Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో హిక్కాశ్వాసచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो हिक्काश्वासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పాండురోగకారణత్వాద్ధిక్కాశ్వాసయోః పాండురోగానంతరమభిధానం| వక్ష్యతి హి- “పాండురోగాద్విషాచ్చైవ ప్రవర్తేతే గదావిమౌ” ఇతి| హిక్కాశ్వాసౌ చ సమానకారణచికిత్సితత్వాదేకాధ్యాయే ఏవోక్తౌ||1-2||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
వేదలోకార్థతత్త్వజ్ఞమాత్రేయమృషిముత్తమం| అపృచ్ఛత్ సంశయం ధీమానగ్నివేశః కృతాంజలిః||3|| య ఇమే ద్వివిధాః ప్రోక్తాస్త్రిదోషాస్త్రిప్రకోపణాః| రోగా నానాత్మకాస్తేషాం కస్కో భవతి దుర్జయః||4|| అగ్నివేశస్య తద్వాక్యం శ్రుత్వా మతిమతాం వరః| ఉవాచ పరమప్రీతః పరమార్థవినిశ్చయం||5|| కామం ప్రాణహరా రోగా బహవో న తు తే తథా| యథా శ్వాసశ్చ హిక్కా చ ప్రాణానాశు నికృంతతః||6|| అన్యైరప్యుపసృష్టస్య రోగైర్జంతోః పృథగ్విధైః| అంతే సంజాయతే హిక్కా శ్వాసో వా తీవ్రవేదనః||7||
वेदलोकार्थतत्त्वज्ञमात्रेयमृषिमुत्तमम्| अपृच्छत् संशयं धीमानग्निवेशः कृताञ्जलिः||३|| य इमे द्विविधाः प्रोक्तास्त्रिदोषास्त्रिप्रकोपणाः| रोगा नानात्मकास्तेषां कस्को भवति दुर्जयः||४|| अग्निवेशस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा मतिमतां वरः| उवाच परमप्रीतः परमार्थविनिश्चयम्||५|| कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा| यथा श्वासश्च हिक्का च प्राणानाशु निकृन्ततः||६|| अन्यैरप्युपसृष्टस्य रोगैर्जन्तोः पृथग्विधैः| अन्ते सञ्जायते हिक्का श्वासो वा तीव्रवेदनः||७||
🔊 Audio coming soon
వైదికం లౌకికం చ అర్థతత్త్వం జానాతీతి వేదలోకార్థతత్త్వజ్ఞః| ద్వివిధా ఇతి సామాన్యాసామాన్యభేదేన; కింవా మృదుదారుణభేదేన, నిజానిజభేదేన చ| త్రిదోషా ఇతి వాతాదిభిః పృథఙ్మిలితైర్వా| త్రిప్రకోపణా ఇతి అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగపరిణామప్రజ్ఞాపరాధకారణకాః| కామమితి అనుమతౌ| బహవ ఇతి జ్వర-శంఖక-రోహిణ్యాదయః| యథా శ్వాసశ్చ హిక్కా చేత్యనేన శీఘ్రం ప్రాణహారిత్వం హిక్కాశ్వాసయోర్దర్శయతి| అంతే ఇతి మరణసమయే| సంజాయతే ఇతి అవశ్యం హిక్కాశ్వాసయోరన్యతరో జాయతే||3-7||
Adhikarana 3 (8-9) · Śloka 9
కఫవాతాత్మకావేతౌ పిత్తస్థానసముద్భవౌ| హృదయస్య రసాదీనాం ధాతూనాం చోపశోషణౌ||8|| తస్మాత్ సాధారణావేతౌ మతౌ పరమదుర్జయౌ| మిథ్యోపచరితౌ క్రుద్ధౌ హత ఆశీవిషావివ||9||
कफवातात्मकावेतौ पित्तस्थानसमुद्भवौ| हृदयस्य रसादीनां धातूनां चोपशोषणौ||८|| तस्मात् साधारणावेतौ मतौ परमदुर्जयौ| मिथ्योपचरितौ क्रुद्धौ हत आशीविषाविव||९||
🔊 Audio coming soon
పిత్తస్థానసముద్భవావిత్యనేన పిత్తస్యోర్ధ్వస్థానసంబంధ ఏవ, నతు వాతకఫవదారంభకత్వమితి దర్శయతి; పిత్తస్థానశబ్దేనామాశయోఽభిప్రేతః| సాధారణావితి ప్రాయస్తుల్యచికిత్స్యత్వాత్| ఆశీవిషావివ దృష్టినిఃశ్వాసవిషసర్పావివ| మిథ్యోపరితోఽన్యోఽపి రోగో హంతి, తదిహాశీవిషదృష్టాంతేన మిథ్యోపచారే సతి శీఘ్రహంతృత్వమాహ||8-9||
Adhikarana 4 (10-16) · Śloka 16
పృథక్ పంచవిధావేతౌ నిర్దిష్టౌ రోగసంగ్రహే| తయోః శృణు సముత్థానం లింగం చ సభిషగ్జితం||10|| రజసా ధూమవాతాభ్యాం శీతస్థానాంబుసేవనాత్| వ్యాయామాద్గ్రామ్యధర్మాధ్వరూక్షాన్నవిషమాశనాత్||11|| ఆమప్రదోషాదానాహాద్రౌక్ష్యాదత్యపతర్పణాత్| దౌర్బల్యాన్మర్మణో ఘాతాద్ద్వంద్వాచ్ఛుద్ధ్యతియోగతః||12|| అతీసారజ్వరచ్ఛర్దిప్రతిశ్యాయక్షతక్షయాత్| రక్తపిత్తాదుదావర్తాద్విసూచ్యలసకాదపి||13|| పాండురోగాద్విషాచ్చైవ ప్రవర్తేతే గదావిమౌ| నిష్పావమాషపిణ్యాకతిలతైలనిషేవణాత్||14|| పిష్టశాలూకవిష్టంభివిదాహిగురుభోజనాత్| జలజానూపపిశితదధ్యామక్షీరసేవనాత్||15|| అభిష్యంద్యుపచారాచ్చ శ్లేష్మలానాం చ సేవనాత్| కంఠోరసః ప్రతీఘాతాద్విబంధైశ్చ పృథగ్విధైః||16||
पृथक् पञ्चविधावेतौ निर्दिष्टौ रोगसङ्ग्रहे| तयोः शृणु समुत्थानं लिङ्गं च सभिषग्जितम्||१०|| रजसा धूमवाताभ्यां शीतस्थानाम्बुसेवनात्| व्यायामाद्ग्राम्यधर्माध्वरूक्षान्नविषमाशनात्||११|| आमप्रदोषादानाहाद्रौक्ष्यादत्यपतर्पणात्| दौर्बल्यान्मर्मणो घाताद्द्वन्द्वाच्छुद्ध्यतियोगतः||१२|| अतीसारज्वरच्छर्दिप्रतिश्यायक्षतक्षयात्| रक्तपित्तादुदावर्ताद्विसूच्यलसकादपि||१३|| पाण्डुरोगाद्विषाच्चैव प्रवर्तेते गदाविमौ| निष्पावमाषपिण्याकतिलतैलनिषेवणात्||१४|| पिष्टशालूकविष्टम्भिविदाहिगुरुभोजनात्| जलजानूपपिशितदध्यामक्षीरसेवनात्||१५|| अभिष्यन्द्युपचाराच्च श्लेष्मलानां च सेवनात्| कण्ठोरसः प्रतीघाताद्विबन्धैश्च पृथग्विधैः||१६||
🔊 Audio coming soon
పృథగితి ప్రత్యేకం పంచవిధౌ| రోగసంగ్రహే ఇతి అష్టోదరీయే| అత్ర చ రజసేత్యాదినా ప్రాయో వాతప్రకోపకగణో విచ్ఛిద్యోక్తః ప్రవర్తేతి గదావిమావిత్యంతేన, నిష్పావేత్యాదినా కఫకారణతయా హిక్కాశ్వాసయోః కఫప్రకోపకహేతుగణోఽభిహితః; తదనేన వాతజనకకఫజనకహేతువర్గద్వయవిచ్ఛేదపాఠేన వాతకఫయోరత్ర స్వహేతుకుపితత్వేన స్వాతంత్ర్యం దర్శయతి, నానుబంధరూపత్వం||10-16||
Adhikarana 5 (17) · Śloka 18
మారుతః ప్రాణవాహీని స్రోతాంస్యావిశ్య కుప్యతి| ఉరఃస్థః కఫముద్ధూయ హిక్కాశ్వాసాన్ కరోతి సః||17|| ఘోరాన్ ప్రాణోపరోధాయ ప్రాణినాం పంచ పంచ చ|18|
मारुतः प्राणवाहीनि स्रोतांस्याविश्य कुप्यति| उरःस्थः कफमुद्धूय हिक्काश्वासान् करोति सः||१७|| घोरान् प्राणोपरोधाय प्राणिनां पञ्च पञ्च च|१८|
🔊 Audio coming soon
మారుతః ప్రాణవాహీనిత్యాదినా సంప్తాప్తిమాహ| ఇయం హిక్కాశ్వాసయోః సాధారణీ సంప్రాప్తిః, వైశేషికీం చాగ్రే వక్ష్యతి| ప్రాణోపరోధాయేతి ప్రాయః ప్రాణహరణాయేతి ప్రాయః ప్రాణహరణాయేత్యర్థః| పంచ పంచ చేతి హిక్కాః పశ్చ, శ్వాసాః పంచ, ఇత్యర్థః||17||-
Adhikarana 6 (18-20) · Śloka 20
ఉభయోః పూర్వరూపాణి శృణు వక్ష్యామ్యతః పరం||18|| కంఠోరసోర్గురుత్వం చ వదనస్య కషాయతా| హిక్కానాం పూర్వరూపాణి కుక్షేరాటోప ఏవ చ||19|| ఆనాహః పార్శ్వశూలం చ పీడనం హృదయస్య చ| ప్రాణస్య చ విలోమత్వం శ్వాసానాం పూర్వలక్షణం||20||
उभयोः पूर्वरूपाणि शृणु वक्ष्याम्यतः परम्||१८|| कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता| हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च||१९|| आनाहः पार्श्वशूलं च पीडनं हृदयस्य च| प्राणस्य च विलोमत्वं श्वासानां पूर्वलक्षणम्||२०||
🔊 Audio coming soon
లక్షణగ్రహణగృహీతం పూర్వరూపం హిక్కానాం ‘కంఠోరసోః’ ఇత్యాదినా, శ్వాసానాం ‘ఆనాహః’ ఇత్యాదినాఽఽహ| విలోమత్వమితి పర్యాకులత్వం||18-20||
Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26
