Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਮਭਿਧਾਯ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਘਾਤਕਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵਾਦੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਤਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਤਥਾਤ੍ਰੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਭਿਧਾਯਕੋਧ੍ਯਾਯੋ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਭਿਧਾਨਾਭਿਧੇਯਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਾਧ੍ਯਾਯੇਸ੍ਵਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਿਜ੍ਵਰਂ ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਦੇਹਂ ਪਰ੍ਯਪਚ੍ਛਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਮ੍| ਵਿਵਿਕ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਾਸੀਨਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਕਤਾਞ੍ਜਲਿਃ||੩||
विज्वरं ज्वरसन्देहं पर्यपृच्छत् पुनर्वसुम्| विविक्ते शान्तमासीनमग्निवेशः कृताञ्जलिः||३||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਜ੍ਵਰਮਿਤਿ ਵਿਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨੀਰੋਗੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕਃ ; ਯਤੋ ਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਰੋਗੋਭਿਮਤਃ, ਯਥਾ- “ਜ੍ਵਰੋ ਵਿਕਾਰੋ ਰੋਗਸ਼੍ਚ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਰੋਗਤ੍ਵੇਨੇਹ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਪਚ੍ਛਾਸ਼੍ਰਯਤਾਂ ਗੁਰੋਰ੍ਬ੍ਰਵੀਤਿ| ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਦੇਹਮਿਤਿ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਜ੍ਵਰਧਰ੍ਮਵਿਸਯਂ ਸਨ੍ਦੇਹਮ੍| ਵਿਵਿਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਏਵਂ ਗੁਰਵਃ ਪ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4-10) · Śloka 10
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪੀ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਗ੍ਰਜੋ ਬਲੀ| ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਰੋਗਾਣਾਮੁਕ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ ਪੁਰਾ||੪|| ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਿਸਪਤ੍ਨਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਲਯੋਦਯੇ| ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਕਾਰਣਾਨਿ ਚ||੫|| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਬਲਕਾਲਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵ੍ਯਾਸਤੋ ਵਿਧਿਭੇਦਾਚ੍ਚ ਪਥਗ੍ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚਾਕਤਿਮ੍||੬|| ਲਿਙ੍ਗਮਾਮਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸੌਸਧਂ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਂ ਯਚ੍ਚ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍||੭|| ਜ੍ਵਰਾਵਸਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯਾਵਤ੍ਕਾਲਂ ਯਤੋ ਯਤਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਕਾਰਣੈਰ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਤੇ ਜ੍ਵਰਃ||੮|| ਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪੁਨਰਾਵਤ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ ਤਮ੍| ਜਗਦ੍ਧਿਤਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਭਗਵਨ੍! ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ||੯|| ਤਦਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵਚੋ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਗੁਰੁਰਬ੍ਰਵੀਤ੍| ਜ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰੇ ਯਦ੍ਵਾਚ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸੌਮ੍ਯ! ਨਿਖਿਲਂ ਸ਼ਣੁ||੧੦||
देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली| ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा||४|| तस्य प्राणिसपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलयोदये| प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च||५|| पूर्वरूपमधिष्ठानं बलकालात्मलक्षणम्| व्यासतो विधिभेदाच्च पृथग्भिन्नस्य चाकृतिम्||६|| लिङ्गमामस्य जीर्णस्य सौषधं च क्रियाक्रमम्| विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यच्च पृथक् पृथक्||७|| ज्वरावसृष्टो रक्ष्यश्च यावत्कालं यतो यतः| प्रशान्तः कारणैर्यैश्च पुनरावर्तते ज्वरः||८|| याश्चापि पुनरावृत्तं क्रियाः प्रशमयन्ति तम्| जगद्धितार्थं तत् सर्वं भगवन्! वक्तुमर्हसि||९|| तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्| ज्वराधिकारे यद्वाच्यं तत् सौम्य! निखिलं शृणु||१०||
🔊 Audio coming soon
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਕੇਚਿਦ੍ਦੇਹਮਾਤ੍ਰਤਾਪਿਨੋਰ੍ਬੁਦਾਦਯਃ, ਕੇਚਿਨ੍ਮਨਸ੍ਤਾਪਿਨ ਏਵਾਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਾਦਯਃ, ਕੇਚਿਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਪਿਨ ਏਵ ਤਿਮਿਰਾਦਯਃ; ਅਯਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਤਯਤਾਪੀ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਜ੍ਵਰੇਣਾਵਿਸ਼ਤਾ ਭੂਤਂ ਨ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਤਪ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਤਾਪਿਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦਿਨਾ, ਮਨ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਪਿਤ੍ਵਂ ਚ “ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਗ੍ਰਜ ਇਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰਸਰ੍ਵਰੋਗਾਗ੍ਰਜਃ; ਮਾਨਸਾਸ੍ਤੁ ਰੋਗਾ ਜ੍ਵਰਾਦੇਃ ਪ੍ਰਾਗਵਸ੍ਥਿਤਾ ਏਵ ਸਤ੍ਯਯੁਗਾਦਾਵਪਿ| ਬਲਿਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਭੂਰਿਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਂ ਚ ਦੇਹਮਨਸ੍ਤਾਪਿਤ੍ਵਾਦਿਧਰ੍ਮਯੋਗਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਣਿਸਪਤ੍ਨਸ੍ਯੇਤਿ ਮਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਣਿਸ਼ਤ੍ਰੋਃ| ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯੇਤਿ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਃ| ਪ੍ਰਲਯੋਦਯੇ ਮਰਣੇ ਜਨ੍ਮਨਿ ਚ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਤਮੋਰੂਪੋ ਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵੋ ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਧਨੇ ਚ ਮਹਤ੍ਤਮਃ” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸਮਸ੍ਤਾਧ੍ਯਾਯਵ੍ਯਾਕਰਣੀਯਾ ਯਥਾਵਸਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਃ| ਬਲਂ ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਤਿ ਬਲਕਾਲਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਵ੍ਯਾਸਤੋ ਵਿਧਿਭੇਦਾਚ੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਵਿਧਿਭੇਦਾਤ੍| ਯਤ ਇਤਿ ਯੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸ੍ਯਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਯਤਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਰਕ੍ਸਣੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਗਦ੍ਧਿਤਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯਚ੍ਚ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਗਦ੍ਧਿਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਕਰਿਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਕਾਰੁਣਿਕਤਾਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਗੁਣੇਸੂਪਾਦੇਯਾਮਾਤ੍ਮਨੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਜ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ||੪-੧੦||
Adhikarana 4 (11) · Śloka 11
ਜ੍ਵਰੋ ਵਿਕਾਰੋ ਰੋਗਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਤਙ੍ਕ ਏਵ ਚ| ਏਕੋਰ੍ਥੋ ਨਾਮਪਰ੍ਯਾਯੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰਭਿਧੀਯਤੇ||੧੧||
ज्वरो विकारो रोगश्च व्याधिरातङ्क एव च| एकोऽर्थो नामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते||११||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰੋ ਵਿਕਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਗ੍ਰਨ੍ਥਾਸੂਚਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਂ ਵਤ੍ਤਮੇਵ, ਤਥਾਪਿ ਪੁਨਃਪ੍ਰਕਰਣਵਸ਼ਾਦਭਿਧਾਨਮਿਤਿ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਦੋਸ ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵਾਧਿਕਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਮ੍| ਵਿਕਾਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਰੋਗਾਭਿਧਾਯਿਨਃ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਦਿਹ ਜ੍ਵਰ ਏਵ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ- ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਭੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਭੋਜਨਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ਼ਬ੍ਦ ਆਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਜ੍ਵਰਾਦਿਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧੇਯਰੂਪਾ ਵਿਵਤਿਃ ‘ਜ੍ਵਰੋ ਵਿਕਾਰਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨਾਪਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਸ਼ਙ੍ਕਾ| ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੇ, ਤੇਨ ਏਕੋਰ੍ਥੋ ਨਾਮ ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੋ ਰੋਗਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਏਕਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਿਨੋ ਭਿਨ੍ਨਜਾਤੀਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ; ਕਿਂਵਾ, ਨਾਮਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਤਿ ਨਾਮਰੂਪੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ; ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਮਾਣੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਤਃ ਪਰ੍ਯਾਯੋਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਮਾਣੋਪਿ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਆਯੁਸਿ ਨਿਤ੍ਯਗਾਨੁਬਨ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪੌ ਪਰ੍ਯਾਯਾਵੁਕ੍ਤੌ||੧੧||
Adhikarana 5 (12) · Śloka 12
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਃ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਃ| ਦੇਹਿਨਂ ਨ ਹਿ ਨਿਰ੍ਦੋਸਂ ਜ੍ਵਰਃ ਸਮੁਪਸੇਵਤੇ||੧੨||
तस्य प्रकृतिरुद्दिष्टा दोषाः शारीरमानसाः| देहिनं न हि निर्दोषं ज्वरः समुपसेवते||१२||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਤਥਾ ਯਤ੍ਕਾਰਣਮਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਕਾਰਣਰੂਪਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਮਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟੇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦਭਿਹਿਤਾ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਦੇਹਿਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਦੇਹਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਰੀਰਵਾਨ੍ ਪੁਰੁਸੋਭਿਪ੍ਰੇਤੋ ਨ ਕੇਵਲ ਆਤ੍ਮਾ, ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ‘ਸਮੁਪਸੇਵਤੇ’ ਇਤਿ ਭਾਸਯਾ ਭੂਤਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਵੇਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਵਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯ ਏਵ- ‘ਜ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਃ||੧੨||
Adhikarana 6 (13) · Śloka 14
ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਮੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਮਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਯਮਾਤ੍ਮਕਾਃ| ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਨਣਾਂ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤਾਂ ਸ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ||੧੩|| ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ, ...|੧੪|
क्षयस्तमो ज्वरः पाप्मा मृत्युश्चोक्ता यमात्मकाः| पञ्चत्वप्रत्ययान्नॄणां क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा||१३|| इत्यस्य प्रकृतिः प्रोक्ता, ...|१४|
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਭਾਵਰੂਪਾਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਕਤਿਮਾਹ- ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਹਕ੍ਸਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਃ, ਮੋਹਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਮਃ, ਪਾਪਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਪ੍ਮਾ, ਮਤ੍ਯੁਕਾਰਣਤ੍ਵਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰ ਏਵੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਚ ‘ਉਕ੍ਤਾਃ’ ਇਤਿ ਤਥਾ ‘ਯਮਾਤ੍ਮਕਾਃ’ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਜ੍ਵਰੇ ਕ੍ਸਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਧਰ੍ਮਭੇਦਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਮਾਤ੍ਮਕਾ ਇਤਿ ਯਮਸ੍ਵਰੂਪਾਃ; ਯਮੋ ਹਿ ਯਥਾ ਮਾਰਕਃ, ਤਥਾਮੀ ਮਾਰਕਾ ਇਤ੍ਯਤੋ ਯਮਾਤ੍ਮਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਾ ‘ਯਮਾਤ੍ਮਜਾਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ; ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਯਮਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤਸਮਾਨਕ੍ਰਿਯਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਿਞ੍ਚ ਕ੍ਸਯਾਦਯਃ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯਮਸ੍ਵਰੂਪਾ ਭਿਨ੍ਨਾ ਏਵ ਜ੍ਵਰਾਤ੍, ਇਹ ਤੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਯਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍ਤੇਪ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਮਤ੍ਯੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਤ੍ਯੁਸੂਚਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਨ ਮਤ੍ਯੁਰੇਵ ਮਤ੍ਯੁਕਰੋ ਭਵਤਿ| ਯਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਨਣਾਂ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤਾਂ ਸ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਮਣੇਤਿ| ਏਤੇਨ, ਯਥਾ ਯਮਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਕ੍ਸਯਾਦਯੋਪਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਣਾ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਮਾਰਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ, ਤਥਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ||੧੩||-
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
... ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਤ੍| ਨਿਦਾਨੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਚ੍ਚ ਦਾਰੁਣਾਤ੍||੧੪||
... प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात्| निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात्||१४||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਰਮਾਗਤਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮਾਵਿਰ੍ਭਾਵਃ| ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਦਿਤਿ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯੇ “ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤਿ ਤੁ ਕਤਯੁਗੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਾਂ ਸ੍ਮਾਰਯਤਿ| ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਦ੍ਦਾਰੁਣਾਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ, ਸਾ ਨਿਦਾਨੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ; “ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਕੋਪਪ੍ਰਭਵਃ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਨਿਦਾਨੇ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪਦੇਨ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਭਵਾ ਪ੍ਰਥਮਾ, ਪਰਿਗ੍ਰਹਪ੍ਰਭਵਾ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੪||
Adhikarana 8 (15-25) · Śloka 25
ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਹਿ ਯੁਗੇ ਸ਼ਰ੍ਵਮਕ੍ਰੋਧਵ੍ਰਤਮਾਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਦਿਵ੍ਯਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਵਰ੍ਸਾਣਾਮਸੁਰਾ ਅਭਿਦੁਦ੍ਰੁਵੁਃ||੧੫|| ਤਪੋਵਿਘ੍ਨਾਸ਼ਨਾਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਤਪੋਵਿਘ੍ਨਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ| ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸਮਰ੍ਥਸ਼੍ਚੋਪੇਕ੍ਸਾਂ ਚਕ੍ਰੇ ਦਕ੍ਸਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ||੧੬|| ਪੁਨਰ੍ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਂ ਭਾਗਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਦਕ੍ਸਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ| ਯਜ੍ਞੇ ਨ ਕਲ੍ਪਯਾਮਾਸ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਮਾਨਃ ਸੁਰੈਰਪਿ||੧੭|| ਚਃ ਪਸ਼ੁਪਤੇਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੈਵ੍ਯ ਆਹਤਯਸ਼੍ਚ ਯਾਃ| ਯਜ੍ਞਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦਾਸ੍ਤਾਭਿਰ੍ਹੀਨਂ ਚੈਵ ਸ ਇਸ੍ਟਵਾਨ੍||੧੮|| ਅਥੋਤ੍ਤੀਰ੍ਣਵ੍ਰਤੋ ਦੇਵੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਦਕ੍ਸਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਮ੍| ਰੁਦ੍ਰੋ ਰੌਦ੍ਰਂ ਪੁਰਸ੍ਕਤ੍ਯ ਭਾਵਮਾਤ੍ਮਵਿਦਾਤ੍ਮਨਃ||੧੯|| ਸਸ੍ਟ੍ਵਾ ਲਲਾਟੇ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵੈ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਤਾਨਸੁਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ| ਬਾਲਂ ਕ੍ਰੋਧਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਮਸਜਤ੍ ਸਤ੍ਰਨਾਸ਼ਨਮ੍||੨੦|| ਤਤੋ ਯਜ੍ਞਃ ਸ ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤੋ ਵ੍ਯਥਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵੌਕਸਃ| ਦਾਹਵ੍ਯਥਾਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਭੂਤਗਣਾ ਦਿਸ਼ਃ||੨੧|| ਅਥੇਸ਼੍ਵਰਂ ਦੇਵਗਣਃ ਸਹ ਸਪ੍ਤਰ੍ਸਿਭਿਰ੍ਵਿਭੁਮ੍| ਤਮਗ੍ਭਿਰਸ੍ਤੁਵਨ੍ ਯਾਵਚ੍ਛੈਵੇ ਭਾਵੇ ਸ਼ਿਵਃ ਸ੍ਥਿਤਃ||੨੨|| ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਿਵਾਯ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕਤਾਞ੍ਜਲਿਃ| ਭਿਯਾ ਭਸ੍ਮਪ੍ਰਹਰਣਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਨਵਲੋਚਨਃ||੨੩|| ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲਾਕੁਲੋ ਰੌਦ੍ਰੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਙ੍ਘੋਦਰਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਕ੍ਰੋਧਾਗ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਦੇਵਮਹਂ ਕਿਂ ਕਰਵਾਣਿ ਤੇ||੨੪|| ਤਮੁਵਾਚੇਸ਼੍ਵਰਃ ਕ੍ਰੋਧਂ ਜ੍ਵਰੋ ਲੋਕੇ ਭਵਿਸ੍ਯਸਿ| ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਧਨੇ ਚ ਤ੍ਵਮਪਚਾਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚ||੨੫||
द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम्| दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः||१५|| तपोविघ्नाशनाः कर्तुं तपोविघ्नं महात्मनः| पश्यन् समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः||१६|| पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः| यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि||१७|| ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्य आहतयश्च याः| यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान्||१८|| अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम्| रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावमात्मविदात्मनः||१९|| सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वै दग्ध्वा तानसुरान् प्रभुः| बालं क्रोधाग्निसन्तप्तमसृजत् सत्रनाशनम्||२०|| ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः| दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः||२१|| अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम्| तमृग्भिरस्तुवन् यावच्छैवे भावे शिवः स्थितः||२२|| शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः| भिया भस्मप्रहरणस्त्रिशिरा नवलोचनः||२३|| ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात्| क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते||२४|| तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि| जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च||२५||
🔊 Audio coming soon
ਯਤਸ਼੍ਚ ਪਰਿਗ੍ਰਹਭਵਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਤਰੋਕ੍ਤਂ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਭਵਤ੍ਵਂ ਚ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਤੋ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪੋਦ੍ਭਵਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਨਾ ਕ੍ਰੋਧਂ ਚਰ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ ਤਦਕ੍ਰੋਧਵ੍ਰਤਮ੍| ਤਪੋਵਿਘ੍ਨਾਸ਼ਨਾਃ ਤਪੋਵਿਘ੍ਨੋਪਜੀਵਿਨਃ| ਧ੍ਰੁਵਮਿਤਿ ਅਵਸ਼੍ਯਦੇਯਮ੍| ਸਤ੍ਰਨਾਸ਼ਨਮਿਤਿ ਯਜ੍ਞਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਸ਼ੈਵੇ ਇਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣਕਰੇ| ਅਪਚਾਰਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਸੇਵਾਸੁ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਤ੍ਯਯੁਗੇਪਿ ਜਨ੍ਮਮਰਣਯੋਰ੍ਮੋਹਰੂਪਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਯੁਗੇਪਿ ਜਨ੍ਮਰਣਯੋਰ੍ਭਵਨਂ ਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤੇਨ, ਯੋ ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਧਨੇ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸ ਇਦਾਨੀਮਪਚਾਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਭਵਿਸ੍ਯਸੀਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ਸਤ੍ਯਯੁਗੇ ਚ ਜਨ੍ਮਮਰਣਯੋਰ੍ਮੋਹਰੂਪਜ੍ਵਰੋ ਨਿਸ੍ਕਲ੍ਮਸਾਣਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਨਾਸੀਦੇਵੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਕਲ੍ਯਾਣਕਰਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਿਪੀਡਾਕਰਜ੍ਵਰਵਿਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮੇਵਾਧਰ੍ਮਪ੍ਰਭਾਵਾਦਵਸ਼੍ਯੋਪਭੋਗ੍ਯਾਂ ਪੀਡਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੧੫-੨੫||
Adhikarana 9 (26) · Śloka 27
ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਾਰੁਚਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਹਦਿ ਵ੍ਯਥਾ| ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵੋ, ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਧਨੇ ਚ ਮਹਤ੍ਤਮਃ||੨੬|| ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ|੨੭|
सन्तापः सारुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दो हृदि व्यथा| ज्वरप्रभावो, जन्मादौ निधने च महत्तमः||२६|| प्रकृतिश्च प्रवृत्तिश्च प्रभावश्च प्रदर्शितः|२७|
🔊 Audio coming soon
ਸਨ੍ਤਾਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਮਾਹ| ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚਾਨੌਪਾਧਿਕਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਯਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਰੋਗਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਤਤੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਤੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇਨੁਸ੍ਣਰੂਪਸ੍ਤਾਪੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਧਨੇ ਚ ਮਹਤ੍ਤਮੋਰੂਪਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਕਰਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ, ‘ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਤੁ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕਤਃ, ਅਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ ਤ੍ਵਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਰਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਰ੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਸਮਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਕਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੬||-
Adhikarana 10 (27) · Śloka 27
ਨਿਦਾਨੇ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ||੨੭||
निदाने कारणान्यष्टौ पूर्वोक्तानि विभागशः||२७||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਦਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਾਰਣਮਾਹ| ਅਸ੍ਟੌ ਕਾਰਣਾਨੀਤਿ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕਵਾਤਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾ “ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਹੇਤੂਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਚ ਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾ ਆਗਨ੍ਤੋਃ ਕਾਰਣਂ ਤਤ੍ਰ ਕਣ੍ਠਰਵੇਣੈਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਤਾਦੀਨੇਵ ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ “ਇਹ ਖਲ੍ਵਸ੍ਟਾਭ੍ਯਃ ਕਾਰਣੇਭ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਾਰਣਾਨੀਤਿ ਪਦੇਨ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ; ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੁ ਬੀਜਭੂਤਾ ਅਵ੍ਯਵਹਿਤਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਸ੍ਤੁ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਕਾਰਣਭੂਤਾ ਨ ਜ੍ਵਰਕਾਰਣਾਨੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਹੇਤੁਭੂਤਾਨਾਮਿਹਾਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਜ੍ਵਰੇ ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰਤ੍ਵੇਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਯਥਾ- ਯਾਗਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਚ ਕਾਰਣਂ ਰੋਗਾਣਾਂ- ਵ੍ਯਵਹਿਤਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਂ ਚ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਏਵ| ‘ਨਿਦਾਨੇ’ ਇਤਿ ਪਦੇਨੈਵ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨੀਤਿ ਪਦਮਿਹ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੨੭||
Adhikarana 11 (28-29) · Śloka 29
ਆਲਸ੍ਯਂ ਨਯਨੇ ਸਾਸ੍ਰੇ ਜਮ੍ਭਣਂ ਗੌਰਵਂ ਕ੍ਰਮਃ| ਜ੍ਵਲਨਾਤਪਵਾਯ੍ਵਮ੍ਬੁਭਕ੍ਤਿਦ੍ਵੇਸਾਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤੌ||੨੮|| ਅਵਿਪਾਕਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯੇ ਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਬਲਵਰ੍ਣਯੋਃ| ਸ਼ੀਲਵੈਕਤਮਲ੍ਪਂ ਚ ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਗ੍ਰਜਮ੍||੨੯||
आलस्यं नयने सास्रे जृम्भणं गौरवं क्रमः| ज्वलनातपवाय्वम्बुभक्तिद्वेषावनिश्चितौ||२८|| अविपाकास्यवैरस्ये हानिश्च बलवर्णयोः| शीलवैकृतमल्पं च ज्वरलक्षणमग्रजम्||२९||
🔊 Audio coming soon
ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨੇਪਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਪ੍ਰਕਰਣਵਸ਼ਾਦ੍ਯਨਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਿ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਆਲਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੮-੨੯||
Adhikarana 12 (30) · Śloka 30
ਕੇਵਲਂ ਸਮਨਸ੍ਕਂ ਚ ਜ੍ਵਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਂ, ਬਲਕਾਲਸ੍ਤੁ ਨਿਦਾਨੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ||੩੦||
केवलं समनस्कं च ज्वराधिष्ठानमुच्यते| शरीरं, बलकालस्तु निदाने सम्प्रदर्शितः||३०||
🔊 Audio coming soon
ਕੇਵਲਮਿਤਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ, ਤੇਨ ਬਾਹ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਯਵਰੋਧਃ| ਅਨੇਨ ਦੇਹਮਨਸੀ ਅਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਂ ਜ੍ਵਰੇਣ ਤਪ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਬਲਸ੍ਯਾਭਿਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਭ੍ਯਾਗਮਨਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਵਾ ਕਾਲੋ ਬਲਕਾਲਃ, ਸ ਚ ਨਿਦਾਨੇ “ਦਿਵਸਾਨ੍ਤੇ ਘਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਜਰਣਾਨ੍ਤੇ ਵਾ ਜ੍ਵਰਾਗਮਨਮਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤਃ||੩੦||
Adhikarana 13 (31) · Śloka 31
ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਦੇਹਮਾਨਸਃ| ਜ੍ਵਰੇਣਾਵਿਸ਼ਤਾ ਭੂਤਂ ਨ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਤਪ੍ਯਤੇ||੩੧||
ज्वरप्रत्यात्मिकं लिङ्गं सन्तापो देहमानसः| ज्वरेणाविशता भूतं न हि किञ्चिन्न तप्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ| ਆਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਇਹ ਸਨ੍ਤਾਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪੀਡਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਸਾ ਚ ਦੇਹਵਿਸ਼ੇਸਣਾਭਿਧਾਨਾਤ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣੈਵ ਭਵਤਿ, ਮਨਸਿ ਤੁ ਤਥਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਦੇਹਗੁਣਗਹੀਤੇਸੁ ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾ “ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵੇ ਸਨ੍ਤਾਪੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਕਾਰ੍ਯਤਯੋਕ੍ਤਃ, ਇਹ ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਭਵਤਿ, ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਜ੍ਵਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰੇਣ ਭੂਤਮਾਵਿਸ਼ਤਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਦਿ ਨ ਤਪ੍ਯਤੇ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਪ੍ਯਤ ਏਵ, ਤਤੋ ਜ੍ਵਰਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਤਯਾ ਜ੍ਵਰਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਗਜਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਕੂਟਪਾਕਲਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯੇਸੁ ਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਰੂਪਾ ਵੇਦਨਾ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ਅਤ੍ਰ ਦੇਹਸਨ੍ਤਾਪੌ ਮਿਲਿਤੌ ਵਾ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਵਾ ਜ੍ਵਰਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵੇਤਾਂ; ਨ ਤਾਵਤ੍ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ, ਤਥਾ ਹਿ ਸਤਿ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ਜ੍ਵਰੇ ਦੇਹਸਨ੍ਤਾਪ ਏਵ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ਜ੍ਵਰੇ ਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਨਯੋਰ੍ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਨ੍ਨਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਿਲਿਤਾਵੇਵ ਦੇਹਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਾਵਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍; ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਦੇਹਮਨਸ੍ਤਾਪੌ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਜ੍ਵਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰੇਣ ਭੂਤਮਾਵਿਸ਼ਤਾ ਨਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਰੀਰਂ ਮਨੋ ਵਾ ਨ ਤਪ੍ਯਤੇ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਪ੍ਯਤ ਏਵ; ਅਤੋ ਦੇਹਮਨਸ੍ਤਾਪਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੂਪਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਸੇ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਜ੍ਵਰਭੇਦੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨੇ “ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਜਾਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਹੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਯ ਯਦ੍ਦੇਹਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਂ ਮਾਨਸਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਕਾਲਾਭਿਪ੍ਰਯੇਣ; ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰ ਉਭਯਾਤਾਪਕੋਪ੍ਯਨਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੋਭਯਤਾਪਿਤ੍ਵਧਰ੍ਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਦੇਹਮਨਸ੍ਤਾਪੀ, ਯਥਾ ਪ੍ਰਥਮਕ੍ਸਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮ੍, ਅਨਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਸਗੁਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ||੩੧||
