Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഹിക്കാശ്വാസചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो हिक्काश्वासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പാണ്ഡുരോഗകാരണത്വാദ്ധിക്കാശ്വാസയോഃ പാണ്ഡുരോഗാനന്തരമഭിധാനമ്| വക്ഷ്യതി ഹി- “പാണ്ഡുരോഗാദ്വിഷാച്ചൈവ പ്രവര്തേതേ ഗദാവിമൌ” ഇതി| ഹിക്കാശ്വാസൌ ച സമാനകാരണചികിത്സിതത്വാദേകാധ്യായേ ഏവോക്തൌ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
വേദലോകാര്ഥതത്ത്വജ്ഞമാത്രേയമൃഷിമുത്തമമ്| അപൃച്ഛത് സംശയം ധീമാനഗ്നിവേശഃ കൃതാഞ്ജലിഃ||൩|| യ ഇമേ ദ്വിവിധാഃ പ്രോക്താസ്ത്രിദോഷാസ്ത്രിപ്രകോപണാഃ| രോഗാ നാനാത്മകാസ്തേഷാം കസ്കോ ഭവതി ദുര്ജയഃ||൪|| അഗ്നിവേശസ്യ തദ്വാക്യം ശ്രുത്വാ മതിമതാം വരഃ| ഉവാച പരമപ്രീതഃ പരമാര്ഥവിനിശ്ചയമ്||൫|| കാമം പ്രാണഹരാ രോഗാ ബഹവോ ന തു തേ തഥാ| യഥാ ശ്വാസശ്ച ഹിക്കാ ച പ്രാണാനാശു നികൃന്തതഃ||൬|| അന്യൈരപ്യുപസൃഷ്ടസ്യ രോഗൈര്ജന്തോഃ പൃഥഗ്വിധൈഃ| അന്തേ സഞ്ജായതേ ഹിക്കാ ശ്വാസോ വാ തീവ്രവേദനഃ||൭||
वेदलोकार्थतत्त्वज्ञमात्रेयमृषिमुत्तमम्| अपृच्छत् संशयं धीमानग्निवेशः कृताञ्जलिः||३|| य इमे द्विविधाः प्रोक्तास्त्रिदोषास्त्रिप्रकोपणाः| रोगा नानात्मकास्तेषां कस्को भवति दुर्जयः||४|| अग्निवेशस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा मतिमतां वरः| उवाच परमप्रीतः परमार्थविनिश्चयम्||५|| कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा| यथा श्वासश्च हिक्का च प्राणानाशु निकृन्ततः||६|| अन्यैरप्युपसृष्टस्य रोगैर्जन्तोः पृथग्विधैः| अन्ते सञ्जायते हिक्का श्वासो वा तीव्रवेदनः||७||
🔊 Audio coming soon
വൈദികം ലൌകികം ച അര്ഥതത്ത്വം ജാനാതീതി വേദലോകാര്ഥതത്ത്വജ്ഞഃ| ദ്വിവിധാ ഇതി സാമാന്യാസാമാന്യഭേദേന; കിംവാ മൃദുദാരുണഭേദേന, നിജാനിജഭേദേന ച| ത്രിദോഷാ ഇതി വാതാദിഭിഃ പൃഥങ്മിലിതൈര്വാ| ത്രിപ്രകോപണാ ഇതി അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപരിണാമപ്രജ്ഞാപരാധകാരണകാഃ| കാമമിതി അനുമതൌ| ബഹവ ഇതി ജ്വര-ശങ്ഖക-രോഹിണ്യാദയഃ| യഥാ ശ്വാസശ്ച ഹിക്കാ ചേത്യനേന ശീഘ്രം പ്രാണഹാരിത്വം ഹിക്കാശ്വാസയോര്ദര്ശയതി| അന്തേ ഇതി മരണസമയേ| സഞ്ജായതേ ഇതി അവശ്യം ഹിക്കാശ്വാസയോരന്യതരോ ജായതേ||൩-൭||
Adhikarana 3 (8-9) · Śloka 9
കഫവാതാത്മകാവേതൌ പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവൌ| ഹൃദയസ്യ രസാദീനാം ധാതൂനാം ചോപശോഷണൌ||൮|| തസ്മാത് സാധാരണാവേതൌ മതൌ പരമദുര്ജയൌ| മിഥ്യോപചരിതൌ ക്രുദ്ധൌ ഹത ആശീവിഷാവിവ||൯||
कफवातात्मकावेतौ पित्तस्थानसमुद्भवौ| हृदयस्य रसादीनां धातूनां चोपशोषणौ||८|| तस्मात् साधारणावेतौ मतौ परमदुर्जयौ| मिथ्योपचरितौ क्रुद्धौ हत आशीविषाविव||९||
🔊 Audio coming soon
പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവാവിത്യനേന പിത്തസ്യോര്ധ്വസ്ഥാനസമ്ബന്ധ ഏവ, നതു വാതകഫവദാരമ്ഭകത്വമിതി ദര്ശയതി; പിത്തസ്ഥാനശബ്ദേനാമാശയോऽഭിപ്രേതഃ| സാധാരണാവിതി പ്രായസ്തുല്യചികിത്സ്യത്വാത്| ആശീവിഷാവിവ ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസവിഷസര്പാവിവ| മിഥ്യോപരിതോऽന്യോऽപി രോഗോ ഹന്തി, തദിഹാശീവിഷദൃഷ്ടാന്തേന മിഥ്യോപചാരേ സതി ശീഘ്രഹന്തൃത്വമാഹ||൮-൯||
Adhikarana 4 (10-16) · Śloka 16
പൃഥക് പഞ്ചവിധാവേതൌ നിര്ദിഷ്ടൌ രോഗസങ്ഗ്രഹേ| തയോഃ ശൃണു സമുത്ഥാനം ലിങ്ഗം ച സഭിഷഗ്ജിതമ്||൧൦|| രജസാ ധൂമവാതാഭ്യാം ശീതസ്ഥാനാമ്ബുസേവനാത്| വ്യായാമാദ്ഗ്രാമ്യധര്മാധ്വരൂക്ഷാന്നവിഷമാശനാത്||൧൧|| ആമപ്രദോഷാദാനാഹാദ്രൌക്ഷ്യാദത്യപതര്പണാത്| ദൌര്ബല്യാന്മര്മണോ ഘാതാദ്ദ്വന്ദ്വാച്ഛുദ്ധ്യതിയോഗതഃ||൧൨|| അതീസാരജ്വരച്ഛര്ദിപ്രതിശ്യായക്ഷതക്ഷയാത്| രക്തപിത്താദുദാവര്താദ്വിസൂച്യലസകാദപി||൧൩|| പാണ്ഡുരോഗാദ്വിഷാച്ചൈവ പ്രവര്തേതേ ഗദാവിമൌ| നിഷ്പാവമാഷപിണ്യാകതിലതൈലനിഷേവണാത്||൧൪|| പിഷ്ടശാലൂകവിഷ്ടമ്ഭിവിദാഹിഗുരുഭോജനാത്| ജലജാനൂപപിശിതദധ്യാമക്ഷീരസേവനാത്||൧൫|| അഭിഷ്യന്ദ്യുപചാരാച്ച ശ്ലേഷ്മലാനാം ച സേവനാത്| കണ്ഠോരസഃ പ്രതീഘാതാദ്വിബന്ധൈശ്ച പൃഥഗ്വിധൈഃ||൧൬||
पृथक् पञ्चविधावेतौ निर्दिष्टौ रोगसङ्ग्रहे| तयोः शृणु समुत्थानं लिङ्गं च सभिषग्जितम्||१०|| रजसा धूमवाताभ्यां शीतस्थानाम्बुसेवनात्| व्यायामाद्ग्राम्यधर्माध्वरूक्षान्नविषमाशनात्||११|| आमप्रदोषादानाहाद्रौक्ष्यादत्यपतर्पणात्| दौर्बल्यान्मर्मणो घाताद्द्वन्द्वाच्छुद्ध्यतियोगतः||१२|| अतीसारज्वरच्छर्दिप्रतिश्यायक्षतक्षयात्| रक्तपित्तादुदावर्ताद्विसूच्यलसकादपि||१३|| पाण्डुरोगाद्विषाच्चैव प्रवर्तेते गदाविमौ| निष्पावमाषपिण्याकतिलतैलनिषेवणात्||१४|| पिष्टशालूकविष्टम्भिविदाहिगुरुभोजनात्| जलजानूपपिशितदध्यामक्षीरसेवनात्||१५|| अभिष्यन्द्युपचाराच्च श्लेष्मलानां च सेवनात्| कण्ठोरसः प्रतीघाताद्विबन्धैश्च पृथग्विधैः||१६||
🔊 Audio coming soon
പൃഥഗിതി പ്രത്യേകം പഞ്ചവിധൌ| രോഗസങ്ഗ്രഹേ ഇതി അഷ്ടോദരീയേ| അത്ര ച രജസേത്യാദിനാ പ്രായോ വാതപ്രകോപകഗണോ വിച്ഛിദ്യോക്തഃ പ്രവര്തേതി ഗദാവിമാവിത്യന്തേന, നിഷ്പാവേത്യാദിനാ കഫകാരണതയാ ഹിക്കാശ്വാസയോഃ കഫപ്രകോപകഹേതുഗണോऽഭിഹിതഃ; തദനേന വാതജനകകഫജനകഹേതുവര്ഗദ്വയവിച്ഛേദപാഠേന വാതകഫയോരത്ര സ്വഹേതുകുപിതത്വേന സ്വാതന്ത്ര്യം ദര്ശയതി, നാനുബന്ധരൂപത്വമ്||൧൦-൧൬||
Adhikarana 5 (17) · Śloka 18
മാരുതഃ പ്രാണവാഹീനി സ്രോതാംസ്യാവിശ്യ കുപ്യതി| ഉരഃസ്ഥഃ കഫമുദ്ധൂയ ഹിക്കാശ്വാസാന് കരോതി സഃ||൧൭|| ഘോരാന് പ്രാണോപരോധായ പ്രാണിനാം പഞ്ച പഞ്ച ച|൧൮|
मारुतः प्राणवाहीनि स्रोतांस्याविश्य कुप्यति| उरःस्थः कफमुद्धूय हिक्काश्वासान् करोति सः||१७|| घोरान् प्राणोपरोधाय प्राणिनां पञ्च पञ्च च|१८|
🔊 Audio coming soon
മാരുതഃ പ്രാണവാഹീനിത്യാദിനാ സമ്പ്താപ്തിമാഹ| ഇയം ഹിക്കാശ്വാസയോഃ സാധാരണീ സമ്പ്രാപ്തിഃ, വൈശേഷികീം ചാഗ്രേ വക്ഷ്യതി| പ്രാണോപരോധായേതി പ്രായഃ പ്രാണഹരണായേതി പ്രായഃ പ്രാണഹരണായേത്യര്ഥഃ| പഞ്ച പഞ്ച ചേതി ഹിക്കാഃ പശ്ച, ശ്വാസാഃ പഞ്ച, ഇത്യര്ഥഃ||൧൭||-
Adhikarana 6 (18-20) · Śloka 20
ഉഭയോഃ പൂര്വരൂപാണി ശൃണു വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമ്||൧൮|| കണ്ഠോരസോര്ഗുരുത്വം ച വദനസ്യ കഷായതാ| ഹിക്കാനാം പൂര്വരൂപാണി കുക്ഷേരാടോപ ഏവ ച||൧൯|| ആനാഹഃ പാര്ശ്വശൂലം ച പീഡനം ഹൃദയസ്യ ച| പ്രാണസ്യ ച വിലോമത്വം ശ്വാസാനാം പൂര്വലക്ഷണമ്||൨൦||
उभयोः पूर्वरूपाणि शृणु वक्ष्याम्यतः परम्||१८|| कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता| हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च||१९|| आनाहः पार्श्वशूलं च पीडनं हृदयस्य च| प्राणस्य च विलोमत्वं श्वासानां पूर्वलक्षणम्||२०||
🔊 Audio coming soon
ലക്ഷണഗ്രഹണഗൃഹീതം പൂര്വരൂപം ഹിക്കാനാം ‘കണ്ഠോരസോഃ’ ഇത്യാദിനാ, ശ്വാസാനാമ് ‘ആനാഹഃ’ ഇത്യാദിനാऽऽഹ| വിലോമത്വമിതി പര്യാകുലത്വമ്||൧൮-൨൦||
Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26