ప్రాణోదకాన్నవాహీని స్రోతాంసి సకఫోఽనిలః| హిక్కాః కరోతి సంరుధ్య తాసాం లింగం పృథక్ శృణు||21|| క్షీణమాంసబలప్రాణతేజసః సకఫోఽనిలః| గృహీత్వా సహసా కంఠముచ్చైర్ఘోషవతీం భృశం||22|| కరోతి సతతం హిక్కామేకద్విత్రిగుణం తథా| ప్రాణః స్రోతాంసి మర్మాణి సంరుధ్యోష్మాణమేవ చ||23|| సంజ్ఞాం ముష్ణాతి గాత్రాణాం స్తంభం సంజనయత్యపి| మార్గం చైవాన్నపానానాం రుణద్ధ్యుపహతస్మృతేః||24|| సాశ్రువిప్లుతనేత్రస్య స్తబ్ధశంఖచ్యుతభ్రువః| సక్తజల్పప్రలాపస్య నిర్వృతిం నాధిగచ్ఛతః||25|| మహామూలా మహావేగా మహాశబ్దా మహాబలా| మహాహిక్కేతి సా నౄణాం సద్యః ప్రాణహరా మతా||26|| ఇతి మహాహిక్కా|
प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि सकफोऽनिलः| हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक् शृणु||२१|| क्षीणमांसबलप्राणतेजसः सकफोऽनिलः| गृहीत्वा सहसा कण्ठमुच्चैर्घोषवतीं भृशम्||२२|| करोति सततं हिक्कामेकद्वित्रिगुणं तथा| प्राणः स्रोतांसि मर्माणि संरुध्योष्माणमेव च||२३|| सञ्ज्ञां मुष्णाति गात्राणां स्तम्भं सञ्जनयत्यपि| मार्गं चैवान्नपानानां रुणद्ध्युपहतस्मृतेः||२४|| साश्रुविप्लुतनेत्रस्य स्तब्धशङ्खच्युतभ्रुवः| सक्तजल्पप्रलापस्य निर्वृतिं नाधिगच्छतः||२५|| महामूला महावेगा महाशब्दा महाबला| महाहिक्केति सा नॄणां सद्यः प्राणहरा मता||२६|| इति महाहिक्का|
🔊 Audio coming soon
ప్రాణోదకేత్యాదినా విశిష్టహిక్కాసంప్రాప్తిమాహ| క్షీణమాంసబలప్రాణతేజస ఇతి అత్ర ప్రాణో వాయుః, ఉత్సాహో వా; తేజోఽగ్నిః| ఉచ్చైర్గృహీత్వా ఘోషవతీమితి యోజ్యం| ద్విసంతతాం త్రిసంతతామనేకగుణాం వా కరోతి; తత్ర ద్విసంతతా ఏకోపక్రమే వారద్వయం భవతి| సంరుధ్యోష్మాణమితి దేహోష్మాణం| సంసక్తవచనతయా ప్రలాపో యస్య స సక్తజల్పప్రలాపః| మహామూలేతి గంభీరాశ్రయదోషమూలా| మహాశబ్దత్వం చ ఉచ్చైర్ఘోషవతీమిత్యనేనైవోక్తమపి మహాహిక్కాసంజ్ఞోపాదానార్థమిహ పునరుక్తం, తేన ‘మహాహిక్కా’ ఇతి సంజ్ఞా||21-26||
Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30
హిక్కతే యః ప్రవృద్ధస్తు కృశో దీనమనా నరః| జర్జరేణోరసా కృచ్ఛ్రం గంభీరమనునాదయన్||27|| సంజృంభన్ సంక్షిపంశ్చైవ తథాఽంగాని ప్రసారయన్| పార్శ్వే చోభే సమాయమ్య కూజన్ స్తంభరుగర్దితః||28|| నాభేః పక్వాశయాద్వాఽపి హిక్కా చాస్యోపజాయతే| క్షోభయంతీ భృశం దేహం నామయంతీవ తామ్యతః||29|| రుణద్ధ్యుచ్ఛ్వాసమార్గం తు ప్రనష్టబలచేతసః| గంభీరా నామ సా తస్య హిక్కా ప్రాణాంతికీ మతా||30|| ఇతి గంభీరా హిక్కా|
हिक्कते यः प्रवृद्धस्तु कृशो दीनमना नरः| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रं गम्भीरमनुनादयन्||२७|| सञ्जृम्भन् सङ्क्षिपंश्चैव तथाऽङ्गानि प्रसारयन्| पार्श्वे चोभे समायम्य कूजन् स्तम्भरुगर्दितः||२८|| नाभेः पक्वाशयाद्वाऽपि हिक्का चास्योपजायते| क्षोभयन्ती भृशं देहं नामयन्तीव ताम्यतः||२९|| रुणद्ध्युच्छ्वासमार्गं तु प्रनष्टबलचेतसः| गम्भीरा नाम सा तस्य हिक्का प्राणान्तिकी मता||३०|| इति गम्भीरा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
తత్ర హిగితి కాయతి శబ్దం కరోతీతి హిక్కా| గంభీరమనునాదయన్నితి హిక్కాయా అను గంభీరం శబ్దం కుర్వన్| సంక్షిపన్నంగానీతి యోజ్యం| గంభీరదేశభవత్వాద్ ‘గంభీరా’ ఇతి సంజ్ఞా||27-30||
Adhikarana 9 (31-33) · Śloka 33
వ్యపేతా జాయతే హిక్కా యాఽన్నపానే చతుర్విధే| ఆహారపరిణామాంతే భూయశ్చ లభతే బలం||31|| ప్రలాపవమ్యతీసారతృష్ణార్తస్య విచేతసః| జృంభిణో విప్లుతాక్షస్య శుష్కాస్యస్య వినామినః||32|| పర్యాధ్మాతస్య హిక్కా యా జత్రుమూలాదసంతతా| సా వ్యపేతేతి విజ్ఞేయా హిక్కా ప్రాణోపరోధినీ||33|| ఇతి వ్యపేతా హిక్కా|
व्यपेता जायते हिक्का याऽन्नपाने चतुर्विधे| आहारपरिणामान्ते भूयश्च लभते बलम्||३१|| प्रलापवम्यतीसारतृष्णार्तस्य विचेतसः| जृम्भिणो विप्लुताक्षस्य शुष्कास्यस्य विनामिनः||३२|| पर्याध्मातस्य हिक्का या जत्रुमूलादसन्तता| सा व्यपेतेति विज्ञेया हिक्का प्राणोपरोधिनी||३३|| इति व्यपेता हिक्का|
🔊 Audio coming soon
వ్యపేతా పరిణతేత్యర్థః| ఆహారపరిణామాంతే ఇతి ఆహారపరిణామే వృత్తే; ఏతేనాహారేఽపి ఉత్పద్యతే, అంతే బలవతీ భవతి తాం ‘వ్యపేతా’ ఇతి సంజ్ఞయా దర్శయతి| వినామిన ఇతి శరీరవినామకస్య| అసంతతేతి అనతిదీర్ఘా||31-33||
Adhikarana 10 (34-37) · Śloka 37
క్షుద్రవాతో యదా కోష్ఠాద్వ్యాయామపరిఘట్టితః| కంఠే ప్రపద్యతే హిక్కాం తదా క్షుద్రాం కరోతి సః||34|| అతిదుఃఖా న సా చోరఃశిరోమర్మప్రబాధినీ| న చోచ్ఛ్వాసాన్నపానానాం మార్గమావృత్య తిష్ఠతి||35|| వృద్ధిమాయస్యతో యాతి భుక్తమాత్రే చ మార్దవం| యతః ప్రవర్తతే పూర్వం తత ఏవ నివర్తతే||36|| హృదయం క్లోమ కంఠం చ తాలుకం చ సమాశ్రితా| మృద్వీ సా క్షుద్రహిక్కేతి నృణాం సాధ్యా ప్రకీర్తితా||37|| ఇతి క్షుద్రహిక్కా|
क्षुद्रवातो यदा कोष्ठाद्व्यायामपरिघट्टितः| कण्ठे प्रपद्यते हिक्कां तदा क्षुद्रां करोति सः||३४|| अतिदुःखा न सा चोरःशिरोमर्मप्रबाधिनी| न चोच्छ्वासान्नपानानां मार्गमावृत्य तिष्ठति||३५|| वृद्धिमायस्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्| यतः प्रवर्तते पूर्वं तत एव निवर्तते||३६|| हृदयं क्लोम कण्ठं च तालुकं च समाश्रिता| मृद्वी सा क्षुद्रहिक्केति नृणां साध्या प्रकीर्तिता||३७|| इति क्षुद्रहिक्का|
🔊 Audio coming soon
క్షుద్రేత్యాదినా క్షుద్రహిక్కామాహ| క్షుద్రవాతః అల్పవాతః; కేచిత్ క్షుద్రవాతముదానమాహుః| ఆయస్యత ఇతి ఆయాసం కుర్వతః మార్దవం యాతీతి సంబంధః| యతః ప్రవర్తతే పూర్వం తత ఏవ నివర్తత ఇతి ఉత్పద్యమానైవ నివర్తమానవేగా భవతి; మహాహిక్కాదివదనుబద్ధా న భవతి; ఉత్పాదకహేతోర్వ్యాయామాదేరేవ నివర్తతే, వ్యాయామాదినా హిక్కాజనకవాతస్య క్షుద్రస్య విక్షేపాత్ సంప్రాప్తిభంగేనేతి భావః| క్షుద్రవాతజనితాత్వాత్ క్షుద్రా హిక్కా||34-37||
Adhikarana 11 (38-41) · Śloka 41
సహసాఽత్యభ్యవహృతైః పానాన్నైః పీడితోఽనిలః| ఊర్ధ్వం ప్రపద్యతే కోష్ఠాన్మద్యైర్వాఽతిమదప్రదైః||38|| తథాఽతిరోషభాష్యాధ్వహాస్యభారాతివర్తనైః| వాయుః కోష్ఠగతో ధావన్ పానభోజ్యప్రపీడితః||39|| ఉరఃస్రోతః సమావిశ్య కుర్యాద్ధిక్కాం తతోఽన్నజాం| తథా శనైరసంబంధం క్షువంశ్చాపి స హిక్కతే||40|| న మర్మబాధాజననీ నేంద్రియాణాం ప్రబాధినీ| హిక్కా పీతే తథా భుక్తే శమం యాతి చ సాఽన్నజా||41|| ఇత్యన్నజా హిక్కా|
सहसाऽत्यभ्यवहृतैः पानान्नैः पीडितोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रपद्यते कोष्ठान्मद्यैर्वाऽतिमदप्रदैः||३८|| तथाऽतिरोषभाष्याध्वहास्यभारातिवर्तनैः| वायुः कोष्ठगतो धावन् पानभोज्यप्रपीडितः||३९|| उरःस्रोतः समाविश्य कुर्याद्धिक्कां ततोऽन्नजाम्| तथा शनैरसम्बन्धं क्षुवंश्चापि स हिक्कते||४०|| न मर्मबाधाजननी नेन्द्रियाणां प्रबाधिनी| हिक्का पीते तथा भुक्ते शमं याति च साऽन्नजा||४१|| इत्यन्नजा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
