Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō hikkāśvāsacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो हिक्काश्वासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pāṇḍurōgakāraṇatvāddhikkāśvāsayōḥ pāṇḍurōgānantaramabhidhānam| vakṣyati hi- “pāṇḍurōgādviṣāccaiva pravartētē gadāvimau” iti| hikkāśvāsau ca samānakāraṇacikitsitatvādēkādhyāyē ēvōktau||1-2||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
vēdalōkārthatattvajñamātrēyamr̥ṣimuttamam| apr̥cchat saṁśayaṁ dhīmānagnivēśaḥ kr̥tāñjaliḥ||3|| ya imē dvividhāḥ prōktāstridōṣāstriprakōpaṇāḥ| rōgā nānātmakāstēṣāṁ kaskō bhavati durjayaḥ||4|| agnivēśasya tadvākyaṁ śrutvā matimatāṁ varaḥ| uvāca paramaprītaḥ paramārthaviniścayam||5|| kāmaṁ prāṇaharā rōgā bahavō na tu tē tathā| yathā śvāsaśca hikkā ca prāṇānāśu nikr̥ntataḥ||6|| anyairapyupasr̥ṣṭasya rōgairjantōḥ pr̥thagvidhaiḥ| antē sañjāyatē hikkā śvāsō vā tīvravēdanaḥ||7||
वेदलोकार्थतत्त्वज्ञमात्रेयमृषिमुत्तमम्| अपृच्छत् संशयं धीमानग्निवेशः कृताञ्जलिः||३|| य इमे द्विविधाः प्रोक्तास्त्रिदोषास्त्रिप्रकोपणाः| रोगा नानात्मकास्तेषां कस्को भवति दुर्जयः||४|| अग्निवेशस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा मतिमतां वरः| उवाच परमप्रीतः परमार्थविनिश्चयम्||५|| कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा| यथा श्वासश्च हिक्का च प्राणानाशु निकृन्ततः||६|| अन्यैरप्युपसृष्टस्य रोगैर्जन्तोः पृथग्विधैः| अन्ते सञ्जायते हिक्का श्वासो वा तीव्रवेदनः||७||
🔊 Audio coming soon
vaidikaṁ laukikaṁ ca arthatattvaṁ jānātīti vēdalōkārthatattvajñaḥ| dvividhā iti sāmānyāsāmānyabhēdēna; kiṁvā mr̥dudāruṇabhēdēna, nijānijabhēdēna ca| tridōṣā iti vātādibhiḥ pr̥thaṅmilitairvā| triprakōpaṇā iti asātmyēndriyārthasaṁyōgapariṇāmaprajñāparādhakāraṇakāḥ| kāmamiti anumatau| bahava iti jvara-śaṅkhaka-rōhiṇyādayaḥ| yathā śvāsaśca hikkā cētyanēna śīghraṁ prāṇahāritvaṁ hikkāśvāsayōrdarśayati| antē iti maraṇasamayē| sañjāyatē iti avaśyaṁ hikkāśvāsayōranyatarō jāyatē||3-7||
Adhikarana 3 (8-9) · Śloka 9
kaphavātātmakāvētau pittasthānasamudbhavau| hr̥dayasya rasādīnāṁ dhātūnāṁ cōpaśōṣaṇau||8|| tasmāt sādhāraṇāvētau matau paramadurjayau| mithyōpacaritau kruddhau hata āśīviṣāviva||9||
कफवातात्मकावेतौ पित्तस्थानसमुद्भवौ| हृदयस्य रसादीनां धातूनां चोपशोषणौ||८|| तस्मात् साधारणावेतौ मतौ परमदुर्जयौ| मिथ्योपचरितौ क्रुद्धौ हत आशीविषाविव||९||
🔊 Audio coming soon
pittasthānasamudbhavāvityanēna pittasyōrdhvasthānasambandha ēva, natu vātakaphavadārambhakatvamiti darśayati; pittasthānaśabdēnāmāśayō'bhiprētaḥ| sādhāraṇāviti prāyastulyacikitsyatvāt| āśīviṣāviva dr̥ṣṭiniḥśvāsaviṣasarpāviva| mithyōparitō'nyō'pi rōgō hanti, tadihāśīviṣadr̥ṣṭāntēna mithyōpacārē sati śīghrahantr̥tvamāha||8-9||
Adhikarana 4 (10-16) · Śloka 16
pr̥thak pañcavidhāvētau nirdiṣṭau rōgasaṅgrahē| tayōḥ śr̥ṇu samutthānaṁ liṅgaṁ ca sabhiṣagjitam||10|| rajasā dhūmavātābhyāṁ śītasthānāmbusēvanāt| vyāyāmādgrāmyadharmādhvarūkṣānnaviṣamāśanāt||11|| āmapradōṣādānāhādraukṣyādatyapatarpaṇāt| daurbalyānmarmaṇō ghātāddvandvācchuddhyatiyōgataḥ||12|| atīsārajvaracchardipratiśyāyakṣatakṣayāt| raktapittādudāvartādvisūcyalasakādapi||13|| pāṇḍurōgādviṣāccaiva pravartētē gadāvimau| niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣēvaṇāt||14|| piṣṭaśālūkaviṣṭambhividāhigurubhōjanāt| jalajānūpapiśitadadhyāmakṣīrasēvanāt||15|| abhiṣyandyupacārācca ślēṣmalānāṁ ca sēvanāt| kaṇṭhōrasaḥ pratīghātādvibandhaiśca pr̥thagvidhaiḥ||16||
पृथक् पञ्चविधावेतौ निर्दिष्टौ रोगसङ्ग्रहे| तयोः शृणु समुत्थानं लिङ्गं च सभिषग्जितम्||१०|| रजसा धूमवाताभ्यां शीतस्थानाम्बुसेवनात्| व्यायामाद्ग्राम्यधर्माध्वरूक्षान्नविषमाशनात्||११|| आमप्रदोषादानाहाद्रौक्ष्यादत्यपतर्पणात्| दौर्बल्यान्मर्मणो घाताद्द्वन्द्वाच्छुद्ध्यतियोगतः||१२|| अतीसारज्वरच्छर्दिप्रतिश्यायक्षतक्षयात्| रक्तपित्तादुदावर्ताद्विसूच्यलसकादपि||१३|| पाण्डुरोगाद्विषाच्चैव प्रवर्तेते गदाविमौ| निष्पावमाषपिण्याकतिलतैलनिषेवणात्||१४|| पिष्टशालूकविष्टम्भिविदाहिगुरुभोजनात्| जलजानूपपिशितदध्यामक्षीरसेवनात्||१५|| अभिष्यन्द्युपचाराच्च श्लेष्मलानां च सेवनात्| कण्ठोरसः प्रतीघाताद्विबन्धैश्च पृथग्विधैः||१६||
🔊 Audio coming soon
pr̥thagiti pratyēkaṁ pañcavidhau| rōgasaṅgrahē iti aṣṭōdarīyē| atra ca rajasētyādinā prāyō vātaprakōpakagaṇō vicchidyōktaḥ pravartēti gadāvimāvityantēna, niṣpāvētyādinā kaphakāraṇatayā hikkāśvāsayōḥ kaphaprakōpakahētugaṇō'bhihitaḥ; tadanēna vātajanakakaphajanakahētuvargadvayavicchēdapāṭhēna vātakaphayōratra svahētukupitatvēna svātantryaṁ darśayati, nānubandharūpatvam||10-16||
Adhikarana 5 (17) · Śloka 18
mārutaḥ prāṇavāhīni srōtāṁsyāviśya kupyati| uraḥsthaḥ kaphamuddhūya hikkāśvāsān karōti saḥ||17|| ghōrān prāṇōparōdhāya prāṇināṁ pañca pañca ca|18|
मारुतः प्राणवाहीनि स्रोतांस्याविश्य कुप्यति| उरःस्थः कफमुद्धूय हिक्काश्वासान् करोति सः||१७|| घोरान् प्राणोपरोधाय प्राणिनां पञ्च पञ्च च|१८|
🔊 Audio coming soon
mārutaḥ prāṇavāhīnityādinā samptāptimāha| iyaṁ hikkāśvāsayōḥ sādhāraṇī samprāptiḥ, vaiśēṣikīṁ cāgrē vakṣyati| prāṇōparōdhāyēti prāyaḥ prāṇaharaṇāyēti prāyaḥ prāṇaharaṇāyētyarthaḥ| pañca pañca cēti hikkāḥ paśca, śvāsāḥ pañca, ityarthaḥ||17||-
Adhikarana 6 (18-20) · Śloka 20
ubhayōḥ pūrvarūpāṇi śr̥ṇu vakṣyāmyataḥ param||18|| kaṇṭhōrasōrgurutvaṁ ca vadanasya kaṣāyatā| hikkānāṁ pūrvarūpāṇi kukṣērāṭōpa ēva ca||19|| ānāhaḥ pārśvaśūlaṁ ca pīḍanaṁ hr̥dayasya ca| prāṇasya ca vilōmatvaṁ śvāsānāṁ pūrvalakṣaṇam||20||
उभयोः पूर्वरूपाणि शृणु वक्ष्याम्यतः परम्||१८|| कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता| हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च||१९|| आनाहः पार्श्वशूलं च पीडनं हृदयस्य च| प्राणस्य च विलोमत्वं श्वासानां पूर्वलक्षणम्||२०||
🔊 Audio coming soon
lakṣaṇagrahaṇagr̥hītaṁ pūrvarūpaṁ hikkānāṁ ‘kaṇṭhōrasōḥ’ ityādinā, śvāsānām ‘ānāhaḥ’ ityādinā''ha| vilōmatvamiti paryākulatvam||18-20||
Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26
