু তম্| উদাবর্তরজোঽজীর্ণক্লিন্নকাযনিরোধজঃ||৬৩|| তমসা বর্ধতেঽত্যর্থং শীতৈশ্চাশু প্রশাম্যতি| মজ্জতস্তমসীবাঽস্য বিদ্যাত্ সন্তমকং তু তম্||৬৪|| ইতি প্রতমকসন্তমকশ্বাসৌ|
ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम्| उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः||६३|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति| मज्जतस्तमसीवाऽस्य विद्यात् सन्तमकं तु तम्||६४|| इति प्रतमकसन्तमकश्वासौ|
🔊 Audio coming soon
পিত্তসম্বন্ধাজ্জ্বরাদিযোগেন তমকস্যৈব প্রতমকসঞ্জ্ঞাং দর্শযন্নাহ- জ্বরেত্যাদি| উদাবর্তেত্যাদিনা প্রতমকহেতুলক্ষণে প্রাহ| প্রতমক এব সন্তমকঃ| রজো ধূলিঃ, কাযনিরোধো বেগানাং নিরোধঃ; কিংবা ক্লিন্নকাযো বৃদ্ধঃ, নিরোধঃ বেগনিরোধঃ| তমসেতি অন্ধকারেণ, কিংবা তমসা তমোগুণেন| যদ্যপি তমকস্য শীতেন বৃদ্ধিরুক্তা, তথাঽপি প্রতমকস্য পিত্তসম্বন্ধত্বাত্ ‘শীতৈশ্চাশু প্রশাম্যতি’ ইতি যদুক্তং তদুপপন্নং ভবতি; কিংবা যথা মদ্যোত্থবিকারস্য মদ্যং প্রশমনং ভবতি, তথা শীতসমুত্থস্যাপি তদাত্বমাত্রে শীতৈঃ প্রশমনং জ্ঞেযম্| প্রতমকস্তমকভেদ এবেতি কৃত্বা শ্বাসানাং পঞ্চসঙ্খ্যাসিদ্ধিঃ||৬৩-৬৪||
Adhikarana 19 (65-67) · Śloka 68
রূক্ষাযাসোদ্ভবঃ কোষ্ঠে ক্ষুদ্রো বাত উদীরযন্| ক্ষুদ্রশ্বাসো ন সোঽত্যর্থং দুঃখেনাঙ্গপ্রবাধকঃ||৬৫|| হিনস্তি ন স গাত্রাণি ন চ দুঃখো যথেতরে| ন চ ভোজনপানানাং নিরুণদ্ধ্যুচিতাং গতিম্||৬৬|| নেন্দ্রিযাণাং ব্যথাং নাপি কাঞ্চিদাপাদযেদ্রুজম্| স সাধ্য উক্তো বলিনঃ সর্বে চাব্যক্তলক্ষণাঃ||৬৭|| ইতি শ্বাসাঃ সমুদ্দিষ্টা হিক্কাশ্চৈব স্বলক্ষণৈঃ|৬৮|
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन्| क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः||६५|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे| न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्||६६|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम्| स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः||६७|| इति श्वासाः समुद्दिष्टा हिक्काश्चैव स्वलक्षणैः|६८|
🔊 Audio coming soon
রূক্ষেত্যাদিনা ক্ষুদ্রশ্বাসমাহ| রূক্ষাদাযাসাচ্চ উদ্ভবো যস্য স রূক্ষাযাসোদ্ভবঃ| ক্ষুদ্রবাত ইতি স্বল্পবাতঃ| ন সোঽত্যর্থমিতি নাত্যর্থং দুঃখকরঃ| ন দুঃখ ইতি ন দুঃখসাধ্যঃ| সর্বে চাব্যক্তলক্ষণা ইত্যনেন সাধ্যত্বেনোক্তানাং মহাশ্বাসাদীনাং ব্যক্তসর্বলক্ষণতাব্যতিরিক্তাযামেবাবস্থাযাং সাধ্যতাং প্রতিপাদযতি||৬৫-৬৭||-
Adhikarana 20 (68-69) · Śloka 69
এষাং প্রাণহরা বর্জ্যা ঘোরাস্তে হ্যাশুকারিণঃ||৬৮|| ভেষজৈঃ সাধ্যযাপ্যাংস্তু ক্ষিপ্রং ভিষগুপাচরেত্| উপেক্ষিতা দহেযুর্হি শুষ্কং কক্ষমিবানলঃ||৬৯||
एषां प्राणहरा वर्ज्या घोरास्ते ह्याशुकारिणः||६८|| भेषजैः साध्ययाप्यांस्तु क्षिप्रं भिषगुपाचरेत्| उपेक्षिता दहेयुर्हि शुष्कं कक्षमिवानलः||६९||
🔊 Audio coming soon
প্রাণহরা মহাশ্বাসাদযঃ সম্পূর্ণলক্ষণা বর্জ্যাঃ| সাধ্যযাপ্যানিতি বহুবচনং সাধ্যযাপ্যভেদবহুত্বাজ্জ্ঞেযম্||৬৮-৬৯||
Adhikarana 21 (70-76) · Śloka 76
কারণস্থানমূলৈক্যাদেকমেব চিকিত্সিতম্| দ্বযোরপি যথাদৃষ্টমৃষিভিস্তন্নিবোধত||৭০|| হিক্কাশ্বাসার্দিতং স্নিগ্ধৈরাদৌ স্বেদৈরুপাচরেত্| আক্তং লবণতৈলেন নাডীপ্রস্তরসঙ্করৈঃ||৭১|| তৈরস্য গ্রথিতঃ শ্লেষ্মা স্রোতঃস্বভিবিলীযতে| খানি মার্দবমাযান্তি ততো বাতানুলোমতা||৭২|| যথাঽদ্রিকুঞ্জেষ্বর্কাংশুতপ্তং বিষ্যন্দতে হিমম্| শ্লেষ্মা তপ্তঃ স্থিরো দেহে স্বেদৈর্বিষ্যন্দতে তথা||৭৩|| স্বিন্নং জ্ঞাত্বা ততস্তূর্ণং ভোজযেত্ স্নিগ্ধমোদনম্| মত্স্যানাং শূকরাণাং বা রসৈর্দধ্যুত্তরেণ বা||৭৪|| ততঃ শ্লেষ্মণি সংবৃদ্ধে বমনং পাযযেত্তু তম্| পিপ্পলীসৈন্ধবক্ষৌদ্রৈর্যুক্তং বাতাবিরোধি যত্||৭৫|| নির্হৃতে সুখমাপ্নোতি স কফে দুষ্টবিগ্রহে| স্রোতঃসু চ বিশুদ্ধেষু চরত্যবিহতোঽনিলঃ||৭৬||