సహసేత్యాదినాఽన్నజామాహ| ఇయం చ యద్యపి అన్నజా ఉక్తా, తథాఽపి దోషాదిజనితైవ| పానభోజ్యప్రపీడిత ఇత్యనేనాన్నస్య కారణత్వేనోక్తత్వాదియం ‘అన్నజా’ ఇతిసంజ్ఞా||38-41||
Adhikarana 12 (42-44) · Śloka 44
అతిసంచితదోషస్య భక్తచ్ఛేదకృశస్య చ| వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య వృద్ధస్యాతివ్యవాయినః||42|| ఆసాం యా సా సముత్పన్నా హిక్కా హంత్యాశు జీవితం| యమికా చ ప్రలాపార్తితృష్ణామోహసమన్వితా||43|| అక్షీణశ్చాప్యదీనశ్చ స్థిరధాత్వింద్రియశ్చ యః| తస్య సాధయితుం శక్యా యమికా హంత్యతోఽన్యథా||44||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः||४२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम्| यमिका च प्रलापार्तितृष्णामोहसमन्विता||४३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः| तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा||४४||
🔊 Audio coming soon
అతీత్యాదినా సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ| అతిశయేన సంచితా దోషా యస్య స తథా| భక్తచ్ఛేదకృశస్యేతి అభోజనదుర్బలస్య| ఆసాం పంచానాం యా హిక్కా అతీత్యాదినా ప్రోక్తలక్షణస్య పురుషస్య భవతి సా జీవితం హంతి| యమికా చేత్యనేన క్షుద్రా అన్నజా చ యా సాధ్యత్వేనోక్తా సా యమలవేగేన జాయమానా యమికా జ్ఞేయా; పూర్వోక్తానువేగేన యా జాయమానా సా మహాహిక్కా, సా స్వరూపేణైవాసాధ్యా, తస్యా అతీత్యాదియోగేనాసాధ్యతావిధానమనర్థకం| తథా మహత్యాదిహిక్కానాం తిసౄణామసంపూర్ణలక్షణానాం సాధ్యత్వం, క్షుద్రాన్నజయోస్తు సంపూర్ణలక్షణయోరపి సాధ్యత్వం, మహాహిక్కాదిత్రయం నిసర్గత ఏవాసాధ్యం| అన్యే తు బ్రువతే- మహాహిక్కాదయోఽపి కదాచిత్ సాధ్యా భవంత్యేవ, తత్ర ప్రాణాంతికేతి వచనం ప్రాయః ప్రాణహరా ఇత్యభిప్రాయేణోక్తం| తథాహి జతూకర్ణే- “ఆద్యా దుఃసాధ్యా, యమికా తృష్ణామోహవతాం సద్యఃప్రాణహృత్, గంభీరా వ్యపేతే చ” ఇత్యుక్తం| అక్షీణ ఇతి అక్షీణమాంసః||42-44||
Adhikarana 13 (45) · Śloka 45
యదా స్రోతాంసి సంరుధ్య మారుతః కఫపూర్వకః| విష్వగ్వ్రజతి సంరుద్ధస్తదా శ్వాసాంకరోతి సః||45||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः| विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान्करोति सः||४५||
🔊 Audio coming soon
యదేత్యాదినా శ్వాససంప్రాప్తిమాహ| స్రోతాంసీతి ప్రకృతత్వాత్ ప్రాణోదకవాహీని స్రోతాంసి| కఫపూర్వక ఇతి కఫప్రధానః| విష్వగ్వ్రజతి సర్వతో గచ్ఛతి||45||
Adhikarana 14 (46-48) · Śloka 48
ఉద్ధూయమానవాతో యః శబ్దవహుఃఖితో నరః| ఉచ్చైః శ్వసితి సంరుద్ధో మత్తర్షభ ఇవానిశం||46|| ప్రనష్టజ్ఞానవిజ్ఞానస్తథా విభ్రాంతలోచనః| వికృతాక్ష్యాననో బద్ధమూత్రవర్చా విశీర్ణవాక్||47|| దీనః ప్రశ్వసితం చాస్య దూరాద్విజ్ఞాయతే భృశం| మహాశ్వాసోపసృష్టః స క్షిప్రమేవ విపద్యతే||48|| ఇతి మహాశ్వాసః|
उद्धूयमानवातो यः शब्दवहुःखितो नरः| उच्चैः श्वसिति संरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्||४६|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः| विकृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्||४७|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम्| महाश्वासोपसृष्टः स क्षिप्रमेव विपद्यते||४८|| इति महाश्वासः|
🔊 Audio coming soon
ఉద్ధూయమానేత్యాదినా మహాశ్వాసలక్షణమాహ| ఉద్ధూయమాన ఇతి ఊర్ధ్వం ధూయమానవాతః| ఉచ్చైరితి దీర్ఘం| మత్తర్షభః మత్తబలీవర్దః| దీన ఇతి దీనవత్| ‘దీనం ప్రశ్వసితం’ ఇతి వా పాఠః; తదా హి ప్రశ్వసితస్య దీనత్వే ‘దూరాద్విజ్ఞాయతే’ ఇతి యద్వక్ష్యతి తదనుపపన్నం స్యాత్||46-48||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
దీర్ఘం శ్వసితి యస్తూర్ధ్వం న చ ప్రత్యాహరత్యధః| శ్లేష్మావృతముఖస్రోతాః క్రుద్ధగంధవహార్దితః||49|| ఊర్ధ్వదృష్టిర్విపశ్యంశ్చ విభ్రాంతాక్ష ఇతస్తతః| ప్రముహ్యన్ వేదనార్తశ్చ శుష్కాస్యోఽరతిపీడితః||50|| ఊర్ధ్వశ్వాసే ప్రకుపితే హ్యధఃశ్వాసో నిరుధ్యతే| ముహ్యతస్తామ్యతశ్చోర్ధ్వం శ్వాసస్తస్యైవ హంత్యసూన్||51|| ఇత్యూర్ధ్వశ్వాసః|
दीर्घं श्वसिति यस्तूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||४९|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः| प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः||५०|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते| मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्||५१|| इत्यूर्ध्वश्वासः|
🔊 Audio coming soon
దీర్ఘమిత్యాదినోర్ధ్వశ్వాసమాహ| దీర్ఘం శ్వసితి శ్వాసస్య బహిర్నిర్గమనం దీర్ఘకాలం కరోతి| న చ ప్రత్యాహరత్యధ ఇతి శ్వాసమధో న నయతి| క్రుద్ధగంధవహః దుష్టవాయుః| శ్వాసస్య దీర్ఘకాలముద్ధూయనే అధోఽనయనే చోక్తే హేతుమాహ- ఊర్ధ్వశ్వాసే ఇత్యాదినా||49-51||
Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54
యస్తు శ్వసితి విచ్ఛిన్నం సర్వప్రాణేన పీడితః| న వా శ్వసితి దుఃఖార్తో మర్మచ్ఛేదరుగర్దితః||52|| ఆనాహస్వేదమూర్చ్ఛార్తో దహ్యమానేన బస్తినా| విప్లుతాక్షః పరిక్షీణః శ్వసన్ రక్తైకలోచనః||53|| విచేతాః పరిశుష్కాస్యో వివర్ణః ప్రలపన్నరః| ఛిన్నశ్వాసేన విచ్ఛిన్నః స శీఘ్రం ప్రజహాత్యసూన్||54|| ఇతి ఛిన్నశ్వాసః|
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः| न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः||५२|| आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना| विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः||५३|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः| छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं प्रजहात्यसून्||५४|| इति छिन्नश्वासः|
🔊 Audio coming soon
యస్త్విత్యాదినా ఛిన్నశ్వాసలక్షణమాహ| శ్వసితి విచ్ఛిన్నమితి నిఃశ్వస్య పునః క్షణాంతేన శ్వసితి| న వా శ్వసితి న శ్వాసం లభతే| మర్మచ్ఛేదరూపా రుక్| బస్తినిరోధః మూత్రనిరోధ ఇత్యర్థః| రక్తైకలోచనత్వమిహ వ్యాధిప్రభావాత్| విచ్ఛిన్నః విముక్తసంధిబంధః| ఏతే త్రయః శ్వాసా నిసర్గతోఽసాధ్యాః||52-54||
Adhikarana 17 (55-62) · Śloka 62