prāṇōdakānnavāhīni srōtāṁsi sakaphō'nilaḥ| hikkāḥ karōti saṁrudhya tāsāṁ liṅgaṁ pr̥thak śr̥ṇu||21|| kṣīṇamāṁsabalaprāṇatējasaḥ sakaphō'nilaḥ| gr̥hītvā sahasā kaṇṭhamuccairghōṣavatīṁ bhr̥śam||22|| karōti satataṁ hikkāmēkadvitriguṇaṁ tathā| prāṇaḥ srōtāṁsi marmāṇi saṁrudhyōṣmāṇamēva ca||23|| sañjñāṁ muṣṇāti gātrāṇāṁ stambhaṁ sañjanayatyapi| mārgaṁ caivānnapānānāṁ ruṇaddhyupahatasmr̥tēḥ||24|| sāśruviplutanētrasya stabdhaśaṅkhacyutabhruvaḥ| saktajalpapralāpasya nirvr̥tiṁ nādhigacchataḥ||25|| mahāmūlā mahāvēgā mahāśabdā mahābalā| mahāhikkēti sā nr̥̄ṇāṁ sadyaḥ prāṇaharā matā||26|| iti mahāhikkā|
प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि सकफोऽनिलः| हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक् शृणु||२१|| क्षीणमांसबलप्राणतेजसः सकफोऽनिलः| गृहीत्वा सहसा कण्ठमुच्चैर्घोषवतीं भृशम्||२२|| करोति सततं हिक्कामेकद्वित्रिगुणं तथा| प्राणः स्रोतांसि मर्माणि संरुध्योष्माणमेव च||२३|| सञ्ज्ञां मुष्णाति गात्राणां स्तम्भं सञ्जनयत्यपि| मार्गं चैवान्नपानानां रुणद्ध्युपहतस्मृतेः||२४|| साश्रुविप्लुतनेत्रस्य स्तब्धशङ्खच्युतभ्रुवः| सक्तजल्पप्रलापस्य निर्वृतिं नाधिगच्छतः||२५|| महामूला महावेगा महाशब्दा महाबला| महाहिक्केति सा नॄणां सद्यः प्राणहरा मता||२६|| इति महाहिक्का|
🔊 Audio coming soon
prāṇōdakētyādinā viśiṣṭahikkāsamprāptimāha| kṣīṇamāṁsabalaprāṇatējasa iti atra prāṇō vāyuḥ, utsāhō vā; tējō'gniḥ| uccairgr̥hītvā ghōṣavatīmiti yōjyam| dvisantatāṁ trisantatāmanēkaguṇāṁ vā karōti; tatra dvisantatā ēkōpakramē vāradvayaṁ bhavati| saṁrudhyōṣmāṇamiti dēhōṣmāṇam| saṁsaktavacanatayā pralāpō yasya sa saktajalpapralāpaḥ| mahāmūlēti gambhīrāśrayadōṣamūlā| mahāśabdatvaṁ ca uccairghōṣavatīmityanēnaivōktamapi mahāhikkāsañjñōpādānārthamiha punaruktaṁ, tēna ‘mahāhikkā’ iti sañjñā||21-26||
Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30
hikkatē yaḥ pravr̥ddhastu kr̥śō dīnamanā naraḥ| jarjarēṇōrasā kr̥cchraṁ gambhīramanunādayan||27|| sañjr̥mbhan saṅkṣipaṁścaiva tathā'ṅgāni prasārayan| pārśvē cōbhē samāyamya kūjan stambharugarditaḥ||28|| nābhēḥ pakvāśayādvā'pi hikkā cāsyōpajāyatē| kṣōbhayantī bhr̥śaṁ dēhaṁ nāmayantīva tāmyataḥ||29|| ruṇaddhyucchvāsamārgaṁ tu pranaṣṭabalacētasaḥ| gambhīrā nāma sā tasya hikkā prāṇāntikī matā||30|| iti gambhīrā hikkā|
हिक्कते यः प्रवृद्धस्तु कृशो दीनमना नरः| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रं गम्भीरमनुनादयन्||२७|| सञ्जृम्भन् सङ्क्षिपंश्चैव तथाऽङ्गानि प्रसारयन्| पार्श्वे चोभे समायम्य कूजन् स्तम्भरुगर्दितः||२८|| नाभेः पक्वाशयाद्वाऽपि हिक्का चास्योपजायते| क्षोभयन्ती भृशं देहं नामयन्तीव ताम्यतः||२९|| रुणद्ध्युच्छ्वासमार्गं तु प्रनष्टबलचेतसः| गम्भीरा नाम सा तस्य हिक्का प्राणान्तिकी मता||३०|| इति गम्भीरा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
tatra higiti kāyati śabdaṁ karōtīti hikkā| gambhīramanunādayanniti hikkāyā anu gambhīraṁ śabdaṁ kurvan| saṅkṣipannaṅgānīti yōjyam| gambhīradēśabhavatvād ‘gambhīrā’ iti sañjñā||27-30||
Adhikarana 9 (31-33) · Śloka 33
vyapētā jāyatē hikkā yā'nnapānē caturvidhē| āhārapariṇāmāntē bhūyaśca labhatē balam||31|| pralāpavamyatīsāratr̥ṣṇārtasya vicētasaḥ| jr̥mbhiṇō viplutākṣasya śuṣkāsyasya vināminaḥ||32|| paryādhmātasya hikkā yā jatrumūlādasantatā| sā vyapētēti vijñēyā hikkā prāṇōparōdhinī||33|| iti vyapētā hikkā|
व्यपेता जायते हिक्का याऽन्नपाने चतुर्विधे| आहारपरिणामान्ते भूयश्च लभते बलम्||३१|| प्रलापवम्यतीसारतृष्णार्तस्य विचेतसः| जृम्भिणो विप्लुताक्षस्य शुष्कास्यस्य विनामिनः||३२|| पर्याध्मातस्य हिक्का या जत्रुमूलादसन्तता| सा व्यपेतेति विज्ञेया हिक्का प्राणोपरोधिनी||३३|| इति व्यपेता हिक्का|
🔊 Audio coming soon
vyapētā pariṇatētyarthaḥ| āhārapariṇāmāntē iti āhārapariṇāmē vr̥ttē; ētēnāhārē'pi utpadyatē, antē balavatī bhavati tāṁ ‘vyapētā’ iti sañjñayā darśayati| vināmina iti śarīravināmakasya| asantatēti anatidīrghā||31-33||
Adhikarana 10 (34-37) · Śloka 37
kṣudravātō yadā kōṣṭhādvyāyāmaparighaṭṭitaḥ| kaṇṭhē prapadyatē hikkāṁ tadā kṣudrāṁ karōti saḥ||34|| atiduḥkhā na sā cōraḥśirōmarmaprabādhinī| na cōcchvāsānnapānānāṁ mārgamāvr̥tya tiṣṭhati||35|| vr̥ddhimāyasyatō yāti bhuktamātrē ca mārdavam| yataḥ pravartatē pūrvaṁ tata ēva nivartatē||36|| hr̥dayaṁ klōma kaṇṭhaṁ ca tālukaṁ ca samāśritā| mr̥dvī sā kṣudrahikkēti nr̥ṇāṁ sādhyā prakīrtitā||37|| iti kṣudrahikkā|
क्षुद्रवातो यदा कोष्ठाद्व्यायामपरिघट्टितः| कण्ठे प्रपद्यते हिक्कां तदा क्षुद्रां करोति सः||३४|| अतिदुःखा न सा चोरःशिरोमर्मप्रबाधिनी| न चोच्छ्वासान्नपानानां मार्गमावृत्य तिष्ठति||३५|| वृद्धिमायस्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्| यतः प्रवर्तते पूर्वं तत एव निवर्तते||३६|| हृदयं क्लोम कण्ठं च तालुकं च समाश्रिता| मृद्वी सा क्षुद्रहिक्केति नृणां साध्या प्रकीर्तिता||३७|| इति क्षुद्रहिक्का|
🔊 Audio coming soon
kṣudrētyādinā kṣudrahikkāmāha| kṣudravātaḥ alpavātaḥ; kēcit kṣudravātamudānamāhuḥ| āyasyata iti āyāsaṁ kurvataḥ mārdavaṁ yātīti sambandhaḥ| yataḥ pravartatē pūrvaṁ tata ēva nivartata iti utpadyamānaiva nivartamānavēgā bhavati; mahāhikkādivadanubaddhā na bhavati; utpādakahētōrvyāyāmādērēva nivartatē, vyāyāmādinā hikkājanakavātasya kṣudrasya vikṣēpāt samprāptibhaṅgēnēti bhāvaḥ| kṣudravātajanitātvāt kṣudrā hikkā||34-37||
Adhikarana 11 (38-41) · Śloka 41
sahasā'tyabhyavahr̥taiḥ pānānnaiḥ pīḍitō'nilaḥ| ūrdhvaṁ prapadyatē kōṣṭhānmadyairvā'timadapradaiḥ||38|| tathā'tirōṣabhāṣyādhvahāsyabhārātivartanaiḥ| vāyuḥ kōṣṭhagatō dhāvan pānabhōjyaprapīḍitaḥ||39|| uraḥsrōtaḥ samāviśya kuryāddhikkāṁ tatō'nnajām| tathā śanairasambandhaṁ kṣuvaṁścāpi sa hikkatē||40|| na marmabādhājananī nēndriyāṇāṁ prabādhinī| hikkā pītē tathā bhuktē śamaṁ yāti ca sā'nnajā||41|| ityannajā hikkā|
सहसाऽत्यभ्यवहृतैः पानान्नैः पीडितोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रपद्यते कोष्ठान्मद्यैर्वाऽतिमदप्रदैः||३८|| तथाऽतिरोषभाष्याध्वहास्यभारातिवर्तनैः| वायुः कोष्ठगतो धावन् पानभोज्यप्रपीडितः||३९|| उरःस्रोतः समाविश्य कुर्याद्धिक्कां ततोऽन्नजाम्| तथा शनैरसम्बन्धं क्षुवंश्चापि स हिक्कते||४०|| न मर्मबाधाजननी नेन्द्रियाणां प्रबाधिनी| हिक्का पीते तथा भुक्ते शमं याति च साऽन्नजा||४१|| इत्यन्नजा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