Adhikarana 14 (32-35) · Śloka 35
ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਵਿਧਿਭੇਦੇਨ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਃ| ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਦਸ੍ਟਃ ਸੌਮ੍ਯਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨੇਯ ਏਵ ਵਾ||੩੨|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗੋ ਬਹਿਰ੍ਵੇਗੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਵੈਕਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯ ਏਵ ਚ||੩੩|| ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਦਸ੍ਟੋ ਦੋਸਕਾਲਬਲਾਬਲਾਤ੍| ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ||੩੪|| ਪੁਨਰਾਸ਼੍ਰਯਭੇਦੇਨ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਪ੍ਤਧਾ ਮਤਃ| ਭਿਨ੍ਨਃ ਕਾਰਣਭੇਦੇਨ ਪੁਨਰਸ੍ਟਵਿਧੋ ਜ੍ਵਰਃ||੩੫||
द्विविधो विधिभेदेन ज्वरः शारीरमानसः| पुनश्च द्विविधो दृष्टः सौम्यश्चाग्नेय एव वा||३२|| अन्तर्वेगो बहिर्वेगो द्विविधः पुनरुच्यते| प्राकृतो वैकृतश्चैव साध्यश्चासाध्य एव च||३३|| पुनः पञ्चविधो दृष्टो दोषकालबलाबलात्| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||३४|| पुनराश्रयभेदेन धातूनां सप्तधा मतः| भिन्नः कारणभेदेन पुनरष्टविधो ज्वरः||३५||
🔊 Audio coming soon
ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਧਿਭੇਦਮਾਹ| ਏਤੇ ਚ ਭੇਦਾ ਵਿਵਰਣੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਭਵਿਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਸੌਮ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੀਤਕਾਰਣਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਸੋਮਦੇਵਤਾਕਃ, ਆਗ੍ਨੇਯੋਪ੍ਯੁਸ੍ਣਕਾਰਣਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਨਿਦੇਵਤਾਕਃ| ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਦਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਪਞ੍ਚਵਿਧੇਨ ਭੇਦੇਨ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ, ਯਤਃ “ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਦਸ੍ਟਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਜ੍ਵਰਃ” ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਕੇਵਲਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਨ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਤਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਨਿਯਮੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਯੇ ਕਾਲਾਨਿਯਤਾਸ੍ਤੇ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਭਿਨ੍ਨਾ ਏਵ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਕਾਲਬਲਾਬਲਾਦ੍ਯੇ ਜ੍ਵਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਪਞ੍ਚਦ੍ਵਿਧਾ ਏਵੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਕਾਲਬਲਾਬਲਾਦਿਤਿ ਦੋਸਕਤਾਤ੍ ਕਾਲਬਲਾਬਲਾਤ੍; ਕਾਲਬਲਾਬਲੇ ਜ੍ਵਰਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਪ੍ਰਕਰ੍ਸੌ| ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਬਲਵਤਾ ਦੋਸੇਣ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਕਾਲੋ ਨਿਯਮ੍ਯਤੇ, ਸਤਤਕੇ ਤੁ ਸਨ੍ਤਤਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਹੀਨਬਲੇਨ ਦੋਸੇਣਾਬਲੋ ਜ੍ਵਰਕਾਲਃ, ਸ ਹ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵਿਕਾਲੇਨਾਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਪਕੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਯਮੇਵ ਸਤਤਕਜ੍ਵਰਕਾਲੋ ਹੀਨਬਲਕਾਲਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ; ਏਵਮਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਦਿਜ੍ਵਰਕਾਲੋਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ | ਕਿਂਵਾ, ਦੋਸਕਾਲੋ ਦੁਸ੍ਟਿਕਾਲੋ ਜ੍ਵਰਕਾਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਪ੍ਰਕਰ੍ਸਨਿਯਮਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਏਵ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਦੋਸਸ਼੍ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਦੋਸਕਾਲੌ, ਤਯੋਰ੍ਬਲਾਬਲਾਦਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਬਲਾਤ੍ ਕਾਲਬਲਾਚ੍ਚ ਸਨ੍ਤਤੋ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕਾਲਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰ੍ਦੋਸਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਹਿ ਸਨ੍ਤਤਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਦੋਸਕਾਲਬਲਤ੍ਵਮਬਲਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਵਰਣਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤਂ; ਤਥਾ ਦੋਸਸ੍ਯਾਬਲਤ੍ਵਂ ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤਯਾ ਸਤਤਕਾਦਿਸੁ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਵੇਗਵਿਗਮੇ ਚ ਸਤਤਕਾਦੌ ਕਾਲਸ੍ਯਾਬਲਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਦੋਸਕਾਲਬਲਾਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਪਞ੍ਚਜ੍ਵਰਨਿਯਮੋ ਦੁਰ੍ਘਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਾਭਿਧਾਨੇਨ ‘ਦੋਸਬਲਾਬਲਕਾਲਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍| ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਾਵਿਤਿ ਸਮਾਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਰਾਗਨ੍ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਸਾਧਾਰਣਧਰ੍ਮਯੋਗਿਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੨-੩੫||
Adhikarana 15 (36) · Śloka 37
ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਜਾਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਹੇ, ਮਨਸਿ ਮਾਨਸਃ| ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਮਰਤਿਰ੍ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਮਨਸਸ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਮ੍||੩੬|| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਵੈਕਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਮ੍|੩੭|
शारीरो जायते पूर्वं देहे, मनसि मानसः| वैचित्त्यमरतिर्ग्लानिर्मनसस्तापलक्षणम्||३६|| इन्द्रियाणां च वैकृत्यं ज्ञेयं सन्तापलक्षणम्|३७|
🔊 Audio coming soon
‘ਪਥਗ੍ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚਾਕਤਿਮ੍’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯ ਕ੍ਰਮਾਗਤਮੁਤ੍ਤਰਂ- ਸ਼ਾਰੀਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਵਚਨਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਜ੍ਵਰੋ ਮਨਸ੍ਯਪਿ ਭਵਤਿ, ਏਵਂ ਮਾਨਸੋ ਮਨਸ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਾਨਨ੍ਤਰਂ ਦੇਹੇਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਦੇਹਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਂ, ਤਥਾਪਿ ਯੋ ਦੇਹਾਸ਼੍ਰਯੀ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ਼ਰੀਰਦੋਸੇਣ ਬਲਵਤਾ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਤਦ੍ਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਯੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ; ਏਵਂ ਮਾਨਸੋਪਿ ਮਾਨਸਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਯੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਭੇਦੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਾਧੁ| ਨਨੁ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ, ਮਾਨਸਸ੍ਯ ਤੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਥਂ ਸਨ੍ਤਾਪਃ, ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਾਦਯੋ ਮਾਨਸਸਨ੍ਤਾਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਪਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪੀਡਾਵਚਨਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਨਸ੍ਤਾਪਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ‘ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪੀ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਪੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਸ੍ਤਂ ਚ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਕਤ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ, ਤਚ੍ਚਾਰ੍ਥਾਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਯਨੁਮੇਯਮ੍||੩੬||-
Adhikarana 16 (37) · Śloka 38
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਕਃ||੩੭|| ਇਚ੍ਛਤ੍ਯੁਭਯਮੇਤਤ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਃ|੩੮|
वातपित्तात्मकः शीतमुष्णं वातकफात्मकः||३७|| इच्छत्युभयमेतत्तु ज्वरो व्यामिश्रलक्षणः|३८|
🔊 Audio coming soon
ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਭੇਦਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਵਰਣਂ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਾਰਣਕਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕੇਵਲਵਾਤਾਰਬ੍ਧਃ, ਤਥਾ ਕੇਵਲਕਫਾਰਬ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਣਤਯਾ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਸ੍ਣਮਿਚ੍ਛਤਿ, ਤਥਾ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਕੋਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਕੇਵਲਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੋਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਦਨੁਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ, ਤੇਨੇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼ੀਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਚੋਸ੍ਣੇਨ ਕਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਰੁਪਪਨ੍ਨਾਯਾਮਾਗ੍ਨੇਯਤਾਯਾਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ| ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਚੇਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸਂਯੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵਿਪਰੀਤਾਨੁਕਾਰੀ ਦਸ੍ਟਃ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਕਫਸਂਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਪਰੀਤਮਰ੍ਥਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਉਸ੍ਣਂ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਕ ਇਤਿ; ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਸ੍ਣਮਿਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਉਕ੍ਤਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸਲਕ੍ਸਣਜ੍ਵਰਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਃ ਕਫਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ਼੍ਚ, ਸ ਚੋਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਯਾ ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਰਾਸ਼ਿਦ੍ਵਯਾਤਿਰਿਕ੍ਤ ਏਵ ਜ੍ਵਰਃ; ਯਥਾ- ਅਙ੍ਗੁਲੀਦ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਏਵਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵੇਪਿ ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਜ੍ਵਰ ਇਚ੍ਛਤੀਤਿ ਵਚਨਂ ਜ੍ਵਰਯੁਕ੍ਤਪੁਰੁਸੇਚ੍ਛਾਯਾ ਜ੍ਵਰੇ ਉਪਚਾਰਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੩੭||-
Adhikarana 17 (38) · Śloka 39
ਯੋਗਵਾਹਃ ਪਰਂ ਵਾਯੁਃ ਸਂਯੋਗਾਦੁਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍||੩੮|| ਦਾਹਕਤ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਸ਼ੀਤਕਤ੍ ਸੋਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍|੩੯|
योगवाहः परं वायुः संयोगादुभयार्थकृत्||३८|| दाहकृत्तेजसा युक्तः, शीतकृत् सोमसंश्रयात्|३९|
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾਮੁਪਪਾਦਯਿਤੁਂ ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤਾਮਾਹ- ਯੋਗਵਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਗਾਦ੍ਯੋਗਿਨੋ ਗੁਣਂ ਵਹਤੀਤਿ ਯੋਗਵਾਹਃ| ਪਰਮਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਸਂਯੋਗਾਦਿਤਿ ਉਸ੍ਣੇਨ ਸ਼ੀਤੇਨ ਚ ਸਂਯੋਗਾਤ੍| ਉਭਯਾਰ੍ਥਕਦਿਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਿਹ ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀ| ਏਤਦੇਵ ਵਿਭਜਤੇ- ਦਾਹਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਪਿਤ੍ਤੇਨ’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਤ੍ ‘ਤੇਜਸਾ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਬਾਹ੍ਯੇਨਾਪ੍ਯਾਤਪਾਦਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਦਾਹਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮਰ੍ਥਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਸੂਚਯਤਿ| ਸ਼ੀਤਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਯਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ ਸੋਮਰੂਪਕਫਪਾਨੀਯਾਦਿਯੋਗਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੩੮||-
Adhikarana 18 (39-41) · Śloka 41
ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋਧਿਕਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਭ੍ਰਮਃ||੩੯|| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਮਸ੍ਵੇਦੋ ਦੋਸਵਰ੍ਚੋਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੪੦|| ਸਨ੍ਤਾਪੋਭ੍ਯਧਿਕੋ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍| ਬਹਿਰ੍ਵੇਗਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਚ||੪੧||
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||३९|| सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः| अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत्||४०|| सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम्| बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च||४१||
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਬਹਿਰ੍ਵੇਗਵਿਵਰਣਮ੍||੩੯-੪੧||
Adhikarana 19 (42-46) · Śloka 47
ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਃ| ਉਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣੇਨ ਸਂਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਕੁਪ੍ਯਤਿ||੪੨|| ਚਿਤਃ ਸ਼ੀਤੇ ਕਫਸ਼੍ਚੈਵਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ| ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਮ੍ਲਵਿਪਾਕਾਭਿਰਦ੍ਭਿਰੋਸਧਿਭਿਸ੍ਤਥਾ||੪੩|| ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤੇਜਸਾ| ਜ੍ਵਰਂ ਸਞ੍ਜਨਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਬਲਃ ਕਫਃ||੪੪|| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮ੍| ਅਦ੍ਭਿਰੋਸਧਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਮਧੁਰਾਭਿਸ਼੍ਚਿਤਃ ਕਫਃ||੪੫|| ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਤਪ੍ਤਃ ਸ ਵਸਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ||੪੬|| ਆਦਾਨਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨੁ|੪੭|
प्राकृतः सुखसाध्यस्तु वसन्तशरदुद्भवः| उष्णमुष्णेन संवृद्धं पित्तं शरदि कुप्यति||४२|| चितः शीते कफश्चैवं वसन्ते समुदीर्यते| वर्षास्वम्लविपाकाभिरद्भिरोषधिभिस्तथा||४३|| सञ्चितं पित्तमुद्रिक्तं शरद्यादित्यतेजसा| ज्वरं सञ्जनयत्याशु तस्य चानुबलः कफः||४४|| प्रकृत्यैव विसर्गस्य तत्र नानशनाद्भयम्| अद्भिरोषधिभिश्चैव मधुराभिश्चितः कफः||४५|| हेमन्ते, सूर्यसन्तप्तः स वसन्ते प्रकुप्यति| वसन्ते श्लेष्मणा तस्माज्ज्वरः समुपजायते||४६|| आदानमध्ये तस्यापि वातपित्तं भवेदनु|४७|
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਾਕਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਕਰਣੇਨ ਪ੍ਰਾਕਤਵੈਕਤਵਿਵਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਰੇਹ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ , ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਾਚ੍ਚ ਦੋਸਾਦੁਦ੍ਭੂਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਕਤ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਜ੍ਵਰਃ” ਇਤਿ| ਏਵਮਪਿ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਕਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਨ੍ਨਿਸੇਧਾਯਾਹ- ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵ ਇਤਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ| ਤੇਨ, ਯ ਏਵ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਃ ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸ ਏਵੇਹ ਪ੍ਰਾਕਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਰ੍ਸਾਕਾਲਭਵਵਾਤਿਕਸ੍ਤੁ ਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ, ਤੇਨ ਨਾਸੌ ਪ੍ਰਾਕਤ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਕਤਵੈਕਤਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਹਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਬੋਧਪ੍ਰਯੋਜਨਕਃ ; ਤਦ੍ਯਦਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਪਿ ਵਾਤਜੇ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕਿਂ ਪ੍ਰਾਕਤਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ| ਯਤਸ਼੍ਚ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਾਵੇਵ ਪ੍ਰਾਕਤੌ, ਤੇਨ ਤਯੋਰੇਵ ‘ਉਸ੍ਣਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਵਿਵਰਣਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ ਨ ਵਾਤਿਕਸ੍ਯੇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਾਵੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਕਾਮੌ, ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ| ਦਿਨੇ, ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੋਃ ਪ੍ਰਾਕਤੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵੈਕਤਃ” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਸਨ੍ਤਜਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਵ੍ਯਾਖ੍ਯਯਾ ‘ਉਸ੍ਣਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ| ਉਸ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤਂ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸ਼ਰਦ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣੇਨਾਤਪੇਨ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ਼ੀਤੇ ਇਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ| ਉਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਭਾਸ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ ਯਦਿ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਮ੍ਲਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮੋਸਧੀਨਾਂ, ਤਦਾ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਹਿਤਵਿਪਾਕਸ੍ਯਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਵਸ਼ੇਨਾਮ੍ਲਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ | ਮੈਵਂ, ਯਥਾ ਨਿਸ੍ਠਾਪਾਕੇਨ ਯਨ੍ਮਧੁਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਦ੍ਯਥਾਵਸ੍ਥਿਕੇਨ ਪਾਕੇਨਾਮ੍ਲਂ ਭਵਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਰਂ ਤੁ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਯਾਮ੍ਲਭਾਵਤਃ” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਕਾਲਮਹਿਮ੍ਨਾਮ੍ਲਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਮਪਿ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ; ਏਵਂ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਯਨ੍ਮਧੁਰਪਾਕਿਤ੍ਵਮੋਸਧੀਨਾਂ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦਾਹਨਿਮਿਤ੍ਤਮੋਸਧੀਨਾਮਮ੍ਲਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਿਦਹਤ੍ਯਨ੍ਨਂ........| ਤਦਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਏਵਮਪਿ ਤੈਰ੍ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਮਧੁਰਪਾਕਿਤ੍ਵਂ ਨੋਕ੍ਤਮੇਵ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਮਹਿਮ੍ਨੈਵ ਪਾਕਾਨ੍ਤਰਮੋਸਧੀਨਾਂ ਸਾਧੁ| ਆਸ਼੍ਵਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਜਨਯਤਿ| ਅਨੁਬਲ ਇਤਿ ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਃ ਕਫੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਙ੍ਘਨੀਯਤਾਮਾਹ- ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਵਿਸਰ੍ਗਰੂਪਕਾਲਜਯਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਸੌਮ੍ਯਾਦਿਰੂਪਯਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਹਿ ਸੌਮ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ , ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸਾਃ ਤੇਨ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜ੍ਵਰ ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਲਙ੍ਘਨਾਰ੍ਹੋ ਲਙ੍ਘਨੀਯ ਏਵ| ਕਿਂਵਾ, ‘ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਤਦਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਜ੍ਵਰਕਾਰਣੇਨ ਕਫਪਿਤ੍ਤਰੂਪੇਣ ਲਙ੍ਘਨਹੇਤੁਨਾ, ਤਥਾ ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਕਾਲਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨੇ ਭਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵੇ ਧਾਤੂ ਸਹੇਤੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਮਹਤ੍” ਇਤਿ| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਚਿਤਃ ਕਫੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ, ਯਤੋ ਦੋਸਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਆਦਾਨਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨ੍ਵਿਤਿ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਸਨ੍ਤਜਕਫਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਵਿਤਿ ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤਾਦੌ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਂ, ਅਨ੍ਤੇ ਤੁ ਪ੍ਰਬਲਂ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਸ਼ਰਦ੍ਯਪਿ ਕਫੋ ਭਵਤਿ||੪੨-੪੬||-
Adhikarana 20 (47) · Śloka 48
ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਦੋਸਬਲਾਬਲਮ੍||੪੭|| ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਦ੍ਵਾਞ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਯੇਤ੍|੪੮|
आदावन्ते च मध्ये च बुद्ध्वा दोषबलाबलम्||४७|| शरद्वसन्तयोर्विद्वाञ्ज्वरस्य प्रतिकारयेत्|४८|
🔊 Audio coming soon
ਤਦੇਤਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰਾਦੌ ਮਧ੍ਯੇ ਚਾਨ੍ਤੇ ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਦੋਸਬਲਾਬਲਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤਿ ਯੋਜਨਾ||੪੭||-
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਜ੍ਵਰਃ||੪੮|| ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਨਿਲਜੋ ਦੁਃਖਃ ਕਾਲੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਵੈਕਤਃ| ਹੇਤਵੋ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ||੪੯||
कालप्रकृतिमुद्दिश्य निर्दिष्टः प्राकृतो ज्वरः||४८|| प्रायेणानिलजो दुःखः कालेष्वन्येषु वैकृतः| हेतवो विविधास्तस्य निदाने सम्प्रदर्शिताः||४९||
🔊 Audio coming soon
ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਜ੍ਵਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤ ਜ੍ਵਰਬੋਧਿਕਾ ਪਰਿਭਾਸਾ| ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਮਿਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਦੋਸਮ੍; ਉਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯੇਤਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯੀਕਤ੍ਯ| ਨਨ੍ਵੇਵਮਪਿ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਨਾ ਵਾਤੇਨ ਕਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਨਿਲਜੋ ਦੁਃਖ ਇਤਿ; ਅਨਿਲਜੋ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਸਮਾਨੋਪਿ ਦੁਃਖੋ ਭਵਤਿ, ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਤੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿ ਪਥ੍ਯਂ, ਤਚ੍ਚ ਵਾਯੋਰਪਥ੍ਯਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਃਖਤ੍ਵੇਨ ਨ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵਂ ਵਾਤਿਕਸ੍ਯ; ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵੇਪਿ ਯਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਸ ਏਵ ਪ੍ਰਾਕਤ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਏਵਂ ਤਾਵਤ੍ ਸਰ੍ਵੋ ਵਾਤਜੋ ਵੈਕਤਃ, ਤਥਾ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਕਾਲਭਵਃ | ਕਫਜਸ੍ਤਥਾ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋਪਿ ਵੈਕਤ ਏਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਾਲੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਵੈਕਤ ਇਤਿ; ‘ਕਫਜਃ ਪਿਤ੍ਤਜੋ ਵਾ ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਥ ਵੈਕਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕੋ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਹੇਤਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੇ ਵਾਤਜੋਪਿ ਪ੍ਰਾਕਤਃ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ, ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਤਥਾ ਚ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ- “ਪ੍ਰਾਕਤਸ਼੍ਚਾਨਿਲੋਦ੍ਭਵਃ” (ਵਾ. ਨਿ.ਅ.੨) ਇਤਿ ਕਤਮਿਤਿ||੪੮-੪੯||
Adhikarana 22 (50) · Śloka 50
ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਜ੍ਵਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋਨੁਪਦ੍ਰਵਃ|੫੦|
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः|५०|
🔊 Audio coming soon
ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਜ੍ਵਰਵਿਵਰਣਮ੍| ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨ ਪਠਿਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾ ਇਹ ਜ੍ਞੇਯਾਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਉਪਦ੍ਰਵਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਰੋਗੋਤ੍ਤਰਕਾਲਜੋ ਰੋਗਾਸ਼੍ਰਯੋ ਰੋਗ ਏਵ ਸ੍ਥੂਲੋਣੁਰ੍ਵਾ, ਰੋਗਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਸਞ੍ਜ੍ਞਃ” (ਚਿ.ਅ.੨੧) ਇਤਿ; ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚ- “ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਤਸ੍ਣਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਙ੍ਗਭੇਦਾਰੋਚਕਾਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਟ੍ਕਤਾ ਚੇਤਿ ਦਸ਼ੋਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਮੁਪਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ|੫੦|
Adhikarana 23 (50) · Śloka 51
ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਜਾਤੋ ਬਲਿਭਿਰ੍ਬਹੁਲਕ੍ਸਣਃ||੫੦|| ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਕਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਾਸ਼ਨਃ|੫੧|
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः||५०|| ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः|५१|
🔊 Audio coming soon
ਨਨੁ ਬਲਿਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਜਾਤੋ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣ ਏਵ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ‘ਬਹੁਲਕ੍ਸਣਃ’ ਇਤਿ ਪਦੇਨ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਬਲਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦੋਸਹੇਤਵੋ ਯਥੋਕ੍ਤਦੋਸਗੁਣਾ ਅਪਿ ਨ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣਂ ਰੋਗਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਭਾਵਾਚ੍ਚ ਨ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਏਕਂ ਦ੍ਵੌ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਵਾਪਿ ਦੇਹੇ ਧਾਤ੍ਵਾਦਿਯੋਗਤਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਕਾਰਾਂਸ੍ਤੁ ਕੁਪਿਤਾਃ ਪਵਨਾਦਯਃ” ਇਤਿ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰ ਏਵ||੫੦||-
Adhikarana 24 (51) · Śloka 52
ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਾ ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ||੫੧|| ਸਪ੍ਰਲਾਪਭ੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਹਨ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰੋ ਨਰਮ੍|੫੨|
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा द्वादशाहात्तथैव च||५१|| सप्रलापभ्रमश्वासस्तीक्ष्णो हन्याज्ज्वरो नरम्|५२|
🔊 Audio coming soon
ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਃ ਸਪ੍ਰਲਾਪਭ੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਹਨ੍ਤਿ, ਏਵਙ੍ਗੁਣ ਏਵ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਦਸ਼ਾਹਾਤ੍, ਤਥੈਵਙ੍ਗੁਣ ਏਵ ਕਫਜੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਮ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਮਿਤਿ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯਰ੍ਵਾਗਪਿ ਪਰੇਣ ਵਾ ਹਨਨਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਸਪ੍ਰਲਾਪਃ, ਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਸਭ੍ਰਮਃ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਸਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੫੧||-
Adhikarana 25 (52) · Śloka 53
ਜ੍ਵਰਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸ਼ੂਨਸ੍ਯ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕਃ||੫੨|| ਅਸਾਧ੍ਯੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਯਸ਼੍ਚ ਕੇਸ਼ਸੀਮਨ੍ਤਕਜ੍ਜ੍ਵਰਃ|੫੩|
ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||५२|| असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः|५३|
🔊 Audio coming soon
ਗਮ੍ਭੀਰਃ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਃ; ਕਿਂਵਾ, ਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਸ੍ਥਃ | ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕਃ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧੀ; ਕਿਂਵਾ ਦੀਰ੍ਘਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਮਰਣਰੂਪਾਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕਃ||੫੨||-
Adhikarana 26 (53-60) · Śloka 61
ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਰ੍ਵਿਸਤਾ ਦੋਸਾ ਗੁਰਵੋ ਰਸਵਾਹਿਭਿਃ||੫੩|| ਸਰ੍ਵਦੇਹਾਨੁਗਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਤਮ੍| ਦਸ਼ਾਹਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਂ ਵਾ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਵਾ ਸੁਦੁਃਸਹਃ||੫੪|| ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ| ਕਾਲਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰ੍ਦੋਸਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਹਿ ਸਨ੍ਤਤਮ੍||੫੫|| ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕੁਰੁਤੇ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਃ ਸੁਦੁਃਸਹਃ| ਯਥਾ ਧਾਤੂਂਸ੍ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀਸਂ ਚਾਨਿਲਾਦਯਃ||੫੬|| ਯੁਗਪਚ੍ਚਾਨੁਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਯਮਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਤੇ ਜ੍ਵਰੇ| ਸ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾਪ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾ ਰਸਾਦੀਨਾਮਸ਼ੇਸਤਃ||੫੭|| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ| ਯਦਾ ਤੁ ਨਾਤਿਸ਼ੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਵਾ ਸ਼ੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ||੫੮|| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਤੇ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਤਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਸ੍ਤਦਾ| ਵਿਸਰ੍ਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਕਤ੍ਵਾ ਦਿਵਸੇਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੯|| ਦੁਰ੍ਲਭੋਪਸ਼ਮਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਂ ਵੈਦ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਾਮੇਤ੍ਤੁ ਸਨ੍ਤਤਮ੍ ||੬੦|| ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਵਿਧੌ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਗਪਤਰ੍ਪਣੈਃ|੬੧|
स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः||५३|| सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्| दशाहं द्वादशाहं वा सप्ताहं वा सुदुःसहः||५४|| स शीघ्रं शीघ्रकारित्वात् प्रशमं याति हन्ति वा| कालदूष्यप्रकृतिभिर्दोषस्तुल्यो हि सन्ततम्||५५|| निष्प्रत्यनीकः कुरुते तस्माज्ज्ञेयः सुदुःसहः| यथा धातूंस्तथा मूत्रं पुरीषं चानिलादयः||५६|| युगपच्चानुपद्यन्ते नियमात् सन्तते ज्वरे| स शुद्ध्या वाऽप्यशुद्ध्या वा रसादीनामशेषतः||५७|| सप्ताहादिषु कालेषु प्रशमं याति हन्ति वा| यदा तु नातिशुध्यन्ति न वा शुध्यन्ति सर्वशः||५८|| द्वादशैते समुद्दिष्टाः सन्ततस्याश्रयास्तदा| विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसेऽव्यक्तलक्षणम्||५९|| दुर्लभोपशमः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते| इति बुद्ध्वा ज्वरं वैद्य उपक्रामेत्तु सन्ततम् ||६०|| क्रियाक्रमविधौ युक्तः प्रायः प्रागपतर्पणैः|६१|
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਭੇਦਮਾਹ| ਗੁਰਵ ਇਤਿ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਦਸ਼ਾਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦਸ਼ਾਹਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ| ਸੁਦੁਃਸਹਃ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਤਿ ਦਸ਼ਾਹਾਦਯ ਏਵ ਪ੍ਰਭੂਤਤਰਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਦਸ਼ਾਹਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲੋਤ੍ਤਰਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ- “ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦਸ਼ਦਿਵਸ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹ- ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍| ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾਸ਼ੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਧਾਤੁਮਲਪਾਕਾਤ੍” ਇਤਿ| ਤਥਾ “ਦਸ਼-ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਸਪ੍ਤਾਹੈਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਾਧਿਕਃ| ਦਗ੍ਧ੍ਵੋਸ੍ਮਣਾ ਧਾਤੁਮਲਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾ ਜ੍ਵਰਃ” ਇਤਿ| ਹਨਨਮੋਚਨਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਰਸਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਕਸ੍ਮਾਦੇਵਮਯਂ ਦੁਃਸਹਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰੀ ਚ ਸਨ੍ਤਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਃ ਵਰ੍ਸਾਦਿਃ, ਦੂਸ੍ਯਃ ਰਸਾਦਿਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਕਾ| ਨਨੁ ਕਾਲਾਦਿਤੁਲ੍ਯਤਾ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਦੇਵ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਵਸਨ੍ਤੇ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੌ, ਮੇਦਸਿ ਦੂਸ੍ਯੇ, ਕਫੋ ਦੋਸਃ; ਏਵਂ ਸ਼ਰਦਿ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍; ਇਤਰੇਸਾਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਾਦਿਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਾਪਮ੍; ਅਤਸ੍ਤਤ੍ਕਤਸਨ੍ਤਤਃ ਕਥਂ ਭਵਤੁ, ਸਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਉਚ੍ਯਤੇ- ਤੁਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ ਯਤ੍ ‘ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਕਾਲਾਦ੍ਯਨੁਗੁਣਤਾਮੇਵ ਕਾਲਾਦਿਤੁਲ੍ਯਤਾਂ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ | ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਚਾਸਮਾਨਾਨਾਮਪਿ ਬਲਵਤਾ ਦੋਸੇਣ ਪਰਿਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਪਾਰ੍ਥਕਰਣਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯੇਨਾਨੁਗੁਣਤੈਵ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਬਲਵਤੋ ਰਾਜ੍ਞੋ ਹਦਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾ ਅਪਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰਾਜਾਨੋਨੁਗੁਣਾ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਰਬ੍ਧ ਏਵਾਸ੍ਮਨ੍ਮਤੇ ਸਨ੍ਤਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਯਤਰਂ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਅਤ੍ਰੈਕੇ ‘ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਃ ਸੁਦੁਃਸਹਃ’ ਇਤ੍ਯਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਯਥਾ ਧਾਤੂਨ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਇਤਸ਼੍ਚ ‘ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਗਪਤਰ੍ਪਣੈਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ‘ਰਕ੍ਤਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਤਤਕਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ- ‘ਸੁਦੁਃਸਹਃ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸਤਤਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਲਕ੍ਸਣੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਨੁ ‘ਯਥਾ ਧਾਤੂਨ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਂ, ਤਤਃ ਪੁਨਰਾਚਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮਤੇਨਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਦਿਜ੍ਵਰਤ੍ਰਯਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਪਾਠਕ੍ਰਮੇ ‘ਯਥਾ ਧਾਤੂਨ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਤਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਾਦਿਕ੍ਰਮਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਧਾਤੂਨਿਤਿ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਸਪ੍ਤਕਮ੍| ਰਸਦੁਸ੍ਟ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਸਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ| ਯਥੇਤਿ ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਗੁਰੁਤ੍ਵਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਨਾ| ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਏਕਕਾਲਮ੍| ਨਿਯਮਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਧਾਤ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਦੋਸਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਸਨ੍ਤਤਃ; ਯਦਾ ਸਰ੍ਵੇ ਰਸਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਸੁ, ਯਦਾ ਰਸਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਯਦਾ ਸ੍ਤੋਕਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਦਾ ਕਾ ਵਿਧੇਤ੍ਯਾਹ- ਯਦਾ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਤਿਸ਼ੁਧ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਨਾਤਿਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਾਵਸ਼ੇਸਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਵਾ ਸ਼ੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ ਇਤਿ ਰਸਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਕਤਿਚਿਚ੍ਛੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਕਤਿਚਿਚ੍ਚਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਤਿ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀਸਂ ਚ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਚੇਹ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਗਮਨੇਨ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਸਨ੍ਤਤਸ੍ਯੈਕਦੋਸਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਮੇਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਗਮਿਤਿ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ; ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਸ੍ਯ ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਸਰ੍ਗਮ੍; ਏਤੇਨ, ਤਦਾਪਿ ਜ੍ਵਰੋ ਲੀਨੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਪਰਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤਦਨੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਦਿਨਾਦਾਰਭ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਤੋ ਦੁਰ੍ਲਭੋਪਸ਼ਮੋ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਭਿਸ਼੍ਚ ਧਾਤ੍ਵਾਦਿਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵ-ਦਸ਼ਾਹਾਦਿਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਧਰ੍ਮੈਃ ਸਨ੍ਤਤੋ ਭਿਨ੍ਨ ਏਵ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੇਭ੍ਯਃ ਕਾਲਾਨਿਯਮੇਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਦਿਨੇਸੁ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦੇਨਾਨੁਸਕ੍ਤੇਭ੍ਯਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਤ ਏਵਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੁਰ੍ਬਲਕਾਰਣਃ| ਏਕਦੋਸੋ ਦ੍ਵਿਦੋਸੋ ਵਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਦ੍ਰਵਲਕ੍ਸਣਃ|| ਅਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਸੋਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯ ਏਵੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ||੫੩-੬੦||-
Adhikarana 27 (61-62) · Śloka 62
ਰਕ੍ਤਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੋਸਃ ਸਤਤਕਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||੬੧|| ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਲਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਸਤਤਕੋ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲਾਵਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੬੨||
रक्तधात्वाश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम्||६१|| सप्रत्यनीकः कुरुते कालवृद्धिक्षयात्मकम्| अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते||६२||
🔊 Audio coming soon
ਸਤਤਕਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਰਕ੍ਤਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਤਤਕੋ ਰਕ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਮਾਂਸਾਦਿਧਾਤੁਮਪ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕ ਇਤਿ ਕਾਲਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਤਮਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ| ਕਾਲਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਕਾਲੇ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੋਚਿਤੇ ਕਾਲੇ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਕਾਲਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਾ| ਤੇਨ , ਦੋਸਾਨੁਗੁਣੇ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ, ਦੋਸਾਨੁਗੁਣਕਾਲਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇ ਚ ਕਾਲੇ ਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਤਮਾਦ੍ਬਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮਪਿ ਦੋਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿ ਮਹਿਮ੍ਨਾ ਹਿ ਕਾਲਭਾਵਿਤ੍ਵਨਿਯਮੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੬੧-੬੨||
Adhikarana 28 (63-67) · Śloka 67
ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਵਾਨ੍ਯਤਮਾਦ੍ਬਲਮ੍| ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਂ ਜ੍ਵਰਂ ਦੋਸੋ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਮੇਦੋਵਹਾਃ ਸਿਰਾਃ||੬੩|| ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਜਨਯਤ੍ਯੇਕਕਾਲਮਹਰ੍ਨਿਸ਼ਿ| ਦੋਸੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ||੬੪|| ਗਤਿਰ੍ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰ੍ਦੋਸਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਥਾ ਪਰੈਃ| ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਪਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||੬੫|| ਮਾਂਸਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਨੁਗਤੋ ਜਨਯੇਤ੍ਤੁ ਤਤੀਯਕਮ੍| ਸਂਸ਼੍ਰਿਤੋ ਮੇਦਸੋ ਮਾਰ੍ਗਂ ਦੋਸਸ਼੍ਚਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਮ੍ ||੬੬|| ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਃ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਦਿਨਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਤਤੀਯਕਃ| ਦਿਨਦ੍ਵਯਂ ਯੋ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ ਸ ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ||੬੭||
कालप्रकृतिदूष्याणां प्राप्यैवान्यतमाद्बलम्| अन्येद्युष्कं ज्वरं दोषो रुद्ध्वा मेदोवहाः सिराः||६३|| सप्रत्यनीको जनयत्येककालमहर्निशि| दोषोऽस्थिमज्जगः कुर्यात्तृतीयकचतुर्थकौ||६४|| गतिर्द्व्येकान्तराऽन्येद्युर्दोषस्योक्ताऽन्यथा परैः| अन्येद्युष्कं ज्वरं कुर्यादपि संश्रित्य शोणितम्||६५|| मांसस्रोतांस्यनुगतो जनयेत्तु तृतीयकम्| संश्रितो मेदसो मार्गं दोषश्चापि चतुर्थकम् ||६६|| अन्येद्युष्कः प्रतिदिनं दिनं हित्वा तृतीयकः| दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः||६७||
🔊 Audio coming soon
ਮੇਦੋਵਹਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇਦੋਵਹਨਾਡੀਰੋਧਾਦੇਵ ਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੋਧਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਰ੍ਗਗਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤਵਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੫) ਇਤਿ| ‘ਮਾਂਸਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਨੁਸਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਲਕ੍ਸਣਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟਿਰਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਯੇ ਤੁ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਰ੍ਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਦ੍ਦੂਸ੍ਯਾਵਰੋਧਃ| ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਸਞ੍ਜ੍ਞਯੈਵ ਤਤੀਯਦਿਨਚਤੁਰ੍ਥਦਿਨਭਾਵਿਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੬੩-੬੭||
Adhikarana 29 (68-69) · Śloka 69
ਅਧਿਸ਼ੇਤੇ ਯਥਾ ਭੂਮਿਂ ਬੀਜਂ ਕਾਲੇ ਚ ਰੋਹਤਿ| ਅਧਿਸ਼ੇਤੇ ਤਥਾ ਧਾਤੁਂ ਦੋਸਃ ਕਾਲੇ ਚ ਕੁਪ੍ਯਤਿ||੬੮|| ਸ ਵਦ੍ਧਿਂ ਬਲਕਾਲਂ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਤਤੀਯਕਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਥਕਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਬਲਕ੍ਸਯਾਤ੍||੬੯||
अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले च रोहति| अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति||६८|| स वृद्धिं बलकालं च प्राप्य दोषस्तृतीयकम्| चतुर्थकं च कुरुते प्रत्यनीकबलक्षयात्||६९||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਵਿਚ੍ਛੇਦਾਭ੍ਯਾਗਮੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਅਧਿਸ਼ੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਿਸ਼ੇਤੇ ਇਤਿ ਅਧਿਸ੍ਠਾਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਧਾਤੁਮਿਤਿ ਸਤਤਕਾਦਿਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪਠਿਤਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤੁਮ੍| ਕਾਲੇ ਇਤਿ ਸ੍ਵਕਾਲੇ| ਯਦਿ ਸ੍ਵਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ ਦੋਸਃ, ਤਦਾ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਃ ਕਿਮਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮਦਿਨੇਪਿ ਦੋਸਾਨੁਗੁਣੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦਿਕਾਲੇ ਨ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ ਵਦ੍ਧਿਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਮਪੇਕ੍ਸਤੇ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਦ੍ਧਿਮਪ੍ਯਪੇਕ੍ਸਤੇ ਤਤੀਯਕਾਦਿਕਰਣੇ ਦੋਸਃ; ਸਾ ਚ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤੀਯਕੇ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣ, ਚਤੁਰ੍ਥਕੇ ਚਤੁਰਹੇਣੈਵ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਸ੍ਯ ਕਾਲਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੇਰ੍ਦੋਸਵਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਬਲਕ੍ਸਯਃ; ਤੇਨ ਦੋਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬੮-੬੯||
Adhikarana 30 (70) · Śloka 70
ਕਤ੍ਵਾ ਵੇਗਂ ਗਤਬਲਾਃ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਪੁਨਰ੍ਵਿਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਯਨ੍ਤਿ ਨਰਂ ਮਲਾਃ||੭੦||
कृत्वा वेगं गतबलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिताः| पुनर्विवृद्धाः स्वे काले ज्वरयन्ति नरं मलाः||७०||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਸਤਤਕਾਦੌ ਯਥਾ ਵਦ੍ਧੋ ਦੋਸੋ ਜ੍ਵਰਵੇਗਂ ਜਨਯਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਯਥੋਪਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾਹ- ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤਤਕਾਦੌ ਦੋਸਾ ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਗਤਬਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਗਤਬਲਾਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਰਕ੍ਤਾਦੌ ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪੁਨਸ੍ਤ ਏਵ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਯਨ੍ਤਿ||੭੦||
Adhikarana 31 (71-72) · Śloka 72
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਾਹੀ ਪਸ੍ਠਾਦ੍ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਕਃ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਛਿਰੋਗ੍ਰਾਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤੀਯਕਃ||੭੧|| ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਵਰਃ| ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤੋਨਿਲਸਮ੍ਭਵਃ||੭੨||
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः| वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः||७१|| चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः| जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः||७२||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਮਾਹ- ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ੍ਠਮਭੀਤਿ ਪਸ੍ਠਾਤ੍, ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਾਹੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ, ਪਸ੍ਠਾਦਿਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਪਞ੍ਚਮੀ, ਤੇਨ ਪਸ੍ਠਮਧਿਸ੍ਠਾਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਜਙ੍ਘਯੋਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪੀਡਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਰਧਾਨਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ਪਿਤ੍ਤਗਧ੍ਰਸੀਵਦ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵਾਨਭਿਧਾਨਾਦਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਹਾਰੀਤੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਪਥਕ੍ਪ੍ਰਭਾਵਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਾਭ੍ਯੁਪਗਮਵਿਰੋਧੀ ||੭੧-੭੨||
Adhikarana 32 (73) · Śloka 73
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰ ਏਵਾਨ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਧਾਤੁਰੇਕੈਕੋ ਦ੍ਵਿਧਾਤੁਸ੍ਥਃ ਕਰੋਤਿ ਯਮ੍||੭੩||
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः| त्रिविधो धातुरेकैको द्विधातुस्थः करोति यम्||७३||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮਧ੍ਯੇ ਅਹਨੀ ਜ੍ਵਰਯਤ੍ਯਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਯੋ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਸ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਤ੍ਵੇਨ ਚਤੁਰ੍ਥਕਗ੍ਰਹਣਗਹੀਤ ਏਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਧਾਤੁਰਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਃ| ਦ੍ਵਿਧਾਤੁਸ੍ਥ ਇਤਿ ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਃ| ਅਯਂ ਚ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰ ਇਵੇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਰਰੂਪਵਿਸਮਜ੍ਵਰ ਏਵੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍- “ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਭਯਗਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਹ੍ਯਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤਿ” ਇਤਿ||੭੩||
Adhikarana 33 (74) · Śloka 74
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਦਸ੍ਟਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਯੋ ਭੂਯਾਨ੍ ਸ ਦੋਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||੭੪||
प्रायशः सन्निपातेन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः| सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः||७४||
🔊 Audio coming soon
ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਸਂਯੁਕ੍ਤਪਞ੍ਚਵਿਧਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਮਾਨਂ ਧਰ੍ਮਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਤਤਕਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੇਸਾਂ ਤਰ੍ਹਿ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕੇ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਤ੍ਵਾਦਿ, ਤਤ੍ ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ - ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਯੋ ਭੂਯਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਯਤ ‘ਆਗਨ੍ਤੁਰਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰ’ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਭੂਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਪਿ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਾਵੁਕ੍ਤ੍ਵਾਭਿਹਿਤਂ- “ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਪ੍ਯਧਿਕਦੋਸਲਬ੍ਧਾਖ੍ਯਾਃ” ਇਤਿ| ਏਤੇ ਪਞ੍ਚਾਪਿ ਜ੍ਵਰਾਃ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਮਤਾਃ| ਤਥਾਹਿ- ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ ਵਿਸਮ(ਵੇਗ)ਕਾਲਤ੍ਵੇਨ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਵਿਸਮੋ ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲੋਨੁਸਙ੍ਗਵਾਨ੍” (ਵਾ. ਨਿ.ਅ.੨) ਇਤਿ| ਸਨ੍ਤਤੇ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਵਿਸਰ੍ਗੇਣ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਹੇ ਪੁਨਰਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਕਾਲੇਵੈਸਮ੍ਯਮਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਸੋਪਿ ਵਿਸਮ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਸਨ੍ਤਤਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਤਤਕਾਦੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਨਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਯਤਃ ਸਨ੍ਤਤੇ ਕਾਲਵੈਸਮ੍ਯਂ ਤਾਦਸ਼ਂ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਖਰਨਾਦੇਨ- “ਜ੍ਵਰਾਃ ਪਞ੍ਚ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤਤਕਾਦਯਃ| ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਃ” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ- ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਾਵੇਵ ਵਿਸਮੌ, ਵਿਸਮਾਣਾਂ ਚਿਰੇਣੋਤ੍ਪਾਦਾਤ੍; ਯਦਾਹ ਦਾਰੁਵਾਹਃ- “ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਰਾਸ੍ਯੇਸੁ ਦੂਰਦੂਰਤਰੇਸੁ ਚ| ਦੋਸੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਸ਼ਨੈਰਲ੍ਪਂ ਚਿਰੇਣ ਯਤ੍|| ਯਾਤਿ ਦੇਹਂ ਨ ਵਾ()ਸ਼ੇਸਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਰਮੋਯਂ ਤੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਨ੍ਤਾਪੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਜ੍ਵਰੇ” ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੭੪||
Adhikarana 34 (75-83) · Śloka 83
ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਦੋਸਾਣਾਂ ਮਨਸਸ਼੍ਚ ਬਲਾਬਲਾਤ੍| ਕਾਲਮਰ੍ਥਵਸ਼ਾਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਂ ਤਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ||੭੫|| ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਦੈਨ੍ਯਮੁਦ੍ਵੇਗਃ ਸਦਨਂ ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕੌ| ਰਸਸ੍ਥਿਤੇ ਬਹਿਸ੍ਤਾਪਃ ਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਵਿਜਮ੍ਭਣਮ੍||੭੬|| ਰਕ੍ਤੋਸ੍ਣਾਃ ਪਿਡਕਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਮੁਹੁਃ| ਦਾਹਰਾਗਭ੍ਰਮਮਦਪ੍ਰਲਾਪਾ ਰਕ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤੇ||੭੭|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ ਸਤਣ੍ਮੋਹਃ ਸਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸਸ੍ਟਵਿਟ੍ਕਤਾ| ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪੋ ਜ੍ਵਰੇ ਮਾਂਸਸ੍ਥਿਤੇ ਭਵੇਤ੍||੭੮|| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾ ਪਿਪਾਸਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਮ੍ਯਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ| ਸ੍ਵਗਨ੍ਧਸ੍ਯਾਸਹਤ੍ਵਂ ਚ ਮੇਦਃਸ੍ਥੇ ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਰੋਚਕੌ||੭੯|| ਵਿਰੇਕਵਮਨੇ ਚੋਭੇ ਸਾਸ੍ਥਿਭੇਦਂ ਪ੍ਰਕੂਜਨਮ੍| ਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਗਤੇ ਜ੍ਵਰੇ||੮੦|| ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤਥਾ ਕਾਸਸ੍ਤਮਸਸ਼੍ਚਾਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਦਾਹੋਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਮਜ੍ਜਗੇ||੮੧|| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨਗਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੋਕ੍ਸਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼੍ਯ ਚ| ਪ੍ਰਾਣਂ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸੋਮੈਸ਼੍ਚ ਸਾਰ੍ਧਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸੌ ਵਿਭੁਃ||੮੨|| ਰਸਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮੇਦੋਮਾਂਸਗਤਸ਼੍ਚ ਯਃ| ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥੋ ਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ||੮੩||
ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात्| कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते||७५|| गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ| रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम्||७६|| रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः| दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते||७७|| अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता| दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत्||७८|| स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः| स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ||७९|| विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम्| विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे||८०|| हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम्| मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहोऽन्तश्चैव मज्जगे||८१|| शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च| प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः||८२|| रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः| अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिद्ध्यति||८३||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰ ਏਵ ਯਥਾ ਸਤਤਕਾਦਿਰੂਪੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਸਤਤਕਾਦਯਃ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਰੂਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਦਾਹ- ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਬਲਾਦਿਤਿ ਮਨੋਨ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਬਲਂ ਚਾਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲਮ੍| ਅਰ੍ਥਵਸ਼ਾਦਿਤਿ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਤ੍| ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਬਲਾਤ੍ਤਥਾ ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਬਲਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਂ ਤਂ ਸਤਤਾਦਿਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਤੁਬਲਾਦ੍ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਃ ਸਤਤਕੋ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲਜਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਂ ਸ਼ਰਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਦਿਰੂਪੋ ਭਵਤਿ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਬਲਾਬਲਾਬਲਾਤ੍ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ- ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇਸ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰੇਸੁ ਵਾਤਿਕਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕੋ ਜਾਤੋ ਯਃ ਸ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਨ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਰੂਕ੍ਸਾਣਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਬਲਵਾਨ੍ ਤਤੀਯਕਾਦਿਰੂਪੋ ਭਵਤਿ, ਤਥੋਕ੍ਤਦਿਨੇਸ੍ਵੇਵ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ ਸਤਤਕੋ ਜਾਤਃ ਸ਼ੇਸਦਿਨੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਸੁ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਦਿਰੂਪੋ ਭਵਤਿ| ਦੋਸਬਲਾਬਲਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਹੇਤੁਸੇਵਾਭੂਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਪਰਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਵ| ਮਨੋਬਲਾਤ੍ ਸਤਤਜ੍ਵਰੀ ਮਨੋਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਦਿਜ੍ਵਰਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ; ਮਨੋਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦ੍ਭਯਾਦਿਨਾ ਚਤੁਰ੍ਥਕਾਦਿਜ੍ਵਰੀ ਤਤਿਯਕਾਦਿਜ੍ਵਰਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ| ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਜ੍ਜ੍ਵਰਪਰਾਵਤ੍ਤੌ ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣਾ ਦੁਃਖਜ੍ਵਰਪਰਾਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯੋ ਯਃ ਸੁਖਃ ਸ ਭਵਤਿ; ਪਾਪਕਰ੍ਮਣਾ ਤੁ ਦੁਃਖਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੭੫-੮੩||
Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 89
ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵਮਸ੍ਟਵਿਧੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਸਮਾਸੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਸਤਃ ਸ਼ਣੁ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੮੪|| ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਭੇਦੋ ਦਾਹੋ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸੋ ਵਮਥੁਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਭ੍ਰਮੋਰੁਚਿਃ||੮੫|| ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ੋਤਿਵਾਗ੍ਜਮ੍ਭਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ| ਸ਼ੀਤਕੋ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਚ ਰੁਕ੍||੮੬|| ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਕਾਸਃ ਸ੍ਵੇਦਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਮਧ੍ਯਵੇਗਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ||੮੭|| ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਮੋਹਃ ਕਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੮੮|| ਲਿਪ੍ਤਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ| ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ...|੮੯|
हेतुभिर्लक्षणैश्चोक्तः पूर्वमष्टविधो ज्वरः| समासेनोपदिष्टस्य व्यासतः शृणु लक्षणम्||८४|| शिरोरुक् पर्वणां भेदो दाहो रोम्णां प्रहर्षणम्| कण्ठास्यशोषो वमथुस्तृष्णा मूर्च्छा भ्रमोऽरुचिः||८५|| स्वप्ननाशोऽतिवाग्जृम्भा वातपित्तज्वराकृतिः| शीतको गौरवं तन्द्रा स्तैमित्यं पर्वणां च रुक्||८६|| शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम्| सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः||८७|| मुहुर्दाहो मुहुः शीतं स्वेदस्तम्भो मुहुर्मुहुः| मोहः कासोऽरुचिस्तृष्णा श्लेष्मपित्तप्रवर्तनम्||८८|| लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः| इत्येते द्वन्द्वजाः प्रोक्ताः ...|८९|
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਜ੍ਵਰਾਕਤੌ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਾਹ- ਹੇਤੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤਵੋਪਿ ਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਗਮਕਤ੍ਵੇਨਾਕਤਿਰੂਪਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਹੇਤੁਕਥਨਮਪਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਦਪ੍ਯੁਚਿਤਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਨਿਦਾਨੇ| ਸਮਾਸੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਤਿ ਯੇ ਨਿਦਾਨੇ ਦ੍ਵਾਨ੍ਦ੍ਵਿਕਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਾਗਨ੍ਤਵਃ ਸਮਾਸੇਨੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੇਸਾਮਿਹ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ਣ੍ਵਿਤਿ; ਯੇ ਪੁਨਰੇਕਦੋਸਜਨ੍ਯਾ ਵਾਤਜ੍ਵਰਾਦਯਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨੋਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਨੇਹ ਪੁਨਰ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਭ੍ਰਮਃ ਯੇਨ ਚਕ੍ਰਸ੍ਥਿਤਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਕਿਂਵਾ ਭ੍ਰਮਃ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਃ| ਸ਼ੀਤਕਃ ਸ਼ੀਤਤਾ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਿਤਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਵਗੁਣ੍ਠਿਤਤ੍ਵਮਿਵ| ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਮਧ੍ਯਵੇਗ ਇਤਿ ਨਾਤਿਤੀਵ੍ਰਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਤਿ ਸ੍ਵੇਦਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੮੪-੮੮||-
Adhikarana 36 (89-108) · Śloka 109
... ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਉਚ੍ਯਤੇ||੮੯|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਯ ਹਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍ਸੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵੈ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍||੯੦|| ਭ੍ਰਮਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਰੁਕ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਕਫੇ ਜ੍ਵਰੇ||੯੧|| ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਪਿਪਾਸਾਦਾਹਰੁਗ੍ਵ੍ਯਥਾਃ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਰੇ ਵਿਦੁਃ||੯੨|| ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੋਹੋਸ੍ਥਿਵੇਦਨਾ| ਮਨ੍ਦਵਾਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣੇ||੯੩|| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਨੁਗੇ ਤਸ੍ਣਾ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ||੯੪|| ਰਕ੍ਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਾ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਡ੍ ਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਗਰੀਯਸਿ||੯੫|| ਆਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਦਾਹਵਮ੍ਯਰਤਿਭ੍ਰਮੈਃ| ਕਫੋਲ੍ਬਣਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਸੇਨ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੯੬|| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾ ਛਰ੍ਦਿਰਾਲਸ੍ਯਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍| ਹੀਨਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍||੯੭|| ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਭ੍ਰਮੋਰੁਚਿਃ| ਹੀਨਵਾਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍||੯੮|| ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵੇਪਥੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕੌ| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਧਿਕੇ||੯੯|| ਸ਼ੀਤਕੋ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਵਿਦੁਃ||੧੦੦|| ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋਤਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍| ਕਫਹੀਨੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍||੧੦੧|| ਵਰ੍ਚੋਭੇਦੋਗ੍ਨਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ| ਕਫਹੀਨੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਵਿਦੁਃ||੧੦੨|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਕ੍ਸਣੇ ਦਾਹਃ ਕ੍ਸਣੇ ਸ਼ੀਤਮਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ||੧੦੩|| ਸਾਸ੍ਰਾਵੇ ਕਲੁਸੇ ਰਕ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨੇ ਚਾਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ | ਸਸ੍ਵਨੌ ਸਰੁਜੌ ਕਰ੍ਣੌ ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ੂਕੈਰਿਵਾਵਤਃ||੧੦੪|| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ| ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਪਰਮ੍||੧੦੫|| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫੇਨੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਚ| ਸ਼ਿਰਸੋ ਲੋਠਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋ ਹਦਿ ਵ੍ਯਥਾ||੧੦੬|| ਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਚਿਰਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਲ੍ਪਸ਼ਃ| ਕਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਣ੍ਠਕੂਜਨਮ੍||੧੦੭|| ਕੋਠਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪਾਕੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮੁਦਰਸ੍ਯ ਚ||੧੦੮|| ਚਿਰਾਤ੍ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ|੧੦੯|
... सन्निपातज उच्यते||८९|| सन्निपातज्वरस्योर्ध्वं त्रयोदशविधस्य हि| प्राक्सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक्||९०|| भ्रमः पिपासा दाहश्च गौरवं शिरसोऽतिरुक्| वातपित्तोल्बणे विद्याल्लिङ्गं मन्दकफे ज्वरे||९१|| शैत्यं कासोऽरुचिस्तन्द्रापिपासादाहरुग्व्यथाः| वातश्लेष्मोल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्तावरे विदुः||९२|| छर्दिः शैत्यं मुहुर्दाहस्तृष्णा मोहोऽस्थिवेदना| मन्दवाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्तकफोल्बणे||९३|| सन्ध्यस्थिशिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः| वातोल्बणे स्याद् द्व्यनुगे तृष्णा कण्ठास्यशुष्कता||९४|| रक्तविण्मूत्रता दाहः स्वेदस्तृड् बलसङ्क्षयः| मूर्च्छा चेति त्रिदोषे स्याल्लिङ्गं पित्ते गरीयसि||९५|| आलस्यारुचिहृल्लासदाहवम्यरतिभ्रमैः| कफोल्बणं सन्निपातं तन्द्राकासेन चादिशेत्||९६|| प्रतिश्या छर्दिरालस्यं तन्द्राऽरुच्यग्निमार्दवम्| हीनवाते पित्तमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके मतम्||९७|| हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं दाहस्तृष्णा भ्रमोऽरुचिः| हीनवाते मध्यकफे लिङ्गं पित्ताधिके मतम्||९८|| शिरोरुग्वेपथुः श्वासः प्रलापश्छर्द्यरोचकौ| हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं स्यान्मारुताधिके||९९|| शीतको गौरवं तन्द्रा प्रलापोऽस्थिशिरोऽतिरुक्| हीनपित्ते वातमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके विदुः||१००|| श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुखशोषोऽतिपार्श्वरुक्| कफहीने पित्तमध्ये लिङ्गं वाताधिके मतम्||१०१|| वर्चोभेदोऽग्निदौर्बल्यं तृष्णा दाहोऽरुचिर्भ्रमः| कफहीने वातमध्ये लिङ्गं पित्ताधिके विदुः||१०२|| सन्निपातज्वरस्योर्ध्वमतो वक्ष्यामि लक्षणम्| क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा||१०३|| सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि दर्शने | सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः||१०४|| तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः| परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम्||१०५|| ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च| शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा||१०६|| स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः| कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम्||१०७|| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्| मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च||१०८|| चिरात् पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः|१०९|
🔊 Audio coming soon
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਧਿਕਵਾਚਿਨਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾਨ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਰ੍ਥ ਇਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਯਦਿਹ ਸਾਸ੍ਰਾਵਕਲੁਸਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨਲੋਚਨਤ੍ਵਾਦਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨ ਤਤ੍ ਪਥਗ੍ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੇਲਕੇ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧੇ ਜ੍ਵਰੇ ਸਂਯੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ ਭਵਤੀਤਿ| ਵਯਂ ਤੁ ਬ੍ਰੂਮਃ- ਯਦ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨਮਿਹ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਤਦਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮੇਲਕੇਨੋਪਪਨ੍ਨਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ‘ਕ੍ਸਣੇ ਦਾਹਃ ਕ੍ਸਣੇ ਸ਼ੀਤਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦਿਹਾਨਭਿਹਿਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਯਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਪਦਸ੍ਯ ਚਾਤਃ ਪਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨੇ ਇਤਿ ਅਤਿਕੁਟਿਲੇ| ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ ਦਗ੍ਧਵਤ੍ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਾ| ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਗੋਜਿਹ੍ਵਾਵਤ੍| ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਨਿਃਸਹਾਵਯਵਤਾ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਮੁਖੇਨ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਦ੍ਗਿਰਣਮ੍| ਸ਼ਿਰਸੋ ਲੋਠਨਮਿਤਿ ਇਤਸ੍ਤਤੋ ਨਯਨਮ੍| ਕਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦੋਸਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨ| ਪ੍ਰਤਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਕੋਠੋ ਭਾਲੁਕੀਯੇ- “ਵਰਟੀਦਸ੍ਟਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਂਲ੍ਲੋਹਿਤੋਸ੍ਰਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍| ਕ੍ਸਣਿਕੋਤ੍ਪਾਦਵਿਨਾਸ਼ਃ ‘ਕੋਠ’ ਇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ” ਇਤਿ| ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਦਵਚਨਤ੍ਵਮ੍, ਅਵਚਨਤਾ ਵਾ||੮੯-੧੦੮||-
Adhikarana 37 (109) · Śloka 110
ਦੋਸੇ ਵਿਬਦ੍ਧੇ ਨਸ੍ਟੇਗ੍ਨੌ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ||੧੦੯|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਤੋਨ੍ਯਥਾ|੧੧੦|
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः||१०९|| सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्त्वतोऽन्यथा|११०|
🔊 Audio coming soon
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਾਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਬਦ੍ਧੋਪਪਦਾਨ੍ਮਲੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਨਸ੍ਟੇਗ੍ਨਾਵਿਤਿ ਇਤਰਜ੍ਵਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾਧਿਕਤਯਾ ਨਸ੍ਟੇਗ੍ਨਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਬਲੀਯਾਂਸਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਦੁਃਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਂ” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਚ ਭਾਲੁਕਿਨਾ- “ਮਤ੍ਯੁਨਾ ਸਹ ਯੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਾ” ਇਤਿ||੧੦੯||-
Adhikarana 38 (110) · Śloka 111
ਨਿਦਾਨੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਪਥਗ੍ਜਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ||੧੧੦|| ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨਾਂ ਤਯਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍|੧੧੧|
निदाने त्रिविधा प्रोक्ता या पृथग्जज्वराकृतिः||११०|| संसर्गसन्निपातानां तया चोक्तं स्वलक्षणम्|१११|
🔊 Audio coming soon
ਨਿਦਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਨੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨੇ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ “ਤਤ੍ਰ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਤ੍ਵਾਦੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਤਯਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਤਯਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਯਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਥਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰੂਪਯਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੦||-
Adhikarana 39 (111-113) · Śloka 114
ਆਗਨ੍ਤੁਰਸ੍ਟਮੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ||੧੧੧|| ਅਭਿਘਾਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਭ੍ਯਾਮਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਤਃ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਲੋਸ੍ਟਕਸ਼ਾਕਾਸ੍ਠਮੁਸ੍ਟ੍ਯਰਤ੍ਨਿਤਲਦ੍ਵਿਜੈਃ||੧੧੨|| ਤਦ੍ਵਿਧੈਸ਼੍ਚ ਹਤੇ ਗਾਤ੍ਰੇ ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਦਭਿਘਾਤਜਃ| ਤਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਜੇ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂਸਯਨ੍||੧੧੩|| ਸਵ੍ਯਥਾਸ਼ੋਫਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਸਰੁਜਂ ਜ੍ਵਰਮ੍|੧੧੪|
आगन्तुरष्टमो यस्तु स निर्दिष्टश्चतुर्विधः||१११|| अभिघाताभिषङ्गाभ्यामभिचाराभिशापतः| शस्त्रलोष्टकशाकाष्ठमुष्ट्यरत्नितलद्विजैः||११२|| तद्विधैश्च हते गात्रे ज्वरः स्यादभिघातजः| तत्राभिघातजे वायुः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्||११३|| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं करोति सरुजं ज्वरम्|११४|
🔊 Audio coming soon
ਆਗਨ੍ਤੁਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਵਿਭਜਨ੍ਨਾਹ- ਆਗਨ੍ਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ਼ਾ ‘ਸਾਰ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਮੁਸ੍ਟਿਃ ‘ਕੀਲ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਹਤੇ ਅਭਿਹਤੇ| ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸਯਨ੍ ਮਾਂਸਾਦਿ ਚਾਲ੍ਪਂ ਦੂਸਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨੇਪਿ “ਤਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਜੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਨ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਹ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਿਃ, ਤਥਾ ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਮਨਾਗ੍ਦੁਸ੍ਟਿਃ ਸੂਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ||੧੧੧-੧੧੩||-
Adhikarana 40 (114-127) · Śloka 128
ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧੈਰਭਿਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ||੧੧੪|| ਸੋਭਿਸਙ੍ਗਾਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਯਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜਃ| ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ, ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ||੧੧੫|| ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੂਤਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਃ| ਭੂਤਾਧਿਕਾਰੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਦਸ੍ਟਵਿਧਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੧੬|| ਵਿਸਵਕ੍ਸਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸਸਮ੍ਭਵੈਃ| ਅਭਿਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯਾਹੁਰ੍ਜ੍ਵਰਮੇਕੇਭਿਸਙ੍ਗਜਮ੍||੧੧੭|| ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਵਿਸਘ੍ਨ੍ਯੈਵ ਸ ਸ਼ਮਂ ਲਭਤੇ ਨਰਃ| ਅਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੧੧੮|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋ ਘੋਰਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸੁਦੁਃਸਹਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੧੯|| ਚਿਤ੍ਤੋਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮਰ੍ਤਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਨੈਕਸ਼ਃ| ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਤ੍ਵਭਿਚਾਰਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ਾਪਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ||੧੨੦|| ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਨੁਮਾਨੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇਨ ਵਾ| ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦਭਿਚਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਾਪਸ੍ਯ ਚ ਤਦਾਤ੍ਮਕੇ||੧੨੧|| ਯਥਾਕਰ੍ਮਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਥਗ੍ਵਿਧਮ੍| ਧ੍ਯਾਨਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਬਹੁਲਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਮਜ੍ਵਰੇ ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੨੨|| ਸ਼ੋਕਜੇ ਬਾਸ੍ਪਬਹੁਲਂ ਤ੍ਰਾਸਪ੍ਰਾਯਂ ਭਯਜ੍ਵਰੇ| ਕ੍ਰੋਧਜੇ ਬਹੁਸਂਰਮ੍ਭਂ ਭੂਤਾਵੇਸ਼ੇ ਤ੍ਵਮਾਨੁਸਮ੍||੧੨੩|| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮੋਹਮਦਗ੍ਲਾਨਿਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਵਿਸਸਮ੍ਭਵੇ| ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਜਾਯਤੇ ਪੁਰਃ||੧੨੪|| ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਤੁ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦੇਸੁ ਕਾਮਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ| ਕਾਮਾਦਿਜਾਨਾਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਯਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍||੧੨੫|| ਕਾਮਾਦਿਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਮਨਸ੍ਯਭਿਹਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਾਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਨ ਤਥਾ ਬਲਮ੍||੧੨੬|| ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੇਹੋ ਯਾਵਨ੍ਨ ਦੂਸ੍ਯਤਿ| ਦੇਹੇ ਚਾਭਿਹ(ਦ੍ਰੁ)ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਨ ਤਥਾ ਬਲਮ੍||੧੨੭|| ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਾਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮਨੋ ਯਾਵਨ੍ਨ ਦੂਸ੍ਯਤਿ|੧੨੮|
कामशोकभयक्रोधैरभिषक्तस्य यो ज्वरः||११४|| सोऽभिषङ्गाज्वरो ज्ञेयो यश्च भूताभिषङ्गजः| कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः||११५|| भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः| भूताधिकारे व्याख्यातं तदष्टविधलक्षणम्||११६|| विषवृक्षानिलस्पर्शात्तथाऽन्यैर्विषसम्भवैः| अभिषक्तस्य चाप्याहुर्ज्वरमेकेऽभिषङ्गजम्||११७|| चिकित्सया विषघ्न्यैव स शमं लभते नरः| अभिचाराभिशापाभ्यां सिद्धानां यः प्रवर्तते||११८|| सन्निपातज्वरो घोरः स विज्ञेयः सुदुःसहः| सन्निपातज्वरस्योक्तं लिङ्गं यत्तस्य तत् स्मृतम्||११९|| चित्तोन्द्रियशरीराणामर्तयोऽन्याश्च नैकशः| प्रयोगं त्वभिचारस्य दृष्ट्वा शापस्य चैव हि||१२०|| स्वयं श्रुत्वाऽनुमानेन लक्ष्यते प्रशमेन वा| वैविध्यादभिचारस्य शापस्य च तदात्मके||१२१|| यथाकर्मप्रयोगेण लक्षणं स्यात् पृथग्विधम्| ध्याननिःश्वासबहुलं लिङ्गं कामज्वरे स्मृतम्||१२२|| शोकजे बाष्पबहुलं त्रासप्रायं भयज्वरे| क्रोधजे बहुसंरम्भं भूतावेशे त्वमानुषम्||१२३|| मूर्च्छामोहमदग्लानिभूयिष्ठं विषसम्भवे| केषाञ्चिदेषां लिङ्गानां सन्तापो जायते पुरः||१२४|| पश्चात्तुल्यं तु केषाञ्चिदेषु कामज्वरादिषु| कामादिजानामुद्दिष्टं ज्वराणां यद्विशेषणम्||१२५|| कामादिजानां रोगाणामन्येषामपि तत् स्मृतम्| मनस्यभिहते पूर्वं कामाद्यैर्न तथा बलम्||१२६|| ज्वरः प्राप्नोति वाताद्यैर्देहो यावन्न दूष्यति| देहे चाभिह(द्रु)ते पूर्वं वाताद्यैर्न तथा बलम्||१२७|| ज्वरः प्राप्नोति कामाद्यैर्मनो यावन्न दूष्यति|१२८|
🔊 Audio coming soon
ਅਭਿਸਙ੍ਗਜ੍ਵਰੇਸੁ ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ- ਕਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਨਿਦਾਨੇ- “ਅਭਿਸਙ੍ਗਜਃ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਨੁਬਧ੍ਯਤੇ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਕਿਮਿਹ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧ ਉਚ੍ਯਤੇ- ਨ, ਤਤ੍ਰ ਕਾਮਾਦ੍ਯਭਿਸਙ੍ਗਜੋ ਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੋਕ੍ਤਂ “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਨੁਬਧ੍ਯਤੇ” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ; ਕਾਮਾਦਿਕੇਸੁ ਹਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਾਤਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਭੂਤਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾ ਇਤਿ ਦੇਵਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਉਨ੍ਮਾਦੇ ਭੂਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਆਵੇਸ਼ਕਰ੍ਤਭੂਤਸ੍ਯ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੇਨ ਸਮਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭੂਤਜ੍ਵਰੇ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਃ “ਵਿਸਵਕ੍ਸਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਵਿਸਜ੍ਵਰਾਭਿਧਾਯਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਜੋਪ੍ਯਭਿਸਙ੍ਗਜ ਏਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਮਤੇਪ੍ਯਭਿਸਙ੍ਗਜੇ ਏਵ ਵਿਸੌਸਧਿਗਨ੍ਧਜਸ੍ਯਾਪ੍ਯਵਰੋਧਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਸਜਂ ਵਿਸਜਨਿਤਪਿਤ੍ਤਕਤਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਜ ਏਵ ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਤਿ| ਅਭਿਚਾਰਃ ਹਿਂਸਾਰ੍ਥੋਥਰ੍ਵਮਨ੍ਤ੍ਰਹੋਮਾਦਿਃ| ਅਭਿਸ਼ਾਪਃ ਅਭਿਸ਼ਪਨਮੇਵ| ਸਿਦ੍ਧਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਤਪਃਸ਼ਮਾਦਿਸਿਦ੍ਧਾਃ| ‘ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਮਤ੍ਰ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਃ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ||੧੧੪-੧੨੭||-
Adhikarana 41 (128) · Śloka 129
ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੇਵਲਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਜੈਰ੍ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਾਃ||੧੨੮|| ਹੇਤ੍ਵੌਸਧਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤਵੋ ਜ੍ਵਰਾਃ|੧੨੯|
ते पूर्वं केवलाः पश्चान्निजैर्व्यामिश्रलक्षणाः||१२८|| हेत्वौषधविशिष्टाश्च भवन्त्यागन्तवो ज्वराः|१२९|
🔊 Audio coming soon
ਆਗਨ੍ਤੋਰ੍ਨਿਜਾਦ੍ਭੇਦਕਂ ਧਰ੍ਮਮਾਹ- ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਵਲਾ ਇਤਿ ਨਿਜਦੋਸਰਹਿਤਾਃ| ਨਿਜੈਰਿਤਿ ਨਿਜਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਹੇਤ੍ਵੌਸਧਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਿਜਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਹੇਤਵੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੌਸਧਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਹੇਤੁਰਭਿਘਾਤਾਦਿਃ, ਭੇਸਜਂ ਚ ਪਰਿਸੇਕਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿ||੧੨੮||-
Adhikarana 42 (129-131) · Śloka 132
ਸਂਸਸ੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਾਃ ਪਥਗ੍ਵਾ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ||੧੨੯|| ਰਸਾਖ੍ਯਂ ਧਾਤੁਮਨ੍ਵੇਤ੍ਯ ਪਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਸ੍ਵੇਨ ਤੇਨੋਸ੍ਮਣ ਚੈਵ ਕਤ੍ਵਾ ਦੇਹੋਸ੍ਮਣੋ ਬਲਮ੍||੧੩੦|| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਕੇਵਲਂ ਦੇਹਮੁਲ੍ਬਣਾਃ| ਸਨ੍ਤਾਪਮਧਿਕਂ ਦੇਹੇ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਨਰਸ੍ਤਦਾ||੧੩੧|| ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ|੧੩੨|
संसृष्टाः सन्निपतिताः पृथग्वा कुपिता मलाः||१२९|| रसाख्यं धातुमन्वेत्य पक्तिं स्थानान्निरस्य च| स्वेन तेनोष्मण चैव कृत्वा देहोष्मणो बलम्||१३०|| स्रोतांसि रुद्ध्वा सम्प्राप्ताः केवलं देहमुल्बणाः| सन्तापमधिकं देहे जनयन्ति नरस्तदा||१३१|| भवत्यत्युष्णसर्वाङ्गो ज्वरितस्तेन चोच्यते|१३२|
🔊 Audio coming soon
ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਸਾਧਾਰਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਪਿ ਹਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਣਾਮਾਕਤਿਰੇਵ, ਤੇਨ ਨੋਤ੍ਸੂਤ੍ਰਮਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਮ੍ | ਕਿਂਵਾ, ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇਰੁਚ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮੁਤ੍ਪਾਦੇ ਉਪਪਤ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਯੁਗ੍ਮਭੂਤਾਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਾ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯੋਪਿ ਮਿਲਿਤਾਃ| ਪਕ੍ਤਿਮਿਤਿ ਪਕ੍ਤਿਹੇਤੁਤਯਾ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਸ੍ਥਾਨਾਦਿਤਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਃ, ਗ੍ਰਹਣੀ ਹਿ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸ੍ਵੇਨੇਤਿ ਦੋਸੋਸ੍ਮਣਾ; ਤੇਨੇਤਿ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ| ਦੇਹੋਸ੍ਮਣ ਇਤਿ ਸਕਲਦੇਹਚਾਰਿਣਃ ਪ੍ਰਾਕਤੋਸ੍ਮਣਃ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਵਦੁਸ੍ਮਾ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤਯੋਰ੍ਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਊਸ੍ਮਾ ਯੋਸ੍ਤਿ, ਸ ਇਹ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ; ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਹਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ- “ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਸਨਾਭਸਾਃ” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ| ਕਿਂਵਾ, ਤੇਨੇਤ੍ਯਨੇਨ ਦਿਵ੍ਯਰੂਪਜ੍ਵਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਪ੍ਰਭਾਵਕਤਂ ਦੋਸਾਣਾਮੂਸ੍ਮਾਣਂ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ; ਕਿਂਵਾ, ਜ੍ਵਰਸਾਮਾਨ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾਣਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ , ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਹਿ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਮਵਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ” (ਵਾ.ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਕੇਵਲਮਿਤਿ ਸਮਸ੍ਤਮ੍||੧੨੯-੧੩੧||-