ప్రతిలోమం యదా వాయుః స్రోతాంసి ప్రతిపద్యతే| గ్రీవాం శిరశ్చ సంగృహ్య శ్లేష్మాణం సముదీర్య చ||55|| కరోతి పీనసం తేన రుద్ధో ఘుర్ఘురుకం తథా| అతీవ తీవ్రవేగం చ శ్వాసం ప్రాణప్రపీడకం||56|| ప్రతామ్యత్యతివేగాచ్చ కాసతే సన్నిరుధ్యతే| ప్రమోహం కాసమానశ్చ స గచ్ఛతి ముహుర్ముహుః||57|| శ్లేష్మణ్యముచ్యమానే తు భృశం భవతి దుఃఖితః| తస్యైవ చ విమోక్షాంతే ముహూర్తం లభతే సుఖం||58|| అథాస్యోద్ధ్వంసతే కంఠః కృచ్ఛ్రాచ్ఛక్నోతి భాషితుం| న చాపి నిద్రాం లభతే శయానః శ్వాసపీడితః||59|| పార్శ్వే తస్యావగృహ్ణాతి శయానస్య సమీరణః| ఆసీనో లభతే సౌఖ్యముష్ణం చైవాభినందతి||60|| ఉచ్ఛ్రితాక్షో లలాటేన స్విద్యతా భృశమర్తిమాన్| విశుష్కాస్యో ముహుః శ్వాసో ముహుశ్చైవావధమ్యతే||61|| మేఘాంబుశీతప్రాగ్వాతైః శ్లేష్మలైశ్చాభివర్ధతే| స యాప్యస్తమకశ్వాసః సాధ్యో వా స్యాన్నవోత్థితః||62|| ఇతి తమకశ్వాసః|
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते| ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च||५५|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरुकं तथा| अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम्||५६|| प्रताम्यत्यतिवेगाच्च कासते सन्निरुध्यते| प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः||५७|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः| तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम्||५८|| अथास्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्| न चापि निद्रां लभते शयानः श्वासपीडितः||५९|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः| आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति||६०|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते||६१|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्चाभिवर्धते| स याप्यस्तमकश्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः||६२|| इति तमकश्वासः|
🔊 Audio coming soon
ప్రతిలోమమిత్యాదినా తమకశ్వాసమాహ| శ్లేష్మాణం సముదీర్య చేత్యనేన సామాన్యసంప్రాప్త్యుక్తస్యాపి శ్లేష్మణః పునరభిధానాదిహ విశేషేణ కారణత్వం దర్శయతి| ఘుర్ఘురుకమితి కంఠే ఘుర్ఘురుకశబ్దం| సన్నిరుధ్యతే ఇతి నిశ్చేష్టో భవతి| తస్యైవ చేతి ‘శ్లేష్మణః’ ఇతి శేషః| ఆసీన ఉపవిష్టః| ఉచ్ఛ్రితాక్ష ఇతి ఉచ్ఛూనాక్షః| ముహుశ్చైవావధమ్యతే ఇతి క్షణం క్షణం శ్వసనేన వాయునాఽవధమ్యతే||55-62||
Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64
జ్వరమూర్చ్ఛాపరీతస్య విద్యాత్ ప్రతమకం తు తం| ఉదావర్తరజోఽజీర్ణక్లిన్నకాయనిరోధజః||63|| తమసా వర్ధతేఽత్యర్థం శీతైశ్చాశు ప్రశామ్యతి| మజ్జతస్తమసీవాఽస్య విద్యాత్ సంతమకం తు తం||64|| ఇతి ప్రతమకసంతమకశ్వాసౌ|
ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम्| उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः||६३|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति| मज्जतस्तमसीवाऽस्य विद्यात् सन्तमकं तु तम्||६४|| इति प्रतमकसन्तमकश्वासौ|
🔊 Audio coming soon
పిత్తసంబంధాజ్జ్వరాదియోగేన తమకస్యైవ ప్రతమకసంజ్ఞాం దర్శయన్నాహ- జ్వరేత్యాది| ఉదావర్తేత్యాదినా ప్రతమకహేతులక్షణే ప్రాహ| ప్రతమక ఏవ సంతమకః| రజో ధూలిః, కాయనిరోధో వేగానాం నిరోధః; కింవా క్లిన్నకాయో వృద్ధః, నిరోధః వేగనిరోధః| తమసేతి అంధకారేణ, కింవా తమసా తమోగుణేన| యద్యపి తమకస్య శీతేన వృద్ధిరుక్తా, తథాఽపి ప్రతమకస్య పిత్తసంబంధత్వాత్ ‘శీతైశ్చాశు ప్రశామ్యతి’ ఇతి యదుక్తం తదుపపన్నం భవతి; కింవా యథా మద్యోత్థవికారస్య మద్యం ప్రశమనం భవతి, తథా శీతసముత్థస్యాపి తదాత్వమాత్రే శీతైః ప్రశమనం జ్ఞేయం| ప్రతమకస్తమకభేద ఏవేతి కృత్వా శ్వాసానాం పంచసంఖ్యాసిద్ధిః||63-64||
Adhikarana 19 (65-67) · Śloka 68
రూక్షాయాసోద్భవః కోష్ఠే క్షుద్రో వాత ఉదీరయన్| క్షుద్రశ్వాసో న సోఽత్యర్థం దుఃఖేనాంగప్రబాధకః||65|| హినస్తి న స గాత్రాణి న చ దుఃఖో యథేతరే| న చ భోజనపానానాం నిరుణద్ధ్యుచితాం గతిం||66|| నేంద్రియాణాం వ్యథాం నాపి కాంచిదాపాదయేద్రుజం| స సాధ్య ఉక్తో బలినః సర్వే చావ్యక్తలక్షణాః||67|| ఇతి శ్వాసాః సముద్దిష్టా హిక్కాశ్చైవ స్వలక్షణైః|68|
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन्| क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः||६५|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे| न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्||६६|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम्| स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः||६७|| इति श्वासाः समुद्दिष्टा हिक्काश्चैव स्वलक्षणैः|६८|
🔊 Audio coming soon
రూక్షేత్యాదినా క్షుద్రశ్వాసమాహ| రూక్షాదాయాసాచ్చ ఉద్భవో యస్య స రూక్షాయాసోద్భవః| క్షుద్రవాత ఇతి స్వల్పవాతః| న సోఽత్యర్థమితి నాత్యర్థం దుఃఖకరః| న దుఃఖ ఇతి న దుఃఖసాధ్యః| సర్వే చావ్యక్తలక్షణా ఇత్యనేన సాధ్యత్వేనోక్తానాం మహాశ్వాసాదీనాం వ్యక్తసర్వలక్షణతావ్యతిరిక్తాయామేవావస్థాయాం సాధ్యతాం ప్రతిపాదయతి||65-67||-
Adhikarana 20 (68-69) · Śloka 69
ఏషాం ప్రాణహరా వర్జ్యా ఘోరాస్తే హ్యాశుకారిణః||68|| భేషజైః సాధ్యయాప్యాంస్తు క్షిప్రం భిషగుపాచరేత్| ఉపేక్షితా దహేయుర్హి శుష్కం కక్షమివానలః||69||
एषां प्राणहरा वर्ज्या घोरास्ते ह्याशुकारिणः||६८|| भेषजैः साध्ययाप्यांस्तु क्षिप्रं भिषगुपाचरेत्| उपेक्षिता दहेयुर्हि शुष्कं कक्षमिवानलः||६९||
🔊 Audio coming soon
ప్రాణహరా మహాశ్వాసాదయః సంపూర్ణలక్షణా వర్జ్యాః| సాధ్యయాప్యానితి బహువచనం సాధ్యయాప్యభేదబహుత్వాజ్జ్ఞేయం||68-69||
Adhikarana 21 (70-76) · Śloka 76
కారణస్థానమూలైక్యాదేకమేవ చికిత్సితం| ద్వయోరపి యథాదృష్టమృషిభిస్తన్నిబోధత||70|| హిక్కాశ్వాసార్దితం స్నిగ్ధైరాదౌ స్వేదైరుపాచరేత్| ఆక్తం లవణతైలేన నాడీప్రస్తరసంకరైః||71|| తైరస్య గ్రథితః శ్లేష్మా స్రోతఃస్వభివిలీయతే| ఖాని మార్దవమాయాంతి తతో వాతానులోమతా||72|| యథాఽద్రికుంజేష్వర్కాంశుతప్తం విష్యందతే హిమం| శ్లేష్మా తప్తః స్థిరో దేహే స్వేదైర్విష్యందతే తథా||73|| స్విన్నం జ్ఞాత్వా తతస్తూర్ణం భోజయేత్ స్నిగ్ధమోదనం| మత్స్యానాం శూకరాణాం వా రసైర్దధ్యుత్తరేణ వా||74|| తతః శ్లేష్మణి సంవృద్ధే వమనం పాయయేత్తు తం| పిప్పలీసైంధవక్షౌద్రైర్యుక్తం వాతావిరోధి యత్||75|| నిర్హృతే సుఖమాప్నోతి స కఫే దుష్టవిగ్రహే| స్రోతఃసు చ విశుద్ధేషు చరత్యవిహతోఽనిలః||76||