sahasētyādinā'nnajāmāha| iyaṁ ca yadyapi annajā uktā, tathā'pi dōṣādijanitaiva| pānabhōjyaprapīḍita ityanēnānnasya kāraṇatvēnōktatvādiyam ‘annajā’ itisañjñā||38-41||
Adhikarana 12 (42-44) · Śloka 44
atisañcitadōṣasya bhaktacchēdakr̥śasya ca| vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya vr̥ddhasyātivyavāyinaḥ||42|| āsāṁ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam| yamikā ca pralāpārtitr̥ṣṇāmōhasamanvitā||43|| akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ| tasya sādhayituṁ śakyā yamikā hantyatō'nyathā||44||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः||४२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम्| यमिका च प्रलापार्तितृष्णामोहसमन्विता||४३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः| तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा||४४||
🔊 Audio coming soon
atītyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| atiśayēna sañcitā dōṣā yasya sa tathā| bhaktacchēdakr̥śasyēti abhōjanadurbalasya| āsāṁ pañcānāṁ yā hikkā atītyādinā prōktalakṣaṇasya puruṣasya bhavati sā jīvitaṁ hanti| yamikā cētyanēna kṣudrā annajā ca yā sādhyatvēnōktā sā yamalavēgēna jāyamānā yamikā jñēyā; pūrvōktānuvēgēna yā jāyamānā sā mahāhikkā, sā svarūpēṇaivāsādhyā, tasyā atītyādiyōgēnāsādhyatāvidhānamanarthakam| tathā mahatyādihikkānāṁ tisr̥̄ṇāmasampūrṇalakṣaṇānāṁ sādhyatvaṁ, kṣudrānnajayōstu sampūrṇalakṣaṇayōrapi sādhyatvaṁ, mahāhikkāditrayaṁ nisargata ēvāsādhyam| anyē tu bruvatē- mahāhikkādayō'pi kadācit sādhyā bhavantyēva, tatra prāṇāntikēti vacanaṁ prāyaḥ prāṇaharā ityabhiprāyēṇōktam| tathāhi jatūkarṇē- “ādyā duḥsādhyā, yamikā tr̥ṣṇāmōhavatāṁ sadyaḥprāṇahr̥t, gambhīrā vyapētē ca” ityuktam| akṣīṇa iti akṣīṇamāṁsaḥ||42-44||
Adhikarana 13 (45) · Śloka 45
yadā srōtāṁsi saṁrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ| viṣvagvrajati saṁruddhastadā śvāsānkarōti saḥ||45||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः| विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान्करोति सः||४५||
🔊 Audio coming soon
yadētyādinā śvāsasamprāptimāha| srōtāṁsīti prakr̥tatvāt prāṇōdakavāhīni srōtāṁsi| kaphapūrvaka iti kaphapradhānaḥ| viṣvagvrajati sarvatō gacchati||45||
Adhikarana 14 (46-48) · Śloka 48
uddhūyamānavātō yaḥ śabdavahuḥkhitō naraḥ| uccaiḥ śvasiti saṁruddhō mattarṣabha ivāniśam||46|| pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalōcanaḥ| vikr̥tākṣyānanō baddhamūtravarcā viśīrṇavāk||47|| dīnaḥ praśvasitaṁ cāsya dūrādvijñāyatē bhr̥śam| mahāśvāsōpasr̥ṣṭaḥ sa kṣipramēva vipadyatē||48|| iti mahāśvāsaḥ|
उद्धूयमानवातो यः शब्दवहुःखितो नरः| उच्चैः श्वसिति संरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्||४६|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः| विकृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्||४७|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम्| महाश्वासोपसृष्टः स क्षिप्रमेव विपद्यते||४८|| इति महाश्वासः|
🔊 Audio coming soon
uddhūyamānētyādinā mahāśvāsalakṣaṇamāha| uddhūyamāna iti ūrdhvaṁ dhūyamānavātaḥ| uccairiti dīrgham| mattarṣabhaḥ mattabalīvardaḥ| dīna iti dīnavat| ‘dīnaṁ praśvasitaṁ’ iti vā pāṭhaḥ; tadā hi praśvasitasya dīnatvē ‘dūrādvijñāyatē’ iti yadvakṣyati tadanupapannaṁ syāt||46-48||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
dīrghaṁ śvasiti yastūrdhvaṁ na ca pratyāharatyadhaḥ| ślēṣmāvr̥tamukhasrōtāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||49|| ūrdhvadr̥ṣṭirvipaśyaṁśca vibhrāntākṣa itastataḥ| pramuhyan vēdanārtaśca śuṣkāsyō'ratipīḍitaḥ||50|| ūrdhvaśvāsē prakupitē hyadhaḥśvāsō nirudhyatē| muhyatastāmyataścōrdhvaṁ śvāsastasyaiva hantyasūn||51|| ityūrdhvaśvāsaḥ|
दीर्घं श्वसिति यस्तूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||४९|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः| प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः||५०|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते| मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्||५१|| इत्यूर्ध्वश्वासः|
🔊 Audio coming soon
dīrghamityādinōrdhvaśvāsamāha| dīrghaṁ śvasiti śvāsasya bahirnirgamanaṁ dīrghakālaṁ karōti| na ca pratyāharatyadha iti śvāsamadhō na nayati| kruddhagandhavahaḥ duṣṭavāyuḥ| śvāsasya dīrghakālamuddhūyanē adhō'nayanē cōktē hētumāha- ūrdhvaśvāsē ityādinā||49-51||
Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54
yastu śvasiti vicchinnaṁ sarvaprāṇēna pīḍitaḥ| na vā śvasiti duḥkhārtō marmacchēdarugarditaḥ||52|| ānāhasvēdamūrcchārtō dahyamānēna bastinā| viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalōcanaḥ||53|| vicētāḥ pariśuṣkāsyō vivarṇaḥ pralapannaraḥ| chinnaśvāsēna vicchinnaḥ sa śīghraṁ prajahātyasūn||54|| iti chinnaśvāsaḥ|
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः| न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः||५२|| आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना| विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः||५३|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः| छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं प्रजहात्यसून्||५४|| इति छिन्नश्वासः|
🔊 Audio coming soon
yastvityādinā chinnaśvāsalakṣaṇamāha| śvasiti vicchinnamiti niḥśvasya punaḥ kṣaṇāntēna śvasiti| na vā śvasiti na śvāsaṁ labhatē| marmacchēdarūpā ruk| bastinirōdhaḥ mūtranirōdha ityarthaḥ| raktaikalōcanatvamiha vyādhiprabhāvāt| vicchinnaḥ vimuktasandhibandhaḥ| ētē trayaḥ śvāsā nisargatō'sādhyāḥ||52-54||
Adhikarana 17 (55-62) · Śloka 62