പ്രാണോദകാന്നവാഹീനി സ്രോതാംസി സകഫോऽനിലഃ| ഹിക്കാഃ കരോതി സംരുധ്യ താസാം ലിങ്ഗം പൃഥക് ശൃണു||൨൧|| ക്ഷീണമാംസബലപ്രാണതേജസഃ സകഫോऽനിലഃ| ഗൃഹീത്വാ സഹസാ കണ്ഠമുച്ചൈര്ഘോഷവതീം ഭൃശമ്||൨൨|| കരോതി സതതം ഹിക്കാമേകദ്വിത്രിഗുണം തഥാ| പ്രാണഃ സ്രോതാംസി മര്മാണി സംരുധ്യോഷ്മാണമേവ ച||൨൩|| സഞ്ജ്ഞാം മുഷ്ണാതി ഗാത്രാണാം സ്തമ്ഭം സഞ്ജനയത്യപി| മാര്ഗം ചൈവാന്നപാനാനാം രുണദ്ധ്യുപഹതസ്മൃതേഃ||൨൪|| സാശ്രുവിപ്ലുതനേത്രസ്യ സ്തബ്ധശങ്ഖച്യുതഭ്രുവഃ| സക്തജല്പപ്രലാപസ്യ നിര്വൃതിം നാധിഗച്ഛതഃ||൨൫|| മഹാമൂലാ മഹാവേഗാ മഹാശബ്ദാ മഹാബലാ| മഹാഹിക്കേതി സാ നൃൗണാം സദ്യഃ പ്രാണഹരാ മതാ||൨൬|| ഇതി മഹാഹിക്കാ|
प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि सकफोऽनिलः| हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक् शृणु||२१|| क्षीणमांसबलप्राणतेजसः सकफोऽनिलः| गृहीत्वा सहसा कण्ठमुच्चैर्घोषवतीं भृशम्||२२|| करोति सततं हिक्कामेकद्वित्रिगुणं तथा| प्राणः स्रोतांसि मर्माणि संरुध्योष्माणमेव च||२३|| सञ्ज्ञां मुष्णाति गात्राणां स्तम्भं सञ्जनयत्यपि| मार्गं चैवान्नपानानां रुणद्ध्युपहतस्मृतेः||२४|| साश्रुविप्लुतनेत्रस्य स्तब्धशङ्खच्युतभ्रुवः| सक्तजल्पप्रलापस्य निर्वृतिं नाधिगच्छतः||२५|| महामूला महावेगा महाशब्दा महाबला| महाहिक्केति सा नॄणां सद्यः प्राणहरा मता||२६|| इति महाहिक्का|
🔊 Audio coming soon
പ്രാണോദകേത്യാദിനാ വിശിഷ്ടഹിക്കാസമ്പ്രാപ്തിമാഹ| ക്ഷീണമാംസബലപ്രാണതേജസ ഇതി അത്ര പ്രാണോ വായുഃ, ഉത്സാഹോ വാ; തേജോऽഗ്നിഃ| ഉച്ചൈര്ഗൃഹീത്വാ ഘോഷവതീമിതി യോജ്യമ്| ദ്വിസന്തതാം ത്രിസന്തതാമനേകഗുണാം വാ കരോതി; തത്ര ദ്വിസന്തതാ ഏകോപക്രമേ വാരദ്വയം ഭവതി| സംരുധ്യോഷ്മാണമിതി ദേഹോഷ്മാണമ്| സംസക്തവചനതയാ പ്രലാപോ യസ്യ സ സക്തജല്പപ്രലാപഃ| മഹാമൂലേതി ഗമ്ഭീരാശ്രയദോഷമൂലാ| മഹാശബ്ദത്വം ച ഉച്ചൈര്ഘോഷവതീമിത്യനേനൈവോക്തമപി മഹാഹിക്കാസഞ്ജ്ഞോപാദാനാര്ഥമിഹ പുനരുക്തം, തേന ‘മഹാഹിക്കാ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ||൨൧-൨൬||
Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30
ഹിക്കതേ യഃ പ്രവൃദ്ധസ്തു കൃശോ ദീനമനാ നരഃ| ജര്ജരേണോരസാ കൃച്ഛ്രം ഗമ്ഭീരമനുനാദയന്||൨൭|| സഞ്ജൃമ്ഭന് സങ്ക്ഷിപംശ്ചൈവ തഥാऽങ്ഗാനി പ്രസാരയന്| പാര്ശ്വേ ചോഭേ സമായമ്യ കൂജന് സ്തമ്ഭരുഗര്ദിതഃ||൨൮|| നാഭേഃ പക്വാശയാദ്വാऽപി ഹിക്കാ ചാസ്യോപജായതേ| ക്ഷോഭയന്തീ ഭൃശം ദേഹം നാമയന്തീവ താമ്യതഃ||൨൯|| രുണദ്ധ്യുച്ഛ്വാസമാര്ഗം തു പ്രനഷ്ടബലചേതസഃ| ഗമ്ഭീരാ നാമ സാ തസ്യ ഹിക്കാ പ്രാണാന്തികീ മതാ||൩൦|| ഇതി ഗമ്ഭീരാ ഹിക്കാ|
हिक्कते यः प्रवृद्धस्तु कृशो दीनमना नरः| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रं गम्भीरमनुनादयन्||२७|| सञ्जृम्भन् सङ्क्षिपंश्चैव तथाऽङ्गानि प्रसारयन्| पार्श्वे चोभे समायम्य कूजन् स्तम्भरुगर्दितः||२८|| नाभेः पक्वाशयाद्वाऽपि हिक्का चास्योपजायते| क्षोभयन्ती भृशं देहं नामयन्तीव ताम्यतः||२९|| रुणद्ध्युच्छ्वासमार्गं तु प्रनष्टबलचेतसः| गम्भीरा नाम सा तस्य हिक्का प्राणान्तिकी मता||३०|| इति गम्भीरा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
തത്ര ഹിഗിതി കായതി ശബ്ദം കരോതീതി ഹിക്കാ| ഗമ്ഭീരമനുനാദയന്നിതി ഹിക്കായാ അനു ഗമ്ഭീരം ശബ്ദം കുര്വന്| സങ്ക്ഷിപന്നങ്ഗാനീതി യോജ്യമ്| ഗമ്ഭീരദേശഭവത്വാദ് ‘ഗമ്ഭീരാ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ||൨൭-൩൦||
Adhikarana 9 (31-33) · Śloka 33
വ്യപേതാ ജായതേ ഹിക്കാ യാऽന്നപാനേ ചതുര്വിധേ| ആഹാരപരിണാമാന്തേ ഭൂയശ്ച ലഭതേ ബലമ്||൩൧|| പ്രലാപവമ്യതീസാരതൃഷ്ണാര്തസ്യ വിചേതസഃ| ജൃമ്ഭിണോ വിപ്ലുതാക്ഷസ്യ ശുഷ്കാസ്യസ്യ വിനാമിനഃ||൩൨|| പര്യാധ്മാതസ്യ ഹിക്കാ യാ ജത്രുമൂലാദസന്തതാ| സാ വ്യപേതേതി വിജ്ഞേയാ ഹിക്കാ പ്രാണോപരോധിനീ||൩൩|| ഇതി വ്യപേതാ ഹിക്കാ|
व्यपेता जायते हिक्का याऽन्नपाने चतुर्विधे| आहारपरिणामान्ते भूयश्च लभते बलम्||३१|| प्रलापवम्यतीसारतृष्णार्तस्य विचेतसः| जृम्भिणो विप्लुताक्षस्य शुष्कास्यस्य विनामिनः||३२|| पर्याध्मातस्य हिक्का या जत्रुमूलादसन्तता| सा व्यपेतेति विज्ञेया हिक्का प्राणोपरोधिनी||३३|| इति व्यपेता हिक्का|
🔊 Audio coming soon
വ്യപേതാ പരിണതേത്യര്ഥഃ| ആഹാരപരിണാമാന്തേ ഇതി ആഹാരപരിണാമേ വൃത്തേ; ഏതേനാഹാരേऽപി ഉത്പദ്യതേ, അന്തേ ബലവതീ ഭവതി താം ‘വ്യപേതാ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞയാ ദര്ശയതി| വിനാമിന ഇതി ശരീരവിനാമകസ്യ| അസന്തതേതി അനതിദീര്ഘാ||൩൧-൩൩||
Adhikarana 10 (34-37) · Śloka 37
ക്ഷുദ്രവാതോ യദാ കോഷ്ഠാദ്വ്യായാമപരിഘട്ടിതഃ| കണ്ഠേ പ്രപദ്യതേ ഹിക്കാം തദാ ക്ഷുദ്രാം കരോതി സഃ||൩൪|| അതിദുഃഖാ ന സാ ചോരഃശിരോമര്മപ്രബാധിനീ| ന ചോച്ഛ്വാസാന്നപാനാനാം മാര്ഗമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി||൩൫|| വൃദ്ധിമായസ്യതോ യാതി ഭുക്തമാത്രേ ച മാര്ദവമ്| യതഃ പ്രവര്തതേ പൂര്വം തത ഏവ നിവര്തതേ||൩൬|| ഹൃദയം ക്ലോമ കണ്ഠം ച താലുകം ച സമാശ്രിതാ| മൃദ്വീ സാ ക്ഷുദ്രഹിക്കേതി നൃണാം സാധ്യാ പ്രകീര്തിതാ||൩൭|| ഇതി ക്ഷുദ്രഹിക്കാ|
क्षुद्रवातो यदा कोष्ठाद्व्यायामपरिघट्टितः| कण्ठे प्रपद्यते हिक्कां तदा क्षुद्रां करोति सः||३४|| अतिदुःखा न सा चोरःशिरोमर्मप्रबाधिनी| न चोच्छ्वासान्नपानानां मार्गमावृत्य तिष्ठति||३५|| वृद्धिमायस्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्| यतः प्रवर्तते पूर्वं तत एव निवर्तते||३६|| हृदयं क्लोम कण्ठं च तालुकं च समाश्रिता| मृद्वी सा क्षुद्रहिक्केति नृणां साध्या प्रकीर्तिता||३७|| इति क्षुद्रहिक्का|
🔊 Audio coming soon
ക്ഷുദ്രേത്യാദിനാ ക്ഷുദ്രഹിക്കാമാഹ| ക്ഷുദ്രവാതഃ അല്പവാതഃ; കേചിത് ക്ഷുദ്രവാതമുദാനമാഹുഃ| ആയസ്യത ഇതി ആയാസം കുര്വതഃ മാര്ദവം യാതീതി സമ്ബന്ധഃ| യതഃ പ്രവര്തതേ പൂര്വം തത ഏവ നിവര്തത ഇതി ഉത്പദ്യമാനൈവ നിവര്തമാനവേഗാ ഭവതി; മഹാഹിക്കാദിവദനുബദ്ധാ ന ഭവതി; ഉത്പാദകഹേതോര്വ്യായാമാദേരേവ നിവര്തതേ, വ്യായാമാദിനാ ഹിക്കാജനകവാതസ്യ ക്ഷുദ്രസ്യ വിക്ഷേപാത് സമ്പ്രാപ്തിഭങ്ഗേനേതി ഭാവഃ| ക്ഷുദ്രവാതജനിതാത്വാത് ക്ഷുദ്രാ ഹിക്കാ||൩൪-൩൭||
Adhikarana 11 (38-41) · Śloka 41
സഹസാऽത്യഭ്യവഹൃതൈഃ പാനാന്നൈഃ പീഡിതോऽനിലഃ| ഊര്ധ്വം പ്രപദ്യതേ കോഷ്ഠാന്മദ്യൈര്വാऽതിമദപ്രദൈഃ||൩൮|| തഥാऽതിരോഷഭാഷ്യാധ്വഹാസ്യഭാരാതിവര്തനൈഃ| വായുഃ കോഷ്ഠഗതോ ധാവന് പാനഭോജ്യപ്രപീഡിതഃ||൩൯|| ഉരഃസ്രോതഃ സമാവിശ്യ കുര്യാദ്ധിക്കാം തതോऽന്നജാമ്| തഥാ ശനൈരസമ്ബന്ധം ക്ഷുവംശ്ചാപി സ ഹിക്കതേ||൪൦|| ന മര്മബാധാജനനീ നേന്ദ്രിയാണാം പ്രബാധിനീ| ഹിക്കാ പീതേ തഥാ ഭുക്തേ ശമം യാതി ച സാऽന്നജാ||൪൧|| ഇത്യന്നജാ ഹിക്കാ|