Adhikarana 43 (132) · Śloka 133
ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਂ ਨਾ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ||੧੩੨|| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੇ ਚਾਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ੍ਤਰੁਣੇਜ੍ਵਰੇ|੧੩੩|
स्रोतसां सन्निरुद्धत्वात् स्वेदं ना नाधिगच्छति||१३२|| स्वस्थानात् प्रच्युते चाग्नौ प्रायशस्तरुणेज्वरे|१३३|
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵੇਦਂ ਨਾ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਕ੍ਵਚਿਜ੍ਜ੍ਵਰੇ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਾ ਇਤਿ ਪੁਰੁਸਃ||੧੩੨||-
Adhikarana 44 (133-136) · Śloka 137
ਅਰੁਚਿਸ਼੍ਚਾਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮੁਦਰਸ੍ਯ ਚ||੧੩੩|| ਹਦਯਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚਾਲਸ੍ਯਮੇਵ ਚ| ਜ੍ਵਰੋਵਿਸਰ੍ਗੀ ਬਲਵਾਨ੍ ਦੋਸਾਣਾਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੧੩੪|| ਲਾਲਾਪ੍ਰਸੇਕੋ ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋ ਵਿਰਸਂ ਮੁਖਮ੍| ਸ੍ਤਬ੍ਧਸੁਪ੍ਤਗੁਰੁਵਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ||੧੩੫|| ਨ ਵਿਡ੍ ਜੀਰ੍ਣਾ ਨ ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਜ੍ਵਰਵੇਗੋਧਿਕਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਭ੍ਰਮਃ||੧੩੬|| ਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|੧੩੭|
अरुचिश्चाविपाकश्च गुरुत्वमुदरस्य च||१३३|| हृदयस्याविशुद्धिश्च तन्द्रा चालस्यमेव च| ज्वरोऽविसर्गी बलवान् दोषाणामप्रवर्तनम्||१३४|| लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो विरसं मुखम्| स्तब्धसुप्तगुरुवं च गात्राणां बहुमूत्रता||१३५|| न विड् जीर्णा न च ग्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम्| ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||१३६|| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्|१३७|
🔊 Audio coming soon
ਅਵਿਸਰ੍ਗੀਤਿ ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸਕ੍ਤਃ| ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਮਲਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਮ੍| ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ਅਵਿਸਰ੍ਗਃ| ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਾਸ਼ ਇਤਿ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਭਾਵਃ| ਨ ਵਿਡ੍ ਜੀਰ੍ਣੇਤਿ ਨ ਪੁਰੀਸਂ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਨ ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਰਿਤਿ ਨ ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਤਾ||੧੩੩-੧੩੬||-
Adhikarana 45 (137) · Śloka 138
ਕ੍ਸੁਤ੍ ਕ੍ਸਾਮਤਾ ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਜ੍ਵਰਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||੧੩੭|| ਦੋਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਸ੍ਟਾਹੋ ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮ੍|੧੩੮|
क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम्||१३७|| दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम्|१३८|
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੁਤ੍ ਕ੍ਸਾਮਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕ੍ਸੁਦਾਦਯੋ ਦੋਸਪਾਕਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਿਨਾਪ੍ਯਸ੍ਟਾਹਂ ਨਿਰਾਮਦੋਸਾਰਬ੍ਧਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਟਾਹਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸੁਦਾਦੀਨ੍ ਵਿਨਾ ਦੋਸਪਾਕੇਸਤ੍ਯਪਿ ਭੇਸਜਦਾਨਯੋਗ੍ਯਾਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਨਿਰਾਮਤਾਂ ਬ੍ਰੂਤੇ, ਅਤ ਏਵ “ਪਾਚਨਂ ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਪਾਯਯੇਤ੍ਤੁ ਤਮ੍” ਇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਦ੍ਵਯੇਨ ਯਦਾਸ੍ਟਾਹੇ ਕ੍ਸੁਦਾਦਿਦੋਸਪਾਕਲਕ੍ਸਣਾਨੁਦਯਸ੍ਤਦਾ ਦੋਸਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਪਾਚਨੀਯਂ ਦੇਯਮ੍, ਅਥ ਕ੍ਸੁਧਾਦਿਸਮੁਦਯੋਪਿ ਜਾਤਸ੍ਤਦਾ ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਦੇਯਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਨਿਰਾਮਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਏਤਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵਥਾਨਿਰਾਮਤਾਮੁਪਦਿਸ਼ਤਾ ਖਰਨਾਦੇਨੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍- “ਨ ਚ ਨਿਃਸਪ੍ਤਤੈਵੈਕਾ ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਚਿਰਾਦਪਿ ਹਿ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ ਮਲਾਃ|| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤਿਵਤ੍ਤਿਂ ਚ ਕ੍ਸਾਮਤਾਦਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਰਾਮਂ ਜ੍ਵਰਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਟਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਦੋਸਪਾਕਜਨਿਤਕ੍ਸੁਦਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਨਿਰਾਮਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਸ੍ਟਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਭੇਸਜਦਾਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਰ੍ਵਾਗਪਿ ਚ ਦੇਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੇਸਜਂ ਦੋਸਪਾਕਤਃ” (ਸੁ.ਉ.ਅ.੩੯) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦਾਦਯੋਸ੍ਟਾਹਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਥੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੩੭||-
Adhikarana 46 (138) · Śloka 139
ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਨਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਨਮੈਥੁਨਮ੍||੧੩੮|| ਕ੍ਰੋਧਪ੍ਰਵਾਤਵ੍ਯਾਯਾਮਾਨ੍ ਕਸਾਯਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|੧੩੯|
नवज्वरे दिवास्वप्नस्नानाभ्यङ्गान्नमैथुनम्||१३८|| क्रोधप्रवातव्यायामान् कषायांश्च विवर्जयेत्|१३९|
🔊 Audio coming soon
ਸੌਸਧਂ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੌਸਧਮਾਦਾਵੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਵਿਸ਼ੇਸਣਤਯਾ ਅਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਔਸਧਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ‘ਨਵਜ੍ਵਰੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ ਕ੍ਰਮਃ ਪਰਿਪਾਟੀ| ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਹਿਤਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨਿਸੇਧਃ| ਅਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਮਭਿਧਤ੍ਤੇ| ਹਾਰੀਤੇਨ ਹਿ- “ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦੋਸਕੋਪਨਮ੍| ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਭੋਜਨਾਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਦੋਸਕੋਪਨਮ੍ ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਸਾਯਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਜਾਤੌ ਬਹੁਵਚਨਂ; ਤੇਨ ਕਸਾਯਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਨ- “ਕਸਾਯਰਸਗੁਰੂਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ਨਸ੍ਨਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍” ਇਤਿ||੧੩੮||-
Adhikarana 47 (139) · Śloka 140
ਜ੍ਵਰੇ ਲਙ੍ਘਨਮੇਵਾਦਾਵੁਪਦਿਸ੍ਟਮਤੇ ਜ੍ਵਰਾਤ੍||੧੩੯|| ਕ੍ਸਯਾਨਿਲਭਯਕ੍ਰੋਧਕਾਮਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮੋਦ੍ਭਵਾਤ੍ |੧੪੦|
ज्वरे लङ्घनमेवादावुपदिष्टमृते ज्वरात्||१३९|| क्षयानिलभयक्रोधकामशोकश्रमोद्भवात् |१४०|
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਙ੍ਘਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹਾਨਸ਼ਨਂ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਂ, ਯਦ੍ਯਪਿ “ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੀਯੇ ਦਸ਼ਵਿਧਮੇਵ ਲਙ੍ਘਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਤੇਸਾਮਿਹਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਨਿਯੋਗਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਮੇਵੇਤਿ ਨਿਯਮੋਪਵਾਦਵਿਸਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਮਾਨਾਵਧਾਰਣੇ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਯਥਾ- “ਨਰਂ ਚ ਨਾਰਾਯਣਮੇਵ ਚੋਭੌ ਸ੍ਵਤਃ ਸੁਤੌ ਸਞ੍ਜਨਯਾਮ੍ਬਭੂਵ” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ| ਤੇਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਮਨਮਪਿ ਭਵਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੀਯੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਜ੍ਵਰਂ ਪਠਿਤ੍ਵੋਕ੍ਤਂ- “ਪਾਚਨੈਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਦਾਵੁਪਾਚਰੇਤ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੨) ਇਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯਾਦੌ ਪਾਚਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ, ਨ ਜ੍ਵਰਾਦੌ; ਤੇਨੇਹਾਦੌ ਲਙ੍ਘਨਾਭਿਧਾਨਂ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਹਾਰੀਤੇ ਤੁ “ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਮਨਮਾਦਿਤਃ” ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ‘ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਤਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕਿਂਵਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਜ੍ਵਰਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਅਨਿਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਰਾਮਾਨਿਲਗ੍ਰਹਣਂ; ਕਿਂਵਾ ਕ੍ਸਯਨਿਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕੁਪਿਤਾਨਿਲਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਚ” (ਚਿ.ਅ.੨੮) ਇਤਿ| ਯਸ੍ਤੁ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣੇਨ ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਸ ਆਵਰਕਧਰ੍ਮਿਤਯਾ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਾਮੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਚ ਲਙ੍ਘਨਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਾਮੇ ਵਾਤੇਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦੇਵਾਮਪਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਨ ਤੁ ਯਥਾ ਕਫੇ” ਇਤਿ| ਅਨਿਲਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਪਿ ਕਾਮਾਦਿਜ੍ਵਰਾਭਿਧਾਨਂ ਤੇਸੁ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵਾਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਥਮਮਪਿ ਵਾਤਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਕਾਮਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਮਲਙ੍ਘਨੀਯਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍||੧੩੯||-
Adhikarana 48 (140-141) · Śloka 142
ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਕ੍ਸਯਂ ਨੀਤੇ ਦੋਸੇ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤੇਨਲੇ||੧੪੦|| ਵਿਜ੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਚ ਕ੍ਸੁਚ੍ਚੈਵਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ | ਪ੍ਰਾਣਾਵਿਰੋਧਿਨਾ ਚੈਨਂ ਲਙ੍ਘਨੇਨੋਪਪਾਦਯੇਤ੍||੧੪੧|| ਬਲਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਯਦਰ੍ਥੋਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ|੧੪੨|
लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले||१४०|| विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते | प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत्||१४१|| बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽयं क्रियाक्रमः|१४२|
🔊 Audio coming soon
ਲਙ੍ਘਨਫਲਮਾਹ- ਲਙ੍ਘਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਵਿਰੋਧਿਨੇਤਿ ਬਲਾਵਿਰੋਧਿਨਾ, ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚਾਤਿਕ੍ਸਯਕਰਤ੍ਵੇਨੇਹੋਚ੍ਯਤੇ| ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਬਲਵਤ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਬਲਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਰੋਗ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸ਼ਤਿ||੧੪੦-੧੪੧||-
Adhikarana 49 (142) · Śloka 143
ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਲੋ ਯਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕੋ ਰਸਃ||੧੪੨|| ਪਾਚਨਾਨ੍ਯਵਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤਰੁਣੇ ਜ੍ਵਰੇ|੧੪੩|
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः||१४२|| पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणे ज्वरे|१४३|
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯ ਪਾਚਨਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਪਰਾਣ੍ਯਪਿ ਸ੍ਵੇਦਾਦੀਨਿ ਪਾਚਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਲਙ੍ਘਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲ ਇਤਿ ਅਸ੍ਟਾਹਃ| ਤਿਕ੍ਤਕੋ ਰਸੋਤ੍ਰ ਯਵਾਗੂਪਾਨੀਯਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਤਰੁਣੇ ਨਿਸਿਦ੍ਧ ਏਵ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਭੇਸਜਂ ਹ੍ਯਾਮਦੋਸਸ੍ਯ ਭੂਯੋ ਜ੍ਵਲਯਤਿ ਜ੍ਵਰਮ੍” ਇਤਿ| ‘ਅਵਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਮ੍’ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾਪਿ ‘ਤਰੁਣੇ ਜ੍ਵਰੇ’ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨਾਸ੍ਟਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਤਰੁਣੇ ਜ੍ਵਰੇਪਕ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕਸਾਯਪਾਨਂ ਪਾਚਨਮਧਿਕਤਂ, ਨ ਲਙ੍ਘਨਾਦਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੪੨||-
Adhikarana 50 (143-144) · Śloka 145
ਤਸ੍ਯਤੇ ਸਲਿਲਂ ਚੋਸ੍ਣਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਕਫਜ੍ਵਰੇ ||੧੪੩|| ਮਦ੍ਯੋਤ੍ਥੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਚਾਥ ਸ਼ੀਤਲਂ ਤਿਕ੍ਤਕੈਃ ਸ਼ਤਮ੍| ਦੀਪਨਂ ਪਾਚਨਂ ਚੈਵ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਮੁਭਯਂ ਹਿ ਤਤ੍||੧੪੪|| ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਬਲ੍ਯਂ ਰੁਚਿਸ੍ਵੇਦਕਰਂ ਸ਼ਿਵਮ੍|੧੪੫|
तृष्यते सलिलं चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे ||१४३|| मद्योत्थे पैत्तिके चाथ शीतलं तिक्तकैः शृतम्| दीपनं पाचनं चैव ज्वरघ्नमुभयं हि तत्||१४४|| स्रोतसां शोधनं बल्यं रुचिस्वेदकरं शिवम्|१४५|
🔊 Audio coming soon
ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕਾਲੇ ਏਵ ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇ ਦੇਯਂ ਜਲਮਾਹ- ਤਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਕਫਜ੍ਵਰੇ ਇਤਿ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ, ਕਫਜ੍ਵਰੇ, ਵਾਤਕਫਜ੍ਵਰੇ ਚ| ਮਦ੍ਯੋਤ੍ਥੇ ਕਫਾਦਿਜ੍ਵਰੇਪਿ ਸ਼ੀਤਲਂ ਜਲਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਿਕ੍ਤਕੈਃ ਸ਼ਤਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮੁਸ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਤਮ੍| ਉਭਯਮਿਤਿ ਉਸ੍ਣਂ ਤਥਾ ਤਿਕ੍ਤਕਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਚ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਫਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਯੋਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪੀਹ ਪਾਨੀਯਂ ਨੋਕ੍ਤਂ; ਤਥਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕਿਨ੍ਨੁ ਖਲੁ ਜ੍ਵਰਿਤੇਭ੍ਯਃ ਪਾਨੀਯਮੁਸ੍ਣਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਦੁਸ੍ਣਮੇਵ ਜਲਂ ਦੇਯਂ; ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਦਾਹਾਦਿਕਾਰਕੇ ਸ਼ੀਤਲਮੇਵ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਪਿ ਵਿਮਾਨ ਏਵ “ਅਤ੍ਯਰ੍ਥੋਤ੍ਸਨ੍ਨਪਿਤ੍ਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸੂਚਿਤਮ੍||੧੪੩-੧੪੪|-
Adhikarana 51 (145) · Śloka 146
ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੋਦੀਚ੍ਯਨਾਗਰੈਃ||੧੪੫|| ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ|੧੪੬|
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः||१४५|| शृतशीतं जलं दद्यात् पिपासाज्वरशान्तये|१४६|
🔊 Audio coming soon
ਮੁਸ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿਃ ਪਾਨੀਯਸਾਧਕਃ ਸਡਙ੍ਗਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਅਤਿਕ੍ਤਾਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਕਜ੍ਵਰਹਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਹਿਤਾ; ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਜਲਸਂਸ੍ਕਾਰਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਨ ਕ੍ਵਾਥਪਰਿਭਾਸਯਾ ਕ੍ਵਾਥਕਰਣਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਜਲਸਂਸ੍ਕਾਰਪਰਿਭਾਸਯਾ| ਪਰਿਭਾਸਾ ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਾਪਿ ਵਦ੍ਧਵ੍ਯਵਹਾਰਸਿਦ੍ਧਾ ਪ੍ਰਮਾਣੀਭੂਤੈਵ| ਸਾ ਚ “ਯਦਪ੍ਸੁ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਾਸੁ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕੇਮ੍ਭਸਿ|| ਅਰ੍ਧਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪਾਨੇ ਪੇਯਾਦਿਸਂਵਿਧੌ” ਇਤਿ; ਪਰਿਭਾਸਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਏਵ||੧੪੫||-
Adhikarana 52 (146) · Śloka 147
ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਨ੍||੧੪੬|| ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਕਰਾਨ੍ ਕਾਲੇ ਵਮ੍ਯਾਨਾਂ ਵਮਨੈਰ੍ਹਰੇਤ੍|੧੪੭|
कफप्रधानानुत्क्लिष्टान् दोषानामाशयस्थितान्||१४६|| बुद्ध्वा ज्वरकरान् काले वम्यानां वमनैर्हरेत्|१४७|
🔊 Audio coming soon
ਅਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਰੁਣਾਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇਵਸ੍ਥਾਵਿਧੇਯਂ ਵਮਨਮਾਹ- ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਿਤਿ ਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿਨਾ ਬਹਿਰ੍ਗਮਨੋਨ੍ਮੁਖਾਨ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਗਮਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਜ੍ਵਰਕਰਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਜ੍ਵਰਕਰਾਨ੍ ਹਿ ਦੋਸਾਨੇਵਂਵਿਧਾਨੇਵ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਵਮਨੈਰ੍ਹਰੇਤ੍, ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਾਲੇ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਾਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍| ਵਮਨੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਹੂਨਾਂ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਮ੍ਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਅਵਮ੍ਯਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਦਿਸੁ ਵਮਨਂ ਨਿਸੇਧਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਪ੍ਰਯੋਜਨਕੌ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਨ ਕ੍ਰਿਯੇਤੇ, ਅਲ੍ਪੌ ਵਾ ਕ੍ਰਿਯੇਤੇ||੧੪੬||-
Adhikarana 53 (147-148) · Śloka 149
ਅਨੁਪਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਵਮਨਂ ਤਰੁਣੇਜ੍ਵਰੇ||੧੪੭|| ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਨਾਹਂ ਮੋਹਂ ਚ ਜਨਯੇਦ੍ਭਸ਼ਮ੍| ਸਰ੍ਵਦੇਹਾਨੁਗਾਃ ਸਾਮਾ ਧਾਤੁਸ੍ਥਾ ਅਸੁਨਿਰ੍ਹਰਾਃ ||੧੪੮|| ਦੋਸਾਃ ਫਲਾਨਾਮਾਮਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸਾ ਇਵ ਸਾਤ੍ਯਯਾਃ|੧੪੯|
अनुपस्थितदोषाणां वमनं तरुणेज्वरे||१४७|| हृद्रोगं श्वासमानाहं मोहं च जनयेद्भृशम्| सर्वदेहानुगाः सामा धातुस्था असुनिर्हराः ||१४८|| दोषाः फलानामामानां स्वरसा इव सात्ययाः|१४९|
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਵਮਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਅਨੁਪਸ੍ਥਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦੇਹਾਨੁਗਾ ਇਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸਿਰਾਤ੍ਵਗਾਦ੍ਯਨੁਗਤਾਃ | ਸਾਮਾ ਇਤਿ ਸਾਮਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਾ ਅਪ੍ਰਚਲਾਸ਼੍ਚ| ਧਾਤੁਸ੍ਥਾ ਇਤਿ ਧਾਤੁਸੁ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਨ ਸੁਖੇਨ ਨਿਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਅਸੁਨਿਰ੍ਹਰਾਃ; ਕਿਂਵਾ, ਅਸੂਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਹਰਨ੍ਤੀਤਿ ਅਸੁਨਿਰ੍ਹਰਾਃ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾ ਫਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ| ਆਮਾਨਾਂ ਫਲਾਨਾਂ ਯਥਾ ਸ੍ਵਰਸਾ ਨਿਰ੍ਹਰਣੇ ਸਾਤ੍ਯਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਾਤ੍ਯਯਾ ਇਤਿ ਸਵ੍ਯਾਪਦਃ ||੧੪੭-੧੪੮||-
Adhikarana 54 (149-154) · Śloka 155
ਵਮਿਤਂ ਲਙ੍ਘਿਤਂ ਕਾਲੇ ਯਵਾਗੂਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੪੯|| ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਸਿਦ੍ਧਾਭਿਰ੍ਮਣ੍ਡਪੂਰ੍ਵਾਭਿਰਾਦਿਤਃ| ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਵਰਮਦੂਭਾਵਾਤ੍ ਸਡਹਂ ਵਾ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ||੧੫੦|| ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਰ੍ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਤਾਭਿਃ ਸਮਿਦ੍ਭਿਰਿਵ ਪਾਵਕਃ| ਤਾਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਸਂਯੋਗਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਗ੍ਨਿਦੀਪਨਾਃ||੧੫੧|| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਾਨੁਲੋਮਨਾਃ| ਸ੍ਵੇਦਨਾਯ ਦ੍ਰਵੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ਤਟ੍ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੧੫੨|| ਆਹਾਰਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਸਰਤ੍ਵਾਲ੍ਲਾਘਵਾਯ ਚ| ਜ੍ਵਰਘ੍ਨ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੇਯਾਭਿਰਾਦਿਤਃ||੧੫੩|| ਜ੍ਵਰਾਨੁਪਚਰੇਦ੍ਧੀਮਾਨਤੇ ਮਦ੍ਯਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਤ੍| ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕੇ||੧੫੪|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਯਵਾਗੂਰ੍ਨ ਹਿਤਾ ਜ੍ਵਰੇ|੧੫੫|
वमितं लङ्घितं काले यवागूभिरुपाचरेत्||१४९|| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| यावज्ज्वरमृदूभावात् षडहं वा विचक्षणः||१५०|| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः||१५१|| वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमनाः| स्वेदनाय द्रवोष्णत्वाद्द्रवत्वात्तृट्प्रशान्तये||१५२|| आहारभावात् प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च| ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात् पेयाभिरादितः||१५३|| ज्वरानुपचरेद्धीमानृते मद्यसमुत्थितात्| मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफाधिके||१५४|| ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे|१५५|
🔊 Audio coming soon
ਵਮਨਲਙ੍ਘਨਯੋਰਨਨ੍ਤਰਂ ਯਦ੍ਵਿਧੇਯਂ ਤਦਾਹ- ਵਮਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਿਤਂ ਲਙ੍ਘਿਤਮਿਤਿ ਅਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਮਿਤਂ, ਕਦਾਚਿਲ੍ਲਙ੍ਘਿਤਂ, ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਵਮਿਤਲਙ੍ਘਿਤਮ੍| ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਹਿ ਯਦਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨ ਭੂਤਾ ਤਦਾ ਤਦਹਰ੍ਲਙ੍ਘਨਮਪਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਕਾਲੇ ਇਤਿ ਅਨ੍ਨਦਾਨਯੋਗ੍ਯੇ ਕਾਲੇ| ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਸਿਦ੍ਧਾਭਿਰਿਤਿ ਯਥਾਵਿਸਯਂ ਯਸ੍ਯਾਂ ਯਵਾਗ੍ਵਾਂ ਯਦ੍ਭੇਸਜਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਗਰਾਦਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਭਿਃ; ਕਿਂਵਾ, ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਜ੍ਵਰੇ ਯਦ੍ਭੇਸਜਂ ਪਾਚਨਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਭਿਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ ਹਿਤਾ ਪੇਯਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਾਚਨੈਃ ਕਤਾ” (ਸੁ.ਉ.ਅ.੩੯) ਇਤਿ| ਮਣ੍ਡਪੂਰ੍ਵਾਭਿਰਿਤਿ ਮਣ੍ਡਪ੍ਰਧਾਨਾਭਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਂ ਮਣ੍ਡਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਤਦਨੁ ਤਨੁਪੇਯਾਭਾਗੋ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਵਰਮਦੂਭਾਵਾਦਿਤਿ ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਦੋਸਪਾਕਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ; ਅਸਤਿ ਜ੍ਵਰਮਦੁਭਾਵੇਪਿ ਸਡਹਂ ਯਾਵਤ੍| ਅਯਂ ਚ ਸਡਹਃ ਕਿਂ ਪੇਯਾਦਿਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਆਹੋਸ੍ਵਿਜ੍ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਦਿਨਾਦਿਤਿ ਪਕ੍ਸਦ੍ਵਯਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ‘ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਸਡਹੇਤੀਤੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਲੋਚਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਸ੍ਵੇਦਨਾਯੇਤ੍ਯਾਦੌ ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਜ੍ਵਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮਭਿਧਾਯ ਯਵਗੂਨਾਮਵਿਸਯਂ ਜ੍ਵਰਿਤਮਾਹ- ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਮਦ੍ਯਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਦਿਤਿ ਮਦ੍ਯਕਾਰਣੇ ਜ੍ਵਰੇ ਨਿਸੇਧਃ| ਤਥਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧਾਵਨ੍ਯਹੇਤੁਜੋਪਿ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕੇ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਿਨੋ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਤੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਪੇਯਾ ਨ ਦੇਯਾ| ਇਹ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦੀਨਾਂ ਪੇਯਾਰ੍ਹੇਸੁ ਜਾਤੋਪਿ ਜ੍ਵਰਃ ਪੇਯਾਨਰ੍ਹਃ| ‘ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕੇ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋ ਰਤਿਮਾਤ੍ਰੋਦ੍ਗਮੇ ਸਤਿ ਪੇਯਾਯਾ ਅਦਾਨਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਤੇਨ, ਕਫਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇਨੁਦ੍ਭੂਤਦੋਸੇ ਚ ਪੇਯਾ ਦਾਤਵ੍ਯਾ| ਤਥਾ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਕਫਜੇਪਿ ਯਦਾ ਕ੍ਸੀਣੋ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਫਃ| ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਏਵ ਯਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤੇਪ੍ਯਯਂ ਕ੍ਰਮਃ” ਇਤਿ| ਤਥਾਤ੍ਰੇਵ- “ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਵਾਥ ਸ਼ੀਤਾਂ ਮਧੁਯੁਤਾਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਲਾਜਪੇਯਾਂ” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਯਵਾਗੂਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ- “ਪਾਂਸ਼ੁਧਾਨੇ ਯਥਾ ਵਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯਤਿ ਕਰ੍ਦਮਮ੍| ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸਂਵਦ੍ਧੇ ਯਵਾਗੂਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਨੀ” ਇਤਿ ਹਾਰੀਤੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਦਤਿਵਦ੍ਧਕਫਵਿਸਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਿਲਿਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕੇਸੁ ਪੁਰੁਸੇਸੁ ਯਵਾਗੂਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਯਦਿ ਤੁ ‘ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਚ’ ਇਤਿ ਪਾਠਸ੍ਤਦਾ ਵਾਤਜ੍ਵਰਿਣੋਪਿ ਯਦਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਵਮਨੇਨਾਯਾਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਤਦਾਪਿ ਪੇਯਾ ਨ ਦੇਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ “ਕਫਪਿਤ੍ਤਪਰੀਤਸ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਿਨਸ੍ਤਥਾ| ਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਹਿਤਾ ਯਵਾਗੂਃ” (ਸੁ.ਉ.ਤਂ.ਅ.੩੯) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ‘ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠੋ ਯੁਕ੍ਤਃ||੧੪੯-੧੫੪||-
Adhikarana 55 (155) · Śloka 156
ਤਤ੍ਰ ਤਰ੍ਪਣਮੇਵਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਲਾਜਸਕ੍ਤੁਭਿਃ||੧੫੫|| ਜ੍ਵਰਾਪਹੈਃ ਫਲਰਸੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍|੧੫੬|
तत्र तर्पणमेवाग्रे प्रयोज्यं लाजसक्तुभिः||१५५|| ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम्|१५६|
🔊 Audio coming soon
‘ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਤਰ੍ਪਣਂ ਪੂਰ੍ਵਂ’ (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ ਵਚਸਾ ਯਵਾਗੂਂ ਬਾਧਿਤ੍ਵਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤਰ੍ਪਣਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਿਹਿਤਮੇਵ, ਤਥਾਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਿਨੋ ਯੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮਵਿਧਾਨਮੇਤਤ੍| ਤਰ੍ਪਣਂ ਤੋਯਪਰਿਪ੍ਲੁਤਾਃ ਸਕ੍ਤਵਃ| ਜ੍ਵਰਾਪਹਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਾਡਿਮਾਦੀਨਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਡਿਮਖਰ੍ਜੂਰਪ੍ਰਿਯਾਲੈਃ ਸਪਰੂਸਕੈਃ| ਤਰ੍ਪਣਾਰ੍ਹੇਸੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍” ਇਤਿ||੧੫੫||-
Adhikarana 56 (156-159) · Śloka 160
ਤਤਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਬਲਾਪੇਕ੍ਸੀ ਭੋਜਯੇਜ੍ਜੀਰ੍ਣਤਰ੍ਪਣਮ੍||੧੫੬|| ਤਨੁਨਾ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸੇਣ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਰਸੇਨ ਵਾ| ਅਨ੍ਨਕਾਲੇਸੁ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਮੈ ਵਿਧੇਯਂ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਮ੍||੧੫੭|| ਯੋਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤ੍ਰਰਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਚ ਯਤ੍| ਤਦਸ੍ਯ ਮੁਖਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਂ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਯੋਃ||੧੫੮|| ਧਤ੍ਤੇ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਭਿਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਕਰੋਤਿ ਯਤ੍| ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਦ੍ਰੁਮਸ਼ਾਖਾਗ੍ਰੈਰਾਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਚਾਸਕਤ੍||੧੫੯|| ਮਸ੍ਤ੍ਵਿਕ੍ਸੁਰਸਮਦ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯਥਾਹਾਰਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍|੧੬੦|