कारणस्थानमूलैक्यादेकमेव चिकित्सितम्| द्वयोरपि यथादृष्टमृषिभिस्तन्निबोधत||७०|| हिक्काश्वासार्दितं स्निग्धैरादौ स्वेदैरुपाचरेत्| आक्तं लवणतैलेन नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७१|| तैरस्य ग्रथितः श्लेष्मा स्रोतःस्वभिविलीयते| खानि मार्दवमायान्ति ततो वातानुलोमता||७२|| यथाऽद्रिकुञ्जेष्वर्कांशुतप्तं विष्यन्दते हिमम्| श्लेष्मा तप्तः स्थिरो देहे स्वेदैर्विष्यन्दते तथा||७३|| स्विन्नं ज्ञात्वा ततस्तूर्णं भोजयेत् स्निग्धमोदनम्| मत्स्यानां शूकराणां वा रसैर्दध्युत्तरेण वा||७४|| ततः श्लेष्मणि संवृद्धे वमनं पाययेत्तु तम्| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रैर्युक्तं वाताविरोधि यत्||७५|| निर्हृते सुखमाप्नोति स कफे दुष्टविग्रहे| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः||७६||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి భిన్నయోరపి హిక్కాశ్వాసయోర్యథా సమానం చికిత్సితం భవతి తథా దర్శయన్ సమానం చికిత్సితమాహ- కారణేత్యాది| కారణం బాహ్యకారణం, స్థానం నాభ్యాది, మూలం దోషః| స్నిగ్ధైరితి స్వేదైరిత్యస్య విశేషణం; అన్యే తు స్నిగ్ధమితి పఠంతి| లవణవత్తైలం లవణతైలం| కుంజేష్వితి విటపేషు | మత్స్యాదీనామిత్యాదౌ మత్స్యాదీనామపి రసః స్వరసః కల్కేన కర్తవ్యః| దధ్యుత్తరం దధిసరః| ఈదృశం చ భోజనం వమనానుగుణకఫవృద్ధ్యర్థం| ఉక్తం హి- “శ్లేష్మోత్తరశ్ఛర్దయతి హ్యదుఃఖం” (సి.అ.1) ఇతి| వాతావిరోధీత్యనేన అన్నం రూక్షం, తీక్ష్ణం చ వమనం, నిషేధయతి| దుష్టః విగ్రహో యస్య స దుష్టవిగ్రహః||70-76||
Adhikarana 22 (77-80) · Śloka 80
లీనశ్చేద్దోషశేషః స్యాద్ధూమైస్తం నిర్హరేద్బుధః| హరిద్రాం పత్రమేరండమూలం లాక్షాం మనఃశిలాం||77|| సదేవదార్వలం మాంసీం పిష్ట్వా వర్తిం ప్రకల్పయేత్| తాం ఘృతాక్తాం పిబేద్ధూమం యవైర్వా ఘృతసంయుతైః||87|| మధూచ్ఛిష్టం సర్జరసం ఘృతం మల్లకసంపుటే| కృత్వా ధూమం పిబేచ్ఛృంగం బాలం వా స్నాయు వా గవాం||79|| స్యోనాకవర్ధమానానాం నాడీం శుష్కాం కుశస్య వా| పద్మకం గుగ్గులుం లోహం శల్లకీం వా ఘృతాప్లుతం||80||
लीनश्चेद्दोषशेषः स्याद्धूमैस्तं निर्हरेद्बुधः| हरिद्रां पत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्||७७|| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवैर्वा घृतसंयुतैः||८७|| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं मल्लकसम्पुटे| कृत्वा धूमं पिबेच्छृङ्गं बालं वा स्नायु वा गवाम्||७९|| स्योनाकवर्धमानानां नाडीं शुष्कां कुशस्य वा| पद्मकं गुग्गुलुं लोहं शल्लकीं वा घृताप्लुतम्||८०||
🔊 Audio coming soon
వమనశేషదోషహరణార్థం ధూమమాహ- లీన ఇత్యాదినా| ఏతేన ధూమో వమనం వినాఽపి స్వల్పదోషే కర్తవ్య ఏవ, తత్రాపి ధూమవిషయదోషస్య విద్యమానత్వాత్| అలం హరితాలం| ధూమవర్తిస్తు తస్యాశీతీయోక్తధూమవర్తివిధానేన కర్తవ్యా| అత్ర చ ధూమపాననలికామానం వక్ష్యమాణకాసహరధూమనలికామానసమానమిచ్ఛంతి, హిక్కాశ్వాసయోరపి కాససమానత్వాత్| మధూచ్ఛిష్టం సిక్థకం| మల్లకసంపుటే చాత్రానుక్తమపి పాతవ్యధూమనిర్గమార్థమూర్ధ్వం చ్ఛిద్రం కర్తవ్యం| పద్మకాదిష్వపి మల్లకేత్యాద్యనువర్తతే| వర్ధమాన ఏరండః| లోహః అగరుః| శల్లకీ స్వనామఖ్యాతా||77-80||
Adhikarana 23 (81) · Śloka 81
స్వరక్షీణాతిసారాసృక్పిత్తదాహానుబంధజాన్| మధురస్నిగ్ధశీతాద్యైర్హిక్కాశ్వాసానుపాచరేత్||81||
स्वरक्षीणातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिक्काश्वासानुपाचरेत्||८१||
🔊 Audio coming soon
శీతాద్యైరిత్యాదిశబ్దేన పిత్తహరపిచ్ఛిలాదిగ్రహణం||81||
Adhikarana 24 (82-87) · Śloka 87
న స్వేద్యాః పిత్తదాహార్తా రక్తస్వేదాతివర్తినః| క్షీణధాతుబలా రూక్షా గర్భిణ్యశ్చాపి పిత్తలాః||82|| కోష్ణైః కామమురఃకంఠం స్నేహసేకైః సశర్కరైః| ఉత్కారికోపనాహైశ్చ స్వేదయేన్ మృదుభిః క్షణం||83|| తిలోమామాషగోధూమచూర్ణైర్వాతహరైః సహ| స్నేహైశ్చోత్కారికా సామ్లైః సక్షీరైర్వా కృతా హితా||84|| నవజ్వరామదోషేషు రూక్షస్వేదం విలంఘనం| సమీక్ష్యోల్లేఖనం వాఽపి కారయేల్లవణాంబునా||85|| అతియోగోద్ధతం వాతం దృష్ట్వా వాతహరైర్భిషక్| రసాద్యైర్నాతిశీతోష్ణైరభ్యంగైశ్చ శమం నయేత్||86|| ఉదావర్తే తథాఽఽధ్మానే మాతులుంగామ్లవేతసైః| హింగుపీలుబిడైశ్చాన్నం యుక్తం స్యాదనులోమనం||87||
न स्वेद्याः पित्तदाहार्ता रक्तस्वेदातिवर्तिनः| क्षीणधातुबला रूक्षा गर्भिण्यश्चापि पित्तलाः||८२|| कोष्णैः काममुरःकण्ठं स्नेहसेकैः सशर्करैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदयेन् मृदुभिः क्षणम्||८३|| तिलोमामाषगोधूमचूर्णैर्वातहरैः सह| स्नेहैश्चोत्कारिका साम्लैः सक्षीरैर्वा कृता हिता||८४|| नवज्वरामदोषेषु रूक्षस्वेदं विलङ्घनम्| समीक्ष्योल्लेखनं वाऽपि कारयेल्लवणाम्बुना||८५|| अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा वातहरैर्भिषक्| रसाद्यैर्नातिशीतोष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्||८६|| उदावर्ते तथाऽऽध्माने मातुलुङ्गाम्लवेतसैः| हिङ्गुपीलुबिडैश्चान्नं युक्तं स्यादनुलोमनम्||८७||
🔊 Audio coming soon
పిత్తదాహార్తా ఇతి పిత్తార్తా దాహార్తాశ్చ| రక్తం స్వేదశ్చాతివర్తమానౌ యేషాం తే రక్తస్వేదాతివర్తినః| పిత్తలాః పిత్తప్రకృతయః| కోష్ణైరిత్యాదినా స్వేద్యానాం స్థానవిశిష్టం స్వేదమాహ| కామమితి ఇచ్ఛాయాం సత్యాం, ఉత్కారికోపనాహైః స్వేదయేత్| ఉల్లేఖనం వమనం| అతియోగోద్ధతమితి వమనాద్యతియోగవృద్ధం; కింవా అతియోగేన అతిమాత్రోద్ధతం||82-87||
Adhikarana 25 (88-90) · Śloka 90
హిక్కాశ్వాసామయీ హ్యేకో బలవాన్ దుర్బలోఽపరః| కఫాధికస్తథైవైకో రూక్షో బహ్వనిలోఽపరః||88|| కకాధికే బలస్థే చ వమనం సవిరేచనం| కుర్యాత్ పథ్యాశినే ధూమలేహాదిశమనం తతః||89|| వాతికాన్ దుర్బలాన్ బాలాన్ వృద్ధాంశ్చానిలసూదనైః| తర్పయేదేవ శమనైః స్నేహయూషరసాదిభిః||90||
हिक्काश्वासामयी ह्येको बलवान् दुर्बलोऽपरः| कफाधिकस्तथैवैको रूक्षो बह्वनिलोऽपरः||८८|| ककाधिके बलस्थे च वमनं सविरेचनम्| कुर्यात् पथ्याशिने धूमलेहादिशमनं ततः||८९|| वातिकान् दुर्बलान् बालान् वृद्धांश्चानिलसूदनैः| तर्पयेदेव शमनैः स्नेहयूषरसादिभिः||९०||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సాభేదార్థం హిక్కాశ్వాసినోఽవస్థాభేదమాహ- హిక్కేత్యాది| ఏతాశ్చతస్రోఽవస్థాః సాక్షాదుక్తాః- బలవాన్, దుర్బలః, వాతాధికః, కఫాధికశ్చేతి; రూక్షబహ్వనిలవిశేషణేనాపి రూక్షస్నిగ్ధావస్థాద్వయం| తత్ర బహుకఫే బలరూపసూచితే చావస్థాద్వయే క్రియాం బ్రూతే- కఫాధికే ఇత్యాది| తత ఇతి వమనవిరేచనానంతరం| తథా చాపరేఽవస్థాద్వయే సమానచికిత్సితమాహ- వాతికానిత్యాది| బాలవృద్ధయోశ్చాత్రాసంపూర్ణక్షీణధాతుత్వేన దుర్బలయోర్దుర్బలోదాహరణార్థమేవోపాదానం| ఏతచ్చ సంక్షేపేణ చికిత్సాసూత్రముక్తం| తేన బలవాన్ వాతాధిక ఇత్యాద్యవస్థాయాం మిశ్రితాయాముక్తచికిత్సాయా అపి మిశ్రణం కల్పనీయం; యథా- ప్రత్యేకదోషోక్తచికిత్సా దోషసంసర్గే వికల్ప్యతే||88-90||
Adhikarana 26 (91-93) · Śloka 93