सहसाऽत्यभ्यवहृतैः पानान्नैः पीडितोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रपद्यते कोष्ठान्मद्यैर्वाऽतिमदप्रदैः||३८|| तथाऽतिरोषभाष्याध्वहास्यभारातिवर्तनैः| वायुः कोष्ठगतो धावन् पानभोज्यप्रपीडितः||३९|| उरःस्रोतः समाविश्य कुर्याद्धिक्कां ततोऽन्नजाम्| तथा शनैरसम्बन्धं क्षुवंश्चापि स हिक्कते||४०|| न मर्मबाधाजननी नेन्द्रियाणां प्रबाधिनी| हिक्का पीते तथा भुक्ते शमं याति च साऽन्नजा||४१|| इत्यन्नजा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
സഹസേത്യാദിനാऽന്നജാമാഹ| ഇയം ച യദ്യപി അന്നജാ ഉക്താ, തഥാऽപി ദോഷാദിജനിതൈവ| പാനഭോജ്യപ്രപീഡിത ഇത്യനേനാന്നസ്യ കാരണത്വേനോക്തത്വാദിയമ് ‘അന്നജാ’ ഇതിസഞ്ജ്ഞാ||൩൮-൪൧||
Adhikarana 12 (42-44) · Śloka 44
അതിസഞ്ചിതദോഷസ്യ ഭക്തച്ഛേദകൃശസ്യ ച| വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ വൃദ്ധസ്യാതിവ്യവായിനഃ||൪൨|| ആസാം യാ സാ സമുത്പന്നാ ഹിക്കാ ഹന്ത്യാശു ജീവിതമ്| യമികാ ച പ്രലാപാര്തിതൃഷ്ണാമോഹസമന്വിതാ||൪൩|| അക്ഷീണശ്ചാപ്യദീനശ്ച സ്ഥിരധാത്വിന്ദ്രിയശ്ച യഃ| തസ്യ സാധയിതും ശക്യാ യമികാ ഹന്ത്യതോऽന്യഥാ||൪൪||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः||४२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम्| यमिका च प्रलापार्तितृष्णामोहसमन्विता||४३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः| तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा||४४||
🔊 Audio coming soon
അതീത്യാദിനാ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗമാഹ| അതിശയേന സഞ്ചിതാ ദോഷാ യസ്യ സ തഥാ| ഭക്തച്ഛേദകൃശസ്യേതി അഭോജനദുര്ബലസ്യ| ആസാം പഞ്ചാനാം യാ ഹിക്കാ അതീത്യാദിനാ പ്രോക്തലക്ഷണസ്യ പുരുഷസ്യ ഭവതി സാ ജീവിതം ഹന്തി| യമികാ ചേത്യനേന ക്ഷുദ്രാ അന്നജാ ച യാ സാധ്യത്വേനോക്താ സാ യമലവേഗേന ജായമാനാ യമികാ ജ്ഞേയാ; പൂര്വോക്താനുവേഗേന യാ ജായമാനാ സാ മഹാഹിക്കാ, സാ സ്വരൂപേണൈവാസാധ്യാ, തസ്യാ അതീത്യാദിയോഗേനാസാധ്യതാവിധാനമനര്ഥകമ്| തഥാ മഹത്യാദിഹിക്കാനാം തിസൃൗണാമസമ്പൂര്ണലക്ഷണാനാം സാധ്യത്വം, ക്ഷുദ്രാന്നജയോസ്തു സമ്പൂര്ണലക്ഷണയോരപി സാധ്യത്വം, മഹാഹിക്കാദിത്രയം നിസര്ഗത ഏവാസാധ്യമ്| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- മഹാഹിക്കാദയോऽപി കദാചിത് സാധ്യാ ഭവന്ത്യേവ, തത്ര പ്രാണാന്തികേതി വചനം പ്രായഃ പ്രാണഹരാ ഇത്യഭിപ്രായേണോക്തമ്| തഥാഹി ജതൂകര്ണേ- “ആദ്യാ ദുഃസാധ്യാ, യമികാ തൃഷ്ണാമോഹവതാം സദ്യഃപ്രാണഹൃത്, ഗമ്ഭീരാ വ്യപേതേ ച” ഇത്യുക്തമ്| അക്ഷീണ ഇതി അക്ഷീണമാംസഃ||൪൨-൪൪||
Adhikarana 13 (45) · Śloka 45
യദാ സ്രോതാംസി സംരുധ്യ മാരുതഃ കഫപൂര്വകഃ| വിഷ്വഗ്വ്രജതി സംരുദ്ധസ്തദാ ശ്വാസാന്കരോതി സഃ||൪൫||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः| विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान्करोति सः||४५||
🔊 Audio coming soon
യദേത്യാദിനാ ശ്വാസസമ്പ്രാപ്തിമാഹ| സ്രോതാംസീതി പ്രകൃതത്വാത് പ്രാണോദകവാഹീനി സ്രോതാംസി| കഫപൂര്വക ഇതി കഫപ്രധാനഃ| വിഷ്വഗ്വ്രജതി സര്വതോ ഗച്ഛതി||൪൫||
Adhikarana 14 (46-48) · Śloka 48
ഉദ്ധൂയമാനവാതോ യഃ ശബ്ദവഹുഃഖിതോ നരഃ| ഉച്ചൈഃ ശ്വസിതി സംരുദ്ധോ മത്തര്ഷഭ ഇവാനിശമ്||൪൬|| പ്രനഷ്ടജ്ഞാനവിജ്ഞാനസ്തഥാ വിഭ്രാന്തലോചനഃ| വികൃതാക്ഷ്യാനനോ ബദ്ധമൂത്രവര്ചാ വിശീര്ണവാക്||൪൭|| ദീനഃ പ്രശ്വസിതം ചാസ്യ ദൂരാദ്വിജ്ഞായതേ ഭൃശമ്| മഹാശ്വാസോപസൃഷ്ടഃ സ ക്ഷിപ്രമേവ വിപദ്യതേ||൪൮|| ഇതി മഹാശ്വാസഃ|
उद्धूयमानवातो यः शब्दवहुःखितो नरः| उच्चैः श्वसिति संरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्||४६|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः| विकृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्||४७|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम्| महाश्वासोपसृष्टः स क्षिप्रमेव विपद्यते||४८|| इति महाश्वासः|
🔊 Audio coming soon
ഉദ്ധൂയമാനേത്യാദിനാ മഹാശ്വാസലക്ഷണമാഹ| ഉദ്ധൂയമാന ഇതി ഊര്ധ്വം ധൂയമാനവാതഃ| ഉച്ചൈരിതി ദീര്ഘമ്| മത്തര്ഷഭഃ മത്തബലീവര്ദഃ| ദീന ഇതി ദീനവത്| ‘ദീനം പ്രശ്വസിതം’ ഇതി വാ പാഠഃ; തദാ ഹി പ്രശ്വസിതസ്യ ദീനത്വേ ‘ദൂരാദ്വിജ്ഞായതേ’ ഇതി യദ്വക്ഷ്യതി തദനുപപന്നം സ്യാത്||൪൬-൪൮||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
ദീര്ഘം ശ്വസിതി യസ്തൂര്ധ്വം ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ| ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതാഃ ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ||൪൯|| ഊര്ധ്വദൃഷ്ടിര്വിപശ്യംശ്ച വിഭ്രാന്താക്ഷ ഇതസ്തതഃ| പ്രമുഹ്യന് വേദനാര്തശ്ച ശുഷ്കാസ്യോऽരതിപീഡിതഃ||൫൦|| ഊര്ധ്വശ്വാസേ പ്രകുപിതേ ഹ്യധഃശ്വാസോ നിരുധ്യതേ| മുഹ്യതസ്താമ്യതശ്ചോര്ധ്വം ശ്വാസസ്തസ്യൈവ ഹന്ത്യസൂന്||൫൧|| ഇത്യൂര്ധ്വശ്വാസഃ|
दीर्घं श्वसिति यस्तूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||४९|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः| प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः||५०|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते| मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्||५१|| इत्यूर्ध्वश्वासः|
🔊 Audio coming soon
ദീര്ഘമിത്യാദിനോര്ധ്വശ്വാസമാഹ| ദീര്ഘം ശ്വസിതി ശ്വാസസ്യ ബഹിര്നിര്ഗമനം ദീര്ഘകാലം കരോതി| ന ച പ്രത്യാഹരത്യധ ഇതി ശ്വാസമധോ ന നയതി| ക്രുദ്ധഗന്ധവഹഃ ദുഷ്ടവായുഃ| ശ്വാസസ്യ ദീര്ഘകാലമുദ്ധൂയനേ അധോऽനയനേ ചോക്തേ ഹേതുമാഹ- ഊര്ധ്വശ്വാസേ ഇത്യാദിനാ||൪൯-൫൧||
Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54
യസ്തു ശ്വസിതി വിച്ഛിന്നം സര്വപ്രാണേന പീഡിതഃ| ന വാ ശ്വസിതി ദുഃഖാര്തോ മര്മച്ഛേദരുഗര്ദിതഃ||൫൨|| ആനാഹസ്വേദമൂര്ച്ഛാര്തോ ദഹ്യമാനേന ബസ്തിനാ| വിപ്ലുതാക്ഷഃ പരിക്ഷീണഃ ശ്വസന് രക്തൈകലോചനഃ||൫൩|| വിചേതാഃ പരിശുഷ്കാസ്യോ വിവര്ണഃ പ്രലപന്നരഃ| ഛിന്നശ്വാസേന വിച്ഛിന്നഃ സ ശീഘ്രം പ്രജഹാത്യസൂന്||൫൪|| ഇതി ഛിന്നശ്വാസഃ|
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः| न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः||५२|| आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना| विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः||५३|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः| छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं प्रजहात्यसून्||५४|| इति छिन्नश्वासः|
🔊 Audio coming soon
യസ്ത്വിത്യാദിനാ ഛിന്നശ്വാസലക്ഷണമാഹ| ശ്വസിതി വിച്ഛിന്നമിതി നിഃശ്വസ്യ പുനഃ ക്ഷണാന്തേന ശ്വസിതി| ന വാ ശ്വസിതി ന ശ്വാസം ലഭതേ| മര്മച്ഛേദരൂപാ രുക്| ബസ്തിനിരോധഃ മൂത്രനിരോധ ഇത്യര്ഥഃ| രക്തൈകലോചനത്വമിഹ വ്യാധിപ്രഭാവാത്| വിച്ഛിന്നഃ വിമുക്തസന്ധിബന്ധഃ| ഏതേ ത്രയഃ ശ്വാസാ നിസര്ഗതോऽസാധ്യാഃ||൫൨-൫൪||
Adhikarana 17 (55-62) · Śloka 62