कारणस्थानमूलैक्यादेकमेव चिकित्सितम्| द्वयोरपि यथादृष्टमृषिभिस्तन्निबोधत||७०|| हिक्काश्वासार्दितं स्निग्धैरादौ स्वेदैरुपाचरेत्| आक्तं लवणतैलेन नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७१|| तैरस्य ग्रथितः श्लेष्मा स्रोतःस्वभिविलीयते| खानि मार्दवमायान्ति ततो वातानुलोमता||७२|| यथाऽद्रिकुञ्जेष्वर्कांशुतप्तं विष्यन्दते हिमम्| श्लेष्मा तप्तः स्थिरो देहे स्वेदैर्विष्यन्दते तथा||७३|| स्विन्नं ज्ञात्वा ततस्तूर्णं भोजयेत् स्निग्धमोदनम्| मत्स्यानां शूकराणां वा रसैर्दध्युत्तरेण वा||७४|| ततः श्लेष्मणि संवृद्धे वमनं पाययेत्तु तम्| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रैर्युक्तं वाताविरोधि यत्||७५|| निर्हृते सुखमाप्नोति स कफे दुष्टविग्रहे| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः||७६||
🔊 Audio coming soon
সম্প্রতি ভিন্নযোরপি হিক্কাশ্বাসযোর্যথা সমানং চিকিত্সিতং ভবতি তথা দর্শযন্ সমানং চিকিত্সিতমাহ- কারণেত্যাদি| কারণং বাহ্যকারণং, স্থানং নাভ্যাদি, মূলং দোষঃ| স্নিগ্ধৈরিতি স্বেদৈরিত্যস্য বিশেষণম্; অন্যে তু স্নিগ্ধমিতি পঠন্তি| লবণবত্তৈলং লবণতৈলম্| কুঞ্জেষ্বিতি বিটপেষু | মত্স্যাদীনামিত্যাদৌ মত্স্যাদীনামপি রসঃ স্বরসঃ কল্কেন কর্তব্যঃ| দধ্যুত্তরং দধিসরঃ| ঈদৃশং চ ভোজনং বমনানুগুণকফবৃদ্ধ্যর্থম্| উক্তং হি- “শ্লেষ্মোত্তরশ্ছর্দযতি হ্যদুঃখম্” (সি.অ.১) ইতি| বাতাবিরোধীত্যনেন অন্নং রূক্ষং, তীক্ষ্ণং চ বমনং, নিষেধযতি| দুষ্টঃ বিগ্রহো যস্য স দুষ্টবিগ্রহঃ||৭০-৭৬||
Adhikarana 22 (77-80) · Śloka 80
লীনশ্চেদ্দোষশেষঃ স্যাদ্ধূমৈস্তং নির্হরেদ্বুধঃ| হরিদ্রাং পত্রমেরণ্ডমূলং লাক্ষাং মনঃশিলাম্||৭৭|| সদেবদার্বলং মাংসীং পিষ্ট্বা বর্তিং প্রকল্পযেত্| তাং ঘৃতাক্তাং পিবেদ্ধূমং যবৈর্বা ঘৃতসংযুতৈঃ||৮৭|| মধূচ্ছিষ্টং সর্জরসং ঘৃতং মল্লকসম্পুটে| কৃত্বা ধূমং পিবেচ্ছৃঙ্গং বালং বা স্নাযু বা গবাম্||৭৯|| স্যোনাকবর্ধমানানাং নাডীং শুষ্কাং কুশস্য বা| পদ্মকং গুগ্গুলুং লোহং শল্লকীং বা ঘৃতাপ্লুতম্||৮০||
लीनश्चेद्दोषशेषः स्याद्धूमैस्तं निर्हरेद्बुधः| हरिद्रां पत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्||७७|| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवैर्वा घृतसंयुतैः||८७|| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं मल्लकसम्पुटे| कृत्वा धूमं पिबेच्छृङ्गं बालं वा स्नायु वा गवाम्||७९|| स्योनाकवर्धमानानां नाडीं शुष्कां कुशस्य वा| पद्मकं गुग्गुलुं लोहं शल्लकीं वा घृताप्लुतम्||८०||
🔊 Audio coming soon
বমনশেষদোষহরণার্থং ধূমমাহ- লীন ইত্যাদিনা| এতেন ধূমো বমনং বিনাঽপি স্বল্পদোষে কর্তব্য এব, তত্রাপি ধূমবিষযদোষস্য বিদ্যমানত্বাত্| অলং হরিতালম্| ধূমবর্তিস্তু তস্যাশীতীযোক্তধূমবর্তিবিধানেন কর্তব্যা| অত্র চ ধূমপাননলিকামানং বক্ষ্যমাণকাসহরধূমনলিকামানসমানমিচ্ছন্তি, হিক্কাশ্বাসযোরপি কাসসমানত্বাত্| মধূচ্ছিষ্টং সিক্থকম্| মল্লকসম্পুটে চাত্রানুক্তমপি পাতব্যধূমনির্গমার্থমূর্ধ্বং চ্ছিদ্রং কর্তব্যম্| পদ্মকাদিষ্বপি মল্লকেত্যাদ্যনুবর্ততে| বর্ধমান এরণ্ডঃ| লোহঃ অগরুঃ| শল্লকী স্বনামখ্যাতা||৭৭-৮০||
Adhikarana 23 (81) · Śloka 81
স্বরক্ষীণাতিসারাসৃক্পিত্তদাহানুবন্ধজান্| মধুরস্নিগ্ধশীতাদ্যৈর্হিক্কাশ্বাসানুপাচরেত্||৮১||
स्वरक्षीणातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिक्काश्वासानुपाचरेत्||८१||
🔊 Audio coming soon
শীতাদ্যৈরিত্যাদিশব্দেন পিত্তহরপিচ্ছিলাদিগ্রহণম্||৮১||
Adhikarana 24 (82-87) · Śloka 87