అనుత్క్లిష్టకఫాస్విన్నదుర్బలానాం విశోధనాత్| వాయుర్లబ్ధాస్పదో మర్మ సంశోష్యాశు హరేదసూన్||91|| దృఢాన్ బహుకఫాంస్తస్మాద్రసైరానూపవారిజైః| తృప్తాన్విశోధయేత్స్విన్నాన్ బృంహయేదితరాన్ భిషక్||92|| బర్హితిత్తిరిదక్షాశ్చ జాంగలాశ్చ మృగద్విజాః| దశమూలీరసే సిద్ధాః కౌలత్థే వా రసే హితాః||93||
अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां विशोधनात्| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्||९१|| दृढान् बहुकफांस्तस्माद्रसैरानूपवारिजैः| तृप्तान्विशोधयेत्स्विन्नान् बृंहयेदितरान् भिषक्||९२|| बर्हितित्तिरिदक्षाश्च जाङ्गलाश्च मृगद्विजाः| दशमूलीरसे सिद्धाः कौलत्थे वा रसे हिताः||९३||
🔊 Audio coming soon
అవిషయప్రవిష్టశోధనే దోషమాహ- అనుత్క్లిష్టేత్యాదినా| మర్మ ఇతి హృదయాదీని| దృఢానితి బలవతః| రసైరానూపవారిజైస్తృప్తానిత్యనేన కఫోత్క్లేశకరణే తృప్తిం దర్శయతి| స్విన్నానితి స్వేదితాన్| ఇతరానితి దుర్బలాన్ బహువాతాంశ్చ| కఫాధికాయామవస్థాయాం తర్పణరూపవిపరీతక్రియాకరణేఽనుక్తేఽపి కఫవృద్ధ్యా దోషోత్క్లేశ ఏవ జ్ఞేయః| ఇహ దశమూలరసాదౌ బర్హితిత్తిరాదీనాం సిద్ధిః రసవిధానేనైవ జ్ఞేయా||91-93||
Adhikarana 27 (94-104) · Śloka 104
నిదిగ్ధికాం బిల్వమధ్యం కర్కటాఖ్యాం దురాలభాం| త్రికంటకం గుడూచీం చ కులత్థాంశ్చ సచిత్రకాన్||94|| జలే పక్త్వా రసః పూతః పిప్పలీఘృతభర్జితః| సనాగరః సలవణః స్యాద్యూషో భోజనే హితః||95|| రాస్నాం బలాం పంచమూలం హ్రస్వం ముద్గాన్ సచిత్రకాన్| పక్త్వాఽంభసి రసే తస్మిన్ యూషః సాధ్యశ్చ పూర్వవత్||96|| పల్లవాన్మాతులుంగస్య నింబస్య కులకస్య చ| పక్త్వా ముద్గాంశ్చ సవ్యోషాన్ క్షారయూషం విపాచయేత్||97|| దత్త్వా సలవణం క్షారం శిగ్రూణి మరిచాని చ| యుక్త్యా సంసాధితో యూషో హిక్కాశ్వాసవికారనుత్||98|| కాసమర్దకపత్రాణాం యూషః శోభాంజనస్య చ| శుష్కమూలకయూషశ్చ హిక్కాశ్వాసనివారణః||99|| సదధివ్యోషసర్పిష్కో యూషో వార్తాకజో హితః| శాలిషష్టికగోధూమయవాన్నాన్యనవాని చ||100|| హింగుసౌవర్చలాజాజీబిడపౌష్కరచిత్రకైః| సిద్ధా కర్కటశృంగ్యా చ యవాగూః శ్వాసహిక్కినాం||101|| దశమూలీశటీరాస్నాపిప్పలీమూలపౌష్కరైః| శృంగీతామలకీభార్గీగుడూచీనాగరాంబుభిః||102|| యవాగూం విధినా సిద్ధాం కషాయం వా పిబేన్నరః| కాసహృద్గ్రహపార్శ్వార్తిహిక్కాశ్వాసప్రశాంతయే||103|| పుష్కరాహ్వశటీవ్యోషమాతులుంగామ్లవేతసైః| యోజయేదన్నపానాని ససర్పిర్బిడహింగుభిః||104||
निदिग्धिकां बिल्वमध्यं कर्कटाख्यां दुरालभाम्| त्रिकण्टकं गुडूचीं च कुलत्थांश्च सचित्रकान्||९४|| जले पक्त्वा रसः पूतः पिप्पलीघृतभर्जितः| सनागरः सलवणः स्याद्यूषो भोजने हितः||९५|| रास्नां बलां पञ्चमूलं ह्रस्वं मुद्गान् सचित्रकान्| पक्त्वाऽम्भसि रसे तस्मिन् यूषः साध्यश्च पूर्ववत्||९६|| पल्लवान्मातुलुङ्गस्य निम्बस्य कुलकस्य च| पक्त्वा मुद्गांश्च सव्योषान् क्षारयूषं विपाचयेत्||९७|| दत्त्वा सलवणं क्षारं शिग्रूणि मरिचानि च| युक्त्या संसाधितो यूषो हिक्काश्वासविकारनुत्||९८|| कासमर्दकपत्राणां यूषः शोभाञ्जनस्य च| शुष्कमूलकयूषश्च हिक्काश्वासनिवारणः||९९|| सदधिव्योषसर्पिष्को यूषो वार्ताकजो हितः| शालिषष्टिकगोधूमयवान्नान्यनवानि च||१००|| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडपौष्करचित्रकैः| सिद्धा कर्कटशृङ्ग्या च यवागूः श्वासहिक्किनाम्||१०१|| दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीमूलपौष्करैः| शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराम्बुभिः||१०२|| यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिक्काश्वासप्रशान्तये||१०३|| पुष्कराह्वशटीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसैः| योजयेदन्नपानानि ससर्पिर्बिडहिङ्गुभिः||१०४||
🔊 Audio coming soon
నిదిగ్ధికామిత్యాది| యూషవిధానసామాన్యపఠితస్యాపి కులత్థస్య యూషప్రకృతిత్వాద్యూషసాధనోపయౌగికం మానం గృహ్యతే; శేషద్రవ్యం తు యూషసాధనమానేన గృహ్యతే| పిప్పలీసాధితే ఘృతే పిప్పలీయుక్తే ఘృతే వా భర్జిత ఇతి పిప్పలీఘృతభర్జితః| ఏవం రాస్నామిత్యాదౌ రసస్య ప్రాధాన్యం| పూర్వవదిత్యనేన పిప్పలీఘృతభర్జనాదికమతిదిశతి| క్షారేణ యుక్తో యూషః క్షారయూషః, క్షారః అపామార్గాదిః| కాసమర్దాదీనాం యథాయోగ్యతయా ప్రక్షేపః| జలమానాదినా సంస్కార ఉన్నేయః| దశమూలీత్యాదౌ కషాయశబ్దః పానీయస్థానవిహితత్వాదర్ధశృతే జలే ఏవ వర్తతే||94-104||
Adhikarana 28 (105-120) · Śloka 120
దశమూలస్య వా క్వాథమథవా దేవదారుణః| తృషితో మదిరాం వాఽపి హిక్కాశ్వాసీ పిబేన్నరః||105|| పాఠాం మధురసాం రాస్నాం సరలం దేవదారు చ| ప్రక్షాల్య జర్జరీకృత్య సురామండే నిధాపయేత్||106|| తం మందలవణం కృత్వా భిషక్ ప్రసృతసమ్మితం| పాయయేత్తు తతో హిక్కా శ్వాసశ్చైవోపశామ్యతి||107|| హింగు సౌవర్చలం కోలం సమంగాం పిప్పలీం బలాం| మాతులుంగరసే పిష్టమారనాలేన వా పిబేత్||108|| సౌవర్చలం నాగరం చ భార్గీం ద్విశర్కరాయుతం| ఉష్ణాంబునా పిబేదేతద్ధిక్కాశ్వాసవికారనుత్||109|| భార్గీనాగరయోః కల్కం మరిచక్షారయోస్తథా| పీతద్రుచిత్రకాస్ఫోతామూర్వాణాం చాంబునా పిబేత్||110|| మధూలికా తుగాక్షీరీ నాగరం పిప్పలీ తథా| ఉత్కారికా ఘృతే సిద్ధా శ్వాసే పిత్తానుబంధజే||111|| శ్వావిధం శశమాంసం చ శల్లకస్య చ శోణితం| పిప్పలీఘృతసిద్ధాని శ్వాసే వాతానుబంధజే||112|| సువర్చలారసో దుగ్ధం ఘృతం త్రికటుకాన్వితం| శాల్యోదనస్యానుపానం వాతపిత్తానుగే హితం||113|| శిరీషపుష్పస్వరసః సప్తపర్ణస్య వా పునః| పిప్పలీమధుసంయుక్తః కఫపిత్తానుగే మతః||114|| మధుకం పిప్పలీమూలం గుడో గోశ్వశకృద్రసః | ఘృతం క్షౌద్రం కాసశ్వాసహిక్కాభిష్యందినాం శుభం||115|| ఖరాశ్వోష్ట్రవరాహాణాం మేషస్య చ గజస్య చ| శకృద్రసం బహుకఫే చైకైకం మధునా పిబేత్||116|| క్షారం చాప్యశ్వగంధాయా లిహ్యాన్నా క్షౌద్రసర్పిషా| మయూరపాదనాలం వా శకలం శల్లకస్య వా||117|| శ్వావిజ్జాండకచాషాణాం రోమాణి కురరస్య వా| శృంగ్యేకద్విశఫానాం వా చర్మాస్థీని ఖురాంస్తథా||118|| సర్వాణ్యేకైకశో వాఽపి దగ్ధ్వా క్షౌద్రఘృతాన్వితం| చూర్ణం లీఢ్వా జయేత్ కాసం హిక్కాం శ్వాసం చ దారుణం||119|| ఏతే హి కఫసంరుద్ధగతిప్రాణప్రకోపజాః | తస్మాత్తన్మార్గశుద్ధ్యర్థం దేయా లేహా న నిష్కఫే||120||
दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः| तृषितो मदिरां वाऽपि हिक्काश्वासी पिबेन्नरः||१०५|| पाठां मधुरसां रास्नां सरलं देवदारु च| प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य सुरामण्डे निधापयेत्||१०६|| तं मन्दलवणं कृत्वा भिषक् प्रसृतसम्मितम्| पाययेत्तु ततो हिक्का श्वासश्चैवोपशाम्यति||१०७|| हिङ्गु सौवर्चलं कोलं समङ्गां पिप्पलीं बलाम्| मातुलुङ्गरसे पिष्टमारनालेन वा पिबेत्||१०८|| सौवर्चलं नागरं च भार्गीं द्विशर्करायुतम्| उष्णाम्बुना पिबेदेतद्धिक्काश्वासविकारनुत्||१०९|| भार्गीनागरयोः कल्कं मरिचक्षारयोस्तथा| पीतद्रुचित्रकास्फोतामूर्वाणां चाम्बुना पिबेत्||११०|| मधूलिका तुगाक्षीरी नागरं पिप्पली तथा| उत्कारिका घृते सिद्धा श्वासे पित्तानुबन्धजे||१११|| श्वाविधं शशमांसं च शल्लकस्य च शोणितम्| पिप्पलीघृतसिद्धानि श्वासे वातानुबन्धजे||११२|| सुवर्चलारसो दुग्धं घृतं त्रिकटुकान्वितम्| शाल्योदनस्यानुपानं वातपित्तानुगे हितम्||११३|| शिरीषपुष्पस्वरसः सप्तपर्णस्य वा पुनः| पिप्पलीमधुसंयुक्तः कफपित्तानुगे मतः||११४|| मधुकं पिप्पलीमूलं गुडो गोश्वशकृद्रसः | घृतं क्षौद्रं कासश्वासहिक्काभिष्यन्दिनां शुभम्||११५|| खराश्वोष्ट्रवराहाणां मेषस्य च गजस्य च| शकृद्रसं बहुकफे चैकैकं मधुना पिबेत्||११६|| क्षारं चाप्यश्वगन्धाया लिह्यान्ना क्षौद्रसर्पिषा| मयूरपादनालं वा शकलं शल्लकस्य वा||११७|| श्वाविज्जाण्डकचाषाणां रोमाणि कुररस्य वा| शृङ्ग्येकद्विशफानां वा चर्मास्थीनि खुरांस्तथा||११८|| सर्वाण्येकैकशो वाऽपि दग्ध्वा क्षौद्रघृतान्वितम्| चूर्णं लीढ्वा जयेत् कासं हिक्कां श्वासं च दारुणम्||११९|| एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः | तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थं देया लेहा न निष्कफे||१२०||
🔊 Audio coming soon
ఆస్ఫోతా అపరమల్లికేతి ఖ్యాతా| మధూలికా అల్పగోధూమాః| శ్వావిధమితి శల్లకస్య మాంసం| మయూరపాదనాలమితి నాలం మయూరపిచ్ఛస్యైవ నాలం| ఘృతమత్ర ప్రస్థమానం| శకలమితి మత్స్యశకలాకారం| జాండకః మరుదేశోద్భవః ప్రాణీ పృష్ఠమాత్రే సంకోచముపయాతి| ఏకోఽద్వివిధాభిన్నః శఫో యేషాం తే ఏకశఫా అశ్వాదయః, ద్విశఫా హరిణాదయః| తన్మార్గశుద్ధ్యర్థమితి ప్రాణమార్గశుద్ధ్యర్థం||105-120||
Adhikarana 29 (121-122) · Śloka 122
కాసినే చ్ఛర్దనం దద్యాత్ స్వరభంగే చ బుద్ధిమాన్| వాతశ్లేష్మహరైర్యుక్తం తమకే తు విరేచనం||121|| ఉదీర్యతే భృశతరం మార్గరోధాద్వహజ్జలం| యథా తథాఽనిలస్తస్య మార్గం నిత్యం విశోధయేత్||122||
कासिने च्छर्दनं दद्यात् स्वरभङ्गे च बुद्धिमान्| वातश्लेष्महरैर्युक्तं तमके तु विरेचनम्||१२१|| उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्| यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गं नित्यं विशोधयेत्||१२२||
🔊 Audio coming soon
కాసిన ఇతి హిక్కాశ్వాసయుక్త ఏవ కాసీ| ఉదీర్యత ఇత్యాదౌ అనిలః కఫమార్గనిరోధాదుదీర్యత ఇతి దర్శయతి||121-122||
Adhikarana 30 (123-124) · Śloka 124
శటీచోరకజీవంతీత్వఙ్ముస్తం పుష్కరాహ్వయం| సురసం తామలక్యేలా పిప్పల్యగురు నాగరం||123|| వాలకం చ సమం చూర్ణం కృత్వాఽష్టగుణశర్కరం| సర్వథా తమకే శ్వాసే హిక్కాయాం చ ప్రయోజయేత్||124||
शटीचोरकजीवन्तीत्वङ्मुस्तं पुष्कराह्वयम्| सुरसं तामलक्येला पिप्पल्यगुरु नागरम्||१२३|| वालकं च समं चूर्णं कृत्वाऽष्टगुणशर्करम्| सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत्||१२४||
🔊 Audio coming soon
శటీత్యాదికే సమం చూర్ణమితి వాలకాంతం ద్రవ్యం సమం| అష్టగుణశర్కరమితి ఏకభాగాపేక్షయాఽష్టగుణశర్కరం| సర్వథేతి పానభోజనలేహాదిషు||123-124||
Adhikarana 31 (125-128) · Śloka 128
ముక్తాప్రవాలవైదూర్యశంఖస్ఫటికమంజనం| ససారగంధకాచార్కసూక్ష్మైలాలవణద్వయం ||125|| తామ్రాయోరజసీ రూప్యం ససౌగంధికసీసకం | జాతీఫలం శణాద్బీజమపామార్గస్య తండులాః||126|| ఏషాం పాణితలం చూర్ణం తుల్యానాం క్షౌద్రసర్పిషా| హిక్కాం శ్వాసం చ కాసం చ లీఢమాశు నియచ్ఛతి||127|| అంజనాత్తిమిరం కాచం నీలికాం పుష్పకం తమః| మల్యం కండూమభిష్యందమర్మ చైవ ప్రణాశయేత్||128|| ఇతి ముక్తాద్యం చూర్ణం|
मुक्ताप्रवालवैदूर्यशङ्खस्फटिकमञ्जनम्| ससारगन्धकाचार्कसूक्ष्मैलालवणद्वयम् ||१२५|| ताम्रायोरजसी रूप्यं ससौगन्धिकसीसकम् | जातीफलं शणाद्बीजमपामार्गस्य तण्डुलाः||१२६|| एषां पाणितलं चूर्णं तुल्यानां क्षौद्रसर्पिषा| हिक्कां श्वासं च कासं च लीढमाशु नियच्छति||१२७|| अञ्जनात्तिमिरं काचं नीलिकां पुष्पकं तमः| मल्यं कण्डूमभिष्यन्दमर्म चैव प्रणाशयेत्||१२८|| इति मुक्ताद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ముక్తేత్యాదౌ ససారః స్ఫటిక ఏవ| లవణద్వయం సౌవర్చలం సైంధవం చ| సౌగంధ్యం మాణిక్యభేదః| సీసకం సౌవీరాంజనం, కేచిత్ కసేరుకమిషన్నీలపీతమణిమాహుః| పాణితలం కర్షః| మల్యమితి మలదిగ్ధాక్షితాం||125-128||
Adhikarana 32 (129-134) · Śloka 134
శటీపుష్కరమూలానాం చూర్ణమామలకస్య చ| మధునా సంయుతం లేహ్యం చూర్ణం వా కాలలోహజం||129|| సశర్కరాం తామలకీం ద్రాక్షాం గోశ్వశకృద్రసం| తుల్యం గుడం నాగరం చ ప్రాశయేన్నావయేత్తథా||130|| లశునస్య పలాండోర్వా మూలం గృంజనకస్య వా| నావయేచ్చందనం వాఽపి నారీక్షీరేణ సంయుతం||131|| సుఖోష్ణం ఘృతమండం వా సైంధవేనావచూర్ణితం| నావయేన్మాక్షికీం విష్ఠామలక్తకరసేన వా||132|| నారీక్షీరేణ సిద్ధం వా సర్పిర్మధురకైరపి| పీతం నస్తో నిషిక్తం వా సద్యో హిక్కాం నియచ్ఛతి||133|| సకృదుష్ణం సకృచ్ఛీతం వ్యత్యాసాద్ధిక్కినాం పయః| పానే నస్తఃక్రియాయాం వా శర్కరామధుసంయుతం||134||
शटीपुष्करमूलानां चूर्णमामलकस्य च| मधुना संयुतं लेह्यं चूर्णं वा काललोहजम्||१२९|| सशर्करां तामलकीं द्राक्षां गोश्वशकृद्रसम्| तुल्यं गुडं नागरं च प्राशयेन्नावयेत्तथा||१३०|| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा| नावयेच्चन्दनं वाऽपि नारीक्षीरेण संयुतम्||१३१|| सुखोष्णं घृतमण्डं वा सैन्धवेनावचूर्णितम्| नावयेन्माक्षिकीं विष्ठामलक्तकरसेन वा||१३२|| नारीक्षीरेण सिद्धं वा सर्पिर्मधुरकैरपि| पीतं नस्तो निषिक्तं वा सद्यो हिक्कां नियच्छति||१३३|| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासाद्धिक्किनां पयः| पाने नस्तःक्रियायां वा शर्करामधुसंयुतम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
కాలలోహో లోహ ఏవ, కేచిత్తీక్ష్ణం లోహం వర్ణయంతి| గృంజనకం లోహితపలాండుః| మాక్షికీమితి మక్షికాభవాం| మధురకైరితి జీవనీయైః| సకృదితి కదాచిత్| వ్యత్యాసాదితి విపర్యాసాత్; ఉష్ణం పయః కృత్వా శీతం కర్తవ్యం| మధుసంయోగశ్చాత్ర విరుద్ధత్వాదుష్ణే న కర్తవ్యః||129-134||
Adhikarana 33 (135-140) · Śloka 141
అధోభాగైర్ఘృతం సిద్ధం సద్యో హిక్కాం నియచ్ఛతి| పిప్పలీమధుయుక్తౌ వా రసౌ ధాత్రీకపిత్థయోః||135|| లాజాలాక్షామధుద్రాక్షాపిప్పల్యశ్వశకృద్రసాన్| లిహ్యాత్ కోలమధుద్రాక్షాపిప్పలీనాగరాణి వా||136|| శీతాంబుసేకః సహసా త్రాసో విస్మాపనం భయం| క్రోధహర్షప్రియోద్వేగా హిక్కాప్రచ్యావనా మతాః||137|| హిక్కాశ్వాసవికారాణాం నిదానం యత్ ప్రకీర్తితం| వర్జ్యమారోగ్యకామైస్తద్ధిక్కాశ్వాసవికారిభిః||138|| హిక్కాశ్వాసానుబంధా యే శుష్కోరఃకంఠతాలుకాః| ప్రకృత్యా రూక్షదేహాశ్చ సర్పిర్భిస్తానుపాచరేత్||139|| దశమూలరసే సర్పిర్దధిమండే చ సాధయేత్| కృష్ణాసౌవర్చలక్షారవయఃస్థాహింగుచోరకైః||140|| కాయస్థయా చ తత్ పానాద్ధిక్కాశ్వాసౌ ప్రణాశయేత్|141|