പ്രതിലോമം യദാ വായുഃ സ്രോതാംസി പ്രതിപദ്യതേ| ഗ്രീവാം ശിരശ്ച സങ്ഗൃഹ്യ ശ്ലേഷ്മാണം സമുദീര്യ ച||൫൫|| കരോതി പീനസം തേന രുദ്ധോ ഘുര്ഘുരുകം തഥാ| അതീവ തീവ്രവേഗം ച ശ്വാസം പ്രാണപ്രപീഡകമ്||൫൬|| പ്രതാമ്യത്യതിവേഗാച്ച കാസതേ സന്നിരുധ്യതേ| പ്രമോഹം കാസമാനശ്ച സ ഗച്ഛതി മുഹുര്മുഹുഃ||൫൭|| ശ്ലേഷ്മണ്യമുച്യമാനേ തു ഭൃശം ഭവതി ദുഃഖിതഃ| തസ്യൈവ ച വിമോക്ഷാന്തേ മുഹൂര്തം ലഭതേ സുഖമ്||൫൮|| അഥാസ്യോദ്ധ്വംസതേ കണ്ഠഃ കൃച്ഛ്രാച്ഛക്നോതി ഭാഷിതുമ്| ന ചാപി നിദ്രാം ലഭതേ ശയാനഃ ശ്വാസപീഡിതഃ||൫൯|| പാര്ശ്വേ തസ്യാവഗൃഹ്ണാതി ശയാനസ്യ സമീരണഃ| ആസീനോ ലഭതേ സൌഖ്യമുഷ്ണം ചൈവാഭിനന്ദതി||൬൦|| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷോ ലലാടേന സ്വിദ്യതാ ഭൃശമര്തിമാന്| വിശുഷ്കാസ്യോ മുഹുഃ ശ്വാസോ മുഹുശ്ചൈവാവധമ്യതേ||൬൧|| മേഘാമ്ബുശീതപ്രാഗ്വാതൈഃ ശ്ലേഷ്മലൈശ്ചാഭിവര്ധതേ| സ യാപ്യസ്തമകശ്വാസഃ സാധ്യോ വാ സ്യാന്നവോത്ഥിതഃ||൬൨|| ഇതി തമകശ്വാസഃ|
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते| ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च||५५|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरुकं तथा| अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम्||५६|| प्रताम्यत्यतिवेगाच्च कासते सन्निरुध्यते| प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः||५७|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः| तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम्||५८|| अथास्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्| न चापि निद्रां लभते शयानः श्वासपीडितः||५९|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः| आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति||६०|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते||६१|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्चाभिवर्धते| स याप्यस्तमकश्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः||६२|| इति तमकश्वासः|
🔊 Audio coming soon
പ്രതിലോമമിത്യാദിനാ തമകശ്വാസമാഹ| ശ്ലേഷ്മാണം സമുദീര്യ ചേത്യനേന സാമാന്യസമ്പ്രാപ്ത്യുക്തസ്യാപി ശ്ലേഷ്മണഃ പുനരഭിധാനാദിഹ വിശേഷേണ കാരണത്വം ദര്ശയതി| ഘുര്ഘുരുകമിതി കണ്ഠേ ഘുര്ഘുരുകശബ്ദമ്| സന്നിരുധ്യതേ ഇതി നിശ്ചേഷ്ടോ ഭവതി| തസ്യൈവ ചേതി ‘ശ്ലേഷ്മണഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ആസീന ഉപവിഷ്ടഃ| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷ ഇതി ഉച്ഛൂനാക്ഷഃ| മുഹുശ്ചൈവാവധമ്യതേ ഇതി ക്ഷണം ക്ഷണം ശ്വസനേന വായുനാऽവധമ്യതേ||൫൫-൬൨||
Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64
ജ്വരമൂര്ച്ഛാപരീതസ്യ വിദ്യാത് പ്രതമകം തു തമ്| ഉദാവര്തരജോऽജീര്ണക്ലിന്നകായനിരോധജഃ||൬൩|| തമസാ വര്ധതേऽത്യര്ഥം ശീതൈശ്ചാശു പ്രശാമ്യതി| മജ്ജതസ്തമസീവാऽസ്യ വിദ്യാത് സന്തമകം തു തമ്||൬൪|| ഇതി പ്രതമകസന്തമകശ്വാസൌ|
ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम्| उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः||६३|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति| मज्जतस्तमसीवाऽस्य विद्यात् सन्तमकं तु तम्||६४|| इति प्रतमकसन्तमकश्वासौ|
🔊 Audio coming soon
പിത്തസമ്ബന്ധാജ്ജ്വരാദിയോഗേന തമകസ്യൈവ പ്രതമകസഞ്ജ്ഞാം ദര്ശയന്നാഹ- ജ്വരേത്യാദി| ഉദാവര്തേത്യാദിനാ പ്രതമകഹേതുലക്ഷണേ പ്രാഹ| പ്രതമക ഏവ സന്തമകഃ| രജോ ധൂലിഃ, കായനിരോധോ വേഗാനാം നിരോധഃ; കിംവാ ക്ലിന്നകായോ വൃദ്ധഃ, നിരോധഃ വേഗനിരോധഃ| തമസേതി അന്ധകാരേണ, കിംവാ തമസാ തമോഗുണേന| യദ്യപി തമകസ്യ ശീതേന വൃദ്ധിരുക്താ, തഥാऽപി പ്രതമകസ്യ പിത്തസമ്ബന്ധത്വാത് ‘ശീതൈശ്ചാശു പ്രശാമ്യതി’ ഇതി യദുക്തം തദുപപന്നം ഭവതി; കിംവാ യഥാ മദ്യോത്ഥവികാരസ്യ മദ്യം പ്രശമനം ഭവതി, തഥാ ശീതസമുത്ഥസ്യാപി തദാത്വമാത്രേ ശീതൈഃ പ്രശമനം ജ്ഞേയമ്| പ്രതമകസ്തമകഭേദ ഏവേതി കൃത്വാ ശ്വാസാനാം പഞ്ചസങ്ഖ്യാസിദ്ധിഃ||൬൩-൬൪||
Adhikarana 19 (65-67) · Śloka 68
രൂക്ഷായാസോദ്ഭവഃ കോഷ്ഠേ ക്ഷുദ്രോ വാത ഉദീരയന്| ക്ഷുദ്രശ്വാസോ ന സോऽത്യര്ഥം ദുഃഖേനാങ്ഗപ്രബാധകഃ||൬൫|| ഹിനസ്തി ന സ ഗാത്രാണി ന ച ദുഃഖോ യഥേതരേ| ന ച ഭോജനപാനാനാം നിരുണദ്ധ്യുചിതാം ഗതിമ്||൬൬|| നേന്ദ്രിയാണാം വ്യഥാം നാപി കാഞ്ചിദാപാദയേദ്രുജമ്| സ സാധ്യ ഉക്തോ ബലിനഃ സര്വേ ചാവ്യക്തലക്ഷണാഃ||൬൭|| ഇതി ശ്വാസാഃ സമുദ്ദിഷ്ടാ ഹിക്കാശ്ചൈവ സ്വലക്ഷണൈഃ|൬൮|
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन्| क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः||६५|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे| न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्||६६|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम्| स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः||६७|| इति श्वासाः समुद्दिष्टा हिक्काश्चैव स्वलक्षणैः|६८|
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷേത്യാദിനാ ക്ഷുദ്രശ്വാസമാഹ| രൂക്ഷാദായാസാച്ച ഉദ്ഭവോ യസ്യ സ രൂക്ഷായാസോദ്ഭവഃ| ക്ഷുദ്രവാത ഇതി സ്വല്പവാതഃ| ന സോऽത്യര്ഥമിതി നാത്യര്ഥം ദുഃഖകരഃ| ന ദുഃഖ ഇതി ന ദുഃഖസാധ്യഃ| സര്വേ ചാവ്യക്തലക്ഷണാ ഇത്യനേന സാധ്യത്വേനോക്താനാം മഹാശ്വാസാദീനാം വ്യക്തസര്വലക്ഷണതാവ്യതിരിക്തായാമേവാവസ്ഥായാം സാധ്യതാം പ്രതിപാദയതി||൬൫-൬൭||-
Adhikarana 20 (68-69) · Śloka 69
ഏഷാം പ്രാണഹരാ വര്ജ്യാ ഘോരാസ്തേ ഹ്യാശുകാരിണഃ||൬൮|| ഭേഷജൈഃ സാധ്യയാപ്യാംസ്തു ക്ഷിപ്രം ഭിഷഗുപാചരേത്| ഉപേക്ഷിതാ ദഹേയുര്ഹി ശുഷ്കം കക്ഷമിവാനലഃ||൬൯||
एषां प्राणहरा वर्ज्या घोरास्ते ह्याशुकारिणः||६८|| भेषजैः साध्ययाप्यांस्तु क्षिप्रं भिषगुपाचरेत्| उपेक्षिता दहेयुर्हि शुष्कं कक्षमिवानलः||६९||
🔊 Audio coming soon
പ്രാണഹരാ മഹാശ്വാസാദയഃ സമ്പൂര്ണലക്ഷണാ വര്ജ്യാഃ| സാധ്യയാപ്യാനിതി ബഹുവചനം സാധ്യയാപ്യഭേദബഹുത്വാജ്ജ്ഞേയമ്||൬൮-൬൯||
Adhikarana 21 (70-76) · Śloka 76
കാരണസ്ഥാനമൂലൈക്യാദേകമേവ ചികിത്സിതമ്| ദ്വയോരപി യഥാദൃഷ്ടമൃഷിഭിസ്തന്നിബോധത||൭൦|| ഹിക്കാശ്വാസാര്ദിതം സ്നിഗ്ധൈരാദൌ സ്വേദൈരുപാചരേത്| ആക്തം ലവണതൈലേന നാഡീപ്രസ്തരസങ്കരൈഃ||൭൧|| തൈരസ്യ ഗ്രഥിതഃ ശ്ലേഷ്മാ സ്രോതഃസ്വഭിവിലീയതേ| ഖാനി മാര്ദവമായാന്തി തതോ വാതാനുലോമതാ||൭൨|| യഥാऽദ്രികുഞ്ജേഷ്വര്കാംശുതപ്തം വിഷ്യന്ദതേ ഹിമമ്| ശ്ലേഷ്മാ തപ്തഃ സ്ഥിരോ ദേഹേ സ്വേദൈര്വിഷ്യന്ദതേ തഥാ||൭൩|| സ്വിന്നം ജ്ഞാത്വാ തതസ്തൂര്ണം ഭോജയേത് സ്നിഗ്ധമോദനമ്| മത്സ്യാനാം ശൂകരാണാം വാ രസൈര്ദധ്യുത്തരേണ വാ||൭൪|| തതഃ ശ്ലേഷ്മണി സംവൃദ്ധേ വമനം പായയേത്തു തമ്| പിപ്പലീസൈന്ധവക്ഷൌദ്രൈര്യുക്തം വാതാവിരോധി യത്||൭൫|| നിര്ഹൃതേ സുഖമാപ്നോതി സ കഫേ ദുഷ്ടവിഗ്രഹേ| സ്രോതഃസു ച വിശുദ്ധേഷു ചരത്യവിഹതോऽനിലഃ||൭൬||