ন স্বেদ্যাঃ পিত্তদাহার্তা রক্তস্বেদাতিবর্তিনঃ| ক্ষীণধাতুবলা রূক্ষা গর্ভিণ্যশ্চাপি পিত্তলাঃ||৮২|| কোষ্ণৈঃ কামমুরঃকণ্ঠং স্নেহসেকৈঃ সশর্করৈঃ| উত্কারিকোপনাহৈশ্চ স্বেদযেন্ মৃদুভিঃ ক্ষণম্||৮৩|| তিলোমামাষগোধূমচূর্ণৈর্বাতহরৈঃ সহ| স্নেহৈশ্চোত্কারিকা সাম্লৈঃ সক্ষীরৈর্বা কৃতা হিতা||৮৪|| নবজ্বরামদোষেষু রূক্ষস্বেদং বিলঙ্ঘনম্| সমীক্ষ্যোল্লেখনং বাঽপি কারযেল্লবণাম্বুনা||৮৫|| অতিযোগোদ্ধতং বাতং দৃষ্ট্বা বাতহরৈর্ভিষক্| রসাদ্যৈর্নাতিশীতোষ্ণৈরভ্যঙ্গৈশ্চ শমং নযেত্||৮৬|| উদাবর্তে তথাঽঽধ্মানে মাতুলুঙ্গাম্লবেতসৈঃ| হিঙ্গুপীলুবিডৈশ্চান্নং যুক্তং স্যাদনুলোমনম্||৮৭||
न स्वेद्याः पित्तदाहार्ता रक्तस्वेदातिवर्तिनः| क्षीणधातुबला रूक्षा गर्भिण्यश्चापि पित्तलाः||८२|| कोष्णैः काममुरःकण्ठं स्नेहसेकैः सशर्करैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदयेन् मृदुभिः क्षणम्||८३|| तिलोमामाषगोधूमचूर्णैर्वातहरैः सह| स्नेहैश्चोत्कारिका साम्लैः सक्षीरैर्वा कृता हिता||८४|| नवज्वरामदोषेषु रूक्षस्वेदं विलङ्घनम्| समीक्ष्योल्लेखनं वाऽपि कारयेल्लवणाम्बुना||८५|| अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा वातहरैर्भिषक्| रसाद्यैर्नातिशीतोष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्||८६|| उदावर्ते तथाऽऽध्माने मातुलुङ्गाम्लवेतसैः| हिङ्गुपीलुबिडैश्चान्नं युक्तं स्यादनुलोमनम्||८७||
🔊 Audio coming soon
পিত্তদাহার্তা ইতি পিত্তার্তা দাহার্তাশ্চ| রক্তং স্বেদশ্চাতিবর্তমানৌ যেষাং তে রক্তস্বেদাতিবর্তিনঃ| পিত্তলাঃ পিত্তপ্রকৃতযঃ| কোষ্ণৈরিত্যাদিনা স্বেদ্যানাং স্থানবিশিষ্টং স্বেদমাহ| কামমিতি ইচ্ছাযাং সত্যাম্, উত্কারিকোপনাহৈঃ স্বেদযেত্| উল্লেখনং বমনম্| অতিযোগোদ্ধতমিতি বমনাদ্যতিযোগবৃদ্ধং; কিংবা অতিযোগেন অতিমাত্রোদ্ধতম্||৮২-৮৭||
Adhikarana 25 (88-90) · Śloka 90
হিক্কাশ্বাসামযী হ্যেকো বলবান্ দুর্বলোঽপরঃ| কফাধিকস্তথৈবৈকো রূক্ষো বহ্বনিলোঽপরঃ||৮৮|| ককাধিকে বলস্থে চ বমনং সবিরেচনম্| কুর্যাত্ পথ্যাশিনে ধূমলেহাদিশমনং ততঃ||৮৯|| বাতিকান্ দুর্বলান্ বালান্ বৃদ্ধাংশ্চানিলসূদনৈঃ| তর্পযেদেব শমনৈঃ স্নেহযূষরসাদিভিঃ||৯০||
हिक्काश्वासामयी ह्येको बलवान् दुर्बलोऽपरः| कफाधिकस्तथैवैको रूक्षो बह्वनिलोऽपरः||८८|| ककाधिके बलस्थे च वमनं सविरेचनम्| कुर्यात् पथ्याशिने धूमलेहादिशमनं ततः||८९|| वातिकान् दुर्बलान् बालान् वृद्धांश्चानिलसूदनैः| तर्पयेदेव शमनैः स्नेहयूषरसादिभिः||९०||
🔊 Audio coming soon
চিকিত্সাভেদার্থং হিক্কাশ্বাসিনোঽবস্থাভেদমাহ- হিক্কেত্যাদি| এতাশ্চতস্রোঽবস্থাঃ সাক্ষাদুক্তাঃ- বলবান্, দুর্বলঃ, বাতাধিকঃ, কফাধিকশ্চেতি; রূক্ষবহ্বনিলবিশেষণেনাপি রূক্ষস্নিগ্ধাবস্থাদ্বযম্| তত্র বহুকফে বলরূপসূচিতে চাবস্থাদ্বযে ক্রিযাং ব্রূতে- কফাধিকে ইত্যাদি| তত ইতি বমনবিরেচনানন্তরম্| তথা চাপরেঽবস্থাদ্বযে সমানচিকিত্সিতমাহ- বাতিকানিত্যাদি| বালবৃদ্ধযোশ্চাত্রাসম্পূর্ণক্ষীণধাতুত্বেন দুর্বলযোর্দুর্বলোদাহরণার্থমেবোপাদানম্| এতচ্চ সঙ্ক্ষেপেণ চিকিত্সাসূত্রমুক্তম্| তেন বলবান্ বাতাধিক ইত্যাদ্যবস্থাযাং মিশ্রিতাযামুক্তচিকিত্সাযা অপি মিশ্রণং কল্পনীযং; যথা- প্রত্যেকদোষোক্তচিকিত্সা দোষসংসর্গে বিকল্প্যতে||৮৮-৯০||
Adhikarana 26 (91-93) · Śloka 93
অনুত্ক্লিষ্টকফাস্বিন্নদুর্বলানাং বিশোধনাত্| বাযুর্লব্ধাস্পদো মর্ম সংশোষ্যাশু হরেদসূন্||৯১|| দৃঢান্ বহুকফাংস্তস্মাদ্রসৈরানূপবারিজৈঃ| তৃপ্তান্বিশোধযেত্স্বিন্নান্ বৃংহযেদিতরান্ ভিষক্||৯২|| বর্হিতিত্তিরিদক্ষাশ্চ জাঙ্গলাশ্চ মৃগদ্বিজাঃ| দশমূলীরসে সিদ্ধাঃ কৌলত্থে বা রসে হিতাঃ||৯৩||
अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां विशोधनात्| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्||९१|| दृढान् बहुकफांस्तस्माद्रसैरानूपवारिजैः| तृप्तान्विशोधयेत्स्विन्नान् बृंहयेदितरान् भिषक्||९२|| बर्हितित्तिरिदक्षाश्च जाङ्गलाश्च मृगद्विजाः| दशमूलीरसे सिद्धाः कौलत्थे वा रसे हिताः||९३||
🔊 Audio coming soon