ततः सात्म्यबलापेक्षी भोजयेज्जीर्णतर्पणम्||१५६|| तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा| अन्नकालेषु चाप्यस्मै विधेयं दन्तधावनम्||१५७|| योऽस्य वक्त्ररसस्तस्माद्विपरीतं प्रियं च यत्| तदस्य मुखवैशद्यं प्रकाङ्क्षां चान्नपानयोः||१५८|| धत्ते रसविशेषाणामभिज्ञत्वं करोति यत्| विशोध्य द्रुमशाखाग्रैरास्यं प्रक्षाल्य चासकृत्||१५९|| मस्त्विक्षुरसमद्याद्यैर्यथाहारमवाप्नुयात्|१६०|
🔊 Audio coming soon
ਜੀਰ੍ਣਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਜੀਰ੍ਣਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਮੁਦ੍ਗਯੂਸਸ੍ਯ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸਸ੍ਯ ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸੋ ਬਲਾਪੇਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਹਿ ਦੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਮੁਦ੍ਗਯੁਸੋ ਲਘੁਤ੍ਵੇਨ ਦੇਯਃ, ਇਤਰਸ੍ਯ ਤੁ ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਰਸਃ||੧੫੬-੧੫੯||-
Adhikarana 57 (160) · Śloka 161
ਪਾਚਨਂ ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਪਾਯਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍||੧੬੦|| ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਸਡਹੇਤੀਤੇ ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਪ੍ਰਤਿਭੋਜਿਤਮ੍|੧੬੧|
पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेद्भिषक्||१६०|| ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नप्रतिभोजितम्|१६१|
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕਸਾਯਪਾਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਪਾਚਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਚਨਮਿਤਿ ਆਮਦੋਸਪਚਨਮ੍| ਸ਼ਮਨੀਯਮਿਤਿ ਪਕ੍ਵਦੋਸੋਪਸ਼ਮਨਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਦ੍ਵਯਂ ਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਾਮਦੋਸਵਿਸਯਂ ਤਥਾ ਪਕ੍ਵਦੋਸਵਿਸਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਡਹੇਤੀਤੇ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਾਹਾਦਾਰਭ੍ਯ ਸਡਹੇਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ; ਅਤਃ ਸਪ੍ਤਮੇਹਨਿ ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਚ ਯਤ੍, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਭੋਜਿਤਂ ਜ੍ਵਰਿਤਮਸ੍ਟਮੇਹਨਿ ਕਸਾਯਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ੍ਟਾਹਕਤਨਿਰਾਮਤਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਃ ਪਾਚਨਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨੀਯਸ੍ਯ ਵਾ ਉਪਯੋਗ ਉਪਪਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ ਪੇਯਾਪ੍ਰਯੋਗੇ “ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਵਰਮਦੁਭਾਵਾਤ੍ ਸਡਹਂ ਵਾ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਪੇਯਯੈਵ ਤਾਵਤ੍ ਸਡਹੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਵਰਾਦੌ ਲਙ੍ਘਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਕਾਲਮਪਿ ‘ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਕ੍ਸਯਂ ਨੀਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਲਙ੍ਘਿਤਫਲਂ ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਭਵਤਿ ਤਾਵਤ੍ਕਾਲਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਹਾਰੀਤੇਨ ਤੁ ਕਾਲੋਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ, ਯਥਾ- “ਲਙ੍ਘਨਂ ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਾਨੁਰੂਪਤਃ| ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਮੇਕਰਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਮਥਵਾ ਜ੍ਵਰੇ” ਇਤਿ; ਤੇਨ ਜ੍ਵਰਲਙ੍ਘਨਦਿਨੈਸ੍ਤਥਾ ਸਡਹੇਨ ਚ ਸਮਂ ਜ੍ਵਰਾਹਾਦਾਰਭ੍ਯਾਸ੍ਟਾਹਾਤਿਕ੍ਰਮੋਪਿ ਭਵਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਹਾਦਾਰਭ੍ਯਾਸ੍ਟਾਹੇ ਪਾਚਨਸ਼ਮਨੀਯਕਸਾਯੋ ਭਵਤੁ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੇਯਾਪ੍ਰਯੋਗਸਡਹੇਤੀਤੇ “ਪਾਚਨਂ ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਪਾਯਯੇਤ੍” ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ , ਤਥਾ ‘ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਸਡਹੇ ਸਡਹੇ ਦੇਯਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਬਲਾਬਲੇ” (ਚਿ.ਅ.੩੦) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਪਿ ਪੇਯਾਪ੍ਰਯੋਗਸਡਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਸਾਯਸਡਹ ਉਕ੍ਤਃ, ਨ ਤੁ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਾਦਿਸਡਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ- “ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਵਰਮਦੂਭਾਵਾਤ੍ ਸਡਹਂ ਵਾ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ” ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਪਿ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਦਿਨਾਦਾਰਭ੍ਯ ਸਡਹਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪੇਯਾਪ੍ਰਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪੇਯਾ ਹਿ ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਦੋਸਪਾਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਲੋ ਯਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕੋ ਰਸਃ| ਪਾਚਨਾਨ੍ਯਵਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤਰੁਣੇ ਜ੍ਵਰੇ” ਇਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਪਾਚਨੀਯਤ੍ਵਂ ਦੋਸਾਣਾਮਸ੍ਟਾਹਦਰ੍ਵਾਗੇਵ, ਅਸ੍ਟਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤੁ ਕਸਾਯੇਣੈਵ ਪਾਚਨਮੁਕ੍ਤਮ੍ | ਤਤ੍ਰਾਲਙ੍ਘਨੀਯੇ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਆਦਿਦਿਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਪੇਯਾ ਸਡਹਮਪਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ , ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਦਿਨਲਙ੍ਘਿਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾ ਪਞ੍ਚਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਨਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਜ੍ਵਰਦਿਨਾਦਾਰਭ੍ਯ ਸਡਹਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦੋਸਾਣਾਮਪਿ ਸਾਮਤਯਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ ਵਾ ਲਙ੍ਘਨਮੇਵ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਂ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕੇ ਵਿਧੌ ਨਾਯਂ ਪੇਯਾਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਨਿਯਮ ਔਤ੍ਸਰ੍ਗਿਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਕਿਞ੍ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਲਙ੍ਘਨਪ੍ਰਯੋਗੇ ਪੇਯਾ ਨ ਦੋਸਪਾਚਨਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਭੂਰਿਲਙ੍ਘਨਕ੍ਸਯਿਤਾਗ੍ਨੇਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣੇ ਜਾਤੇ ਪੁਨਰੌਸਧਪਾਨਮੇਵ ਭਵਤਿ| “ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾਃ ਕਸਾਯਸ਼੍ਚ” (ਚਿ.ਅ.੩੦) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਪੇਯਾ ਸਮਾਨਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਲਙ੍ਘਨਾਦੀਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਭੂਤਾ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਪੇਯਾ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਾ ਮਦ੍ਯੋਤ੍ਥਜ੍ਵਰਾਦੌ ਤਤ੍ਰ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣਾਪਿ ਸਡਹੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਤੇਨ, ਪ੍ਰਥਮਸਡਹੇ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਤੋ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਪਾਚਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਪੇਯਾ ਸਡਹੇ ਦੇਯੇਤਿ; ਵਚਨਮਪ੍ਯਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਲਙ੍ਘਨਾਮ੍ਬੁਯਵਾਗੂਭਿਰ੍ਯਦਾ ਦੋਸੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਾ ਤਂ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਤਸ੍ਣਾਰੋਚਕਨਾਸ਼ਨੈਃ|| ਕਸਾਯੈਃ ਪਾਚਨੈਰ੍ਹਦ੍ਯੈਰ੍ਜ੍ਵਰਘ੍ਨੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍” (ਸੁ.ਉ.ਤਂ.ਅ.੩੯) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਕਸਾਯਪਾਨਕਾਲਨਿਯਮੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ- “ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਯਮੌਸਧਮ੍” (ਸੁ.ਉ.ਤਂ.ਅ.੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਸਡਹੇਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਭੇਸਜਦਾਨਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਦਨੁਮਤਮੇਵ| ਤਥਾ ਚਰਕੇ “ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿ ਵਿਹਿਤਂ, ਤਰੁਣਤਾ ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਾਹਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪੁਸ੍ਕਲਾਵਤੇ- “ਆਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਤਰੁਣਂ ਜ੍ਵਰਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ| ਮਧ੍ਯਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਂ ਤੁ, ਪੁਰਾਣਮਤ ਉਤ੍ਤਰਮ੍” ਇਤਿ| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਤਰੁਣੇ ਜ੍ਵਰੇ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤਾਵਲ੍ਲਙ੍ਘਨਪੇਯਾਦਿ ਨ ਵਿਹਿਤਮੇਵ ਚਰਕੇਣਾਪਿ, ਤਥਾ ਹਾਰੀਤੇਨਾਪਿ ਲਙ੍ਘਨੋਸ੍ਣੋਦਕਮੁਸ੍ਤਾਦਿਸ਼ਤਜਲਪਾਨਪੇਯਾਭਿਧਾਨਾਨਨ੍ਤਰਮੁਕ੍ਤਮ੍- “ਏਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਂ ਸਪ੍ਤਮੇਹਨਿ| ਪਿਬੇਤ੍ ਕਸਾਯਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾਨ੍ ਸਾਧੁਸਾਧਿਤਾਨ੍ ” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਖਰਨਾਦੇਨਾਪਿ- “ਲਙ੍ਘਿਤਾਲਙ੍ਘਿਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਮਿਤਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਦਿਤਮ੍| ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਦੌ ਜ੍ਵਰਮੁਪਾਚਰੇਤ੍|| ਯਵਾਗੂਭਿਰ੍ਯਥਾਦੋਸਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮਂ ਚਾਭਿਧਾਯੋਕ੍ਤਮ੍- “ਇਤਿ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਿਕਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਨਵਜ੍ਵਰਹਰੋ ਵਿਧਿਃ| ਤਤਃ ਪਰਂ ਪਾਚਨੀਯਂ ਸ਼ਮਨਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰੇ ਹਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚ ਯਦੇਤਤ੍ ਸਪ੍ਤਮੇਹਨਿ ਕਸਾਯਪਾਨਵਿਧਾਨਂ, ਤਦਸ੍ਟਾਹੇ ਵਿਹਿਤਕਸਾਯਪਾਨੇਨ ਸਮਮਦੂਰਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਰੋਧੀਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਹਾਦਾਰਭ੍ਯ ਸਡਹੇਤੀਤੇ ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਪ੍ਰਤਿਭੋਜਿਤੇ ਕਸਾਯਪਾਨਂ, ਤਥਾ ਸਡਹਂ ਯਾਵਤ੍ ਯਵਾਗੂਪਚਾਰ ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ” (ਚਿ.ਅ.੩੦) ਇਤ੍ਯਾਦਯ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਵਿਧਯਃ, ਤੇਨੈਸਾਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਬਾਧਨਮਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ||੧੬੦||-
Adhikarana 58 (161-162) · Śloka 163
ਸ੍ਤਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍||੧੬੧|| ਦੋਸਾ ਬਦ੍ਧਾਃ ਕਸਾਯੇਣ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਰੁਣੇ ਜ੍ਵਰੇ| ਨ ਤੁ ਕਲ੍ਪਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕਸਾਯਃ ਪ੍ਰਤਿਸਿਧ੍ਯਤੇ||੧੬੨|| ਯਃ ਕਸਾਯਕਸਾਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਵਰ੍ਜ੍ਯਸ੍ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ|੧੬੩|
स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम्||१६१|| दोषा बद्धाः कषायेण स्तम्भित्वात्तरुणे ज्वरे| न तु कल्पनमुद्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यते||१६२|| यः कषायकषायः स्यात् स वर्ज्यस्तरुणज्वरे|१६३|
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕਸਾਯਸ਼ਬ੍ਦਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਨਵਜ੍ਵਰਨਿਸਿਦ੍ਧਕਸਾਯਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਯਯਕਾਰਕਸ੍ਯ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਸ੍ਤਭ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਭ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਅਵਿਚਲਧਰ੍ਮਾਣੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਚਿਰੇਣਾਪਿ ਨ ਸੁਖਂ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਕਸਾਯਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਸ਼ੀਤਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ| ਅਯਮਰ੍ਥੋ ਹਾਰੀਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ- “ਨ ਕਸਾਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਨਰਾਣਾਂ ਤਰੁਣੇ ਜ੍ਵਰੇ| ਕਸਾਯੇਣਾਕੁਲੀਭੂਤਾ ਦੋਸਾ ਜੇਤੁਂ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਃ” ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯੇ ਪਞ੍ਚਰਸਕਤੇਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਸੁ ਕਸਾਯਸ਼ਬ੍ਦ ਉਕ੍ਤਃ, ਤਦਿਹ ਯਦਿ ਕਸਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਮਧੁਰਾਦਿਕਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਸਡਙ੍ਗਪਾਨੀਯਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਕਲ੍ਪਨਾਯਾਮਵਸ਼੍ਯਨਿਵੇਸ਼ਨੀਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਯਵਾਗੂਸਾਧਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਪਾਠੇਨ ਤਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯੇਨ, ਸਡਙ੍ਗਸ੍ਯ ਤਥਾ ਯਵਾਗੂਸਾਧਨਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੋਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਵਿਧਕਲ੍ਪਨਾਯਾਮਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਃ, ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍; ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਮਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਤੁ ਕਲ੍ਪਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯੇਤਿ ਸ੍ਵਰਸਕਲ੍ਕਸ਼ਤਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਰੂਪਕਲ੍ਪਨਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯੀਕਤ੍ਯ; ਯਃ ਕਸਾਯਕਸਾਯ ਇਤਿ ਯਃ ਕਸਾਯੈਰਾਮਲਕਾਦਿਭਿਃ ਕਤਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਰੂਪਃ ਕਸਾਯਃ ਸ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਚਾਨੇਨ ਕਸਾਯਰਸਕਤਸ੍ਵਰਸਾਦਿਨਿਸੇਧੇਨ ਮਧੁਰਾਦਿਕਤਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਾਂ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਭਵਤਿ, ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਭੇਸਜਸ੍ਯਾਤਿਗੁਰੋਸ੍ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇਵਿਧਾਨਾਤ੍| ਤੇਨ, ਕਸਾਯਕਸਾਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ ਤਿਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਸਡਙ੍ਗਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਸ੍ਯ ਵਿਹਿਤਸ੍ਯਾਵਿਰੋਧਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਨ ਤ੍ਵਵਿਹਿਤਸ੍ਵਰਸਾਦਿਵਿਧਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਗੁਰੁਭੇਸਜਸ੍ਯ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਨਿਸੇਧਵਚਨਂ- “ਭੇਸਜਂ ਹ੍ਯਾਮਦੋਸਸ੍ਯ ਭੂਯੋ ਜ੍ਵਲਯਤਿ ਜ੍ਵਰਮ੍” (ਸੁ.ਉ.ਤਂ.ਅ.੩੯) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਯਤ੍- ਸਡਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਤਃ ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਵਸੇ ਕਸਾਯਪਾਨਂ ਵਿਹਿਤਂ “ਪਾਚਨਂ ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਚ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ; ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਵਸੇ ਤਰੁਣ ਏਵ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ, ਤਰੁਣੇ ਚ ਜ੍ਵਰੇ ਕਸਾਯਪਾਨਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਵਿਰੋਧਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਮਧੁਰਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਕਸਾਯਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮੇਹਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ, ਕਸਾਯਕਸਾਯਸ੍ਯ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੇਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧ ਇਤ੍ਯੁਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ‘ਨ ਤੁ ਕਲ੍ਪਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਤਂ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸਡਹੇ ਸਰ੍ਵਕਸਾਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧ ਏਵ, ਸਪ੍ਤਮਦਿਵਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤੁ ਤਰੁਣੇ ਕਸਾਯਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਕਸਾਯਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ||੧੬੧-੧੬੨||-
Adhikarana 59 (163) · Śloka 164
ਯੂਸੈਰਮ੍ਲੈਰਨਮ੍ਲੈਰ੍ਵਾ ਜਾਙ੍ਗਲੈਰ੍ਵਾ ਰਸੈਰ੍ਹਿਤੈਃ||੧੬੩|| ਦਸ਼ਾਹਂ ਯਾਵਦਸ਼੍ਨੀਯਾਲ੍ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਂ ਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ|੧੬੪|
यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैर्वा रसैर्हितैः||१६३|| दशाहं यावदश्नीयाल्लघ्वन्नं ज्वरशान्तये|१६४|
🔊 Audio coming soon
ਯਵਾਗੂਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਭੋਜਨਸਾਧਨਮਾਹ- ਯੂਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿ ਕਫਪ੍ਰਬਲਤਾ ਬਲਵਦਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਤਦਾ ਯੂਸੈਃ, ਵਾਤਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯੇ ਤੁ ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵੇ ਚ ਰਸੈਰਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਅਮ੍ਲਵਿਕਲ੍ਪੋਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਗ੍ਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਯੇਮ੍ਲਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਯ ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਲਮਪਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਅਮ੍ਲਂ ਚਾਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਂ ਦਾਡਿਮਾਦ੍ਯੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਲਘ੍ਵਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਲਘੁ ਪ੍ਰਕਤਿਲਘੁ ਚ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਕਮ੍||੧੬੩||-
Adhikarana 60 (164) · Śloka 165
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫੇ ਮਨ੍ਦੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਜ੍ਵਰੇ||੧੬੪|| ਪਰਿਪਕ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪਾਨਂ ਯਥਾਮਤਮ੍|੧੬੫|
अत ऊर्ध्वं कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे||१६४|| परिपक्वेषु दोषेषु सर्पिष्पानं यथाऽमृतम्|१६५|
🔊 Audio coming soon
ਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਪਰਤਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਾਹ- ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੇ ਮਨ੍ਦੇ ਇਤਿ ਮਨ੍ਦੇਪਿ ਕਫੇ; ਯਦਿ ਕਫੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਦੋਸਰੂਪਸ੍ਤਦਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਿਪਕ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪਕ੍ਵੇਸੁ| ਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਅਧਿਕਪਾਨਗ੍ਰਹਣੇਨਾਨੁਵਾਸਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਪਿਸ ਉਪਯੋਗਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਨਿਸੇਧਯਤਿ| ਅਨੁਵਾਸਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗੌ ਹਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਾਲਵਕ੍ਤਵ੍ਯੌ| ਇਯਂ ਚ ਮਨ੍ਦਕਫਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਤ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦਸ਼ਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਾਲਮਹਿਮ੍ਨੈਵ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਵਦ੍ਧੇ ਪੁਰੁਸੇ ਪ੍ਰਬਲਵਾਤਤ੍ਵਂ, ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਸਾਮਦੋਸਤਾ, ਤਥਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤਯਾ ਕਫਪ੍ਰਬਲਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ; ਦਸ਼ਾਹਾਦੁਤ੍ਤਰਂ ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਨਾ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਭਵਤਿ, ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਚ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਣਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਰ੍ਧੇਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਪੇਯਾਕਸਾਯਸਰ੍ਪਿਃਕ੍ਸੀਰਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ ਸਡਹੇ ਸਡਹੇ ਦੇਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਿਕਮ੍| ਤੇਨ ਦਸ਼ਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸਡਹ ਏਵਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦਾਨਂ ਨ ਵਿਰੋਧਿ||੧੬੪||-
Adhikarana 61 (165-166) · Śloka 167
ਨਿਰ੍ਦਸ਼ਾਹਮਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕਫੋਤ੍ਤਰਮਲਙ੍ਘਿਤਮ੍||੧੬੫|| ਨ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਯਯੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ ਕਸਾਯੈਸ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ | ਯਾਵਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਦਸ਼ਨਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਰਸੇਨ ਚ||੧੬੬|| ਬਲਂ ਹ੍ਯਲਂ ਨਿਗ੍ਰਹਾਯ ਦੋਸਾਣਾਂ, ਬਲਕਚ੍ਚ ਤਤ੍ |੧੬੭|
निर्दशाहमपि ज्ञात्वा कफोत्तरमलङ्घितम्||१६५|| न सर्पिः पाययेद्वैद्यः कषायैस्तमुपाचरेत् | यावल्लघुत्वादशनं दद्यान्मांसरसेन च||१६६|| बलं ह्यलं निग्रहाय दोषाणां, बलकृच्च तत् |१६७|
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪਾਨਾਪਵਾਦਵਿਸਯਮਾਹ- ਨਿਰ੍ਦਸ਼ਾਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਗਤੋ ਦਸ਼ਾਹੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਨਿਰ੍ਦਸ਼ਾਹਃ| ਅਲਙ੍ਘਿਤਮਿਤਿ ਅਸਞ੍ਜਾਤਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਇਯਂ ਚਾਵਸ੍ਥਾ ਪ੍ਰਬਲਸਾਮਦੋਸਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਤਥਾਸਮ੍ਯਗੁਪਚਾਰਾਚ੍ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਸਾਯੈਸ੍ਤਂ ਕਫੋਤ੍ਤਰਮਲਙ੍ਘਿਤਂ ਚੋਪਾਚਰੇਤ੍| ਯਾਵਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਲਘੁਤ੍ਵੇ ਤੁ ਜਾਤੇ ਕਫੋਤ੍ਤਰਤਾਲਙ੍ਘਿਤਤਾ ਚ ਨਾਪਯਾਤਿ ਨ ਤਦਾ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪਾਨਮੇਵਾਨੁਵਤ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਫੋਤ੍ਤਰੇਲਙ੍ਘਿਤੇਪਿ ਨਿਰ੍ਦਸ਼ਾਹਜ੍ਵਰੇ ਮਾਂਸਰਸੇਨ ਕਿਮਰ੍ਥਮੇਵਮਸ਼ਨਂ ਕਫਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਬਲਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਕਚ੍ਚ ਤਦਿਤਿ ਮਾਂਸਰਸੇਨਾਸ਼ਨਂ ਬਲਕਾਰਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬੫-੧੬੬||-
Adhikarana 62 (167) · Śloka 168
ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਪਰੀਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||੧੬੭|| ਬਦ੍ਧਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਦੋਸਂ ਵਾ ਨਿਰਾਮਂ ਪਯਸਾ ਜਯੇਤ੍|੧੬੮|
दाहतृष्णापरीतस्य वातपित्तोत्तरं ज्वरम्||१६७|| बद्धप्रच्युतदोषं वा निरामं पयसा जयेत्|१६८|
🔊 Audio coming soon
ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿਨ ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ੍ਥਾਮਾਹ| ਬਦ੍ਧਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਦੋਸਂ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬਦ੍ਧਦੋਸਤ੍ਵਮ੍ ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਦੋਸਤ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਦੋਸਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸ੍ਤੋਕੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਦੋਸਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਂ ਤਾਵਦ੍ ਯਥਾ ਬਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੇਪਿ ਸਵਿਬਨ੍ਧਦੋਸਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਤਯੋਪਕਾਰਕਂ ਭਵਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰਗੁਣੇਸੁ-“ਪੁਰੀਸੇ ਗ੍ਰਥਿਤੇ ਪਥ੍ਯਂ”, ਤਥਾ “ਅਤੀਸਾਰੇ ਚ ਪਥ੍ਯਂ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ਬਦ੍ਧਦੋਸੇ ਗਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਰਤ੍ਵਾਦ੍ਦੇਯਂ, ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੇ ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛਾਗਂ ਦੇਯਮ੍||੧੬੭||-
Adhikarana 63 (168) · Śloka 169
ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰਾਭਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਯਦਾ ਜ੍ਵਰਃ||੧੬੮|| ਅਕ੍ਸੀਣਬਲਮਾਂਸਾਗ੍ਨੇਃ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ਤਂ ਵਿਰੇਚਨੈਃ|੧੬੯|
क्रियाभिराभिः प्रशमं न प्रयाति यदा ज्वरः||१६८|| अक्षीणबलमांसाग्नेः शमयेत्तं विरेचनैः|१६९|
🔊 Audio coming soon
‘ਆਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰ੍ਯਦਾ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਦਾ ਵਿਰੇਚਨੈਃ ਸ਼ਮਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਭਾਸਯਾ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਬਹੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਕਤਯਾ ਇਤਰਕਰ੍ਮਾਸਿਦ੍ਧਾਵੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਿਰੇਚਨੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨੇਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਅਪਿ ਗਹ੍ਯੇਤੇ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਉਭਯਮਪਿ ਦੋਸਮਲਵਿਰੇਚਨਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਤੇ” (ਕ.ਅ.੧) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਵਿਰੇਚਨਯੋਗਵਿਵਰਣੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਗਾਨੇਵਾਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ||੧੬੮||-
Adhikarana 64 (169-170) · Śloka 171
ਜ੍ਵਰਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਨ ਹਿਤਂ ਵਮਨਂ ਨ ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੬੯|| ਕਾਮਂ ਤੁ ਪਯਸਾ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੂਹੈਰ੍ਵਾ ਹਰੇਨ੍ਮਲਾਨ੍| ਨਿਰੂਹੋ ਬਲਮਗ੍ਨਿਂ ਚ ਵਿਜ੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਮੁਦਂ ਰੁਚਿਮ੍||੧੭੦|| ਪਰਿਪਕ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਵਹੇਤ੍|੧੭੧|
ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्||१६९|| कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान्| निरूहो बलमग्निं च विज्वरत्वं मुदं रुचिम्||१७०|| परिपक्वेषु दोषेषु प्रयुक्तः शीघ्रमावहेत्|१७१|
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰੇਣਾਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮਾਹ- ਜ੍ਵਰਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯਸੇਤਿ ਪਯਃਪਾਨੇਨ| ਪਯਸ੍ਤ੍ਵਨੁਲੋਮਕਤਯਾ ਦੋਸਹਰਂ ਭਵਤਿ| ਅਨੁਲੋਮਕਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਵਿਰੇਚਨਾਦੇਯਤ੍ਵੇ ਕ੍ਸੀਰਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਵਿਸਯੇਣੈਵ ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰੂਹਗੁਣਮਾਹ- ਨਿਰੂਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੬੯-੧੭੦||-
Adhikarana 65 (171) · Śloka 172
ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਗਤਂ ਹਰੇਤ੍||੧੭੧|| ਸ੍ਰਂਸਨਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ਮਲਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਨ੍|੧੭੨|
पित्तं वा कफपित्तं वा पित्ताशयगतं हरेत्||१७१|| स्रंसनं त्रीन्मलान् बस्तिर्हरेत् पक्वाशयस्थितान्|१७२|
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਯੋਰ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦੇਨ ਚ ਵਿਸਯਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਨਸ੍ਯ ਤੁ ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦੇਨ ਚ ਵਿਸਯਃ ‘ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਨੇਹ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਪਰਂ ਪੂਰ੍ਵਮਵਸ੍ਥਾਵਿਹਿਤਂ ਵਮਨਂ ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੋਸੇ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਏਤਚ੍ਚ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਵਿਹਿਤਂ ਵਮਨਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯ ਆਮਾਸ਼ਯਾਧੋਭਾਗ ਏਵ| ਸ੍ਰਂਸਨਮਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ||੧੭੧||-
Adhikarana 66 (172) · Śloka 173
ਜ੍ਵਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਙ੍ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਦਢਾਗ੍ਨਯੇ||੧੭੨|| ਰੂਕ੍ਸਬਦ੍ਧਪੁਰੀਸਾਯ ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਦਨੁਵਾਸਨਮ੍|੧੭੩|
ज्वरे पुराणे सङ्क्षीणे कफपित्ते दृढाग्नये||१७२|| रूक्षबद्धपुरीषाय प्रदद्यादनुवासनम्|१७३|
🔊 Audio coming soon
ਅਨੁਵਾਸਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਾਯਾਮਪਿ ਪੁਰਾਣਤਾਯਾਂ ‘ਪੁਰਾਣੇ’ ਇਤਿ ਪਦਮਤ੍ਯਰ੍ਥਪੁਰਾਣਤਾਮਾਹ||੧੭੨||-
Adhikarana 67 (173) · Śloka 174
ਗੌਰਵੇ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲੇ ਵਿਬਦ੍ਧੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਚ||੧੭੩|| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਰੁਚਿਕਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਮ੍|੧੭੪|
गौरवे शिरसः शूले विबद्धेष्विन्द्रियेषु च||१७३|| जीर्णज्वरे रुचिकरं कुर्यान्मूर्धविरेचनम्|१७४|
🔊 Audio coming soon
ਗੌਰਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਿਸਯਮਾਹ| ਸ਼ਿਰਸ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣੋਤ੍ਤਰੇਣ ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਵਵਿਸਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਜਾਡ੍ਯਮ੍||੧੭੩||-
Adhikarana 68 (174-175) · Śloka 176
ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਨੇ||੧੭੪|| ਵਿਭਜ੍ਯ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਕਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਜ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਜ੍ਵਰੇ ਭਿਸਕ੍| ਤੈਰਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਤੋ ਜ੍ਵਰਃ||੧੭੫|| ਲਭਨ੍ਤੇ ਸੁਖਮਙ੍ਗਾਨਿ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ|੧੭੬|