कारणस्थानमूलैक्यादेकमेव चिकित्सितम्| द्वयोरपि यथादृष्टमृषिभिस्तन्निबोधत||७०|| हिक्काश्वासार्दितं स्निग्धैरादौ स्वेदैरुपाचरेत्| आक्तं लवणतैलेन नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७१|| तैरस्य ग्रथितः श्लेष्मा स्रोतःस्वभिविलीयते| खानि मार्दवमायान्ति ततो वातानुलोमता||७२|| यथाऽद्रिकुञ्जेष्वर्कांशुतप्तं विष्यन्दते हिमम्| श्लेष्मा तप्तः स्थिरो देहे स्वेदैर्विष्यन्दते तथा||७३|| स्विन्नं ज्ञात्वा ततस्तूर्णं भोजयेत् स्निग्धमोदनम्| मत्स्यानां शूकराणां वा रसैर्दध्युत्तरेण वा||७४|| ततः श्लेष्मणि संवृद्धे वमनं पाययेत्तु तम्| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रैर्युक्तं वाताविरोधि यत्||७५|| निर्हृते सुखमाप्नोति स कफे दुष्टविग्रहे| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः||७६||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ഭിന്നയോരപി ഹിക്കാശ്വാസയോര്യഥാ സമാനം ചികിത്സിതം ഭവതി തഥാ ദര്ശയന് സമാനം ചികിത്സിതമാഹ- കാരണേത്യാദി| കാരണം ബാഹ്യകാരണം, സ്ഥാനം നാഭ്യാദി, മൂലം ദോഷഃ| സ്നിഗ്ധൈരിതി സ്വേദൈരിത്യസ്യ വിശേഷണമ്; അന്യേ തു സ്നിഗ്ധമിതി പഠന്തി| ലവണവത്തൈലം ലവണതൈലമ്| കുഞ്ജേഷ്വിതി വിടപേഷു | മത്സ്യാദീനാമിത്യാദൌ മത്സ്യാദീനാമപി രസഃ സ്വരസഃ കല്കേന കര്തവ്യഃ| ദധ്യുത്തരം ദധിസരഃ| ഈദൃശം ച ഭോജനം വമനാനുഗുണകഫവൃദ്ധ്യര്ഥമ്| ഉക്തം ഹി- “ശ്ലേഷ്മോത്തരശ്ഛര്ദയതി ഹ്യദുഃഖമ്” (സി.അ.൧) ഇതി| വാതാവിരോധീത്യനേന അന്നം രൂക്ഷം, തീക്ഷ്ണം ച വമനം, നിഷേധയതി| ദുഷ്ടഃ വിഗ്രഹോ യസ്യ സ ദുഷ്ടവിഗ്രഹഃ||൭൦-൭൬||
Adhikarana 22 (77-80) · Śloka 80
ലീനശ്ചേദ്ദോഷശേഷഃ സ്യാദ്ധൂമൈസ്തം നിര്ഹരേദ്ബുധഃ| ഹരിദ്രാം പത്രമേരണ്ഡമൂലം ലാക്ഷാം മനഃശിലാമ്||൭൭|| സദേവദാര്വലം മാംസീം പിഷ്ട്വാ വര്തിം പ്രകല്പയേത്| താം ഘൃതാക്താം പിബേദ്ധൂമം യവൈര്വാ ഘൃതസംയുതൈഃ||൮൭|| മധൂച്ഛിഷ്ടം സര്ജരസം ഘൃതം മല്ലകസമ്പുടേ| കൃത്വാ ധൂമം പിബേച്ഛൃങ്ഗം ബാലം വാ സ്നായു വാ ഗവാമ്||൭൯|| സ്യോനാകവര്ധമാനാനാം നാഡീം ശുഷ്കാം കുശസ്യ വാ| പദ്മകം ഗുഗ്ഗുലും ലോഹം ശല്ലകീം വാ ഘൃതാപ്ലുതമ്||൮൦||
लीनश्चेद्दोषशेषः स्याद्धूमैस्तं निर्हरेद्बुधः| हरिद्रां पत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्||७७|| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवैर्वा घृतसंयुतैः||८७|| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं मल्लकसम्पुटे| कृत्वा धूमं पिबेच्छृङ्गं बालं वा स्नायु वा गवाम्||७९|| स्योनाकवर्धमानानां नाडीं शुष्कां कुशस्य वा| पद्मकं गुग्गुलुं लोहं शल्लकीं वा घृताप्लुतम्||८०||
🔊 Audio coming soon
വമനശേഷദോഷഹരണാര്ഥം ധൂമമാഹ- ലീന ഇത്യാദിനാ| ഏതേന ധൂമോ വമനം വിനാऽപി സ്വല്പദോഷേ കര്തവ്യ ഏവ, തത്രാപി ധൂമവിഷയദോഷസ്യ വിദ്യമാനത്വാത്| അലം ഹരിതാലമ്| ധൂമവര്തിസ്തു തസ്യാശീതീയോക്തധൂമവര്തിവിധാനേന കര്തവ്യാ| അത്ര ച ധൂമപാനനലികാമാനം വക്ഷ്യമാണകാസഹരധൂമനലികാമാനസമാനമിച്ഛന്തി, ഹിക്കാശ്വാസയോരപി കാസസമാനത്വാത്| മധൂച്ഛിഷ്ടം സിക്ഥകമ്| മല്ലകസമ്പുടേ ചാത്രാനുക്തമപി പാതവ്യധൂമനിര്ഗമാര്ഥമൂര്ധ്വം ച്ഛിദ്രം കര്തവ്യമ്| പദ്മകാദിഷ്വപി മല്ലകേത്യാദ്യനുവര്തതേ| വര്ധമാന ഏരണ്ഡഃ| ലോഹഃ അഗരുഃ| ശല്ലകീ സ്വനാമഖ്യാതാ||൭൭-൮൦||
Adhikarana 23 (81) · Śloka 81
സ്വരക്ഷീണാതിസാരാസൃക്പിത്തദാഹാനുബന്ധജാന്| മധുരസ്നിഗ്ധശീതാദ്യൈര്ഹിക്കാശ്വാസാനുപാചരേത്||൮൧||
स्वरक्षीणातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिक्काश्वासानुपाचरेत्||८१||
🔊 Audio coming soon
ശീതാദ്യൈരിത്യാദിശബ്ദേന പിത്തഹരപിച്ഛിലാദിഗ്രഹണമ്||൮൧||
Adhikarana 24 (82-87) · Śloka 87
ന സ്വേദ്യാഃ പിത്തദാഹാര്താ രക്തസ്വേദാതിവര്തിനഃ| ക്ഷീണധാതുബലാ രൂക്ഷാ ഗര്ഭിണ്യശ്ചാപി പിത്തലാഃ||൮൨|| കോഷ്ണൈഃ കാമമുരഃകണ്ഠം സ്നേഹസേകൈഃ സശര്കരൈഃ| ഉത്കാരികോപനാഹൈശ്ച സ്വേദയേന് മൃദുഭിഃ ക്ഷണമ്||൮൩|| തിലോമാമാഷഗോധൂമചൂര്ണൈര്വാതഹരൈഃ സഹ| സ്നേഹൈശ്ചോത്കാരികാ സാമ്ലൈഃ സക്ഷീരൈര്വാ കൃതാ ഹിതാ||൮൪|| നവജ്വരാമദോഷേഷു രൂക്ഷസ്വേദം വിലങ്ഘനമ്| സമീക്ഷ്യോല്ലേഖനം വാऽപി കാരയേല്ലവണാമ്ബുനാ||൮൫|| അതിയോഗോദ്ധതം വാതം ദൃഷ്ട്വാ വാതഹരൈര്ഭിഷക്| രസാദ്യൈര്നാതിശീതോഷ്ണൈരഭ്യങ്ഗൈശ്ച ശമം നയേത്||൮൬|| ഉദാവര്തേ തഥാऽऽധ്മാനേ മാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസൈഃ| ഹിങ്ഗുപീലുബിഡൈശ്ചാന്നം യുക്തം സ്യാദനുലോമനമ്||൮൭||
न स्वेद्याः पित्तदाहार्ता रक्तस्वेदातिवर्तिनः| क्षीणधातुबला रूक्षा गर्भिण्यश्चापि पित्तलाः||८२|| कोष्णैः काममुरःकण्ठं स्नेहसेकैः सशर्करैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदयेन् मृदुभिः क्षणम्||८३|| तिलोमामाषगोधूमचूर्णैर्वातहरैः सह| स्नेहैश्चोत्कारिका साम्लैः सक्षीरैर्वा कृता हिता||८४|| नवज्वरामदोषेषु रूक्षस्वेदं विलङ्घनम्| समीक्ष्योल्लेखनं वाऽपि कारयेल्लवणाम्बुना||८५|| अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा वातहरैर्भिषक्| रसाद्यैर्नातिशीतोष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्||८६|| उदावर्ते तथाऽऽध्माने मातुलुङ्गाम्लवेतसैः| हिङ्गुपीलुबिडैश्चान्नं युक्तं स्यादनुलोमनम्||८७||
🔊 Audio coming soon
പിത്തദാഹാര്താ ഇതി പിത്താര്താ ദാഹാര്താശ്ച| രക്തം സ്വേദശ്ചാതിവര്തമാനൌ യേഷാം തേ രക്തസ്വേദാതിവര്തിനഃ| പിത്തലാഃ പിത്തപ്രകൃതയഃ| കോഷ്ണൈരിത്യാദിനാ സ്വേദ്യാനാം സ്ഥാനവിശിഷ്ടം സ്വേദമാഹ| കാമമിതി ഇച്ഛായാം സത്യാമ്, ഉത്കാരികോപനാഹൈഃ സ്വേദയേത്| ഉല്ലേഖനം വമനമ്| അതിയോഗോദ്ധതമിതി വമനാദ്യതിയോഗവൃദ്ധം; കിംവാ അതിയോഗേന അതിമാത്രോദ്ധതമ്||൮൨-൮൭||
Adhikarana 25 (88-90) · Śloka 90
ഹിക്കാശ്വാസാമയീ ഹ്യേകോ ബലവാന് ദുര്ബലോऽപരഃ| കഫാധികസ്തഥൈവൈകോ രൂക്ഷോ ബഹ്വനിലോऽപരഃ||൮൮|| കകാധികേ ബലസ്ഥേ ച വമനം സവിരേചനമ്| കുര്യാത് പഥ്യാശിനേ ധൂമലേഹാദിശമനം തതഃ||൮൯|| വാതികാന് ദുര്ബലാന് ബാലാന് വൃദ്ധാംശ്ചാനിലസൂദനൈഃ| തര്പയേദേവ ശമനൈഃ സ്നേഹയൂഷരസാദിഭിഃ||൯൦||
हिक्काश्वासामयी ह्येको बलवान् दुर्बलोऽपरः| कफाधिकस्तथैवैको रूक्षो बह्वनिलोऽपरः||८८|| ककाधिके बलस्थे च वमनं सविरेचनम्| कुर्यात् पथ्याशिने धूमलेहादिशमनं ततः||८९|| वातिकान् दुर्बलान् बालान् वृद्धांश्चानिलसूदनैः| तर्पयेदेव शमनैः स्नेहयूषरसादिभिः||९०||
🔊 Audio coming soon
ചികിത്സാഭേദാര്ഥം ഹിക്കാശ്വാസിനോऽവസ്ഥാഭേദമാഹ- ഹിക്കേത്യാദി| ഏതാശ്ചതസ്രോऽവസ്ഥാഃ സാക്ഷാദുക്താഃ- ബലവാന്, ദുര്ബലഃ, വാതാധികഃ, കഫാധികശ്ചേതി; രൂക്ഷബഹ്വനിലവിശേഷണേനാപി രൂക്ഷസ്നിഗ്ധാവസ്ഥാദ്വയമ്| തത്ര ബഹുകഫേ ബലരൂപസൂചിതേ ചാവസ്ഥാദ്വയേ ക്രിയാം ബ്രൂതേ- കഫാധികേ ഇത്യാദി| തത ഇതി വമനവിരേചനാനന്തരമ്| തഥാ ചാപരേऽവസ്ഥാദ്വയേ സമാനചികിത്സിതമാഹ- വാതികാനിത്യാദി| ബാലവൃദ്ധയോശ്ചാത്രാസമ്പൂര്ണക്ഷീണധാതുത്വേന ദുര്ബലയോര്ദുര്ബലോദാഹരണാര്ഥമേവോപാദാനമ്| ഏതച്ച സങ്ക്ഷേപേണ ചികിത്സാസൂത്രമുക്തമ്| തേന ബലവാന് വാതാധിക ഇത്യാദ്യവസ്ഥായാം മിശ്രിതായാമുക്തചികിത്സായാ അപി മിശ്രണം കല്പനീയം; യഥാ- പ്രത്യേകദോഷോക്തചികിത്സാ ദോഷസംസര്ഗേ വികല്പ്യതേ||൮൮-൯൦||
Adhikarana 26 (91-93) · Śloka 93