pratilōmaṁ yadā vāyuḥ srōtāṁsi pratipadyatē| grīvāṁ śiraśca saṅgr̥hya ślēṣmāṇaṁ samudīrya ca||55|| karōti pīnasaṁ tēna ruddhō ghurghurukaṁ tathā| atīva tīvravēgaṁ ca śvāsaṁ prāṇaprapīḍakam||56|| pratāmyatyativēgācca kāsatē sannirudhyatē| pramōhaṁ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ||57|| ślēṣmaṇyamucyamānē tu bhr̥śaṁ bhavati duḥkhitaḥ| tasyaiva ca vimōkṣāntē muhūrtaṁ labhatē sukham||58|| athāsyōddhvaṁsatē kaṇṭhaḥ kr̥cchrācchaknōti bhāṣitum| na cāpi nidrāṁ labhatē śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ||59|| pārśvē tasyāvagr̥hṇāti śayānasya samīraṇaḥ| āsīnō labhatē saukhyamuṣṇaṁ caivābhinandati||60|| ucchritākṣō lalāṭēna svidyatā bhr̥śamartimān| viśuṣkāsyō muhuḥ śvāsō muhuścaivāvadhamyatē||61|| mēghāmbuśītaprāgvātaiḥ ślēṣmalaiścābhivardhatē| sa yāpyastamakaśvāsaḥ sādhyō vā syānnavōtthitaḥ||62|| iti tamakaśvāsaḥ|
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते| ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च||५५|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरुकं तथा| अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम्||५६|| प्रताम्यत्यतिवेगाच्च कासते सन्निरुध्यते| प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः||५७|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः| तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम्||५८|| अथास्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्| न चापि निद्रां लभते शयानः श्वासपीडितः||५९|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः| आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति||६०|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते||६१|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्चाभिवर्धते| स याप्यस्तमकश्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः||६२|| इति तमकश्वासः|
🔊 Audio coming soon
pratilōmamityādinā tamakaśvāsamāha| ślēṣmāṇaṁ samudīrya cētyanēna sāmānyasamprāptyuktasyāpi ślēṣmaṇaḥ punarabhidhānādiha viśēṣēṇa kāraṇatvaṁ darśayati| ghurghurukamiti kaṇṭhē ghurghurukaśabdam| sannirudhyatē iti niścēṣṭō bhavati| tasyaiva cēti ‘ślēṣmaṇaḥ’ iti śēṣaḥ| āsīna upaviṣṭaḥ| ucchritākṣa iti ucchūnākṣaḥ| muhuścaivāvadhamyatē iti kṣaṇaṁ kṣaṇaṁ śvasanēna vāyunā'vadhamyatē||55-62||
Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64
jvaramūrcchāparītasya vidyāt pratamakaṁ tu tam| udāvartarajō'jīrṇaklinnakāyanirōdhajaḥ||63|| tamasā vardhatē'tyarthaṁ śītaiścāśu praśāmyati| majjatastamasīvā'sya vidyāt santamakaṁ tu tam||64|| iti pratamakasantamakaśvāsau|
ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम्| उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः||६३|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति| मज्जतस्तमसीवाऽस्य विद्यात् सन्तमकं तु तम्||६४|| इति प्रतमकसन्तमकश्वासौ|
🔊 Audio coming soon
pittasambandhājjvarādiyōgēna tamakasyaiva pratamakasañjñāṁ darśayannāha- jvarētyādi| udāvartētyādinā pratamakahētulakṣaṇē prāha| pratamaka ēva santamakaḥ| rajō dhūliḥ, kāyanirōdhō vēgānāṁ nirōdhaḥ; kiṁvā klinnakāyō vr̥ddhaḥ, nirōdhaḥ vēganirōdhaḥ| tamasēti andhakārēṇa, kiṁvā tamasā tamōguṇēna| yadyapi tamakasya śītēna vr̥ddhiruktā, tathā'pi pratamakasya pittasambandhatvāt ‘śītaiścāśu praśāmyati’ iti yaduktaṁ tadupapannaṁ bhavati; kiṁvā yathā madyōtthavikārasya madyaṁ praśamanaṁ bhavati, tathā śītasamutthasyāpi tadātvamātrē śītaiḥ praśamanaṁ jñēyam| pratamakastamakabhēda ēvēti kr̥tvā śvāsānāṁ pañcasaṅkhyāsiddhiḥ||63-64||
Adhikarana 19 (65-67) · Śloka 68
rūkṣāyāsōdbhavaḥ kōṣṭhē kṣudrō vāta udīrayan| kṣudraśvāsō na sō'tyarthaṁ duḥkhēnāṅgaprabādhakaḥ||65|| hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkhō yathētarē| na ca bhōjanapānānāṁ niruṇaddhyucitāṁ gatim||66|| nēndriyāṇāṁ vyathāṁ nāpi kāñcidāpādayēdrujam| sa sādhya uktō balinaḥ sarvē cāvyaktalakṣaṇāḥ||67|| iti śvāsāḥ samuddiṣṭā hikkāścaiva svalakṣaṇaiḥ|68|
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन्| क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः||६५|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे| न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्||६६|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम्| स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः||६७|| इति श्वासाः समुद्दिष्टा हिक्काश्चैव स्वलक्षणैः|६८|
🔊 Audio coming soon
rūkṣētyādinā kṣudraśvāsamāha| rūkṣādāyāsācca udbhavō yasya sa rūkṣāyāsōdbhavaḥ| kṣudravāta iti svalpavātaḥ| na sō'tyarthamiti nātyarthaṁ duḥkhakaraḥ| na duḥkha iti na duḥkhasādhyaḥ| sarvē cāvyaktalakṣaṇā ityanēna sādhyatvēnōktānāṁ mahāśvāsādīnāṁ vyaktasarvalakṣaṇatāvyatiriktāyāmēvāvasthāyāṁ sādhyatāṁ pratipādayati||65-67||-
Adhikarana 20 (68-69) · Śloka 69
ēṣāṁ prāṇaharā varjyā ghōrāstē hyāśukāriṇaḥ||68|| bhēṣajaiḥ sādhyayāpyāṁstu kṣipraṁ bhiṣagupācarēt| upēkṣitā dahēyurhi śuṣkaṁ kakṣamivānalaḥ||69||
एषां प्राणहरा वर्ज्या घोरास्ते ह्याशुकारिणः||६८|| भेषजैः साध्ययाप्यांस्तु क्षिप्रं भिषगुपाचरेत्| उपेक्षिता दहेयुर्हि शुष्कं कक्षमिवानलः||६९||
🔊 Audio coming soon
prāṇaharā mahāśvāsādayaḥ sampūrṇalakṣaṇā varjyāḥ| sādhyayāpyāniti bahuvacanaṁ sādhyayāpyabhēdabahutvājjñēyam||68-69||
Adhikarana 21 (70-76) · Śloka 76
kāraṇasthānamūlaikyādēkamēva cikitsitam| dvayōrapi yathādr̥ṣṭamr̥ṣibhistannibōdhata||70|| hikkāśvāsārditaṁ snigdhairādau svēdairupācarēt| āktaṁ lavaṇatailēna nāḍīprastarasaṅkaraiḥ||71|| tairasya grathitaḥ ślēṣmā srōtaḥsvabhivilīyatē| khāni mārdavamāyānti tatō vātānulōmatā||72|| yathā'drikuñjēṣvarkāṁśutaptaṁ viṣyandatē himam| ślēṣmā taptaḥ sthirō dēhē svēdairviṣyandatē tathā||73|| svinnaṁ jñātvā tatastūrṇaṁ bhōjayēt snigdhamōdanam| matsyānāṁ śūkarāṇāṁ vā rasairdadhyuttarēṇa vā||74|| tataḥ ślēṣmaṇi saṁvr̥ddhē vamanaṁ pāyayēttu tam| pippalīsaindhavakṣaudrairyuktaṁ vātāvirōdhi yat||75|| nirhr̥tē sukhamāpnōti sa kaphē duṣṭavigrahē| srōtaḥsu ca viśuddhēṣu caratyavihatō'nilaḥ||76||
कारणस्थानमूलैक्यादेकमेव चिकित्सितम्| द्वयोरपि यथादृष्टमृषिभिस्तन्निबोधत||७०|| हिक्काश्वासार्दितं स्निग्धैरादौ स्वेदैरुपाचरेत्| आक्तं लवणतैलेन नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७१|| तैरस्य ग्रथितः श्लेष्मा स्रोतःस्वभिविलीयते| खानि मार्दवमायान्ति ततो वातानुलोमता||७२|| यथाऽद्रिकुञ्जेष्वर्कांशुतप्तं विष्यन्दते हिमम्| श्लेष्मा तप्तः स्थिरो देहे स्वेदैर्विष्यन्दते तथा||७३|| स्विन्नं ज्ञात्वा ततस्तूर्णं भोजयेत् स्निग्धमोदनम्| मत्स्यानां शूकराणां वा रसैर्दध्युत्तरेण वा||७४|| ततः श्लेष्मणि संवृद्धे वमनं पाययेत्तु तम्| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रैर्युक्तं वाताविरोधि यत्||७५|| निर्हृते सुखमाप्नोति स कफे दुष्टविग्रहे| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः||७६||