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकावगाहने||१७४|| विभज्य शीतोष्णकृतं कुर्याज्जीर्णे ज्वरे भिषक्| तैराशु प्रशमं याति बहिर्मार्गगतो ज्वरः||१७५|| लभन्ते सुखमङ्गानि बलं वर्णश्च वर्धते|१७६|
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮਭਿਧਾਯ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮਾਹ- ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਦੇਹਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਬਹਲੋਬਹਲਸ਼੍ਚ ਲੇਪ ਇਹ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਯੇ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮਤੇਨ ਬਹਲਂ ਵਿਸ਼ੋਸਿਣਂ ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਮਤੇਨ ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਲੇਪੋ ਬਹਲਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਚ ਤਨੁਰੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਘਨੋ ਲੇਪਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਸ੍ਯਾਪਿ ਦਾਹਕਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੩੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭਜ੍ਯ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਕਤਮਿਤਿ ਉਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਚ ਵਿਭਜ੍ਯ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਕਤਾਨ੍ ਤਥੋਸ੍ਣਕਤਾਨ੍; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਯਥਾਭਿਲਾਸਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਵਰਮ੍” ਇਤਿ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਤਾ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਹਿਮ੍ਨਾ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ||੧੭੪-੧੭੫||-
Adhikarana 69 (176) · Śloka 177
ਧੂਪਨਾਞ੍ਜਨਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਃ ਸ਼ਮਮ੍||੧੭੬|| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ੇਸਾ ਯੇਸਾਂ ਚ ਭਵਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਰਨ੍ਵਯਃ|੧੭੭|
धूपनाञ्जनयोगैश्च यान्ति जीर्णज्वराः शमम्||१७६|| त्वङ्मात्रशेषा येषां च भवत्यागन्तुरन्वयः|१७७|
🔊 Audio coming soon
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ੇਸਾ ਇਤਿ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਜਨ੍ਯਾਃ, ਯੇਸਾਂ ਚਾਗਨ੍ਤੁਰ੍ਭੂਤਰੂਪੋਨ੍ਵਯਃ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤਿ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ, ਤੇ ਧੂਪਾਦਿਨਾ ਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ||੧੭੬||-
Adhikarana 70 (177-178) · Śloka 179
ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ||੧੭੭|| ਯੇਸਾਂ ਤ੍ਵੇਸ ਕ੍ਰਮਸ੍ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਤਃ ਸ਼ਣੁ| ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਪੁਰਾਣਾਃ ਸਸ੍ਟਿਕੈਃ ਸਹ||੧੭੮|| ਯਵਾਗ੍ਵੋਦਨਲਾਜਾਰ੍ਥੇ ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਪਹਾਃ|੧੭੯|
इति क्रियाक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१७७|| येषां त्वेष क्रमस्तानि द्रव्याण्यूर्ध्वमतः शृणु| रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह||१७८|| यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः|१७९|
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌਸਧਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧਮਾਹ- ਯੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਾਲਯਃ ਸਸ੍ਟਿਕੈਃ ਸਹ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਤ੍ਰ ‘ਸ਼ਾਲਯਃ’ ਇਤਿ ਪਦੇਨ ਯਵਕਾਦੀਨਾਂ ਨਿਰਾਸਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਪੁਰਾਣਾਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ‘ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਂ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਂ ਸਮਾਤੀਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ’ (ਸੂ.ਅ.੨੭) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦਪੁਰਾਣਗ੍ਰਹਣਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ‘ਪੁਰਾਣਾਃ’ ਇਤਿ ਪਦਮ੍ ||੧੭੭-੧੭੮||-
Adhikarana 71 (179-187) · Śloka 188
ਲਾਜਪੇਯਾਂ ਸੁਖਜਰਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਗਰੈਃ ਸ਼ਤਾਮ੍||੧੭੯|| ਪਿਬੇਜ੍ਜ੍ਵਰੀ ਜ੍ਵਰਹਰਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰਾਦਿਤਃ| ਅਮ੍ਲਾਭਿਲਾਸੀ ਤਾਮੇਵ ਦਾਡਿਮਾਮ੍ਲਾਂ ਸਨਾਗਰਾਮ੍||੧੮੦|| ਸਸ੍ਟਵਿਟ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਵਾਥ ਸ਼ੀਤਾਂ ਮਧੁਯੁਤਾਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਪੇਯਾਂ ਵਾ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋਰੁਜਿ||੧੮੧|| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਕਣ੍ਟਕਾਰਿਭ੍ਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਜ੍ਵਰਹਰਾਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰੀ ਪੇਯਾਂ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਾਮ੍ਲਾਂ ਸ਼ਤਾਂ ਨਰਃ||੧੮੨|| ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਬਲਾਬਿਲ੍ਵਨਾਗਰੋਤ੍ਪਲਧਾਨ੍ਯਕੈਃ| ਸ਼ਤਾਂ ਵਿਦਾਰੀਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੀਪਨੀਂ ਸ੍ਵੇਦਨੀਂ ਨਰਃ||੧੮੩|| ਕਾਸੀ ਸ਼੍ਵਾਸੀ ਚ ਹਿਕ੍ਕੀ ਚ ਯਵਾਗੂਂ ਜ੍ਵਰਿਤਃ ਪਿਬੇਤ੍| ਵਿਬਦ੍ਧਵਰ੍ਚਾਃ ਸਯਵਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਮਲਕੈਃ ਸ਼ਤਾਮ੍||੧੮੪|| ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਮਤੀਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਪੇਯਾਂ ਜ੍ਵਰੀ ਦੋਸਾਨੁਲੋਮਨੀਮ੍| ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਬਦ੍ਧੇ ਸਰੁਜਿ ਪਿਬੇਤ੍ ਪੇਯਾਂ ਸ਼ਤਾਂ ਜ੍ਵਰੀ||੧੮੫|| ਮਦ੍ਵੀਕਾਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਾਮਲਕਨਾਗਰੈਃ| ਪਿਬੇਤ੍ ਸਬਿਲ੍ਵਾਂ ਪੇਯਾਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰੇ ਸਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕੇ||੧੮੬|| ਬਲਾਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਕੋਲਾਮ੍ਲਕਲਸ਼ੀਧਾਵਨੀਸ਼ਤਾਮ੍| ਅਸ੍ਵੇਦਨਿਦ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾਰ੍ਤਃ ਪਿਬੇਤ੍ ਪੇਯਾਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮ੍||੧੮੭|| ਨਾਗਰਾਮਲਕੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਘਤਭਸ੍ਟਾਂ ਜ੍ਵਰਾਪਹਾਮ੍|੧੮੮|
लाजपेयां सुखजरां पिप्पलीनागरैः शृताम्||१७९|| पिबेज्ज्वरी ज्वरहरां क्षुद्वानल्पाग्निरादितः| अम्लाभिलाषी तामेव दाडिमाम्लां सनागराम्||१८०|| सृष्टविट् पैत्तिको वाऽथ शीतां मधुयुतां पिबेत्| पेयां वा रक्तशालीनां पार्श्वबस्तिशिरोरुजि||१८१|| श्वदंष्ट्राकण्टकारिभ्यां सिद्धां ज्वरहरां पिबेत्| ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत् साम्लां शृतां नरः||१८२|| पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः| शृतां विदारीगन्धाद्यैर्दीपनीं स्वेदनीं नरः||१८३|| कासी श्वासी च हिक्की च यवागूं ज्वरितः पिबेत्| विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम्||१८४|| सर्पिष्मतीं पिबेत् पेयां ज्वरी दोषानुलोमनीम्| कोष्ठे विबद्धे सरुजि पिबेत् पेयां शृतां ज्वरी||१८५|| मृद्वीकापिप्पलीमूलचव्यामलकनागरैः| पिबेत् सबिल्वां पेयां वा ज्वरे सपरिकर्तिके||१८६|| बलावृक्षाम्लकोलाम्लकलशीधावनीशृताम्| अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः पिबेत् पेयां सशर्कराम्||१८७|| नागरामलकैः सिद्धां घृतभृष्टां ज्वरापहाम्|१८८|
🔊 Audio coming soon
ਲਾਜਪੇਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਦਸ਼ ਯਵਾਗ੍ਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੀਤਿ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ; ਕਿਂਵਾ ਲਾਜਪੇਯਾਂ ਸੁਖਜਰਾਮਿਤ੍ਯੇਕਾ, ਤਥਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਗਰੈਃ ਸ਼ਤਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ, ਏਵਂ ਸ਼ੇਸਾਭਿਃ ਸਮਮੇਕਾਦਸ਼ ਪੇਯਾਃ| ਸਨਾਗਰਾਂ ਸਸ੍ਟਵਿਟ੍ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ, ਸਨਾਗਰਾਮੇਵ ਸ਼ੀਤਾਂ ਮਧੁਯੁਤਾਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕ ਇਤ੍ਯਪਰਾ| ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਪਾਕਿਤ੍ਵੇਨ ਪਾਚਨਤ੍ਵੇਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਇਹ ਵਿਦਾਰੀਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯਂ ਹ੍ਰਸ੍ਵਪਞ੍ਚਮੂਲਮ੍| ਸਯਵਾਮਿਤਿ ਪਦੇਨ ਸਸ੍ਟਿਤਣ੍ਡੁਲਕਾਰ੍ਯਾਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ| ਸਬਿਲ੍ਵਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਧਾਵਨੀਸ਼ਤਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਚੈਕਾ ਯਵਾਗੂਃ| ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਕਰ੍ਤਿਕਾਕਾਰਾ ਵੇਦਨਾ| ਕਲਸ਼ੀ ਸਿਂਹਪੁਚ੍ਛੀ| ਧਾਵਨੀ ਕਣ੍ਟਕਾਰੀ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯਵਾਗੂਨਾਂ ਸਾਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਜਲਤਣ੍ਡੁਲਪਰਿਮਾਣੇ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਾਃ ਪੂਜਿਤਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਅਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸਂਹਿਤਾਯਾਮਧੀਯਤੇ- “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਂ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਂ ਸ਼੍ਰਪਯਿਤ੍ਵਾ ਜਲਾਢਕੇ| ਪਾਦਸ਼ੇਸੇਣ ਤੇਨਾਥ ਯਵਾਗੂਰੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|| ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਧਂ ਵਾ ਕਣਾਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯੋਃ ਕਲ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਪਲਮ੍| ਵਿਨੀਯ ਪਾਚਯੇਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਰਿਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਚਾਪਰਾਮ੍ ” ਇਤਿ| ਅਪਰਾਮਿਤਿ ਕ੍ਵਾਥਸਾਧ੍ਯਯਵਾਗ੍ਵਾ ਉਕ੍ਤਾਯਾ ਭਿਨ੍ਨਾਂ ਕਲ੍ਕਸਾਧ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਚ ਕਲ੍ਕਪਲੇਨ ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਯਵਾਗੂਸਾਧਨਪਰਿਭਾਸਾ, ਸਾ ਇਹਾਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲਕਲ੍ਕੇਨ ਯਵਾਗੂਸਾਧਨਮੁਪਦਿਸ਼ਤਾਨੁਮਤੈਵ, ਤਥਾਹਿ ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਯਵਾਗ੍ਵਾਮਸ੍ਟਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕੋਲਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸਾਧਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਯੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਦਮ੍ਲਤਾਮਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਦਾਨਂ, ਨ ਤਦਸ੍ਟਮਾਸਕਪ੍ਰਮਾਣਂ; ਕਿਂਵਾ, ਤਦਪ੍ਯਸ੍ਟਮਾਸਕਮਾਨਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਤੁ, ਤਥਾਪ੍ਯਦੂਰਾਨ੍ਤਰਾਰ੍ਥਤਯਾ ਕਲ੍ਕਪਲਸਾਧਨੋਪਦੇਸ਼ਿਕਾ ਪਰਿਭਾਸਾਨੁਮਤੈਵ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਟਮਾਸਕਾਧਿਕਪਲਕਲ੍ਕਸਾਧਨੋਪਦੇਸ਼ੇਨ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਜਾਜੀਸ਼ਠਿਪੁਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵੈਃ ਸਕਾਰਵੀਦੀਪ੍ਯਕਬਿਲ੍ਵਮਧ੍ਯੈਃ| ਸਯਾਵਸ਼ੂਕੈਰ੍ਬਦਰਪ੍ਰਮਾਣੈਰ੍ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਯੁਕ੍ਤਾ ਘਤਤੈਲਭਸ੍ਟਾ|| ਅਰ੍ਸ਼ੋਤਿਸਾਰਾਨਿਲਗੁਲ੍ਮਸ਼ੋਫਹਦ੍ਰੋਗਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਹਿਤਾ ਯਵਾਗੂਃ|| ਯਾ ਪਞ੍ਚਕੋਲੈਰ੍ਵਿਧਿਨੈਵ ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਾ ਭਵੇਤ੍ ਸਾਪਿ ਸਮਾ ਤਯੈਵ” (ਚਿ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਯਵਾਗੂਕ੍ਤਮਾਨਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਪਲਸਾਧ੍ਯਯਵਾਗ੍ਵਭਿਧਾਯਿਕਾ ਪਰਿਭਾਸਾਨੁਮਤੈਵ, ਤਦਨ੍ਯਾ ਤਤ੍ਸਹਚਰਿਤਾ ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਧਕਣਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮਾਨਦਰ੍ਸ਼ਿਕਾਨੁਮਤੈਵ| ਕ੍ਵਾਥਸਾਧ੍ਯਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਵਦ੍ਧਵ੍ਯਵਹਾਰਪੂਜਿਤੇਯਂ ਪਰਿਭਾਸਾ- “ਯਦਪ੍ਸੁ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਾਸੁ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕੇਮ੍ਭਸਿ|| ਅਰ੍ਧਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪਾਨੇ ਪੇਯਾਦਿਸਂਵਿਧੌ” ਇਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਯੂਸਰਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਂ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਭਾਸਾਯਾਸ੍ਤਥਾਨੁਕ੍ਤਪਰਿਭਾਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ, ਤਥਾ ਸਕਲਯਵਾਗੂਸਾਧਨਤਣ੍ਡੁਲਜਲਾਦਿਮਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚਾਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯ (ਸੂ.ਅ.੪) ਏਵ ਨਿਰ੍ਲੋਚਿਤੋਨੁਸਰਣੀਯਃ||੧੭੯-੧੮੭||-
Adhikarana 72 (188) · Śloka 189
ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ਮਸੂਰਾਂਸ਼੍ਚਣਕਾਨ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ ਸਮਕੁਸ੍ਟਕਾਨ੍||੧੮੮|| ਯੂਸਾਰ੍ਥੇ ਯੂਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍|੧੮੯|
मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्टकान्||१८८|| यूषार्थे यूषसात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत्|१८९|
🔊 Audio coming soon
ਮੁਦ੍ਗਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਜ੍ਵਰਹਿਤਯੂਸਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਯੂਸਕਰਣਂ ਚ ਯਵਾਗੂਸਾਧਨਵਤ੍| ਮੁਦ੍ਗਃ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ||੧੮੮||-
Adhikarana 73 (189) · Śloka 190
ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਂ ਸਫਲਂ ਕੁਲਕਂ ਪਾਪਚੇਲਿਕਮ੍||੧੮੯|| ਕਰ੍ਕੋਟਕਂ ਕਠਿਲ੍ਲਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛਾਕਂ ਜ੍ਵਰੇ ਹਿਤਮ੍|੧੯੦|
पटोलपत्रं सफलं कुलकं पापचेलिकम्||१८९|| कर्कोटकं कठिल्लं च विद्याच्छाकं ज्वरे हितम्|१९०|
🔊 Audio coming soon
ਕੁਲਕਂ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਮ੍| ਪਾਪਚੇਲਿਕਂ ਪਾਠਾਸ਼ਾਕਮ੍| ਕਠਿਲ੍ਲਕਂ ਰਕ੍ਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾ||੧੮੯||-
Adhikarana 74 (190-193) · Śloka 194
ਲਾਵਾਨ੍ ਕਪਿਞ੍ਜਲਾਨੇਣਾਂਸ਼੍ਚਕੋਰਾਨੁਪਚਕ੍ਰਕਾਨ੍||੧੯੦|| ਕੁਰਙ੍ਗਾਨ੍ ਕਾਲਪੁਚ੍ਛਾਂਸ਼੍ਚ ਹਰਿਣਾਨ੍ ਪਸਤਾਞ੍ਛਸ਼ਾਨ੍| ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਯ ਜ੍ਵਰਿਤਾਯ ਜ੍ਵਰਾਪਹਾਨ੍||੧੯੧|| ਈਸਦਮ੍ਲਾਨਨਮ੍ਲਾਨ੍ ਵਾ ਰਸਾਨ੍ ਕਾਲੇ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ| ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਂਸ਼੍ਚ ਮਯੂਰਾਂਸ਼੍ਚ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਕ੍ਰੌਞ੍ਚਵਰ੍ਤਕਾਨ੍||੧੯੨|| ਗੁਰੂਸ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੇ ਕੇਚਿਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ| ਲਙ੍ਘਨੇਨਾਨਿਲਬਲਂ ਜ੍ਵਰੇ ਯਦ੍ਯਧਿਕਂ ਭਵੇਤ੍||੧੯੩|| ਭਿਸਙ੍ਮਾਤ੍ਰਾਵਿਕਲ੍ਪਜ੍ਞੋ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨਪਿ ਕਾਲਵਿਤ੍|੧੯੪|
लावान् कपिञ्जलानेणांश्चकोरानुपचक्रकान्||१९०|| कुरङ्गान् कालपुच्छांश्च हरिणान् पृषताञ्छशान्| प्रदद्यान्मांससात्म्याय ज्वरिताय ज्वरापहान्||१९१|| ईषदम्लाननम्लान् वा रसान् काले विचक्षणः| कुक्कुटांश्च मयूरांश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकान्||१९२|| गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः| लङ्घनेनानिलबलं ज्वरे यद्यधिकं भवेत्||१९३|| भिषङ्मात्राविकल्पज्ञो दद्यात्तानपि कालवित्|१९४|
🔊 Audio coming soon
ਕਪਿਞ੍ਜਲਃ ਗੌਰਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ| ਏਣਃ ਕਸ੍ਣਸਾਰਃ| ਉਪਚਕ੍ਰਕਃ ਚਕੋਰਃ| ਕਾਲਪੁਚ੍ਛਃ ਹਰਿਣਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਹਰਿਣਃ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਃ| ਪਸਤਃ ਬਿਨ੍ਦੁਚਿਤ੍ਰਿਤੋ ਹਰਿਣਃ| ਰਸਕਰਣੇ ਸੂਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ- “ਪਲਾਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਘਨੇਥ ਤਨੁਕੇ ਤੁ ਸਟ੍| ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਵਣ੍ਟਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਲਮਚ੍ਛਤਰੇ ਰਸੇ” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਰਸਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਾਧਨਂ, ਤਤ੍ਰ ਯਵਾਗੂਵਤ੍ ਸਾਧਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾਵਿਕਲ੍ਪਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਤਾਵਤ੍ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ, ਤੇਨ ਚ ਸਂਸ੍ਕਾਰਕਤੇਨ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨਾਨੁਸ੍ਣਲਘੁਨਾ ਲਾਵਾਦਯੋ ਦੇਯਾਃ, ਯੇਨ ਗੌਰਵਾਦਗ੍ਨਿਵਧਮੁਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਾਵਤ੍ਤਿਂ ਨ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੯੦-੧੯੩||-
Adhikarana 75 (194) · Śloka 195
ਘਰ੍ਮਾਮ੍ਬੁ ਚਾਨੁਪਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਸਿਤਾਯ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍||੧੯੪|| ਮਦ੍ਯਂ ਵਾ ਮਦ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਬਲਮ੍|੧੯੫|
घर्माम्बु चानुपानार्थं तृषिताय प्रदापयेत्||१९४|| मद्यं वा मद्यसात्म्याय यथादोषं यथाबलम्|१९५|
🔊 Audio coming soon
ਘਰ੍ਮਾਮ੍ਬੁ ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁ| ਘਰ੍ਮਾਮ੍ਬ੍ਵਾਦਿਸ਼੍ਲੇਕਂ ਚੈਕੇਨਾਰ੍ਸਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਅਨੁਪਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਮੁਸ੍ਣਪਾਨੀਯਮਦ੍ਯਯੋਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਕ੍ਤਮੇਵੇਤਿ ਤਦੁਪਾਦਾਨਂ; ਤਥਾਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਬੇਦਨੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਮਦ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯੋ ਭਵੇਤ੍| ਤਸ੍ਮੈ ਦੋਸਬਲਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਦ੍ਯਂ ਵਿਧੀਯਤੇ” ਇਤਿ||੧੯੪||-
Adhikarana 76 (195-196) · Śloka 196
ਗੁਰੂਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਨ੍ ਕਸਾਯਾਂਸ਼੍ਚ ਨਵਜ੍ਵਰੇ||੧੯੫|| ਆਹਾਰਾਨ੍ ਦੋਸਪਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਅਨ੍ਨਪਾਨਕ੍ਰਮਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ||੧੯੬||
गुरूष्णस्निग्धमधुरान् कषायांश्च नवज्वरे||१९५|| आहारान् दोषपक्त्यर्थं प्रायशः परिवर्जयेत्| अन्नपानक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१९६||
🔊 Audio coming soon
ਗੁਰੂਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗੁਰੂਸ੍ਣਾਦਿਨਿਸੇਧਃ; ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਕਸਾਯਨਿਸੇਧੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕਤਃ, ਤਥਾਪੀਹਾਨ੍ਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਦਤ੍ਯਹਿਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ||੧੯੫-੧੯੬||
Adhikarana 77 (197-199) · Śloka 200
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਸਾਯਾ ਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਾਃ| ਪਾਕ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਂ ਵਾ ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕਂ ਪਿਬੇਤ੍||੧੯੭|| ਸਨਾਗਰਂ ਪਰ੍ਪਟਕਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਸਦੁਰਾਲਭਮ੍| ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਗੁਡੂਚੀਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਮ੍||੧੯੮|| ਪਾਠਾਮੁਸ਼ੀਰਂ ਸੋਦੀਚ੍ਯਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ| ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾ ਦੀਪਨਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਕਸਾਯਾ ਦੋਸਪਾਚਨਾਃ||੧੯੯|| ਤਸ੍ਣਾਰੁਚਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਨਾਸ਼ਨਾਃ|੨੦੦|
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते कषाया ज्वरनाशनाः| पाक्यं शीतकषायं वा मुस्तपर्पटकं पिबेत्||१९७|| सनागरं पर्पटकं पिबेद्वा सदुरालभम्| किराततिक्तकं मुस्तं गुडूचीं विश्वभेषजम्||१९८|| पाठामुशीरं सोदीच्यं पिबेद्वा ज्वरशान्तये| ज्वरघ्ना दीपनाश्चैते कषाया दोषपाचनाः||१९९|| तृष्णारुचिप्रशमना मुखवैरस्यनाशनाः|२००|
🔊 Audio coming soon
ਪਾਕ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਤਮ੍| ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਮੁਸ੍ਣੋਦਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਨਿਸ਼ਾਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਪਰਿਭਾਸਾ- “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਪੋਥਿਤਾਤ੍ਤੋਯੇ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤੇ ਨਿਸ਼ਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਤ੍| ਯਃ ਕਸਾਯੋਭਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਸ ਸ਼ੀਤਃ ਸਮੁਦਾਹਤਃ” (ਸੂ.ਅ.੪) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਨੀਯਸ੍ਯ ਚ ਮਾਨਂ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ, ਪਾਨੀਯਂ ਤੁ ਯਾਵਨ੍ਮਾਨਃ ਪੇਯਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਭਵਤਿ ਤਾਵਨ੍ਮਨਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ, ਨਹ੍ਯਤ੍ਰ ਪਾਨੀਯਹ੍ਰਾਸੋਸ੍ਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਪਰਿਭਾਸਯੈਵ ਜਲਂ ਦੇਯਂ- “ਸਡ੍ਭਿਃ ਪਲੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵਾ ਸਲਿਲਾਚ੍ਛੀਤਫਾਣ੍ਟਯੋਃ| ਆਪ੍ਲੁਤਂ ਭੇਸਜਪਲਂ ਰਸਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਲਦ੍ਵਯਮ੍” ਇਤਿ| ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਤਯਾ ਤਥਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚਾਤ੍ਪਬਲਦੋਸੇ ਦਾਹਾਭਿਭੂਤੇਚ ਦੇਯਃ| ਪਰ੍ਪਟਕਂ ਸਦੁਰਾਲਭਂ ਵੇਤਿ ਤਤੀਯੋ ਯੋਗੋ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਪਿਤ੍ਤਕਫੇ| ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਾਦਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਵਾਤਕਫੇ| ਪਾਠਾਦਿਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤੇ| ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਾਦਿਨਾ ਚ ਭੇਲਕੇ ਸਤਿ ਪਾਠਾਸਪ੍ਤਕਂ ਜਤੂਕਰ੍ਣਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਭਵਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰ- “ਭੂਨਿਮ੍ਬਘਨਗੁਡੂਚੀਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯੁਦੀਚ੍ਯੋਸ਼ੀਰਹ੍ਵਯਪਾਠਾਃ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਥਕਰਣੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਮਾਨਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯਤੋ ਮਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਤਤ੍ਰੇਹ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਵਾਥਸਂਵਿਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪੀਯੇ ਯਤ੍ ਕ੍ਵਾਥਕਰਣਸਂਵਿਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ- “ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਮੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚਾਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ, ਪਾਨੀਯੇਨਾਭ੍ਯਾਸਿਞ੍ਚੇਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ “ਗਤਰਸੇਸ੍ਵੌਸਧੇਸੁ ਸ੍ਥਾਲੀਮਵਤਾਰ੍ਯ ਪਰਿਪੂਤਂ ਕਸਾਯਂ” (ਵਿ.ਅ.੭) ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ, ਤਦੇਵ ਸਰ੍ਵਕਸਾਯਕਰਣਸਂਵਿਧਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਨਂ ਤਥਾ ਦ੍ਰਵਮਾਨਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਕਸਾਯਮਾਨਂ ਚ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਯਾਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਾਵਤਾ ਜਲੇਨ ਪਕ੍ਵਂ ਸਤ੍ ਗਤਰਸਂ ਭਵਤਿ, ਤਾਵਤਿ ਜਲੇ ਤਾਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੇਯਮਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਯਾਵਤਾ ਕ੍ਵਾਥਸ਼ੇਸੇਣ ਗਤਰਸਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਵਾਨ੍ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਏਤਚ੍ਚੌਸਧਾਨਾਂ ਗਤਰਸਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵਭਾਗਤ੍ਰਯਕ੍ਸਯ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਤਾ ਸਰ੍ਵਕ੍ਵਾਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸਵਚਨਂ ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਕ੍ਵਾਥਾਰ੍ਥਜਲਦਾਨਂ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਮਦੁਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਜਲੇਨ, ਕਠਿਨੇਸ੍ਟਗੁਣੇਨ, ਕਠਿਨਤਰੇ ਤੁ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇਨ ਪਾਕੇ ਸਤਿ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸੇ ਗਤਰਸਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ; ਏਤਦਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ- ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਾਧਨਕਭੂਰਿਕ੍ਵਾਥਕਰਣੇ ਇਯਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵਲ੍ਪਂ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ ਯਥਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਤਥਾ ਮਦੁਨ੍ਯਲ੍ਪੇਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਭੂਰਿਜਲਂ ਦੀਯਤੇ, ਸ੍ਤੋਕੇਨ ਜਲੇਨ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਗਤਰਸਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਤੇਨ, ਕਰ੍ਸਾਦਾਰਭ੍ਯ ਪਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਕ੍ਵਾਥੇ ਮਦੁਨ੍ਯਪਿ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਜਲਂ ਦੀਯਤੇ, ਪਲਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤੁ ਕੁਡਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਸ੍ਟਗੁਣਂ ਜਲਂ ਦੀਯਤੇ| ਤਦੇਵਮਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਦ੍ਰਵ੍ਯਜਲਸ਼ੇਸਮਾਨਮਪ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਗਤਰਸਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਸਾਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਪਰਿਮਾਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਿ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਨਿਯਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਾਧਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਦੇਯਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਯਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਪਰਿਮਾਣਂ ਤਨ੍ਨ ਗਹੀਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਦਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਿਕਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਰਿਭਾਸਾ ਲਿਖ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪਾਤਵ੍ਯਕਸਾਯੇ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯਃ- “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਰ੍ਧਂ ਪਾਦਸ਼ੇਸਿਤਮ੍” ਇਤਿ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲੇ ਵਾਰਿ ਦ੍ਵਿਰਸ੍ਟਗੁਣਮਿਸ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ; ਤਥਾ “ਕਰ੍ਸਾਦੌ ਤੁ ਪਲਂ ਯਾਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਡਸ਼ਿਕਂ ਜਲਮ੍| ਤਤਸ੍ਤੁ ਕੁਡਵਂ ਯਾਵਤ੍ਤੋਯਮਸ੍ਟਗੁਣਂ ਭਵੇਤ੍” ਇਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਵਾਥਪਰਿਭਾਸਾ- “ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨਾਸ੍ਟਗੁਣੇਨ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇਨ ਵਾਮ੍ਭਸਾਭ੍ਯਾਸਿਚ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਵਾਥਯਿਤ੍ਵਾਵਤਾਰਯੇਤ੍ ” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੧); ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਸ੍ਟਗੁਣਸੋਡਸ਼ਗੁਣਜਲਦਾਪਿਕਾਃ ਸ਼੍ਰੂਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਃ ਕਠਿਨਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਮਦੌ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦੇਯਂ, ਕਠਿਨੇਸ੍ਟਗੁਣਂ ਤਥਾ| ਕਠਿਨਾਤ੍ ਕਠਿਨਤਰੇ ਦੇਯਂ ਸੋਡਸ਼ਿਕਂ ਜਲਮ੍” ਇਤਿ| ਏਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਰਿਭਾਸਾਯਾਂ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇ ਹਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ- “ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪੋਥਿਤਂ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸੋਡਸ਼ਿਕ ਜਲਮ੍| ਪਾਦਸ਼ੇਸਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਸ ਕ੍ਵਾਥਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ|| ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨਾਮ੍ਭਸਾ ਵਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਸਮੁਦਾਹਤਃ” ਇਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਵਿਧਯਾਸ੍ਟਗੁਣਤ੍ਵਮਪਿ ਪਾਨੀਯਸ੍ਯ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਤੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਯਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ| ਪਾਦਾਂਸ਼ਾਦੌਸਧਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਜਲਂ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍|| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਚ ਕਸਾਯਂ ਕਾਰਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍” ਇਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਾ ਅਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਰਿਭਾਸਾ ਅਵਿਰੋਧੇਨ ਨੇਯਾਃ| ਅਤ੍ਰੈਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ- ਯਦੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪੀਯੇ ਕਸਾਯਕਰਣਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਨ੍ਨਿਰੂਹਾਧਿਕਾਰੇ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਵਿਸਯ ਏਵ, ਤਥਾਵਿਧਕਸਾਯਕਰਣਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ; ਯਥਾ ਬਲਾਤੈਲੇ- “ਬਲਾਸ਼ਤਂ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਾਦਂ ਰਾਸ੍ਨਾਸ੍ਟਭਾਗਿਕਮ੍| ਜਲਾਢਕਸ਼ਤੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ” (ਚਿ.ਅ.