അനുത്ക്ലിഷ്ടകഫാസ്വിന്നദുര്ബലാനാം വിശോധനാത്| വായുര്ലബ്ധാസ്പദോ മര്മ സംശോഷ്യാശു ഹരേദസൂന്||൯൧|| ദൃഢാന് ബഹുകഫാംസ്തസ്മാദ്രസൈരാനൂപവാരിജൈഃ| തൃപ്താന്വിശോധയേത്സ്വിന്നാന് ബൃംഹയേദിതരാന് ഭിഷക്||൯൨|| ബര്ഹിതിത്തിരിദക്ഷാശ്ച ജാങ്ഗലാശ്ച മൃഗദ്വിജാഃ| ദശമൂലീരസേ സിദ്ധാഃ കൌലത്ഥേ വാ രസേ ഹിതാഃ||൯൩||
अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां विशोधनात्| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्||९१|| दृढान् बहुकफांस्तस्माद्रसैरानूपवारिजैः| तृप्तान्विशोधयेत्स्विन्नान् बृंहयेदितरान् भिषक्||९२|| बर्हितित्तिरिदक्षाश्च जाङ्गलाश्च मृगद्विजाः| दशमूलीरसे सिद्धाः कौलत्थे वा रसे हिताः||९३||
🔊 Audio coming soon
അവിഷയപ്രവിഷ്ടശോധനേ ദോഷമാഹ- അനുത്ക്ലിഷ്ടേത്യാദിനാ| മര്മ ഇതി ഹൃദയാദീനി| ദൃഢാനിതി ബലവതഃ| രസൈരാനൂപവാരിജൈസ്തൃപ്താനിത്യനേന കഫോത്ക്ലേശകരണേ തൃപ്തിം ദര്ശയതി| സ്വിന്നാനിതി സ്വേദിതാന്| ഇതരാനിതി ദുര്ബലാന് ബഹുവാതാംശ്ച| കഫാധികായാമവസ്ഥായാം തര്പണരൂപവിപരീതക്രിയാകരണേऽനുക്തേऽപി കഫവൃദ്ധ്യാ ദോഷോത്ക്ലേശ ഏവ ജ്ഞേയഃ| ഇഹ ദശമൂലരസാദൌ ബര്ഹിതിത്തിരാദീനാം സിദ്ധിഃ രസവിധാനേനൈവ ജ്ഞേയാ||൯൧-൯൩||
Adhikarana 27 (94-104) · Śloka 104
നിദിഗ്ധികാം ബില്വമധ്യം കര്കടാഖ്യാം ദുരാലഭാമ്| ത്രികണ്ടകം ഗുഡൂചീം ച കുലത്ഥാംശ്ച സചിത്രകാന്||൯൪|| ജലേ പക്ത്വാ രസഃ പൂതഃ പിപ്പലീഘൃതഭര്ജിതഃ| സനാഗരഃ സലവണഃ സ്യാദ്യൂഷോ ഭോജനേ ഹിതഃ||൯൫|| രാസ്നാം ബലാം പഞ്ചമൂലം ഹ്രസ്വം മുദ്ഗാന് സചിത്രകാന്| പക്ത്വാऽമ്ഭസി രസേ തസ്മിന് യൂഷഃ സാധ്യശ്ച പൂര്വവത്||൯൬|| പല്ലവാന്മാതുലുങ്ഗസ്യ നിമ്ബസ്യ കുലകസ്യ ച| പക്ത്വാ മുദ്ഗാംശ്ച സവ്യോഷാന് ക്ഷാരയൂഷം വിപാചയേത്||൯൭|| ദത്ത്വാ സലവണം ക്ഷാരം ശിഗ്രൂണി മരിചാനി ച| യുക്ത്യാ സംസാധിതോ യൂഷോ ഹിക്കാശ്വാസവികാരനുത്||൯൮|| കാസമര്ദകപത്രാണാം യൂഷഃ ശോഭാഞ്ജനസ്യ ച| ശുഷ്കമൂലകയൂഷശ്ച ഹിക്കാശ്വാസനിവാരണഃ||൯൯|| സദധിവ്യോഷസര്പിഷ്കോ യൂഷോ വാര്താകജോ ഹിതഃ| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമയവാന്നാന്യനവാനി ച||൧൦൦|| ഹിങ്ഗുസൌവര്ചലാജാജീബിഡപൌഷ്കരചിത്രകൈഃ| സിദ്ധാ കര്കടശൃങ്ഗ്യാ ച യവാഗൂഃ ശ്വാസഹിക്കിനാമ്||൧൦൧|| ദശമൂലീശടീരാസ്നാപിപ്പലീമൂലപൌഷ്കരൈഃ| ശൃങ്ഗീതാമലകീഭാര്ഗീഗുഡൂചീനാഗരാമ്ബുഭിഃ||൧൦൨|| യവാഗൂം വിധിനാ സിദ്ധാം കഷായം വാ പിബേന്നരഃ| കാസഹൃദ്ഗ്രഹപാര്ശ്വാര്തിഹിക്കാശ്വാസപ്രശാന്തയേ||൧൦൩|| പുഷ്കരാഹ്വശടീവ്യോഷമാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസൈഃ| യോജയേദന്നപാനാനി സസര്പിര്ബിഡഹിങ്ഗുഭിഃ||൧൦൪||
निदिग्धिकां बिल्वमध्यं कर्कटाख्यां दुरालभाम्| त्रिकण्टकं गुडूचीं च कुलत्थांश्च सचित्रकान्||९४|| जले पक्त्वा रसः पूतः पिप्पलीघृतभर्जितः| सनागरः सलवणः स्याद्यूषो भोजने हितः||९५|| रास्नां बलां पञ्चमूलं ह्रस्वं मुद्गान् सचित्रकान्| पक्त्वाऽम्भसि रसे तस्मिन् यूषः साध्यश्च पूर्ववत्||९६|| पल्लवान्मातुलुङ्गस्य निम्बस्य कुलकस्य च| पक्त्वा मुद्गांश्च सव्योषान् क्षारयूषं विपाचयेत्||९७|| दत्त्वा सलवणं क्षारं शिग्रूणि मरिचानि च| युक्त्या संसाधितो यूषो हिक्काश्वासविकारनुत्||९८|| कासमर्दकपत्राणां यूषः शोभाञ्जनस्य च| शुष्कमूलकयूषश्च हिक्काश्वासनिवारणः||९९|| सदधिव्योषसर्पिष्को यूषो वार्ताकजो हितः| शालिषष्टिकगोधूमयवान्नान्यनवानि च||१००|| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडपौष्करचित्रकैः| सिद्धा कर्कटशृङ्ग्या च यवागूः श्वासहिक्किनाम्||१०१|| दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीमूलपौष्करैः| शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराम्बुभिः||१०२|| यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिक्काश्वासप्रशान्तये||१०३|| पुष्कराह्वशटीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसैः| योजयेदन्नपानानि ससर्पिर्बिडहिङ्गुभिः||१०४||
🔊 Audio coming soon
നിദിഗ്ധികാമിത്യാദി| യൂഷവിധാനസാമാന്യപഠിതസ്യാപി കുലത്ഥസ്യ യൂഷപ്രകൃതിത്വാദ്യൂഷസാധനോപയൌഗികം മാനം ഗൃഹ്യതേ; ശേഷദ്രവ്യം തു യൂഷസാധനമാനേന ഗൃഹ്യതേ| പിപ്പലീസാധിതേ ഘൃതേ പിപ്പലീയുക്തേ ഘൃതേ വാ ഭര്ജിത ഇതി പിപ്പലീഘൃതഭര്ജിതഃ| ഏവം രാസ്നാമിത്യാദൌ രസസ്യ പ്രാധാന്യമ്| പൂര്വവദിത്യനേന പിപ്പലീഘൃതഭര്ജനാദികമതിദിശതി| ക്ഷാരേണ യുക്തോ യൂഷഃ ക്ഷാരയൂഷഃ, ക്ഷാരഃ അപാമാര്ഗാദിഃ| കാസമര്ദാദീനാം യഥായോഗ്യതയാ പ്രക്ഷേപഃ| ജലമാനാദിനാ സംസ്കാര ഉന്നേയഃ| ദശമൂലീത്യാദൌ കഷായശബ്ദഃ പാനീയസ്ഥാനവിഹിതത്വാദര്ധശൃതേ ജലേ ഏവ വര്തതേ||൯൪-൧൦൪||
Adhikarana 28 (105-120) · Śloka 120
ദശമൂലസ്യ വാ ക്വാഥമഥവാ ദേവദാരുണഃ| തൃഷിതോ മദിരാം വാऽപി ഹിക്കാശ്വാസീ പിബേന്നരഃ||൧൦൫|| പാഠാം മധുരസാം രാസ്നാം സരലം ദേവദാരു ച| പ്രക്ഷാല്യ ജര്ജരീകൃത്യ സുരാമണ്ഡേ നിധാപയേത്||൧൦൬|| തം മന്ദലവണം കൃത്വാ ഭിഷക് പ്രസൃതസമ്മിതമ്| പായയേത്തു തതോ ഹിക്കാ ശ്വാസശ്ചൈവോപശാമ്യതി||൧൦൭|| ഹിങ്ഗു സൌവര്ചലം കോലം സമങ്ഗാം പിപ്പലീം ബലാമ്| മാതുലുങ്ഗരസേ പിഷ്ടമാരനാലേന വാ പിബേത്||൧൦൮|| സൌവര്ചലം നാഗരം ച ഭാര്ഗീം ദ്വിശര്കരായുതമ്| ഉഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേദേതദ്ധിക്കാശ്വാസവികാരനുത്||൧൦൯|| ഭാര്ഗീനാഗരയോഃ കല്കം മരിചക്ഷാരയോസ്തഥാ| പീതദ്രുചിത്രകാസ്ഫോതാമൂര്വാണാം ചാമ്ബുനാ പിബേത്||൧൧൦|| മധൂലികാ തുഗാക്ഷീരീ നാഗരം പിപ്പലീ തഥാ| ഉത്കാരികാ ഘൃതേ സിദ്ധാ ശ്വാസേ പിത്താനുബന്ധജേ||൧൧൧|| ശ്വാവിധം ശശമാംസം ച ശല്ലകസ്യ ച ശോണിതമ്| പിപ്പലീഘൃതസിദ്ധാനി ശ്വാസേ വാതാനുബന്ധജേ||൧൧൨|| സുവര്ചലാരസോ ദുഗ്ധം ഘൃതം ത്രികടുകാന്വിതമ്| ശാല്യോദനസ്യാനുപാനം വാതപിത്താനുഗേ ഹിതമ്||൧൧൩|| ശിരീഷപുഷ്പസ്വരസഃ സപ്തപര്ണസ്യ വാ പുനഃ| പിപ്പലീമധുസംയുക്തഃ കഫപിത്താനുഗേ മതഃ||൧൧൪|| മധുകം പിപ്പലീമൂലം ഗുഡോ ഗോശ്വശകൃദ്രസഃ | ഘൃതം ക്ഷൌദ്രം കാസശ്വാസഹിക്കാഭിഷ്യന്ദിനാം ശുഭമ്||൧൧൫|| ഖരാശ്വോഷ്ട്രവരാഹാണാം മേഷസ്യ ച ഗജസ്യ ച| ശകൃദ്രസം ബഹുകഫേ ചൈകൈകം മധുനാ പിബേത്||൧൧൬|| ക്ഷാരം ചാപ്യശ്വഗന്ധായാ ലിഹ്യാന്നാ ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ| മയൂരപാദനാലം വാ ശകലം ശല്ലകസ്യ വാ||൧൧൭|| ശ്വാവിജ്ജാണ്ഡകചാഷാണാം രോമാണി കുരരസ്യ വാ| ശൃങ്ഗ്യേകദ്വിശഫാനാം വാ ചര്മാസ്ഥീനി ഖുരാംസ്തഥാ||൧൧൮|| സര്വാണ്യേകൈകശോ വാऽപി ദഗ്ധ്വാ ക്ഷൌദ്രഘൃതാന്വിതമ്| ചൂര്ണം ലീഢ്വാ ജയേത് കാസം ഹിക്കാം ശ്വാസം ച ദാരുണമ്||൧൧൯|| ഏതേ ഹി കഫസംരുദ്ധഗതിപ്രാണപ്രകോപജാഃ | തസ്മാത്തന്മാര്ഗശുദ്ധ്യര്ഥം ദേയാ ലേഹാ ന നിഷ്കഫേ||൧൨൦||
दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः| तृषितो मदिरां वाऽपि हिक्काश्वासी पिबेन्नरः||१०५|| पाठां मधुरसां रास्नां सरलं देवदारु च| प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य सुरामण्डे निधापयेत्||१०६|| तं मन्दलवणं कृत्वा भिषक् प्रसृतसम्मितम्| पाययेत्तु ततो हिक्का श्वासश्चैवोपशाम्यति||१०७|| हिङ्गु सौवर्चलं कोलं समङ्गां पिप्पलीं बलाम्| मातुलुङ्गरसे पिष्टमारनालेन वा पिबेत्||१०८|| सौवर्चलं नागरं च भार्गीं द्विशर्करायुतम्| उष्णाम्बुना पिबेदेतद्धिक्काश्वासविकारनुत्||१०९|| भार्गीनागरयोः कल्कं मरिचक्षारयोस्तथा| पीतद्रुचित्रकास्फोतामूर्वाणां चाम्बुना पिबेत्||११०|| मधूलिका तुगाक्षीरी नागरं पिप्पली तथा| उत्कारिका घृते सिद्धा श्वासे पित्तानुबन्धजे||१११|| श्वाविधं शशमांसं च शल्लकस्य च शोणितम्| पिप्पलीघृतसिद्धानि श्वासे वातानुबन्धजे||११२|| सुवर्चलारसो दुग्धं घृतं त्रिकटुकान्वितम्| शाल्योदनस्यानुपानं वातपित्तानुगे हितम्||११३|| शिरीषपुष्पस्वरसः सप्तपर्णस्य वा पुनः| पिप्पलीमधुसंयुक्तः कफपित्तानुगे मतः||११४|| मधुकं पिप्पलीमूलं गुडो गोश्वशकृद्रसः | घृतं क्षौद्रं कासश्वासहिक्काभिष्यन्दिनां शुभम्||११५|| खराश्वोष्ट्रवराहाणां मेषस्य च गजस्य च| शकृद्रसं बहुकफे चैकैकं मधुना पिबेत्||११६|| क्षारं चाप्यश्वगन्धाया लिह्यान्ना क्षौद्रसर्पिषा| मयूरपादनालं वा शकलं शल्लकस्य वा||११७|| श्वाविज्जाण्डकचाषाणां रोमाणि कुररस्य वा| शृङ्ग्येकद्विशफानां वा चर्मास्थीनि खुरांस्तथा||११८|| सर्वाण्येकैकशो वाऽपि दग्ध्वा क्षौद्रघृतान्वितम्| चूर्णं लीढ्वा जयेत् कासं हिक्कां श्वासं च दारुणम्||११९|| एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः | तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थं देया लेहा न निष्कफे||१२०||
🔊 Audio coming soon
ആസ്ഫോതാ അപരമല്ലികേതി ഖ്യാതാ| മധൂലികാ അല്പഗോധൂമാഃ| ശ്വാവിധമിതി ശല്ലകസ്യ മാംസമ്| മയൂരപാദനാലമിതി നാലം മയൂരപിച്ഛസ്യൈവ നാലമ്| ഘൃതമത്ര പ്രസ്ഥമാനമ്| ശകലമിതി മത്സ്യശകലാകാരമ്| ജാണ്ഡകഃ മരുദേശോദ്ഭവഃ പ്രാണീ പൃഷ്ഠമാത്രേ സങ്കോചമുപയാതി| ഏകോऽദ്വിവിധാഭിന്നഃ ശഫോ യേഷാം തേ ഏകശഫാ അശ്വാദയഃ, ദ്വിശഫാ ഹരിണാദയഃ| തന്മാര്ഗശുദ്ധ്യര്ഥമിതി പ്രാണമാര്ഗശുദ്ധ്യര്ഥമ്||൧൦൫-൧൨൦||
Adhikarana 29 (121-122) · Śloka 122
കാസിനേ ച്ഛര്ദനം ദദ്യാത് സ്വരഭങ്ഗേ ച ബുദ്ധിമാന്| വാതശ്ലേഷ്മഹരൈര്യുക്തം തമകേ തു വിരേചനമ്||൧൨൧|| ഉദീര്യതേ ഭൃശതരം മാര്ഗരോധാദ്വഹജ്ജലമ്| യഥാ തഥാऽനിലസ്തസ്യ മാര്ഗം നിത്യം വിശോധയേത്||൧൨൨||
कासिने च्छर्दनं दद्यात् स्वरभङ्गे च बुद्धिमान्| वातश्लेष्महरैर्युक्तं तमके तु विरेचनम्||१२१|| उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्| यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गं नित्यं विशोधयेत्||१२२||
🔊 Audio coming soon
കാസിന ഇതി ഹിക്കാശ്വാസയുക്ത ഏവ കാസീ| ഉദീര്യത ഇത്യാദൌ അനിലഃ കഫമാര്ഗനിരോധാദുദീര്യത ഇതി ദര്ശയതി||൧൨൧-൧൨൨||
Adhikarana 30 (123-124) · Śloka 124
ശടീചോരകജീവന്തീത്വങ്മുസ്തം പുഷ്കരാഹ്വയമ്| സുരസം താമലക്യേലാ പിപ്പല്യഗുരു നാഗരമ്||൧൨൩|| വാലകം ച സമം ചൂര്ണം കൃത്വാऽഷ്ടഗുണശര്കരമ്| സര്വഥാ തമകേ ശ്വാസേ ഹിക്കായാം ച പ്രയോജയേത്||൧൨൪||
शटीचोरकजीवन्तीत्वङ्मुस्तं पुष्कराह्वयम्| सुरसं तामलक्येला पिप्पल्यगुरु नागरम्||१२३|| वालकं च समं चूर्णं कृत्वाऽष्टगुणशर्करम्| सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत्||१२४||
🔊 Audio coming soon
ശടീത്യാദികേ സമം ചൂര്ണമിതി വാലകാന്തം ദ്രവ്യം സമമ്| അഷ്ടഗുണശര്കരമിതി ഏകഭാഗാപേക്ഷയാऽഷ്ടഗുണശര്കരമ്| സര്വഥേതി പാനഭോജനലേഹാദിഷു||൧൨൩-൧൨൪||
Adhikarana 31 (125-128) · Śloka 128
മുക്താപ്രവാലവൈദൂര്യശങ്ഖസ്ഫടികമഞ്ജനമ്| സസാരഗന്ധകാചാര്കസൂക്ഷ്മൈലാലവണദ്വയമ് ||൧൨൫|| താമ്രായോരജസീ രൂപ്യം സസൌഗന്ധികസീസകമ് | ജാതീഫലം ശണാദ്ബീജമപാമാര്ഗസ്യ തണ്ഡുലാഃ||൧൨൬|| ഏഷാം പാണിതലം ചൂര്ണം തുല്യാനാം ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ| ഹിക്കാം ശ്വാസം ച കാസം ച ലീഢമാശു നിയച്ഛതി||൧൨൭|| അഞ്ജനാത്തിമിരം കാചം നീലികാം പുഷ്പകം തമഃ| മല്യം കണ്ഡൂമഭിഷ്യന്ദമര്മ ചൈവ പ്രണാശയേത്||൧൨൮|| ഇതി മുക്താദ്യം ചൂര്ണമ്|
मुक्ताप्रवालवैदूर्यशङ्खस्फटिकमञ्जनम्| ससारगन्धकाचार्कसूक्ष्मैलालवणद्वयम् ||१२५|| ताम्रायोरजसी रूप्यं ससौगन्धिकसीसकम् | जातीफलं शणाद्बीजमपामार्गस्य तण्डुलाः||१२६|| एषां पाणितलं चूर्णं तुल्यानां क्षौद्रसर्पिषा| हिक्कां श्वासं च कासं च लीढमाशु नियच्छति||१२७|| अञ्जनात्तिमिरं काचं नीलिकां पुष्पकं तमः| मल्यं कण्डूमभिष्यन्दमर्म चैव प्रणाशयेत्||१२८|| इति मुक्ताद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
മുക്തേത്യാദൌ സസാരഃ സ്ഫടിക ഏവ| ലവണദ്വയം സൌവര്ചലം സൈന്ധവം ച| സൌഗന്ധ്യം മാണിക്യഭേദഃ| സീസകം സൌവീരാഞ്ജനം, കേചിത് കസേരുകമിഷന്നീലപീതമണിമാഹുഃ| പാണിതലം കര്ഷഃ| മല്യമിതി മലദിഗ്ധാക്ഷിതാമ്||൧൨൫-൧൨൮||
Adhikarana 32 (129-134) · Śloka 134
ശടീപുഷ്കരമൂലാനാം ചൂര്ണമാമലകസ്യ ച| മധുനാ സംയുതം ലേഹ്യം ചൂര്ണം വാ കാലലോഹജമ്||൧൨൯|| സശര്കരാം താമലകീം ദ്രാക്ഷാം ഗോശ്വശകൃദ്രസമ്| തുല്യം ഗുഡം നാഗരം ച പ്രാശയേന്നാവയേത്തഥാ||൧൩൦|| ലശുനസ്യ പലാണ്ഡോര്വാ മൂലം ഗൃഞ്ജനകസ്യ വാ| നാവയേച്ചന്ദനം വാऽപി നാരീക്ഷീരേണ സംയുതമ്||൧൩൧|| സുഖോഷ്ണം ഘൃതമണ്ഡം വാ സൈന്ധവേനാവചൂര്ണിതമ്| നാവയേന്മാക്ഷികീം വിഷ്ഠാമലക്തകരസേന വാ||൧൩൨|| നാരീക്ഷീരേണ സിദ്ധം വാ സര്പിര്മധുരകൈരപി| പീതം നസ്തോ നിഷിക്തം വാ സദ്യോ ഹിക്കാം നിയച്ഛതി||൧൩൩|| സകൃദുഷ്ണം സകൃച്ഛീതം വ്യത്യാസാദ്ധിക്കിനാം പയഃ| പാനേ നസ്തഃക്രിയായാം വാ ശര്കരാമധുസംയുതമ്||൧൩൪||
शटीपुष्करमूलानां चूर्णमामलकस्य च| मधुना संयुतं लेह्यं चूर्णं वा काललोहजम्||१२९|| सशर्करां तामलकीं द्राक्षां गोश्वशकृद्रसम्| तुल्यं गुडं नागरं च प्राशयेन्नावयेत्तथा||१३०|| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा| नावयेच्चन्दनं वाऽपि नारीक्षीरेण संयुतम्||१३१|| सुखोष्णं घृतमण्डं वा सैन्धवेनावचूर्णितम्| नावयेन्माक्षिकीं विष्ठामलक्तकरसेन वा||१३२|| नारीक्षीरेण सिद्धं वा सर्पिर्मधुरकैरपि| पीतं नस्तो निषिक्तं वा सद्यो हिक्कां नियच्छति||१३३|| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासाद्धिक्किनां पयः| पाने नस्तःक्रियायां वा शर्करामधुसंयुतम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
കാലലോഹോ ലോഹ ഏവ, കേചിത്തീക്ഷ്ണം ലോഹം വര്ണയന്തി| ഗൃഞ്ജനകം ലോഹിതപലാണ്ഡുഃ| മാക്ഷികീമിതി മക്ഷികാഭവാമ്| മധുരകൈരിതി ജീവനീയൈഃ| സകൃദിതി കദാചിത്| വ്യത്യാസാദിതി വിപര്യാസാത്; ഉഷ്ണം പയഃ കൃത്വാ ശീതം കര്തവ്യമ്| മധുസംയോഗശ്ചാത്ര വിരുദ്ധത്വാദുഷ്ണേ ന കര്തവ്യഃ||൧൨൯-൧൩൪||
Adhikarana 33 (135-140) · Śloka 141
അധോഭാഗൈര്ഘൃതം സിദ്ധം സദ്യോ ഹിക്കാം നിയച്ഛതി| പിപ്പലീമധുയുക്തൌ വാ രസൌ ധാത്രീകപിത്ഥയോഃ||൧൩൫|| ലാജാലാക്ഷാമധുദ്രാക്ഷാപിപ്പല്യശ്വശകൃദ്രസാന്| ലിഹ്യാത് കോലമധുദ്രാക്ഷാപിപ്പലീനാഗരാണി വാ||൧൩൬|| ശീതാമ്ബുസേകഃ സഹസാ ത്രാസോ വിസ്മാപനം ഭയമ്| ക്രോധഹര്ഷപ്രിയോദ്വേഗാ ഹിക്കാപ്രച്യാവനാ മതാഃ||൧൩൭|| ഹിക്കാശ്വാസവികാരാണാം നിദാനം യത് പ്രകീര്തിതമ്| വര്ജ്യമാരോഗ്യകാമൈസ്തദ്ധിക്കാശ്വാസവികാരിഭിഃ||൧൩൮|| ഹിക്കാശ്വാസാനുബന്ധാ യേ ശുഷ്കോരഃകണ്ഠതാലുകാഃ| പ്രകൃത്യാ രൂക്ഷദേഹാശ്ച സര്പിര്ഭിസ്താനുപാചരേത്||൧൩൯|| ദശമൂലരസേ സര്പിര്ദധിമണ്ഡേ ച സാധയേത്| കൃഷ്ണാസൌവര്ചലക്ഷാരവയഃസ്ഥാഹിങ്ഗുചോരകൈഃ||൧൪൦|| കായസ്ഥയാ ച തത് പാനാദ്ധിക്കാശ്വാസൌ പ്രണാശയേത്|൧൪൧|