অবিষযপ্রবিষ্টশোধনে দোষমাহ- অনুত্ক্লিষ্টেত্যাদিনা| মর্ম ইতি হৃদযাদীনি| দৃঢানিতি বলবতঃ| রসৈরানূপবারিজৈস্তৃপ্তানিত্যনেন কফোত্ক্লেশকরণে তৃপ্তিং দর্শযতি| স্বিন্নানিতি স্বেদিতান্| ইতরানিতি দুর্বলান্ বহুবাতাংশ্চ| কফাধিকাযামবস্থাযাং তর্পণরূপবিপরীতক্রিযাকরণেঽনুক্তেঽপি কফবৃদ্ধ্যা দোষোত্ক্লেশ এব জ্ঞেযঃ| ইহ দশমূলরসাদৌ বর্হিতিত্তিরাদীনাং সিদ্ধিঃ রসবিধানেনৈব জ্ঞেযা||৯১-৯৩||
Adhikarana 27 (94-104) · Śloka 104
নিদিগ্ধিকাং বিল্বমধ্যং কর্কটাখ্যাং দুরালভাম্| ত্রিকণ্টকং গুডূচীং চ কুলত্থাংশ্চ সচিত্রকান্||৯৪|| জলে পক্ত্বা রসঃ পূতঃ পিপ্পলীঘৃতভর্জিতঃ| সনাগরঃ সলবণঃ স্যাদ্যূষো ভোজনে হিতঃ||৯৫|| রাস্নাং বলাং পঞ্চমূলং হ্রস্বং মুদ্গান্ সচিত্রকান্| পক্ত্বাঽম্ভসি রসে তস্মিন্ যূষঃ সাধ্যশ্চ পূর্ববত্||৯৬|| পল্লবান্মাতুলুঙ্গস্য নিম্বস্য কুলকস্য চ| পক্ত্বা মুদ্গাংশ্চ সব্যোষান্ ক্ষারযূষং বিপাচযেত্||৯৭|| দত্ত্বা সলবণং ক্ষারং শিগ্রূণি মরিচানি চ| যুক্ত্যা সংসাধিতো যূষো হিক্কাশ্বাসবিকারনুত্||৯৮|| কাসমর্দকপত্রাণাং যূষঃ শোভাঞ্জনস্য চ| শুষ্কমূলকযূষশ্চ হিক্কাশ্বাসনিবারণঃ||৯৯|| সদধিব্যোষসর্পিষ্কো যূষো বার্তাকজো হিতঃ| শালিষষ্টিকগোধূমযবান্নান্যনবানি চ||১০০|| হিঙ্গুসৌবর্চলাজাজীবিডপৌষ্করচিত্রকৈঃ| সিদ্ধা কর্কটশৃঙ্গ্যা চ যবাগূঃ শ্বাসহিক্কিনাম্||১০১|| দশমূলীশটীরাস্নাপিপ্পলীমূলপৌষ্করৈঃ| শৃঙ্গীতামলকীভার্গীগুডূচীনাগরাম্বুভিঃ||১০২|| যবাগূং বিধিনা সিদ্ধাং কষাযং বা পিবেন্নরঃ| কাসহৃদ্গ্রহপার্শ্বার্তিহিক্কাশ্বাসপ্রশান্তযে||১০৩|| পুষ্করাহ্বশটীব্যোষমাতুলুঙ্গাম্লবেতসৈঃ| যোজযেদন্নপানানি সসর্পির্বিডহিঙ্গুভিঃ||১০৪||
निदिग्धिकां बिल्वमध्यं कर्कटाख्यां दुरालभाम्| त्रिकण्टकं गुडूचीं च कुलत्थांश्च सचित्रकान्||९४|| जले पक्त्वा रसः पूतः पिप्पलीघृतभर्जितः| सनागरः सलवणः स्याद्यूषो भोजने हितः||९५|| रास्नां बलां पञ्चमूलं ह्रस्वं मुद्गान् सचित्रकान्| पक्त्वाऽम्भसि रसे तस्मिन् यूषः साध्यश्च पूर्ववत्||९६|| पल्लवान्मातुलुङ्गस्य निम्बस्य कुलकस्य च| पक्त्वा मुद्गांश्च सव्योषान् क्षारयूषं विपाचयेत्||९७|| दत्त्वा सलवणं क्षारं शिग्रूणि मरिचानि च| युक्त्या संसाधितो यूषो हिक्काश्वासविकारनुत्||९८|| कासमर्दकपत्राणां यूषः शोभाञ्जनस्य च| शुष्कमूलकयूषश्च हिक्काश्वासनिवारणः||९९|| सदधिव्योषसर्पिष्को यूषो वार्ताकजो हितः| शालिषष्टिकगोधूमयवान्नान्यनवानि च||१००|| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडपौष्करचित्रकैः| सिद्धा कर्कटशृङ्ग्या च यवागूः श्वासहिक्किनाम्||१०१|| दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीमूलपौष्करैः| शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराम्बुभिः||१०२|| यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिक्काश्वासप्रशान्तये||१०३|| पुष्कराह्वशटीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसैः| योजयेदन्नपानानि ससर्पिर्बिडहिङ्गुभिः||१०४||
🔊 Audio coming soon
নিদিগ্ধিকামিত্যাদি| যূষবিধানসামান্যপঠিতস্যাপি কুলত্থস্য যূষপ্রকৃতিত্বাদ্যূষসাধনোপযৌগিকং মানং গৃহ্যতে; শেষদ্রব্যং তু যূষসাধনমানেন গৃহ্যতে| পিপ্পলীসাধিতে ঘৃতে পিপ্পলীযুক্তে ঘৃতে বা ভর্জিত ইতি পিপ্পলীঘৃতভর্জিতঃ| এবং রাস্নামিত্যাদৌ রসস্য প্রাধান্যম্| পূর্ববদিত্যনেন পিপ্পলীঘৃতভর্জনাদিকমতিদিশতি| ক্ষারেণ যুক্তো যূষঃ ক্ষারযূষঃ, ক্ষারঃ অপামার্গাদিঃ| কাসমর্দাদীনাং যথাযোগ্যতযা প্রক্ষেপঃ| জলমানাদিনা সংস্কার উন্নেযঃ| দশমূলীত্যাদৌ কষাযশব্দঃ পানীযস্থানবিহিতত্বাদর্ধশৃতে জলে এব বর্ততে||৯৪-১০৪||
Adhikarana 28 (105-120) · Śloka 120