🔊 Audio coming soon
samprati bhinnayōrapi hikkāśvāsayōryathā samānaṁ cikitsitaṁ bhavati tathā darśayan samānaṁ cikitsitamāha- kāraṇētyādi| kāraṇaṁ bāhyakāraṇaṁ, sthānaṁ nābhyādi, mūlaṁ dōṣaḥ| snigdhairiti svēdairityasya viśēṣaṇam; anyē tu snigdhamiti paṭhanti| lavaṇavattailaṁ lavaṇatailam| kuñjēṣviti viṭapēṣu | matsyādīnāmityādau matsyādīnāmapi rasaḥ svarasaḥ kalkēna kartavyaḥ| dadhyuttaraṁ dadhisaraḥ| īdr̥śaṁ ca bhōjanaṁ vamanānuguṇakaphavr̥ddhyartham| uktaṁ hi- “ślēṣmōttaraśchardayati hyaduḥkham” (si.a.1) iti| vātāvirōdhītyanēna annaṁ rūkṣaṁ, tīkṣṇaṁ ca vamanaṁ, niṣēdhayati| duṣṭaḥ vigrahō yasya sa duṣṭavigrahaḥ||70-76||
Adhikarana 22 (77-80) · Śloka 80
līnaścēddōṣaśēṣaḥ syāddhūmaistaṁ nirharēdbudhaḥ| haridrāṁ patramēraṇḍamūlaṁ lākṣāṁ manaḥśilām||77|| sadēvadārvalaṁ māṁsīṁ piṣṭvā vartiṁ prakalpayēt| tāṁ ghr̥tāktāṁ pibēddhūmaṁ yavairvā ghr̥tasaṁyutaiḥ||87|| madhūcchiṣṭaṁ sarjarasaṁ ghr̥taṁ mallakasampuṭē| kr̥tvā dhūmaṁ pibēcchr̥ṅgaṁ bālaṁ vā snāyu vā gavām||79|| syōnākavardhamānānāṁ nāḍīṁ śuṣkāṁ kuśasya vā| padmakaṁ gugguluṁ lōhaṁ śallakīṁ vā ghr̥tāplutam||80||
लीनश्चेद्दोषशेषः स्याद्धूमैस्तं निर्हरेद्बुधः| हरिद्रां पत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्||७७|| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवैर्वा घृतसंयुतैः||८७|| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं मल्लकसम्पुटे| कृत्वा धूमं पिबेच्छृङ्गं बालं वा स्नायु वा गवाम्||७९|| स्योनाकवर्धमानानां नाडीं शुष्कां कुशस्य वा| पद्मकं गुग्गुलुं लोहं शल्लकीं वा घृताप्लुतम्||८०||
🔊 Audio coming soon
vamanaśēṣadōṣaharaṇārthaṁ dhūmamāha- līna ityādinā| ētēna dhūmō vamanaṁ vinā'pi svalpadōṣē kartavya ēva, tatrāpi dhūmaviṣayadōṣasya vidyamānatvāt| alaṁ haritālam| dhūmavartistu tasyāśītīyōktadhūmavartividhānēna kartavyā| atra ca dhūmapānanalikāmānaṁ vakṣyamāṇakāsaharadhūmanalikāmānasamānamicchanti, hikkāśvāsayōrapi kāsasamānatvāt| madhūcchiṣṭaṁ sikthakam| mallakasampuṭē cātrānuktamapi pātavyadhūmanirgamārthamūrdhvaṁ cchidraṁ kartavyam| padmakādiṣvapi mallakētyādyanuvartatē| vardhamāna ēraṇḍaḥ| lōhaḥ agaruḥ| śallakī svanāmakhyātā||77-80||
Adhikarana 23 (81) · Śloka 81
svarakṣīṇātisārāsr̥kpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhikkāśvāsānupācarēt||81||
स्वरक्षीणातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिक्काश्वासानुपाचरेत्||८१||
🔊 Audio coming soon
śītādyairityādiśabdēna pittaharapicchilādigrahaṇam||81||
Adhikarana 24 (82-87) · Śloka 87
na svēdyāḥ pittadāhārtā raktasvēdātivartinaḥ| kṣīṇadhātubalā rūkṣā garbhiṇyaścāpi pittalāḥ||82|| kōṣṇaiḥ kāmamuraḥkaṇṭhaṁ snēhasēkaiḥ saśarkaraiḥ| utkārikōpanāhaiśca svēdayēn mr̥dubhiḥ kṣaṇam||83|| tilōmāmāṣagōdhūmacūrṇairvātaharaiḥ saha| snēhaiścōtkārikā sāmlaiḥ sakṣīrairvā kr̥tā hitā||84|| navajvarāmadōṣēṣu rūkṣasvēdaṁ vilaṅghanam| samīkṣyōllēkhanaṁ vā'pi kārayēllavaṇāmbunā||85|| atiyōgōddhataṁ vātaṁ dr̥ṣṭvā vātaharairbhiṣak| rasādyairnātiśītōṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṁ nayēt||86|| udāvartē tathā''dhmānē mātuluṅgāmlavētasaiḥ| hiṅgupīlubiḍaiścānnaṁ yuktaṁ syādanulōmanam||87||
न स्वेद्याः पित्तदाहार्ता रक्तस्वेदातिवर्तिनः| क्षीणधातुबला रूक्षा गर्भिण्यश्चापि पित्तलाः||८२|| कोष्णैः काममुरःकण्ठं स्नेहसेकैः सशर्करैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदयेन् मृदुभिः क्षणम्||८३|| तिलोमामाषगोधूमचूर्णैर्वातहरैः सह| स्नेहैश्चोत्कारिका साम्लैः सक्षीरैर्वा कृता हिता||८४|| नवज्वरामदोषेषु रूक्षस्वेदं विलङ्घनम्| समीक्ष्योल्लेखनं वाऽपि कारयेल्लवणाम्बुना||८५|| अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा वातहरैर्भिषक्| रसाद्यैर्नातिशीतोष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्||८६|| उदावर्ते तथाऽऽध्माने मातुलुङ्गाम्लवेतसैः| हिङ्गुपीलुबिडैश्चान्नं युक्तं स्यादनुलोमनम्||८७||
🔊 Audio coming soon
pittadāhārtā iti pittārtā dāhārtāśca| raktaṁ svēdaścātivartamānau yēṣāṁ tē raktasvēdātivartinaḥ| pittalāḥ pittaprakr̥tayaḥ| kōṣṇairityādinā svēdyānāṁ sthānaviśiṣṭaṁ svēdamāha| kāmamiti icchāyāṁ satyām, utkārikōpanāhaiḥ svēdayēt| ullēkhanaṁ vamanam| atiyōgōddhatamiti vamanādyatiyōgavr̥ddhaṁ; kiṁvā atiyōgēna atimātrōddhatam||82-87||
Adhikarana 25 (88-90) · Śloka 90
hikkāśvāsāmayī hyēkō balavān durbalō'paraḥ| kaphādhikastathaivaikō rūkṣō bahvanilō'paraḥ||88|| kakādhikē balasthē ca vamanaṁ savirēcanam| kuryāt pathyāśinē dhūmalēhādiśamanaṁ tataḥ||89|| vātikān durbalān bālān vr̥ddhāṁścānilasūdanaiḥ| tarpayēdēva śamanaiḥ snēhayūṣarasādibhiḥ||90||
हिक्काश्वासामयी ह्येको बलवान् दुर्बलोऽपरः| कफाधिकस्तथैवैको रूक्षो बह्वनिलोऽपरः||८८|| ककाधिके बलस्थे च वमनं सविरेचनम्| कुर्यात् पथ्याशिने धूमलेहादिशमनं ततः||८९|| वातिकान् दुर्बलान् बालान् वृद्धांश्चानिलसूदनैः| तर्पयेदेव शमनैः स्नेहयूषरसादिभिः||९०||
🔊 Audio coming soon
cikitsābhēdārthaṁ hikkāśvāsinō'vasthābhēdamāha- hikkētyādi| ētāścatasrō'vasthāḥ sākṣāduktāḥ- balavān, durbalaḥ, vātādhikaḥ, kaphādhikaścēti; rūkṣabahvanilaviśēṣaṇēnāpi rūkṣasnigdhāvasthādvayam| tatra bahukaphē balarūpasūcitē cāvasthādvayē kriyāṁ brūtē- kaphādhikē ityādi| tata iti vamanavirēcanānantaram| tathā cāparē'vasthādvayē samānacikitsitamāha- vātikānityādi| bālavr̥ddhayōścātrāsampūrṇakṣīṇadhātutvēna durbalayōrdurbalōdāharaṇārthamēvōpādānam| ētacca saṅkṣēpēṇa cikitsāsūtramuktam| tēna balavān vātādhika ityādyavasthāyāṁ miśritāyāmuktacikitsāyā api miśraṇaṁ kalpanīyaṁ; yathā- pratyēkadōṣōktacikitsā dōṣasaṁsargē vikalpyatē||88-90||
Adhikarana 26 (91-93) · Śloka 93
anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṁ viśōdhanāt| vāyurlabdhāspadō marma saṁśōṣyāśu harēdasūn||91|| dr̥ḍhān bahukaphāṁstasmādrasairānūpavārijaiḥ| tr̥ptānviśōdhayētsvinnān br̥ṁhayēditarān bhiṣak||92|| barhitittiridakṣāśca jāṅgalāśca mr̥gadvijāḥ| daśamūlīrasē siddhāḥ kaulatthē vā rasē hitāḥ||93||
अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां विशोधनात्| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्||९१|| दृढान् बहुकफांस्तस्माद्रसैरानूपवारिजैः| तृप्तान्विशोधयेत्स्विन्नान् बृंहयेदितरान् भिषक्||९२|| बर्हितित्तिरिदक्षाश्च जाङ्गलाश्च मृगद्विजाः| दशमूलीरसे सिद्धाः कौलत्थे वा रसे हिताः||९३||
🔊 Audio coming soon
aviṣayapraviṣṭaśōdhanē dōṣamāha- anutkliṣṭētyādinā| marma iti hr̥dayādīni| dr̥ḍhāniti balavataḥ| rasairānūpavārijaistr̥ptānityanēna kaphōtklēśakaraṇē tr̥ptiṁ darśayati| svinnāniti svēditān| itarāniti durbalān bahuvātāṁśca| kaphādhikāyāmavasthāyāṁ tarpaṇarūpaviparītakriyākaraṇē'nuktē'pi kaphavr̥ddhyā dōṣōtklēśa ēva jñēyaḥ| iha daśamūlarasādau barhitittirādīnāṁ siddhiḥ rasavidhānēnaiva jñēyā||91-93||
Adhikarana 27 (94-104) · Śloka 104
nidigdhikāṁ bilvamadhyaṁ karkaṭākhyāṁ durālabhām| trikaṇṭakaṁ guḍūcīṁ ca kulatthāṁśca sacitrakān||94|| jalē paktvā rasaḥ pūtaḥ pippalīghr̥tabharjitaḥ| sanāgaraḥ salavaṇaḥ syādyūṣō bhōjanē hitaḥ||95|| rāsnāṁ balāṁ pañcamūlaṁ hrasvaṁ mudgān sacitrakān| paktvā'mbhasi rasē tasmin yūṣaḥ sādhyaśca pūrvavat||96|| pallavānmātuluṅgasya nimbasya kulakasya ca| paktvā mudgāṁśca savyōṣān kṣārayūṣaṁ vipācayēt||97|| dattvā salavaṇaṁ kṣāraṁ śigrūṇi maricāni ca| yuktyā saṁsādhitō yūṣō hikkāśvāsavikāranut||98|| kāsamardakapatrāṇāṁ yūṣaḥ śōbhāñjanasya ca| śuṣkamūlakayūṣaśca hikkāśvāsanivāraṇaḥ||99|| sadadhivyōṣasarpiṣkō yūṣō vārtākajō hitaḥ| śāliṣaṣṭikagōdhūmayavānnānyanavāni ca||100|| hiṅgusauvarcalājājībiḍapauṣkaracitrakaiḥ| siddhā karkaṭaśr̥ṅgyā ca yavāgūḥ śvāsahikkinām||101|| daśamūlīśaṭīrāsnāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| śr̥ṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāmbubhiḥ||102|| yavāgūṁ vidhinā siddhāṁ kaṣāyaṁ vā pibēnnaraḥ| kāsahr̥dgrahapārśvārtihikkāśvāsapraśāntayē||103|| puṣkarāhvaśaṭīvyōṣamātuluṅgāmlavētasaiḥ| yōjayēdannapānāni sasarpirbiḍahiṅgubhiḥ||104||
निदिग्धिकां बिल्वमध्यं कर्कटाख्यां दुरालभाम्| त्रिकण्टकं गुडूचीं च कुलत्थांश्च सचित्रकान्||९४|| जले पक्त्वा रसः पूतः पिप्पलीघृतभर्जितः| सनागरः सलवणः स्याद्यूषो भोजने हितः||९५|| रास्नां बलां पञ्चमूलं ह्रस्वं मुद्गान् सचित्रकान्| पक्त्वाऽम्भसि रसे तस्मिन् यूषः साध्यश्च पूर्ववत्||९६|| पल्लवान्मातुलुङ्गस्य निम्बस्य कुलकस्य च| पक्त्वा मुद्गांश्च सव्योषान् क्षारयूषं विपाचयेत्||९७|| दत्त्वा सलवणं क्षारं शिग्रूणि मरिचानि च| युक्त्या संसाधितो यूषो हिक्काश्वासविकारनुत्||९८|| कासमर्दकपत्राणां यूषः शोभाञ्जनस्य च| शुष्कमूलकयूषश्च हिक्काश्वासनिवारणः||९९|| सदधिव्योषसर्पिष्को यूषो वार्ताकजो हितः| शालिषष्टिकगोधूमयवान्नान्यनवानि च||१००|| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडपौष्करचित्रकैः| सिद्धा कर्कटशृङ्ग्या च यवागूः श्वासहिक्किनाम्||१०१|| दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीमूलपौष्करैः| शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराम्बुभिः||१०२|| यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिक्काश्वासप्रशान्तये||१०३|| पुष्कराह्वशटीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसैः| योजयेदन्नपानानि ससर्पिर्बिडहिङ्गुभिः||१०४||
🔊 Audio coming soon
nidigdhikāmityādi| yūṣavidhānasāmānyapaṭhitasyāpi kulatthasya yūṣaprakr̥titvādyūṣasādhanōpayaugikaṁ mānaṁ gr̥hyatē; śēṣadravyaṁ tu yūṣasādhanamānēna gr̥hyatē| pippalīsādhitē ghr̥tē pippalīyuktē ghr̥tē vā bharjita iti pippalīghr̥tabharjitaḥ| ēvaṁ rāsnāmityādau rasasya prādhānyam| pūrvavadityanēna pippalīghr̥tabharjanādikamatidiśati| kṣārēṇa yuktō yūṣaḥ kṣārayūṣaḥ, kṣāraḥ apāmārgādiḥ| kāsamardādīnāṁ yathāyōgyatayā prakṣēpaḥ| jalamānādinā saṁskāra unnēyaḥ| daśamūlītyādau kaṣāyaśabdaḥ pānīyasthānavihitatvādardhaśr̥tē jalē ēva vartatē||94-104||
Adhikarana 28 (105-120) · Śloka 120
daśamūlasya vā kvāthamathavā dēvadāruṇaḥ| tr̥ṣitō madirāṁ vā'pi hikkāśvāsī pibēnnaraḥ||105|| pāṭhāṁ madhurasāṁ rāsnāṁ saralaṁ dēvadāru ca| prakṣālya jarjarīkr̥tya surāmaṇḍē nidhāpayēt||106|| taṁ mandalavaṇaṁ kr̥tvā bhiṣak prasr̥tasammitam| pāyayēttu tatō hikkā śvāsaścaivōpaśāmyati||107|| hiṅgu sauvarcalaṁ kōlaṁ samaṅgāṁ pippalīṁ balām| mātuluṅgarasē piṣṭamāranālēna vā pibēt||108|| sauvarcalaṁ nāgaraṁ ca bhārgīṁ dviśarkarāyutam| uṣṇāmbunā pibēdētaddhikkāśvāsavikāranut||109|| bhārgīnāgarayōḥ kalkaṁ maricakṣārayōstathā| pītadrucitrakāsphōtāmūrvāṇāṁ cāmbunā pibēt||110|| madhūlikā tugākṣīrī nāgaraṁ pippalī tathā| utkārikā ghr̥tē siddhā śvāsē pittānubandhajē||111|| śvāvidhaṁ śaśamāṁsaṁ ca śallakasya ca śōṇitam| pippalīghr̥tasiddhāni śvāsē vātānubandhajē||112|| suvarcalārasō dugdhaṁ ghr̥taṁ trikaṭukānvitam| śālyōdanasyānupānaṁ vātapittānugē hitam||113|| śirīṣapuṣpasvarasaḥ saptaparṇasya vā punaḥ| pippalīmadhusaṁyuktaḥ kaphapittānugē mataḥ||114|| madhukaṁ pippalīmūlaṁ guḍō gōśvaśakr̥drasaḥ | ghr̥taṁ kṣaudraṁ kāsaśvāsahikkābhiṣyandināṁ śubham||115|| kharāśvōṣṭravarāhāṇāṁ mēṣasya ca gajasya ca| śakr̥drasaṁ bahukaphē caikaikaṁ madhunā pibēt||116|| kṣāraṁ cāpyaśvagandhāyā lihyānnā kṣaudrasarpiṣā| mayūrapādanālaṁ vā śakalaṁ śallakasya vā||117|| śvāvijjāṇḍakacāṣāṇāṁ rōmāṇi kurarasya vā| śr̥ṅgyēkadviśaphānāṁ vā carmāsthīni khurāṁstathā||118|| sarvāṇyēkaikaśō vā'pi dagdhvā kṣaudraghr̥tānvitam| cūrṇaṁ līḍhvā jayēt kāsaṁ hikkāṁ śvāsaṁ ca dāruṇam||119|| ētē hi kaphasaṁruddhagatiprāṇaprakōpajāḥ | tasmāttanmārgaśuddhyarthaṁ dēyā lēhā na niṣkaphē||120||
दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः| तृषितो मदिरां वाऽपि हिक्काश्वासी पिबेन्नरः||१०५|| पाठां मधुरसां रास्नां सरलं देवदारु च| प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य सुरामण्डे निधापयेत्||१०६|| तं मन्दलवणं कृत्वा भिषक् प्रसृतसम्मितम्| पाययेत्तु ततो हिक्का श्वासश्चैवोपशाम्यति||१०७|| हिङ्गु सौवर्चलं कोलं समङ्गां पिप्पलीं बलाम्| मातुलुङ्गरसे पिष्टमारनालेन वा पिबेत्||१०८|| सौवर्चलं नागरं च भार्गीं द्विशर्करायुतम्| उष्णाम्बुना पिबेदेतद्धिक्काश्वासविकारनुत्||१०९|| भार्गीनागरयोः कल्कं मरिचक्षारयोस्तथा| पीतद्रुचित्रकास्फोतामूर्वाणां चाम्बुना पिबेत्||११०|| मधूलिका तुगाक्षीरी नागरं पिप्पली तथा| उत्कारिका घृते सिद्धा श्वासे पित्तानुबन्धजे||१११|| श्वाविधं शशमांसं च शल्लकस्य च शोणितम्| पिप्पलीघृतसिद्धानि श्वासे वातानुबन्धजे||११२|| सुवर्चलारसो दुग्धं घृतं त्रिकटुकान्वितम्| शाल्योदनस्यानुपानं वातपित्तानुगे हितम्||११३|| शिरीषपुष्पस्वरसः सप्तपर्णस्य वा पुनः| पिप्पलीमधुसंयुक्तः कफपित्तानुगे मतः||११४|| मधुकं पिप्पलीमूलं गुडो गोश्वशकृद्रसः | घृतं क्षौद्रं कासश्वासहिक्काभिष्यन्दिनां शुभम्||११५|| खराश्वोष्ट्रवराहाणां मेषस्य च गजस्य च| शकृद्रसं बहुकफे चैकैकं मधुना पिबेत्||११६|| क्षारं चाप्यश्वगन्धाया लिह्यान्ना क्षौद्रसर्पिषा| मयूरपादनालं वा शकलं शल्लकस्य वा||११७|| श्वाविज्जाण्डकचाषाणां रोमाणि कुररस्य वा| शृङ्ग्येकद्विशफानां वा चर्मास्थीनि खुरांस्तथा||११८|| सर्वाण्येकैकशो वाऽपि दग्ध्वा क्षौद्रघृतान्वितम्| चूर्णं लीढ्वा जयेत् कासं हिक्कां श्वासं च दारुणम्||११९|| एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः | तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थं देया लेहा न निष्कफे||१२०||
🔊 Audio coming soon
āsphōtā aparamallikēti khyātā| madhūlikā alpagōdhūmāḥ| śvāvidhamiti śallakasya māṁsam| mayūrapādanālamiti nālaṁ mayūrapicchasyaiva nālam| ghr̥tamatra prasthamānam| śakalamiti matsyaśakalākāram| jāṇḍakaḥ marudēśōdbhavaḥ prāṇī pr̥ṣṭhamātrē saṅkōcamupayāti| ēkō'dvividhābhinnaḥ śaphō yēṣāṁ tē ēkaśaphā aśvādayaḥ, dviśaphā hariṇādayaḥ| tanmārgaśuddhyarthamiti prāṇamārgaśuddhyartham||105-120||
Adhikarana 29 (121-122) · Śloka 122
kāsinē cchardanaṁ dadyāt svarabhaṅgē ca buddhimān| vātaślēṣmaharairyuktaṁ tamakē tu virēcanam||121|| udīryatē bhr̥śataraṁ mārgarōdhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgaṁ nityaṁ viśōdhayēt||122||
कासिने च्छर्दनं दद्यात् स्वरभङ्गे च बुद्धिमान्| वातश्लेष्महरैर्युक्तं तमके तु विरेचनम्||१२१|| उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्| यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गं नित्यं विशोधयेत्||१२२||
🔊 Audio coming soon
kāsina iti hikkāśvāsayukta ēva kāsī| udīryata ityādau anilaḥ kaphamārganirōdhādudīryata iti darśayati||121-122||
Adhikarana 30 (123-124) · Śloka 124
śaṭīcōrakajīvantītvaṅmustaṁ puṣkarāhvayam| surasaṁ tāmalakyēlā pippalyaguru nāgaram||123|| vālakaṁ ca samaṁ cūrṇaṁ kr̥tvā'ṣṭaguṇaśarkaram| sarvathā tamakē śvāsē hikkāyāṁ ca prayōjayēt||124||
शटीचोरकजीवन्तीत्वङ्मुस्तं पुष्कराह्वयम्| सुरसं तामलक्येला पिप्पल्यगुरु नागरम्||१२३|| वालकं च समं चूर्णं कृत्वाऽष्टगुणशर्करम्| सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत्||१२४||
🔊 Audio coming soon
śaṭītyādikē samaṁ cūrṇamiti vālakāntaṁ dravyaṁ samam| aṣṭaguṇaśarkaramiti ēkabhāgāpēkṣayā'ṣṭaguṇaśarkaram| sarvathēti pānabhōjanalēhādiṣu||123-124||
Adhikarana 31 (125-128) · Śloka 128
muktāpravālavaidūryaśaṅkhasphaṭikamañjanam| sasāragandhakācārkasūkṣmailālavaṇadvayam ||125|| tāmrāyōrajasī rūpyaṁ sasaugandhikasīsakam | jātīphalaṁ śaṇādbījamapāmārgasya taṇḍulāḥ||126|| ēṣāṁ pāṇitalaṁ cūrṇaṁ tulyānāṁ kṣaudrasarpiṣā| hikkāṁ śvāsaṁ ca kāsaṁ ca līḍhamāśu niyacchati||127|| añjanāttimiraṁ kācaṁ nīlikāṁ puṣpakaṁ tamaḥ| malyaṁ kaṇḍūmabhiṣyandamarma caiva praṇāśayēt||128|| iti muktādyaṁ cūrṇam|
मुक्ताप्रवालवैदूर्यशङ्खस्फटिकमञ्जनम्| ससारगन्धकाचार्कसूक्ष्मैलालवणद्वयम् ||१२५|| ताम्रायोरजसी रूप्यं ससौगन्धिकसीसकम् | जातीफलं शणाद्बीजमपामार्गस्य तण्डुलाः||१२६|| एषां पाणितलं चूर्णं तुल्यानां क्षौद्रसर्पिषा| हिक्कां श्वासं च कासं च लीढमाशु नियच्छति||१२७|| अञ्जनात्तिमिरं काचं नीलिकां पुष्पकं तमः| मल्यं कण्डूमभिष्यन्दमर्म चैव प्रणाशयेत्||१२८|| इति मुक्ताद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
muktētyādau sasāraḥ sphaṭika ēva| lavaṇadvayaṁ sauvarcalaṁ saindhavaṁ ca| saugandhyaṁ māṇikyabhēdaḥ| sīsakaṁ sauvīrāñjanaṁ, kēcit kasērukamiṣannīlapītamaṇimāhuḥ| pāṇitalaṁ karṣaḥ| malyamiti maladigdhākṣitām||125-128||
Adhikarana 32 (129-134) · Śloka 134
śaṭīpuṣkaramūlānāṁ cūrṇamāmalakasya ca| madhunā saṁyutaṁ lēhyaṁ cūrṇaṁ vā kālalōhajam||129|| saśarkarāṁ tāmalakīṁ drākṣāṁ gōśvaśakr̥drasam| tulyaṁ guḍaṁ nāgaraṁ ca prāśayēnnāvayēttathā||130|| laśunasya palāṇḍōrvā mūlaṁ gr̥ñjanakasya vā| nāvayēccandanaṁ vā'pi nārīkṣīrēṇa saṁyutam||131|| sukhōṣṇaṁ ghr̥tamaṇḍaṁ vā saindhavēnāvacūrṇitam| nāvayēnmākṣikīṁ viṣṭhāmalaktakarasēna vā||132|| nārīkṣīrēṇa siddhaṁ vā sarpirmadhurakairapi| pītaṁ nastō niṣiktaṁ vā sadyō hikkāṁ niyacchati||133|| sakr̥duṣṇaṁ sakr̥cchītaṁ vyatyāsāddhikkināṁ payaḥ| pānē nastaḥkriyāyāṁ vā śarkarāmadhusaṁyutam||134||
शटीपुष्करमूलानां चूर्णमामलकस्य च| मधुना संयुतं लेह्यं चूर्णं वा काललोहजम्||१२९|| सशर्करां तामलकीं द्राक्षां गोश्वशकृद्रसम्| तुल्यं गुडं नागरं च प्राशयेन्नावयेत्तथा||१३०|| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा| नावयेच्चन्दनं वाऽपि नारीक्षीरेण संयुतम्||१३१|| सुखोष्णं घृतमण्डं वा सैन्धवेनावचूर्णितम्| नावयेन्माक्षिकीं विष्ठामलक्तकरसेन वा||१३२|| नारीक्षीरेण सिद्धं वा सर्पिर्मधुरकैरपि| पीतं नस्तो निषिक्तं वा सद्यो हिक्कां नियच्छति||१३३|| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासाद्धिक्किनां पयः| पाने नस्तःक्रियायां वा शर्करामधुसंयुतम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
kālalōhō lōha ēva, kēcittīkṣṇaṁ lōhaṁ varṇayanti| gr̥ñjanakaṁ lōhitapalāṇḍuḥ| mākṣikīmiti makṣikābhavām| madhurakairiti jīvanīyaiḥ| sakr̥diti kadācit| vyatyāsāditi viparyāsāt; uṣṇaṁ payaḥ kr̥tvā śītaṁ kartavyam| madhusaṁyōgaścātra viruddhatvāduṣṇē na kartavyaḥ||129-134||
Adhikarana 33 (135-140) · Śloka 141
adhōbhāgairghr̥taṁ siddhaṁ sadyō hikkāṁ niyacchati| pippalīmadhuyuktau vā rasau dhātrīkapitthayōḥ||135|| lājālākṣāmadhudrākṣāpippalyaśvaśakr̥drasān| lihyāt kōlamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā||136|| śītāmbusēkaḥ sahasā trāsō vismāpanaṁ bhayam| krōdhaharṣapriyōdvēgā hikkāpracyāvanā matāḥ||137|| hikkāśvāsavikārāṇāṁ nidānaṁ yat prakīrtitam| varjyamārōgyakāmaistaddhikkāśvāsavikāribhiḥ||138|| hikkāśvāsānubandhā yē śuṣkōraḥkaṇṭhatālukāḥ| prakr̥tyā rūkṣadēhāśca sarpirbhistānupācarēt||139|| daśamūlarasē sarpirdadhimaṇḍē ca sādhayēt| kr̥ṣṇāsauvarcalakṣāravayaḥsthāhiṅgucōrakaiḥ||140|| kāyasthayā ca tat pānāddhikkāśvāsau praṇāśayēt|141|