अधोभागैर्घृतं सिद्धं सद्यो हिक्कां नियच्छति| पिप्पलीमधुयुक्तौ वा रसौ धात्रीकपित्थयोः||१३५|| लाजालाक्षामधुद्राक्षापिप्पल्यश्वशकृद्रसान्| लिह्यात् कोलमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा||१३६|| शीताम्बुसेकः सहसा त्रासो विस्मापनं भयम्| क्रोधहर्षप्रियोद्वेगा हिक्काप्रच्यावना मताः||१३७|| हिक्काश्वासविकाराणां निदानं यत् प्रकीर्तितम्| वर्ज्यमारोग्यकामैस्तद्धिक्काश्वासविकारिभिः||१३८|| हिक्काश्वासानुबन्धा ये शुष्कोरःकण्ठतालुकाः| प्रकृत्या रूक्षदेहाश्च सर्पिर्भिस्तानुपाचरेत्||१३९|| दशमूलरसे सर्पिर्दधिमण्डे च साधयेत्| कृष्णासौवर्चलक्षारवयःस्थाहिङ्गुचोरकैः||१४०|| कायस्थया च तत् पानाद्धिक्काश्वासौ प्रणाशयेत्|१४१|
🔊 Audio coming soon
అధోభాగైరితి విరేచనద్రవ్యైః| దశమూలీత్యాదౌ దధిమండః మస్తుః| దశమూలక్వాథదధిమండానాం చ మిలిత్వా చాతుర్గుణ్యం| వయస్థా బ్రాహ్మీ| కాయస్థా సురసా||135-140||-
Adhikarana 34 (141-144) · Śloka 144
తేజోవత్యభయా కుష్ఠం పిప్పలీ కటురోహిణీ||141|| భూతీకం పౌష్కరం మూలం పలాశశ్చిత్రకః శటీ| సౌవర్చలం తామలకీ సైంధవం బిల్వపేశికా||142|| తాలీసపత్రం జీవంతీ వచా తైరక్షసమ్మితైః| హింగుపాదైర్ఘృతప్రస్థం పచేత్తోయే చతుర్గుణే||143|| ఏతద్యథాబలం పీత్వా హిక్కాశ్వాసౌ జయేన్నరః| శోథానిలార్శోగ్రహణీహృత్పార్శ్వరుజ ఏవ చ||144|| ఇతి తేజోవత్యాదిఘృతం|
तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी||१४१|| भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शटी| सौवर्चलं तामलकी सैन्धवं बिल्वपेशिका||१४२|| तालीसपत्रं जीवन्ती वचा तैरक्षसम्मितैः| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पचेत्तोये चतुर्गुणे||१४३|| एतद्यथाबलं पीत्वा हिक्काश्वासौ जयेन्नरः| शोथानिलार्शोग्रहणीहृत्पार्श्वरुज एव च||१४४|| इति तेजोवत्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
తేజోవత్యాదౌ తేజోవతీ చవికా| హింగుపాదైరిత్యత్ర హింగుపాదశబ్దేన హింగు ఏకకర్షాపేక్షయా శాణమానం గృహ్యతే| తథాహి అయమేవ యోగో హారీతేన “తేజోవతీ” ఇత్యాదినా పఠిత్వా ఉక్తః- “కల్కైస్తైరక్షసమ్మితైః| హింగుశాణేన సంయుక్తైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్” ఇత్యాది||141-144||
Adhikarana 35 (145-146) · Śloka 146
మనఃశిలాసర్జరసలాక్షారజనిపద్మకైః| మంజిష్ఠైలైశ్చ కర్షాంశైః ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్ధితః||145|| జీవనీయోపసిద్ధం వా సక్షౌద్రం లేహయేద్ధృతం| త్ర్యూషణం దాధికం వాఽపి పిబేద్వాసాఘృతం తథా||146|| ఇతి మనఃశిలాదిఘృతం|
मनःशिलासर्जरसलाक्षारजनिपद्मकैः| मञ्जिष्ठैलैश्च कर्षांशैः प्रस्थः सिद्धो घृताद्धितः||१४५|| जीवनीयोपसिद्धं वा सक्षौद्रं लेहयेद्धृतम्| त्र्यूषणं दाधिकं वाऽपि पिबेद्वासाघृतं तथा||१४६|| इति मनःशिलादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
వాసాఘృతమితి గుల్మోక్తం| త్ర్యూషణమితి “త్ర్యూషణం త్రిఫలాం” (చి.అ.18) ఇత్యాదినా త్ర్యూషణసంజ్ఞయైవ కాసచికిత్సితే వక్ష్యమాణం||145-146||
Adhikarana 36 (147-150) · Śloka 150
యత్కించిత్ కఫవాతఘ్నముష్ణం వాతానులోమనం| భేషజం పానమత్రం వా తద్ధితం శ్వాసహిక్కినే||147|| వాతకృద్వా కఫహరం కఫకృద్వాఽనిలాపహం| కార్యం నైకాంతికం తాభ్యాం ప్రాయః శ్రేయోఽనిలాపహం||148|| సర్వేషాం బృంహణే హ్యల్పః శక్యశ్చ ప్రాయశో భవేత్| నాత్యర్థం శమనేఽపాయో భృశోఽశక్యశ్చ కర్శనే||149|| తస్మాచ్ఛుద్ధానశుద్ధాంశ్చ శమనైర్బృంహణైరపి| హిక్కాశ్వాసార్దితాంజంతూన్ ప్రాయశః సముపాచరేత్||150||
यत्किञ्चित् कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्| भेषजं पानमत्रं वा तद्धितं श्वासहिक्किने||१४७|| वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वाऽनिलापहम्| कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्रायः श्रेयोऽनिलापहम्||१४८|| सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्| नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्शने||१४९|| तस्माच्छुद्धानशुद्धांश्च शमनैर्बृंहणैरपि| हिक्काश्वासार्दिताञ्जन्तून् प्रायशः समुपाचरेत्||१५०||
🔊 Audio coming soon
అనుక్తచికిత్సాపక్షగ్రహణార్థమాహ- యత్కించిదిత్యాది| అనైకాంతికం కర్తవ్యవిధిమాహ- వాతకృదిత్యాది| అత్ర హిక్కాశ్వాసయోశ్చికిత్సితే విధిత్రయం- తత్ర తావత్ కఫవాతహరం ప్రధానమేవోక్తం, యత్తు అవశిష్టం తత్ర దోషస్య విద్యమానతయా అనైకాంతేన కరణం జ్ఞేయం, ఏవముక్తేఽపి అనైకాంతేన చికిత్సాద్వయకరణే వాతహరస్యైవ ప్రాధాన్యం జ్ఞేయం| తాభ్యామిత్యాది| అనిలాపహం చ బృంహణం సమానం భవతి| తత్రోపపత్తిమాహ- సర్వేషామిత్యాదినా| గదాంతరానపి జ్వరాదీన్ హిక్కాశ్వాసవద్బృంహణార్హానాహ- బృంహణే క్రియమాణే హ్యల్పోఽపాయో భవతి; శక్యః ప్రతీకారో భవతి, బృంహణజనితబలానాం సుఖజయవ్యాపత్తికత్వాదితి భావః| శమనే తు నాత్యర్థమపాయో భవతి| కర్శనే తు క్రియమాణేఽశక్యోఽపాయో భవతి భృశశ్చ భవతి| అశక్య ఇతి అసాధ్యః| ఏతదపి కర్శనేన అల్పబలే పురుషే భేషజాదినా రోగజయస్య దుఃశకత్వాదితి జ్ఞేయం| అత ఏవ శమనైర్బృహణైరితి ఉపసంహారం కరిష్యతి| కింవా బృంహణరూపే శమనే క్రియమాణే నావశ్యమపాయో భవతి, భవన్నపి అల్పః శక్యశ్చ భవతి, కర్శనే తు క్రియమాణే అపాయో భవతీతి యోజ్యం| న్యాయోపపాదితం బృంహణశమనం బృంహణం వా ప్రాయః కర్తవ్యతయోపసంహరన్నాహ- తస్మాదిత్యాది| అత్ర శమనమశుద్ధవిషయం, బృంహణం చ శుద్ధవిషయం కేచిదాహుః; శమనస్యైవ తు బృంహణత్వం కేచిదుదాహరంతి||147-150||
Adhikarana 37 (151) · Śloka 151
తత్ర శ్లోకః- దుర్జయత్వే సముత్పత్తౌ క్రియైకత్వే చ కారణం| లింగం పథ్యం చ హిక్కానాం శ్వాసానాం చేహ దర్శితం||151||
तत्र श्लोकः- दुर्जयत्वे समुत्पत्तौ क्रियैकत्वे च कारणम्| लिङ्गं पथ्यं च हिक्कानां श्वासानां चेह दर्शितम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
దుర్జయ ఇత్యాదికోఽధ్యాయార్థసంగ్రహో వ్యక్తః||151||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే హిక్కాశ్వాసచికిత్సితం నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||17||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने हिक्काश्वासचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే హిక్కాశ్వాసచికిత్సితం నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||17||