দশমূলস্য বা ক্বাথমথবা দেবদারুণঃ| তৃষিতো মদিরাং বাঽপি হিক্কাশ্বাসী পিবেন্নরঃ||১০৫|| পাঠাং মধুরসাং রাস্নাং সরলং দেবদারু চ| প্রক্ষাল্য জর্জরীকৃত্য সুরামণ্ডে নিধাপযেত্||১০৬|| তং মন্দলবণং কৃত্বা ভিষক্ প্রসৃতসম্মিতম্| পাযযেত্তু ততো হিক্কা শ্বাসশ্চৈবোপশাম্যতি||১০৭|| হিঙ্গু সৌবর্চলং কোলং সমঙ্গাং পিপ্পলীং বলাম্| মাতুলুঙ্গরসে পিষ্টমারনালেন বা পিবেত্||১০৮|| সৌবর্চলং নাগরং চ ভার্গীং দ্বিশর্করাযুতম্| উষ্ণাম্বুনা পিবেদেতদ্ধিক্কাশ্বাসবিকারনুত্||১০৯|| ভার্গীনাগরযোঃ কল্কং মরিচক্ষারযোস্তথা| পীতদ্রুচিত্রকাস্ফোতামূর্বাণাং চাম্বুনা পিবেত্||১১০|| মধূলিকা তুগাক্ষীরী নাগরং পিপ্পলী তথা| উত্কারিকা ঘৃতে সিদ্ধা শ্বাসে পিত্তানুবন্ধজে||১১১|| শ্বাবিধং শশমাংসং চ শল্লকস্য চ শোণিতম্| পিপ্পলীঘৃতসিদ্ধানি শ্বাসে বাতানুবন্ধজে||১১২|| সুবর্চলারসো দুগ্ধং ঘৃতং ত্রিকটুকান্বিতম্| শাল্যোদনস্যানুপানং বাতপিত্তানুগে হিতম্||১১৩|| শিরীষপুষ্পস্বরসঃ সপ্তপর্ণস্য বা পুনঃ| পিপ্পলীমধুসংযুক্তঃ কফপিত্তানুগে মতঃ||১১৪|| মধুকং পিপ্পলীমূলং গুডো গোশ্বশকৃদ্রসঃ | ঘৃতং ক্ষৌদ্রং কাসশ্বাসহিক্কাভিষ্যন্দিনাং শুভম্||১১৫|| খরাশ্বোষ্ট্রবরাহাণাং মেষস্য চ গজস্য চ| শকৃদ্রসং বহুকফে চৈকৈকং মধুনা পিবেত্||১১৬|| ক্ষারং চাপ্যশ্বগন্ধাযা লিহ্যান্না ক্ষৌদ্রসর্পিষা| মযূরপাদনালং বা শকলং শল্লকস্য বা||১১৭|| শ্বাবিজ্জাণ্ডকচাষাণাং রোমাণি কুররস্য বা| শৃঙ্গ্যেকদ্বিশফানাং বা চর্মাস্থীনি খুরাংস্তথা||১১৮|| সর্বাণ্যেকৈকশো বাঽপি দগ্ধ্বা ক্ষৌদ্রঘৃতান্বিতম্| চূর্ণং লীঢ্বা জযেত্ কাসং হিক্কাং শ্বাসং চ দারুণম্||১১৯|| এতে হি কফসংরুদ্ধগতিপ্রাণপ্রকোপজাঃ | তস্মাত্তন্মার্গশুদ্ধ্যর্থং দেযা লেহা ন নিষ্কফে||১২০||
दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः| तृषितो मदिरां वाऽपि हिक्काश्वासी पिबेन्नरः||१०५|| पाठां मधुरसां रास्नां सरलं देवदारु च| प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य सुरामण्डे निधापयेत्||१०६|| तं मन्दलवणं कृत्वा भिषक् प्रसृतसम्मितम्| पाययेत्तु ततो हिक्का श्वासश्चैवोपशाम्यति||१०७|| हिङ्गु सौवर्चलं कोलं समङ्गां पिप्पलीं बलाम्| मातुलुङ्गरसे पिष्टमारनालेन वा पिबेत्||१०८|| सौवर्चलं नागरं च भार्गीं द्विशर्करायुतम्| उष्णाम्बुना पिबेदेतद्धिक्काश्वासविकारनुत्||१०९|| भार्गीनागरयोः कल्कं मरिचक्षारयोस्तथा| पीतद्रुचित्रकास्फोतामूर्वाणां चाम्बुना पिबेत्||११०|| मधूलिका तुगाक्षीरी नागरं पिप्पली तथा| उत्कारिका घृते सिद्धा श्वासे पित्तानुबन्धजे||१११|| श्वाविधं शशमांसं च शल्लकस्य च शोणितम्| पिप्पलीघृतसिद्धानि श्वासे वातानुबन्धजे||११२|| सुवर्चलारसो दुग्धं घृतं त्रिकटुकान्वितम्| शाल्योदनस्यानुपानं वातपित्तानुगे हितम्||११३|| शिरीषपुष्पस्वरसः सप्तपर्णस्य वा पुनः| पिप्पलीमधुसंयुक्तः कफपित्तानुगे मतः||११४|| मधुकं पिप्पलीमूलं गुडो गोश्वशकृद्रसः | घृतं क्षौद्रं कासश्वासहिक्काभिष्यन्दिनां शुभम्||११५|| खराश्वोष्ट्रवराहाणां मेषस्य च गजस्य च| शकृद्रसं बहुकफे चैकैकं मधुना पिबेत्||११६|| क्षारं चाप्यश्वगन्धाया लिह्यान्ना क्षौद्रसर्पिषा| मयूरपादनालं वा शकलं शल्लकस्य वा||११७|| श्वाविज्जाण्डकचाषाणां रोमाणि कुररस्य वा| शृङ्ग्येकद्विशफानां वा चर्मास्थीनि खुरांस्तथा||११८|| सर्वाण्येकैकशो वाऽपि दग्ध्वा क्षौद्रघृतान्वितम्| चूर्णं लीढ्वा जयेत् कासं हिक्कां श्वासं च दारुणम्||११९|| एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः | तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थं देया लेहा न निष्कफे||१२०||
🔊 Audio coming soon
আস্ফোতা অপরমল্লিকেতি খ্যাতা| মধূলিকা অল্পগোধূমাঃ| শ্বাবিধমিতি শল্লকস্য মাংসম্| মযূরপাদনালমিতি নালং মযূরপিচ্ছস্যৈব নালম্| ঘৃতমত্র প্রস্থমানম্| শকলমিতি মত্স্যশকলাকারম্| জাণ্ডকঃ মরুদেশোদ্ভবঃ প্রাণী পৃষ্ঠমাত্রে সঙ্কোচমুপযাতি| একোঽদ্বিবিধাভিন্নঃ শফো যেষাং তে একশফা অশ্বাদযঃ, দ্বিশফা হরিণাদযঃ| তন্মার্গশুদ্ধ্যর্থমিতি প্রাণমার্গশুদ্ধ্যর্থম্||১০৫-১২০||