अधोभागैर्घृतं सिद्धं सद्यो हिक्कां नियच्छति| पिप्पलीमधुयुक्तौ वा रसौ धात्रीकपित्थयोः||१३५|| लाजालाक्षामधुद्राक्षापिप्पल्यश्वशकृद्रसान्| लिह्यात् कोलमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा||१३६|| शीताम्बुसेकः सहसा त्रासो विस्मापनं भयम्| क्रोधहर्षप्रियोद्वेगा हिक्काप्रच्यावना मताः||१३७|| हिक्काश्वासविकाराणां निदानं यत् प्रकीर्तितम्| वर्ज्यमारोग्यकामैस्तद्धिक्काश्वासविकारिभिः||१३८|| हिक्काश्वासानुबन्धा ये शुष्कोरःकण्ठतालुकाः| प्रकृत्या रूक्षदेहाश्च सर्पिर्भिस्तानुपाचरेत्||१३९|| दशमूलरसे सर्पिर्दधिमण्डे च साधयेत्| कृष्णासौवर्चलक्षारवयःस्थाहिङ्गुचोरकैः||१४०|| कायस्थया च तत् पानाद्धिक्काश्वासौ प्रणाशयेत्|१४१|
🔊 Audio coming soon
adhōbhāgairiti virēcanadravyaiḥ| daśamūlītyādau dadhimaṇḍaḥ mastuḥ| daśamūlakvāthadadhimaṇḍānāṁ ca militvā cāturguṇyam| vayasthā brāhmī| kāyasthā surasā||135-140||-
Adhikarana 34 (141-144) · Śloka 144
tējōvatyabhayā kuṣṭhaṁ pippalī kaṭurōhiṇī||141|| bhūtīkaṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ palāśaścitrakaḥ śaṭī| sauvarcalaṁ tāmalakī saindhavaṁ bilvapēśikā||142|| tālīsapatraṁ jīvantī vacā tairakṣasammitaiḥ| hiṅgupādairghr̥taprasthaṁ pacēttōyē caturguṇē||143|| ētadyathābalaṁ pītvā hikkāśvāsau jayēnnaraḥ| śōthānilārśōgrahaṇīhr̥tpārśvaruja ēva ca||144|| iti tējōvatyādighr̥tam|
तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी||१४१|| भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शटी| सौवर्चलं तामलकी सैन्धवं बिल्वपेशिका||१४२|| तालीसपत्रं जीवन्ती वचा तैरक्षसम्मितैः| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पचेत्तोये चतुर्गुणे||१४३|| एतद्यथाबलं पीत्वा हिक्काश्वासौ जयेन्नरः| शोथानिलार्शोग्रहणीहृत्पार्श्वरुज एव च||१४४|| इति तेजोवत्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
tējōvatyādau tējōvatī cavikā| hiṅgupādairityatra hiṅgupādaśabdēna hiṅgu ēkakarṣāpēkṣayā śāṇamānaṁ gr̥hyatē| tathāhi ayamēva yōgō hārītēna “tējōvatī” ityādinā paṭhitvā uktaḥ- “kalkaistairakṣasammitaiḥ| hiṅguśāṇēna saṁyuktairghr̥taprasthaṁ vipācayēt” ityādi||141-144||
Adhikarana 35 (145-146) · Śloka 146
manaḥśilāsarjarasalākṣārajanipadmakaiḥ| mañjiṣṭhailaiśca karṣāṁśaiḥ prasthaḥ siddhō ghr̥tāddhitaḥ||145|| jīvanīyōpasiddhaṁ vā sakṣaudraṁ lēhayēddhr̥tam| tryūṣaṇaṁ dādhikaṁ vā'pi pibēdvāsāghr̥taṁ tathā||146|| iti manaḥśilādighr̥tam|
मनःशिलासर्जरसलाक्षारजनिपद्मकैः| मञ्जिष्ठैलैश्च कर्षांशैः प्रस्थः सिद्धो घृताद्धितः||१४५|| जीवनीयोपसिद्धं वा सक्षौद्रं लेहयेद्धृतम्| त्र्यूषणं दाधिकं वाऽपि पिबेद्वासाघृतं तथा||१४६|| इति मनःशिलादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
vāsāghr̥tamiti gulmōktam| tryūṣaṇamiti “tryūṣaṇaṁ triphalāṁ” (ci.a.18) ityādinā tryūṣaṇasañjñayaiva kāsacikitsitē vakṣyamāṇam||145-146||
Adhikarana 36 (147-150) · Śloka 150
yatkiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṁ vātānulōmanam| bhēṣajaṁ pānamatraṁ vā taddhitaṁ śvāsahikkinē||147|| vātakr̥dvā kaphaharaṁ kaphakr̥dvā'nilāpaham| kāryaṁ naikāntikaṁ tābhyāṁ prāyaḥ śrēyō'nilāpaham||148|| sarvēṣāṁ br̥ṁhaṇē hyalpaḥ śakyaśca prāyaśō bhavēt| nātyarthaṁ śamanē'pāyō bhr̥śō'śakyaśca karśanē||149|| tasmācchuddhānaśuddhāṁśca śamanairbr̥ṁhaṇairapi| hikkāśvāsārditāñjantūn prāyaśaḥ samupācarēt||150||
यत्किञ्चित् कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्| भेषजं पानमत्रं वा तद्धितं श्वासहिक्किने||१४७|| वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वाऽनिलापहम्| कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्रायः श्रेयोऽनिलापहम्||१४८|| सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्| नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्शने||१४९|| तस्माच्छुद्धानशुद्धांश्च शमनैर्बृंहणैरपि| हिक्काश्वासार्दिताञ्जन्तून् प्रायशः समुपाचरेत्||१५०||
🔊 Audio coming soon
anuktacikitsāpakṣagrahaṇārthamāha- yatkiñcidityādi| anaikāntikaṁ kartavyavidhimāha- vātakr̥dityādi| atra hikkāśvāsayōścikitsitē vidhitrayaṁ- tatra tāvat kaphavātaharaṁ pradhānamēvōktaṁ, yattu avaśiṣṭaṁ tatra dōṣasya vidyamānatayā anaikāntēna karaṇaṁ jñēyam, ēvamuktē'pi anaikāntēna cikitsādvayakaraṇē vātaharasyaiva prādhānyaṁ jñēyam| tābhyāmityādi| anilāpahaṁ ca br̥ṁhaṇaṁ samānaṁ bhavati| tatrōpapattimāha- sarvēṣāmityādinā| gadāntarānapi jvarādīn hikkāśvāsavadbr̥ṁhaṇārhānāha- br̥ṁhaṇē kriyamāṇē hyalpō'pāyō bhavati; śakyaḥ pratīkārō bhavati, br̥ṁhaṇajanitabalānāṁ sukhajayavyāpattikatvāditi bhāvaḥ| śamanē tu nātyarthamapāyō bhavati| karśanē tu kriyamāṇē'śakyō'pāyō bhavati bhr̥śaśca bhavati| aśakya iti asādhyaḥ| ētadapi karśanēna alpabalē puruṣē bhēṣajādinā rōgajayasya duḥśakatvāditi jñēyam| ata ēva śamanairbr̥haṇairiti upasaṁhāraṁ kariṣyati| kiṁvā br̥ṁhaṇarūpē śamanē kriyamāṇē nāvaśyamapāyō bhavati, bhavannapi alpaḥ śakyaśca bhavati, karśanē tu kriyamāṇē apāyō bhavatīti yōjyam| nyāyōpapāditaṁ br̥ṁhaṇaśamanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā prāyaḥ kartavyatayōpasaṁharannāha- tasmādityādi| atra śamanamaśuddhaviṣayaṁ, br̥ṁhaṇaṁ ca śuddhaviṣayaṁ kēcidāhuḥ; śamanasyaiva tu br̥ṁhaṇatvaṁ kēcidudāharanti||147-150||
Adhikarana 37 (151) · Śloka 151
tatra ślōkaḥ- durjayatvē samutpattau kriyaikatvē ca kāraṇam| liṅgaṁ pathyaṁ ca hikkānāṁ śvāsānāṁ cēha darśitam||151||
तत्र श्लोकः- दुर्जयत्वे समुत्पत्तौ क्रियैकत्वे च कारणम्| लिङ्गं पथ्यं च हिक्कानां श्वासानां चेह दर्शितम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
durjaya ityādikō'dhyāyārthasaṅgrahō vyaktaḥ||151||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē hikkāśvāsacikitsitaṁ nāma saptadaśō'dhyāyaḥ||17||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने हिक्काश्वासचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē hikkāśvāsacikitsitaṁ nāma saptadaśō'dhyāyaḥ||17||