अधोभागैर्घृतं सिद्धं सद्यो हिक्कां नियच्छति| पिप्पलीमधुयुक्तौ वा रसौ धात्रीकपित्थयोः||१३५|| लाजालाक्षामधुद्राक्षापिप्पल्यश्वशकृद्रसान्| लिह्यात् कोलमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा||१३६|| शीताम्बुसेकः सहसा त्रासो विस्मापनं भयम्| क्रोधहर्षप्रियोद्वेगा हिक्काप्रच्यावना मताः||१३७|| हिक्काश्वासविकाराणां निदानं यत् प्रकीर्तितम्| वर्ज्यमारोग्यकामैस्तद्धिक्काश्वासविकारिभिः||१३८|| हिक्काश्वासानुबन्धा ये शुष्कोरःकण्ठतालुकाः| प्रकृत्या रूक्षदेहाश्च सर्पिर्भिस्तानुपाचरेत्||१३९|| दशमूलरसे सर्पिर्दधिमण्डे च साधयेत्| कृष्णासौवर्चलक्षारवयःस्थाहिङ्गुचोरकैः||१४०|| कायस्थया च तत् पानाद्धिक्काश्वासौ प्रणाशयेत्|१४१|
🔊 Audio coming soon
അധോഭാഗൈരിതി വിരേചനദ്രവ്യൈഃ| ദശമൂലീത്യാദൌ ദധിമണ്ഡഃ മസ്തുഃ| ദശമൂലക്വാഥദധിമണ്ഡാനാം ച മിലിത്വാ ചാതുര്ഗുണ്യമ്| വയസ്ഥാ ബ്രാഹ്മീ| കായസ്ഥാ സുരസാ||൧൩൫-൧൪൦||-
Adhikarana 34 (141-144) · Śloka 144
തേജോവത്യഭയാ കുഷ്ഠം പിപ്പലീ കടുരോഹിണീ||൧൪൧|| ഭൂതീകം പൌഷ്കരം മൂലം പലാശശ്ചിത്രകഃ ശടീ| സൌവര്ചലം താമലകീ സൈന്ധവം ബില്വപേശികാ||൧൪൨|| താലീസപത്രം ജീവന്തീ വചാ തൈരക്ഷസമ്മിതൈഃ| ഹിങ്ഗുപാദൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്തോയേ ചതുര്ഗുണേ||൧൪൩|| ഏതദ്യഥാബലം പീത്വാ ഹിക്കാശ്വാസൌ ജയേന്നരഃ| ശോഥാനിലാര്ശോഗ്രഹണീഹൃത്പാര്ശ്വരുജ ഏവ ച||൧൪൪|| ഇതി തേജോവത്യാദിഘൃതമ്|
तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी||१४१|| भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शटी| सौवर्चलं तामलकी सैन्धवं बिल्वपेशिका||१४२|| तालीसपत्रं जीवन्ती वचा तैरक्षसम्मितैः| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पचेत्तोये चतुर्गुणे||१४३|| एतद्यथाबलं पीत्वा हिक्काश्वासौ जयेन्नरः| शोथानिलार्शोग्रहणीहृत्पार्श्वरुज एव च||१४४|| इति तेजोवत्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
തേജോവത്യാദൌ തേജോവതീ ചവികാ| ഹിങ്ഗുപാദൈരിത്യത്ര ഹിങ്ഗുപാദശബ്ദേന ഹിങ്ഗു ഏകകര്ഷാപേക്ഷയാ ശാണമാനം ഗൃഹ്യതേ| തഥാഹി അയമേവ യോഗോ ഹാരീതേന “തേജോവതീ” ഇത്യാദിനാ പഠിത്വാ ഉക്തഃ- “കല്കൈസ്തൈരക്ഷസമ്മിതൈഃ| ഹിങ്ഗുശാണേന സംയുക്തൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്” ഇത്യാദി||൧൪൧-൧൪൪||
Adhikarana 35 (145-146) · Śloka 146
മനഃശിലാസര്ജരസലാക്ഷാരജനിപദ്മകൈഃ| മഞ്ജിഷ്ഠൈലൈശ്ച കര്ഷാംശൈഃ പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ ഘൃതാദ്ധിതഃ||൧൪൫|| ജീവനീയോപസിദ്ധം വാ സക്ഷൌദ്രം ലേഹയേദ്ധൃതമ്| ത്ര്യൂഷണം ദാധികം വാऽപി പിബേദ്വാസാഘൃതം തഥാ||൧൪൬|| ഇതി മനഃശിലാദിഘൃതമ്|
मनःशिलासर्जरसलाक्षारजनिपद्मकैः| मञ्जिष्ठैलैश्च कर्षांशैः प्रस्थः सिद्धो घृताद्धितः||१४५|| जीवनीयोपसिद्धं वा सक्षौद्रं लेहयेद्धृतम्| त्र्यूषणं दाधिकं वाऽपि पिबेद्वासाघृतं तथा||१४६|| इति मनःशिलादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
വാസാഘൃതമിതി ഗുല്മോക്തമ്| ത്ര്യൂഷണമിതി “ത്ര്യൂഷണം ത്രിഫലാം” (ചി.അ.൧൮) ഇത്യാദിനാ ത്ര്യൂഷണസഞ്ജ്ഞയൈവ കാസചികിത്സിതേ വക്ഷ്യമാണമ്||൧൪൫-൧൪൬||
Adhikarana 36 (147-150) · Śloka 150
യത്കിഞ്ചിത് കഫവാതഘ്നമുഷ്ണം വാതാനുലോമനമ്| ഭേഷജം പാനമത്രം വാ തദ്ധിതം ശ്വാസഹിക്കിനേ||൧൪൭|| വാതകൃദ്വാ കഫഹരം കഫകൃദ്വാऽനിലാപഹമ്| കാര്യം നൈകാന്തികം താഭ്യാം പ്രായഃ ശ്രേയോऽനിലാപഹമ്||൧൪൮|| സര്വേഷാം ബൃംഹണേ ഹ്യല്പഃ ശക്യശ്ച പ്രായശോ ഭവേത്| നാത്യര്ഥം ശമനേऽപായോ ഭൃശോऽശക്യശ്ച കര്ശനേ||൧൪൯|| തസ്മാച്ഛുദ്ധാനശുദ്ധാംശ്ച ശമനൈര്ബൃംഹണൈരപി| ഹിക്കാശ്വാസാര്ദിതാഞ്ജന്തൂന് പ്രായശഃ സമുപാചരേത്||൧൫൦||
यत्किञ्चित् कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्| भेषजं पानमत्रं वा तद्धितं श्वासहिक्किने||१४७|| वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वाऽनिलापहम्| कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्रायः श्रेयोऽनिलापहम्||१४८|| सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्| नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्शने||१४९|| तस्माच्छुद्धानशुद्धांश्च शमनैर्बृंहणैरपि| हिक्काश्वासार्दिताञ्जन्तून् प्रायशः समुपाचरेत्||१५०||
🔊 Audio coming soon
അനുക്തചികിത്സാപക്ഷഗ്രഹണാര്ഥമാഹ- യത്കിഞ്ചിദിത്യാദി| അനൈകാന്തികം കര്തവ്യവിധിമാഹ- വാതകൃദിത്യാദി| അത്ര ഹിക്കാശ്വാസയോശ്ചികിത്സിതേ വിധിത്രയം- തത്ര താവത് കഫവാതഹരം പ്രധാനമേവോക്തം, യത്തു അവശിഷ്ടം തത്ര ദോഷസ്യ വിദ്യമാനതയാ അനൈകാന്തേന കരണം ജ്ഞേയമ്, ഏവമുക്തേऽപി അനൈകാന്തേന ചികിത്സാദ്വയകരണേ വാതഹരസ്യൈവ പ്രാധാന്യം ജ്ഞേയമ്| താഭ്യാമിത്യാദി| അനിലാപഹം ച ബൃംഹണം സമാനം ഭവതി| തത്രോപപത്തിമാഹ- സര്വേഷാമിത്യാദിനാ| ഗദാന്തരാനപി ജ്വരാദീന് ഹിക്കാശ്വാസവദ്ബൃംഹണാര്ഹാനാഹ- ബൃംഹണേ ക്രിയമാണേ ഹ്യല്പോऽപായോ ഭവതി; ശക്യഃ പ്രതീകാരോ ഭവതി, ബൃംഹണജനിതബലാനാം സുഖജയവ്യാപത്തികത്വാദിതി ഭാവഃ| ശമനേ തു നാത്യര്ഥമപായോ ഭവതി| കര്ശനേ തു ക്രിയമാണേऽശക്യോऽപായോ ഭവതി ഭൃശശ്ച ഭവതി| അശക്യ ഇതി അസാധ്യഃ| ഏതദപി കര്ശനേന അല്പബലേ പുരുഷേ ഭേഷജാദിനാ രോഗജയസ്യ ദുഃശകത്വാദിതി ജ്ഞേയമ്| അത ഏവ ശമനൈര്ബൃഹണൈരിതി ഉപസംഹാരം കരിഷ്യതി| കിംവാ ബൃംഹണരൂപേ ശമനേ ക്രിയമാണേ നാവശ്യമപായോ ഭവതി, ഭവന്നപി അല്പഃ ശക്യശ്ച ഭവതി, കര്ശനേ തു ക്രിയമാണേ അപായോ ഭവതീതി യോജ്യമ്| ന്യായോപപാദിതം ബൃംഹണശമനം ബൃംഹണം വാ പ്രായഃ കര്തവ്യതയോപസംഹരന്നാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| അത്ര ശമനമശുദ്ധവിഷയം, ബൃംഹണം ച ശുദ്ധവിഷയം കേചിദാഹുഃ; ശമനസ്യൈവ തു ബൃംഹണത്വം കേചിദുദാഹരന്തി||൧൪൭-൧൫൦||
Adhikarana 37 (151) · Śloka 151
തത്ര ശ്ലോകഃ- ദുര്ജയത്വേ സമുത്പത്തൌ ക്രിയൈകത്വേ ച കാരണമ്| ലിങ്ഗം പഥ്യം ച ഹിക്കാനാം ശ്വാസാനാം ചേഹ ദര്ശിതമ്||൧൫൧||
तत्र श्लोकः- दुर्जयत्वे समुत्पत्तौ क्रियैकत्वे च कारणम्| लिङ्गं पथ्यं च हिक्कानां श्वासानां चेह दर्शितम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
ദുര്ജയ ഇത്യാദികോऽധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹോ വ്യക്തഃ||൧൫൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഹിക്കാശ്വാസചികിത്സിതം നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൧൭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने हिक्काश्वासचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഹിക്കാശ്വാസചികിത്സിതം നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൧൭||