Adhikarana 29 (121-122) · Śloka 122
কাসিনে চ্ছর্দনং দদ্যাত্ স্বরভঙ্গে চ বুদ্ধিমান্| বাতশ্লেষ্মহরৈর্যুক্তং তমকে তু বিরেচনম্||১২১|| উদীর্যতে ভৃশতরং মার্গরোধাদ্বহজ্জলম্| যথা তথাঽনিলস্তস্য মার্গং নিত্যং বিশোধযেত্||১২২||
कासिने च्छर्दनं दद्यात् स्वरभङ्गे च बुद्धिमान्| वातश्लेष्महरैर्युक्तं तमके तु विरेचनम्||१२१|| उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्| यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गं नित्यं विशोधयेत्||१२२||
🔊 Audio coming soon
কাসিন ইতি হিক্কাশ্বাসযুক্ত এব কাসী| উদীর্যত ইত্যাদৌ অনিলঃ কফমার্গনিরোধাদুদীর্যত ইতি দর্শযতি||১২১-১২২||
Adhikarana 30 (123-124) · Śloka 124
শটীচোরকজীবন্তীত্বঙ্মুস্তং পুষ্করাহ্বযম্| সুরসং তামলক্যেলা পিপ্পল্যগুরু নাগরম্||১২৩|| বালকং চ সমং চূর্ণং কৃত্বাঽষ্টগুণশর্করম্| সর্বথা তমকে শ্বাসে হিক্কাযাং চ প্রযোজযেত্||১২৪||
शटीचोरकजीवन्तीत्वङ्मुस्तं पुष्कराह्वयम्| सुरसं तामलक्येला पिप्पल्यगुरु नागरम्||१२३|| वालकं च समं चूर्णं कृत्वाऽष्टगुणशर्करम्| सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत्||१२४||
🔊 Audio coming soon
শটীত্যাদিকে সমং চূর্ণমিতি বালকান্তং দ্রব্যং সমম্| অষ্টগুণশর্করমিতি একভাগাপেক্ষযাঽষ্টগুণশর্করম্| সর্বথেতি পানভোজনলেহাদিষু||১২৩-১২৪||
Adhikarana 31 (125-128) · Śloka 128
মুক্তাপ্রবালবৈদূর্যশঙ্খস্ফটিকমঞ্জনম্| সসারগন্ধকাচার্কসূক্ষ্মৈলালবণদ্বযম্ ||১২৫|| তাম্রাযোরজসী রূপ্যং সসৌগন্ধিকসীসকম্ | জাতীফলং শণাদ্বীজমপামার্গস্য তণ্ডুলাঃ||১২৬|| এষাং পাণিতলং চূর্ণং তুল্যানাং ক্ষৌদ্রসর্পিষা| হিক্কাং শ্বাসং চ কাসং চ লীঢমাশু নিযচ্ছতি||১২৭|| অঞ্জনাত্তিমিরং কাচং নীলিকাং পুষ্পকং তমঃ| মল্যং কণ্ডূমভিষ্যন্দমর্ম চৈব প্রণাশযেত্||১২৮|| ইতি মুক্তাদ্যং চূর্ণম্|
मुक्ताप्रवालवैदूर्यशङ्खस्फटिकमञ्जनम्| ससारगन्धकाचार्कसूक्ष्मैलालवणद्वयम् ||१२५|| ताम्रायोरजसी रूप्यं ससौगन्धिकसीसकम् | जातीफलं शणाद्बीजमपामार्गस्य तण्डुलाः||१२६|| एषां पाणितलं चूर्णं तुल्यानां क्षौद्रसर्पिषा| हिक्कां श्वासं च कासं च लीढमाशु नियच्छति||१२७|| अञ्जनात्तिमिरं काचं नीलिकां पुष्पकं तमः| मल्यं कण्डूमभिष्यन्दमर्म चैव प्रणाशयेत्||१२८|| इति मुक्ताद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
মুক্তেত্যাদৌ সসারঃ স্ফটিক এব| লবণদ্বযং সৌবর্চলং সৈন্ধবং চ| সৌগন্ধ্যং মাণিক্যভেদঃ| সীসকং সৌবীরাঞ্জনং, কেচিত্ কসেরুকমিষন্নীলপীতমণিমাহুঃ| পাণিতলং কর্ষঃ| মল্যমিতি মলদিগ্ধাক্ষিতাম্||১২৫-১২৮||
Adhikarana 32 (129-134) · Śloka 134
শটীপুষ্করমূলানাং চূর্ণমামলকস্য চ| মধুনা সংযুতং লেহ্যং চূর্ণং বা কাললোহজম্||১২৯|| সশর্করাং তামলকীং দ্রাক্ষাং গোশ্বশকৃদ্রসম্| তুল্যং গুডং নাগরং চ প্রাশযেন্নাবযেত্তথা||১৩০|| লশুনস্য পলাণ্ডোর্বা মূলং গৃঞ্জনকস্য বা| নাবযেচ্চন্দনং বাঽপি নারীক্ষীরেণ সংযুতম্||১৩১|| সুখোষ্ণং ঘৃতমণ্ডং বা সৈন্ধবেনাবচূর্ণিতম্| নাবযেন্মাক্ষিকীং বিষ্ঠামলক্তকরসেন বা||১৩২|| নারীক্ষীরেণ সিদ্ধং বা সর্পির্মধুরকৈরপি| পীতং নস্তো নিষিক্তং বা সদ্যো হিক্কাং নিযচ্ছতি||১৩৩|| সকৃদুষ্ণং সকৃচ্ছীতং ব্যত্যাসাদ্ধিক্কিনাং পযঃ| পানে নস্তঃক্রিযাযাং বা শর্করামধুসংযুতম্||১৩৪||
शटीपुष्करमूलानां चूर्णमामलकस्य च| मधुना संयुतं लेह्यं चूर्णं वा काललोहजम्||१२९|| सशर्करां तामलकीं द्राक्षां गोश्वशकृद्रसम्| तुल्यं गुडं नागरं च प्राशयेन्नावयेत्तथा||१३०|| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा| नावयेच्चन्दनं वाऽपि नारीक्षीरेण संयुतम्||१३१|| सुखोष्णं घृतमण्डं वा सैन्धवेनावचूर्णितम्| नावयेन्माक्षिकीं विष्ठामलक्तकरसेन वा||१३२|| नारीक्षीरेण सिद्धं वा सर्पिर्मधुरकैरपि| पीतं नस्तो निषिक्तं वा सद्यो हिक्कां नियच्छति||१३३|| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासाद्धिक्किनां पयः| पाने नस्तःक्रियायां वा शर्करामधुसंयुतम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
কাললোহো লোহ এব, কেচিত্তীক্ষ্ণং লোহং বর্ণযন্তি| গৃঞ্জনকং লোহিতপলাণ্ডুঃ| মাক্ষিকীমিতি মক্ষিকাভবাম্| মধুরকৈরিতি জীবনীযৈঃ| সকৃদিতি কদাচিত্| ব্যত্যাসাদিতি বিপর্যাসাত্; উষ্ণং পযঃ কৃত্বা শীতং কর্তব্যম্| মধুসংযোগশ্চাত্র বিরুদ্ধত্বাদুষ্ণে ন কর্তব্যঃ||১২৯-১৩৪||
Adhikarana 33 (135-140) · Śloka 141
অধোভাগৈর্ঘৃতং সিদ্ধং সদ্যো হিক্কাং নিযচ্ছতি| পিপ্পলীমধুযুক্তৌ বা রসৌ ধাত্রীকপিত্থযোঃ||১৩৫|| লাজালাক্ষামধুদ্রাক্ষাপিপ্পল্যশ্বশকৃদ্রসান্| লিহ্যাত্ কোলমধুদ্রাক্ষাপিপ্পলীনাগরাণি বা||১৩৬|| শীতাম্বুসেকঃ সহসা ত্রাসো বিস্মাপনং ভযম্| ক্রোধহর্ষপ্রিযোদ্বেগা হিক্কাপ্রচ্যাবনা মতাঃ||১৩৭|| হিক্কাশ্বাসবিকারাণাং নিদানং যত্ প্রকীর্তিতম্| বর্জ্যমারোগ্যকামৈস্তদ্ধিক্কাশ্বাসবিকারিভিঃ||১৩৮|| হিক্কাশ্বাসানুবন্ধা যে শুষ্কোরঃকণ্ঠতালুকাঃ| প্রকৃত্যা রূক্ষদেহাশ্চ সর্পির্ভিস্তানুপাচরেত্||১৩৯|| দশমূলরসে সর্পির্দধিমণ্ডে চ সাধযেত্| কৃষ্ণাসৌবর্চলক্ষারবযঃস্থাহিঙ্গুচোরকৈঃ||১৪০|| কাযস্থযা চ তত্ পানাদ্ধিক্কাশ্বাসৌ প্রণাশযেত্|১৪১|
अधोभागैर्घृतं सिद्धं सद्यो हिक्कां नियच्छति| पिप्पलीमधुयुक्तौ वा रसौ धात्रीकपित्थयोः||१३५|| लाजालाक्षामधुद्राक्षापिप्पल्यश्वशकृद्रसान्| लिह्यात् कोलमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा||१३६|| शीताम्बुसेकः सहसा त्रासो विस्मापनं भयम्| क्रोधहर्षप्रियोद्वेगा हिक्काप्रच्यावना मताः||१३७|| हिक्काश्वासविकाराणां निदानं यत् प्रकीर्तितम्| वर्ज्यमारोग्यकामैस्तद्धिक्काश्वासविकारिभिः||१३८|| हिक्काश्वासानुबन्धा ये शुष्कोरःकण्ठतालुकाः| प्रकृत्या रूक्षदेहाश्च सर्पिर्भिस्तानुपाचरेत्||१३९|| दशमूलरसे सर्पिर्दधिमण्डे च साधयेत्| कृष्णासौवर्चलक्षारवयःस्थाहिङ्गुचोरकैः||१४०|| कायस्थया च तत् पानाद्धिक्काश्वासौ प्रणाशयेत्|१४१|
🔊 Audio coming soon
অধোভাগৈরিতি বিরেচনদ্রব্যৈঃ| দশমূলীত্যাদৌ দধিমণ্ডঃ মস্তুঃ| দশমূলক্বাথদধিমণ্ডানাং চ মিলিত্বা চাতুর্গুণ্যম্| বযস্থা ব্রাহ্মী| কাযস্থা সুরসা||১৩৫-১৪০||-
Adhikarana 34 (141-144) · Śloka 144
তেজোবত্যভযা কুষ্ঠং পিপ্পলী কটুরোহিণী||১৪১|| ভূতীকং পৌষ্করং মূলং পলাশশ্চিত্রকঃ শটী| সৌবর্চলং তামলকী সৈন্ধবং বিল্বপেশিকা||১৪২|| তালীসপত্রং জীবন্তী বচা তৈরক্ষসম্মিতৈঃ| হিঙ্গুপাদৈর্ঘৃতপ্রস্থং পচেত্তোযে চতুর্গুণে||১৪৩|| এতদ্যথাবলং পীত্বা হিক্কাশ্বাসৌ জযেন্নরঃ| শোথানিলার্শোগ্রহণীহৃত্পার্শ্বরুজ এব চ||১৪৪|| ইতি তেজোবত্যাদিঘৃতম্|
तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी||१४१|| भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शटी| सौवर्चलं तामलकी सैन्धवं बिल्वपेशिका||१४२|| तालीसपत्रं जीवन्ती वचा तैरक्षसम्मितैः| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पचेत्तोये चतुर्गुणे||१४३|| एतद्यथाबलं पीत्वा हिक्काश्वासौ जयेन्नरः| शोथानिलार्शोग्रहणीहृत्पार्श्वरुज एव च||१४४|| इति तेजोवत्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
তেজোবত্যাদৌ তেজোবতী চবিকা| হিঙ্গুপাদৈরিত্যত্র হিঙ্গুপাদশব্দেন হিঙ্গু এককর্ষাপেক্ষযা শাণমানং গৃহ্যতে| তথাহি অযমেব যোগো হারীতেন “তেজোবতী” ইত্যাদিনা পঠিত্বা উক্তঃ- “কল্কৈস্তৈরক্ষসম্মিতৈঃ| হিঙ্গুশাণেন সংযুক্তৈর্ঘৃতপ্রস্থং বিপাচযেত্” ইত্যাদি||১৪১-১৪৪||
Adhikarana 35 (145-146) · Śloka 146
মনঃশিলাসর্জরসলাক্ষারজনিপদ্মকৈঃ| মঞ্জিষ্ঠৈলৈশ্চ কর্ষাংশৈঃ প্রস্থঃ সিদ্ধো ঘৃতাদ্ধিতঃ||১৪৫|| জীবনীযোপসিদ্ধং বা সক্ষৌদ্রং লেহযেদ্ধৃতম্| ত্র্যূষণং দাধিকং বাঽপি পিবেদ্বাসাঘৃতং তথা||১৪৬|| ইতি মনঃশিলাদিঘৃতম্|
मनःशिलासर्जरसलाक्षारजनिपद्मकैः| मञ्जिष्ठैलैश्च कर्षांशैः प्रस्थः सिद्धो घृताद्धितः||१४५|| जीवनीयोपसिद्धं वा सक्षौद्रं लेहयेद्धृतम्| त्र्यूषणं दाधिकं वाऽपि पिबेद्वासाघृतं तथा||१४६|| इति मनःशिलादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
বাসাঘৃতমিতি গুল্মোক্তম্| ত্র্যূষণমিতি “ত্র্যূষণং ত্রিফলাং” (চি.অ.১৮) ইত্যাদিনা ত্র্যূষণসঞ্জ্ঞযৈব কাসচিকিত্সিতে বক্ষ্যমাণম্||১৪৫-১৪৬||
Adhikarana 36 (147-150) · Śloka 150
যত্কিঞ্চিত্ কফবাতঘ্নমুষ্ণং বাতানুলোমনম্| ভেষজং পানমত্রং বা তদ্ধিতং শ্বাসহিক্কিনে||১৪৭|| বাতকৃদ্বা কফহরং কফকৃদ্বাঽনিলাপহম্| কার্যং নৈকান্তিকং তাভ্যাং প্রাযঃ শ্রেযোঽনিলাপহম্||১৪৮|| সর্বেষাং বৃংহণে হ্যল্পঃ শক্যশ্চ প্রাযশো ভবেত্| নাত্যর্থং শমনেঽপাযো ভৃশোঽশক্যশ্চ কর্শনে||১৪৯|| তস্মাচ্ছুদ্ধানশুদ্ধাংশ্চ শমনৈর্বৃংহণৈরপি| হিক্কাশ্বাসার্দিতাঞ্জন্তূন্ প্রাযশঃ সমুপাচরেত্||১৫০||
यत्किञ्चित् कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्| भेषजं पानमत्रं वा तद्धितं श्वासहिक्किने||१४७|| वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वाऽनिलापहम्| कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्रायः श्रेयोऽनिलापहम्||१४८|| सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्| नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्शने||१४९|| तस्माच्छुद्धानशुद्धांश्च शमनैर्बृंहणैरपि| हिक्काश्वासार्दिताञ्जन्तून् प्रायशः समुपाचरेत्||१५०||
🔊 Audio coming soon
অনুক্তচিকিত্সাপক্ষগ্রহণার্থমাহ- যত্কিঞ্চিদিত্যাদি| অনৈকান্তিকং কর্তব্যবিধিমাহ- বাতকৃদিত্যাদি| অত্র হিক্কাশ্বাসযোশ্চিকিত্সিতে বিধিত্রযং- তত্র তাবত্ কফবাতহরং প্রধানমেবোক্তং, যত্তু অবশিষ্টং তত্র দোষস্য বিদ্যমানতযা অনৈকান্তেন করণং জ্ঞেযম্, এবমুক্তেঽপি অনৈকান্তেন চিকিত্সাদ্বযকরণে বাতহরস্যৈব প্রাধান্যং জ্ঞেযম্| তাভ্যামিত্যাদি| অনিলাপহং চ বৃংহণং সমানং ভবতি| তত্রোপপত্তিমাহ- সর্বেষামিত্যাদিনা| গদান্তরানপি জ্বরাদীন্ হিক্কাশ্বাসবদ্বৃংহণার্হানাহ- বৃংহণে ক্রিযমাণে হ্যল্পোঽপাযো ভবতি; শক্যঃ প্রতীকারো ভবতি, বৃংহণজনিতবলানাং সুখজযব্যাপত্তিকত্বাদিতি ভাবঃ| শমনে তু নাত্যর্থমপাযো ভবতি| কর্শনে তু ক্রিযমাণেঽশক্যোঽপাযো ভবতি ভৃশশ্চ ভবতি| অশক্য ইতি অসাধ্যঃ| এতদপি কর্শনেন অল্পবলে পুরুষে ভেষজাদিনা রোগজযস্য দুঃশকত্বাদিতি জ্ঞেযম্| অত এব শমনৈর্বৃহণৈরিতি উপসংহারং করিষ্যতি| কিংবা বৃংহণরূপে শমনে ক্রিযমাণে নাবশ্যমপাযো ভবতি, ভবন্নপি অল্পঃ শক্যশ্চ ভবতি, কর্শনে তু ক্রিযমাণে অপাযো ভবতীতি যোজ্যম্| ন্যাযোপপাদিতং বৃংহণশমনং বৃংহণং বা প্রাযঃ কর্তব্যতযোপসংহরন্নাহ- তস্মাদিত্যাদি| অত্র শমনমশুদ্ধবিষযং, বৃংহণং চ শুদ্ধবিষযং কেচিদাহুঃ; শমনস্যৈব তু বৃংহণত্বং কেচিদুদাহরন্তি||১৪৭-১৫০||
Adhikarana 37 (151) · Śloka 151
তত্র শ্লোকঃ- দুর্জযত্বে সমুত্পত্তৌ ক্রিযৈকত্বে চ কারণম্| লিঙ্গং পথ্যং চ হিক্কানাং শ্বাসানাং চেহ দর্শিতম্||১৫১||
तत्र श्लोकः- दुर्जयत्वे समुत्पत्तौ क्रियैकत्वे च कारणम्| लिङ्गं पथ्यं च हिक्कानां श्वासानां चेह दर्शितम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
দুর্জয ইত্যাদিকোঽধ্যাযার্থসঙ্গ্রহো ব্যক্তঃ||১৫১||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতেঽপ্রাপ্তে দৃঢবলসম্পূরিতে চিকিত্সাস্থানে হিক্কাশ্বাসচিকিত্সিতং নাম সপ্তদশোঽধ্যাযঃ||১৭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने हिक्काश्वासचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ইতি শ্রীচক্রপাণিদত্তবিরচিতাযাং চরকতাত্পর্যটীকাযামাযুর্বেদদীপিকাযাং চিকিত্সাস্থানে হিক্কাশ্বাসচিকিত্সিতং নাম সপ্তদশোঽধ্যাযঃ||১৭||