੨੮) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਾਨਂ ਨ ਕ੍ਵਾਥਾਨ੍ਤਰੇ ਯਾਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰੈਵ ਨਿਯਮਿਤਮਿਤਿ| ਮੈਵਂ, ਵਿਸਯਵਿਸ਼ੇਸੋਦ੍ਦੇਸ਼ਵਿਹਿਤੋਪਿ ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਸਯਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨੁਮਤ੍ਯਾ ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਰਿਭਾਸਾਸਂਵਾਦੇਨ ਚ ਵਿਸਮਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸਮਾਨਤ੍ਵੇਨੈਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ ਇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਕਲ੍ਪੇ ਉਕ੍ਤਂ- “ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ਤੋਯੇ ਪਤਿਤਂ ਤੁ ਨ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ” (ਕ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਲੇਹਪਾਕਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਸਯਵਿਸ਼ੇਸੋਕ੍ਤਂ ਵਿਸਯਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਸਾਧਾਰਣਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪੇਯਕ੍ਵਾਥਮਾਤ੍ਰਾਪਿ ਤੁ ਇਯਤ੍ਤਯਾ ਨੋਕ੍ਤਾ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਪੁਰੁਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨਾਨਾਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਚ ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਰੂਪੋ ਹਿ ਭੈਸਜ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੋ ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ; ਏਤੇਨ, ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੌਸਧਂ ਬਲਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੌਸਧਂ ਤਸ੍ਯ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦੋਸਮਗ੍ਨਿਂ ਬਲਂ ਵਯਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ ਕੋਸ੍ਠਂ ਚ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਦੂਰਾਨ੍ਤਰਾ ਮਧ੍ਯਪੁਰੁਸਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਭਵਤਿ, ਸਾ ਸੂਚਿਤੈਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਤ੍ਰਾ “ਪਲਂ ਵਤ੍ਸਕਬੀਜਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਪਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਂ ਪਿਬੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਥਾ ਪਟੋਲਦ੍ਯੇਪਿ “ਪਲਂ ਤਥੈਸਾਂ ਸਹ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਨਾਂ ਜਲੇ ਸ਼ਤਂ ਦੋਸਹਰਂ ਪਿਬੇਨ੍ਨਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਯੁਕ੍ਤਂ- “ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਸੁ ਤੁ ਮਧ੍ਯੇਸੁ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਰਿਸ੍ਯਤੇ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੩੯) ਇਤਿ, ਪਲੇ ਚ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯੇ ਸੋਡਸ਼ਪਲਸ੍ਯ ਪਾਦਸ਼ੇਸਤਾਯਾਂ ਚਤੁਃਪਲਰੂਪੋਞ੍ਜਲਿਰੇਵ ਭਵਤਿ| ਦਾਰੁਕੋਪ੍ਯਾਹ- “ਜਘਨ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਪਲਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਮਧ੍ਯਾ ਚਤੁਸ੍ਪਲਾ| ਉਤ੍ਤਮਾ ਸਟ੍ਪਲਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਨੇਹੌਸਧੇਸੁ ਤੁ” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- “ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਪਲਂ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸੈਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਾ| ਜਘਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲਾਰ੍ਧਂ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਵਾਥ੍ਯੌਸਧੇਸੁ ਚ” ਇਤਿ| ਏਤਾਸ਼੍ਚਾਦੂਰਾਨ੍ਤਰਾਰ੍ਥਾ ਬਲਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਮਾਨੇਨ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਏਵ ਪਰਿਭਾਸਾਃ| ਅਨ੍ਯਚ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ- ਯਦੇਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਜਲਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਕਤਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯਮ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸ੍ਵਿਦਂ ਮਾਨਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵਾਰ੍ਦ੍ਰਯੋਃ” ਇਤਿ; ਮੈਵਂ, ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਾਦੇਰ੍ਘਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਪਰਿਮਾਣੇ ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਸਿਦ੍ਧੇਪਿ ਯਦਯਂ- “ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਾਨਿ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋਤ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਪਲਾਧਿਕਃ” (ਚਿ.ਅ.੧੪) ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਰਿਭਾਸਾਨੁਮਤਂ ਕੁਡਵਾਦਾਵੇਵ ਮਾਨੇ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਕੁਡਵਪੂਰ੍ਵਮਾਨੇ ਤੁ ਦ੍ਰਵਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯੇਨ, ਪੂਰ੍ਵਪਰਿਭਾਸਯੈਵ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯੇ ਲਬ੍ਧੇ ਯਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਪ੍ਰਸ੍ਥਕੀਰ੍ਤਨਂ, ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਪਰਿਭਾਸਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰੇ ਸਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤੇਨ, ਰਕ੍ਤਿਕਾਦੌ ਤਤ੍ਪਰਿਭਾਸਾਰ੍ਥਵ੍ਯਭਿਚਾਰਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਮਾਣਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਤਥਾਚਾਤ੍ਰੇਯਃ- “ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਕੁਡਵਾਦੌ ਤੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਨਾਦ੍ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਹਿ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਤ੍ਯਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਸਮਮ੍” ਇਤਿ; ਤਥਾ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- “ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਚ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਕੁਡਵਾਦਯਃ” ਇਤਿ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਰਕ੍ਤਿਕਾਦਿਸੁ ਮਾਨੇਸੁ ਯਾਵਨ੍ਨ ਕੁਡਵੋ ਭਵੇਤ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕੇ ਦ੍ਰਵਾਰ੍ਦ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਤੁਲ੍ਯਂ ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਕੁਡਵਾਦਿਮਾਨਯੋਗ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲੋਲ੍ਲੇਖੇਨ ਮਾਨਂ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ “ਰਾਸ੍ਨਾਸਹਸ੍ਰਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਤੈਲਦ੍ਰੋਣਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੨੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਪਲੋਲ੍ਲੇਖੇਨ ਜਲਂ ਗਹ੍ਯਮਾਣਂ ਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਭਵਤਿ| ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਲੋਲ੍ਲੇਖਮਾਨਵਿਧਾਨੇਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਕੁਡਵਾਦਿਵਿਵਕ੍ਸਾਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪਲੋਲ੍ਲੇਖਾਗਤੇਪਿ ਦ੍ਰਵੇ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ “ਮਧੁਕਾਸ੍ਟਪਲਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪ੍ਰਸ੍ਥਕ੍ਵਾਥੇ” (ਚਿ.ਅ.੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਕ੍ਤਃ, ਸ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ “ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ, ਮਧੁਕਸ੍ਯਾਰ੍ਧਕ੍ਵਾਥਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪਠਿਤਃ; ਤੇਨ, ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ ਮਧੁਕਸ੍ਯਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥੋਲ੍ਲੇਖਪਾਠਾਤ੍ ਕਤਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੇਵ ਦ੍ਰਵਂ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਚ੍ਚੇਹਾਪਿ ਮਧੁਕਾਸ੍ਟਪਲੋਲ੍ਲੇਖਵਿਹਿਤਕ੍ਵਾਥ੍ਯੇ ਕੁਡਵਦ੍ਵਯਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਕਤਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੇਵ ਜਲਂ ਦੇਯਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, “ਕੁਡਵਾਦਾਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਅਤਦ੍ਗੁਣਸਂਵਿਜ੍ਞਾਨਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਣਾ ਕੁਡਵੇ ਨ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮਸ੍ਤਿ” ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਸ੍ਨੇਹਕੁਡਵੇ ਸਾਧ੍ਯੇ ਭੇਸਜਪਲਂ ਪਿਸ੍ਟਂ ਕਲ੍ਕਂ” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਕੁਡਵੇ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਃਪਲੇ ਭੇਸਜਪਲਂ ਭਵਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਸ੍ਥੇਸ੍ਟਪਲਕਲ੍ਕਦਾਨਵ੍ਯਵਹਾਰ ਉਪਪਨ੍ਨਃ; ਯਦਿ ਤੁ ਕੁਡਵੇਨਾਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਚਤੁਃਪਲਕਲ੍ਕਦਾਨਮਵ੍ਯਵਹਾਰਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਏਤਨ੍ਨਾਤਿਸਾਧੁ; ਯਤਸ੍ਤੈਵ ਸ੍ਨਿਹਕੁਡਵੇ ਸਾਧ੍ਯੇ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਵਿਧੇਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਕੁਡਵੇਨ ਸ੍ਨੇਹਪਲਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਚਤੁਃਪਲੇ ਸ੍ਨੇਹੇ ਸੋਡਸ਼ਪਲਕ੍ਵਾਥ੍ਯਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਚ ਤਥਾ ਵ੍ਯਵਹਰਤਿ, ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਸੋਡਸ਼ਪਲਂ ਹਿ ਅਸ੍ਟਪਲੇ ਸ੍ਨੇਹ ਏਵ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਸਾਧਕਮੇਤਤ੍ ਕੁਡਵਾਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਕੁਡਵੇ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਯਥਾਗਸ੍ਤ੍ਯਹਰੀਤਕ੍ਯਾਂ ਮਧੁਨਃ ਕੁਡਵਂ ਯਦਿਹੋਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਮਧੁਨਸ਼੍ਚ ਪਲਾਸ੍ਟਕਮ੍” ਇਤਿ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ ਚਤੁਃਪਲਂ ਦਸ਼ਕੇਮ੍ਭਸਿ ਸ਼ੇਸਿਤੇ| ਕੁਡਵੇ ਕੁਡਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਿਃਕ੍ਸੀਰਧਾਤ੍ਰੀਰਸਾਨ੍ ਪਚੇਤ੍” ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਚਤੁਃਪਲਃ ਕੁਡਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਘਤੇਨ ਸਹ ਵਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਜਲੇ ਦਸ਼ਗੁਣੇ ਸਾਧ੍ਯਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਚਤੁਃਪਲਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਯਾਵਤ੍ “ਰਸਸ੍ਯਾਮਲਕਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਚ ਘਤਸ੍ਯ ਚ| ਪਲਾਨਿ ਪਥਗਸ੍ਟਾਸ੍ਟੌ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੫) ਇਤਿ, ਤਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- “ਆਰ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵ੍ਯਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲੈਰਸ੍ਟਭਿਰੇਵ ਚ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਚਤੁਸ੍ਕੇਣ ਕੁਡਵਃ ਸਮੁਦਾਹਤਃ” ਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੁਡਵੇ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਸਾਧੁ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯੇ ਤੁ, ਯੇਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਮੁਪਯੋਗ ਉਕ੍ਤਸ੍ਤੇਸਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗੇ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਯੇ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾ ਏਵੋਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਾਸਾਕੁਟਜਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਸ਼ਤਪਤ੍ਰੀਸਹਾਚਰਾਃ | ਨਿਤ੍ਯਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨ ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਭਵੇਤ੍” ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪੇਯਕ੍ਵਾਥਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇਪਿ ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਪਾਦਿਕਃ ਕਲ੍ਕੋ ਦੇਯਃ, ਤਥਾਹਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਜਲਸ੍ਨੇਹੌਸਧਾਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਤ੍ਰ ਨੇਰਿਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਦੌਸਧਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਤੋਯਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍” (ਕ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਗੁਣ ਏਵ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਪਿ ਨ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਾਦਸ੍ਟਗੁਣੋ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਰਿ ਪਾਦਸ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਸਮਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕਲ੍ਕਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਿਕਃ” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ, ਅਸ੍ਟਪਲ ਏਵ ਸ੍ਨੇਹੇ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਪਲਮਾਨਤ੍ਵਂ, ਤਦਾਗਮਸਿਦ੍ਧਮਪਿ ਨ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯੇ- “ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਵਿਧੌ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨੋਦਿਤਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਕੁਡਵਂ ਤਤ੍ਰ ਪਚੇਤ੍ ਕਲ੍ਕਪਲੇਨ ਤੁ” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਸ੍ਨੇਹਕੁਡਵੇ ਕਲ੍ਕਪਲਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਦੇਤਦਕਲ੍ਕਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਸੇਨਾਤਿਗੁਰੁਣਾ ਸਾਧ੍ਯੇ ਸ੍ਨੇਹੇ ਪੁਸ੍ਪਕਲ੍ਕਸਾਧ੍ਯੇ ਵਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨੀਯਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਸਸਾਰਤ੍ਵਨਿਃ- ਸਾਰਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇ ਦਸ੍ਟੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੌਨਕਵਚਨਮਨੁਵਦਤਾ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ- “ਸ੍ਨੇਹੇ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਵਰਸੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਯੋਜਯੇਦਂਸ਼ਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਸਸ੍ਠਮਸ੍ਟਮਮ੍” ਇਤਿ; ਤਥਾ “ਸ਼ਣਸ੍ਯ ਕੋਵਿਦਾਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੇਃ| ਕਲ੍ਕਾਢ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਸ੍ਪਕਲ੍ਕਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਚਤੁਃਪਲਮ੍” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਤੁਃਪਲਃ ਕਲ੍ਕਃ ਸ੍ਨੇਹਾਦਸ੍ਟਮਭਾਗ ਏਵ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਵਚਨੇਨ “ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਪਾਦਿਕਃ” ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਚਨਸ੍ਯ ਬਾਧਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਿਸਯਵਿਸ਼ੇਸੇ ਭਵਤੀਹ ਨ ਵਿਰੋਧਮਾਵਹਤਿ| ਭਵਤੁ, ਅਲਮਤਿਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ, ਸਰ੍ਵਥਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨੁਗਤਮੇਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੧੯੭-੧੯੯||-
Adhikarana 78 (200-203) · Śloka 203
ਕਲਿਙ੍ਗਕਾਃ ਪਟੋਲਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਂ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀ||੨੦੦|| ਪਟੋਲਃ ਸਾਰਿਵਾ ਮੁਸ੍ਤਂ ਪਾਠਾ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀ| ਨਿਮ੍ਬਃ ਪਟੋਲਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਮੁਸ੍ਤਵਤ੍ਸਕੌ||੧੦੧|| ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਮਮਤਾ ਚਨ੍ਦਨਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਮ੍| ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਮਲਕਂ ਮੁਸ੍ਤਮਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕਸਮਾਪਨਾਃ||੨੦੨|| ਕਸਾਯਾਃ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਞ੍ਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਸਨ੍ਤਤਂ ਸਤਤਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਾਨ੍||੨੦੩||
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी||२००|| पटोलः सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी| निम्बः पटोलस्त्रिफला मृद्वीका मुस्तवत्सकौ||१०१|| किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्| गुडूच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः||२०२|| कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधाञ्ज्वरान्| सन्ततं सततान्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकान्||२०३||
🔊 Audio coming soon
ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਜ੍ਵਰਮਿਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਸੁ ਕਲਿਙ੍ਗਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਪਞ੍ਚੈਵ ਯੌਗਿਕਾਨਾਹੁਃ ||੨੦੦-੨੦੩||
Adhikarana 79 (204-206) · Śloka 207
ਵਤ੍ਸਕਾਰਗ੍ਵਧੌ ਪਾਠਾਂ ਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀਮ੍| ਮੂਰ੍ਵਾਂ ਸਾਤਿਵਿਸਾਂ ਨਿਮ੍ਬਂ ਪਟੋਲਂ ਧਨ੍ਵਯਾਸਕਮ੍||੨੦੪|| ਵਚਾਂ ਮੁਸ੍ਤਮੁਸ਼ੀਰਂ ਚ ਮਧੁਕਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਬਲਾਮ੍| ਪਾਕ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਂ ਵਾ ਪਿਬੇਜ੍ਜ੍ਵਰਹਰਂ ਨਰਃ||੨੦੫|| ਮਧੂਕਮੁਸ੍ਤਮਦ੍ਵੀਕਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਣਿ ਪਰੂਸਕਮ੍| ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਮੁਸ਼ੀਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀਮ੍||੨੦੬|| ਪੀਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼ਿਸ੍ਥਿਤਂ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਜ੍ਵਰਾਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ|੨੦੭|
वत्सकारग्वधौ पाठां षड्ग्रन्थां कटुरोहिणीम्| मूर्वां सातिविषां निम्बं पटोलं धन्वयासकम्||२०४|| वचां मुस्तमुशीरं च मधुकं त्रिफलां बलाम्| पाक्यं शीतकषायं वा पिबेज्ज्वरहरं नरः||२०५|| मधूकमुस्तमृद्वीकाकाश्मर्याणि परूषकम्| त्रायमाणामुशीरं च त्रिफलां कटुरोहिणीम्||२०६|| पीत्वा निशिस्थितं जन्तुर्ज्वराच्छीघ्रं विमुच्यते|२०७|
🔊 Audio coming soon
ਵਤ੍ਸਕਾਰਗ੍ਵਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬਲਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਕੇਚਿਦ੍ਯੋਗਤ੍ਰਯਂ, ਕੇਚਿਦੇਕਮੇਵ ਯੋਗਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਨਿਸ਼ਿ ਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਮ੍||੨੦੪-੨੦੬||-
Adhikarana 80 (207-209) · Śloka 209
ਜਾਤ੍ਯਾਮਲਕਮੁਸ੍ਤਾਨਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਨ੍ਵਯਵਾਸਕਮ੍||੨੦੭|| ਵਿਬਦ੍ਧਦੋਸੋ ਜ੍ਵਰਿਤਃ ਕਸਾਯਂ ਸਗੁਡਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਂ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕਾਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀਮ੍||੨੦੮|| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਸ੍ਤ੍ਵੇਸ ਕਸਾਯੋ ਹ੍ਯਾਨੁਲੋਮਿਕਃ| ਤ੍ਰਿਵਤਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਕ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਾਪਹਃ||੨੦੯||
जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्||२०७|| विबद्धदोषो ज्वरितः कषायं सगुडं पिबेत्| त्रिफलां त्रायमाणां च मृद्वीकां कटुरोहिणीम्||२०८|| पित्तश्लेष्महरस्त्वेष कषायो ह्यानुलोमिकः| त्रिवृताशर्करायुक्तः पित्तश्लेष्मज्वरापहः||२०९||
🔊 Audio coming soon
ਜਾਤੀਤ੍ਯਾਦੌ ਜਾਤੀਪਲ੍ਲਵਾਃ| ਸਗੁਡਂ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗੁਡਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪਾਦਿਕਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੦੭-੨੦੯||
Adhikarana 81 (210-214) · Śloka 214
ਬਹਤ੍ਯੌ ਵਤ੍ਸਕਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਦੇਵਦਾਰੁ ਮਹੌਸਧਮ੍| ਕੋਲਵਲ੍ਲੀ ਚ ਯੋਗੋਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਪਹਃ||੨੧੦|| ਸ਼ਟੀ ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਂ ਚ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀ ਸ਼ਙ੍ਗੀ ਦੁਰਾਲਭਾ| ਗੁਡੂਚੀ ਨਾਗਰਂ ਪਾਠਾ ਕਿਰਾਤਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ||੨੧੧|| ਏਸ ਸ਼ਟ੍ਯਾਦਿਕੋ ਵਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਪਹਃ| ਕਾਸਹਦ੍ਗ੍ਰਹਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਰ੍ਤਿਸ਼੍ਵਾਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੨੧੨|| ਬਹਤ੍ਯੌ ਪੌਸ੍ਕਰਂ ਭਾਰ੍ਗੀ ਸ਼ਟੀ ਸ਼ਙ੍ਗੀ ਦੁਰਾਲਭਾ| ਵਤ੍ਸਕਸ੍ਯ ਚ ਬੀਜਾਨਿ ਪਟੋਲਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ||੨੧੩|| ਬਹਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਗਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਪਹਃ| ਕਾਸਾਦਿਸੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਪਦ੍ਰਵੇਸੁ ਚ||੨੧੪||
बृहत्यौ वत्सकं मुस्तं देवदारु महौषधम्| कोलवल्ली च योगोऽयं सन्निपातज्वरापहः||२१०|| शटी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा| गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी||२११|| एष शट्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासतन्द्रासु शस्यते||२१२|| बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा| वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी||२१३|| बृहत्यादिर्गणः प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः| कासादिषु च सर्वेषु दद्यात् सोपद्रवेषु च||२१४||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਰ ਕਸਾਯਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਸਰਮਪ੍ਯੁਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਹਰੌ ਸ਼ਟ੍ਯਾਦਿਬਹਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੌ ਪਠਤਿ||੨੧੦-੨੧੪||
Adhikarana 82 (215) · Śloka 215
ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਯਵਾਗ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਾਃ| ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਭੇਸਜਾਧ੍ਯਾਯੇ ਭਿਸਕ੍ਤਾਨਪਿ ਯੋਜਯੇਤ੍||੨੧੫||
कषायाश्च यवाग्वश्च पिपासाज्वरनाशनाः| निर्दिष्टा भेषजाध्याये भिषक्तानपि योजयेत्||२१५||
🔊 Audio coming soon
ਭੇਸਜਾਧ੍ਯਾਯੇ ਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕੇ; ਚਤੁਸ੍ਕੇਪਿ ਹਿ ‘ਅਧੀਯਨ੍ਤੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥਾ’ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਅਧ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤ ਏਵ| ਯੋਗਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੂ.ਅ.੪) ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨੌ ਮਹਾਕਸਾਯੌ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੌ; ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਾਃ ਕਸਾਯਾ ਬਹਵੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਕਸਾਯਾ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਸਾਧੁ| ਯਵਾਗ੍ਵਸ਼੍ਚ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੇ (ਸੂ.ਅ.੨) ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ||੨੧੫||
Adhikarana 83 (216-217) · Śloka 217
ਜ੍ਵਰਾਃ ਕਸਾਯੈਰ੍ਵਮਨੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨੈਰ੍ਲਘੁਭੋਜਨੈਃ| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਯੇ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੇਸਾਂ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍||੨੧੬|| ਰੂਕ੍ਸਂ ਤੇਜੋ ਜ੍ਵਰਕਰਂ ਤੇਜਸਾ ਰੂਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਚ| ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਬਲੋ ਧਾਤੁਃ ਸ੍ਨੇਹਵਧ੍ਯਃ ਸ ਚਾਨਿਲਃ||੨੧੭||
ज्वराः कषायैर्वमनैर्लङ्घनैर्लघुभोजनैः| रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषग्जितम्||२१६|| रूक्षं तेजो ज्वरकरं तेजसा रूक्षितस्य च| यः स्यादनुबलो धातुः स्नेहवध्यः स चानिलः||२१७||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਯੋਗਾਨਭਿਧਾਤੁਂ ਸਰ੍ਪਿਸੋ ਵਿਸਯਮਾਹ - ਜ੍ਵਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਨੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨੇਹਾਵਸ੍ਥਾਵਿਧੇਯਵਮਨਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਿਃਸਡਹਭਾਵਿਨੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਵਚਨੇਨ ਚ ਲਙ੍ਘਨਸਮਾਨਕਾਲਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਕਸਾਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਸਾਮਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਕਫੋਤ੍ਤਰਤਯਾ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਨ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨ ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਸਾਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਸਮਾਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰਪਿ ਕਸਾਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੈ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਨ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਕਸਾਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਥਮੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਰੂਕ੍ਸਂ ਤੇਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਨਲਸ੍ਨੇਹਸ਼ਕ੍ਤਿਦ੍ਯੁਤਿਸੁ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਥਾਪੀਹ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਸ੍ਮਾਭਿਧੀਯਤੇ; ਤੇਨ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਵਰੂਪ ਊਸ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰਕਰ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸ ਚੋਸ੍ਮਾ ਆਮਾਸ਼ਯਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤਥਾ ਦੇਹਭਵੋ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵਕਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਰੂਪੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਵੇਨ ਤੇਨੋਸ੍ਮਣਾ ਚੈਵ ਕਤ੍ਵਾ ਦੇਹੋਸ੍ਮਣੌ ਬਲਮ੍| ਸਨ੍ਤਾਪਮਧਿਕਂ ਦੇਹੇ ਜਨਯਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚ ਊਸ੍ਮਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਚਾਰੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ” (ਵਾ.ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ “ਸਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ” (ਸੂ.ਅ.੧੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨਿਰਾਮਂ ਸਨ੍ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਂ ਭਵਤਿ, ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵਯੋਗਨਿਮਿਤ੍ਤਕੋ ਨ ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਃ; ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਾਪਗਮਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਹ੍ਯਤ ਏਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ; ਤੇਨ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਰੂਕ੍ਸ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਇਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਜੀਰ੍ਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਮਦਾਤ੍ਯਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ “ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਹਿ ਮਦਾਤ੍ਯਯਃ” (ਚਿ.ਅ.੨੪) ਇਤਿ| ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਣਾ ਰੂਕ੍ਸਿਤੇਸੁ ਧਾਤੁਸੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਮਾਰੁਤੋ ਜ੍ਵਰਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਤੇਜਸਾ ਜ੍ਵਰਕਾਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਿਣੋ ਯੋਨੁਬਨ੍ਧੋ ਧਾਤੁਰਨਿਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਚ ਸ੍ਨੇਹਵਧ੍ਯ ਇਤਿ ਸਰ੍ਪਿਃਕਤਸ੍ਨੇਹਗੁਣਵਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਚਕਾਰਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਂ ਤੇਜੋ ਯਜ੍ਜ੍ਵਰਕਰਂ ਤਦਪਿ ਸਰ੍ਪਿਃਕਤਸ੍ਨੇਹਵਧ੍ਯਮਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਧਾਤੁਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਰਣਾਤ੍ਮਕਤਾ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਮਹਾਤ੍ਯਯ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਅਨੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਬਲਂ ਭਵਤਿ ਯਸ੍ਯ ਸੋਨੁਬਲਃ| ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਕਸਾਯਾਦਿਨਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇਨ ਚ ਕਾਲੇਨ ਕਫਂਸ਼ਵਿਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ, ਤਦ੍ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਵਾਯੁਰਪਿ ਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਣਿ ਪਿਤ੍ਤਧਰ੍ਮੇ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਾਵਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਦ੍ਵਿਹਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨੋਕ੍ਤਂ; ਸ੍ਨੇਹਾਂਸ਼ੇਨੈਵ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾਣਂ ਜ੍ਵਰਕਰਂ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਥਾ ਵਾਤਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਛਮਯਤਿ, ਤਤ੍ ‘ਰੂਕ੍ਸਂ ਤੇਜ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨੋਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਸਦ੍ਰਵਂ ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵਂ ਚ| ਯਤ੍ ਸਦ੍ਰਵਂ ਤਤ੍ ਸਸ੍ਨੇਹਂ, ਯਤ੍ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸਪਿਤਾਰ੍ਦ੍ਰਭਾਗਂ ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵਂ ਤਦ੍ਰੂਕ੍ਸਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਿਹ ‘ਰੂਕ੍ਸਂ ਤੇਜ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਬਲੋ ਧਾਤੁਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਂ ਕਫਂ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ, ਤਤੋਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਫੋ ਰੂਕ੍ਸਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ੍ਨੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਕਫਜਿਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਘਤਂ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਂ ਦੋਸਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ਤੁ ਜਯੇਤ੍ ਕਫਮ੍” ਇਤਿ (ਨਿ.ਅ.੧); ਕਿਞ੍ਚ “ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫੇ ਮਨ੍ਦੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਦੋਸੇਸੁ ਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਯੋਗੋਨੁਮਤਃ; ਤਦਿਹਾਪਿ ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾ ਯਥੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਯਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਸਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਅਸ੍ਮਕਂ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵ ਏਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਸ੍ਵਰਸਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਰੂਕ੍ਸੇ ਤੇਜੋ ਜ੍ਵਰਕਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੇ ਇਤਿ ਕਸਾਯਾਦਿਭੀ ਰੂਕ੍ਸੀਕਤਸ਼ਰੀਰੇ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਸ਼ੇਸਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਅਯਂ ਚ ਪਾਠਃ ਪੂਰ੍ਵਟੀਕਾਕਦ੍ਭਿਰ੍ਭਾਸਦਤ੍ਤ-ਸ੍ਵਾਮਿਦਾਸਾਸਾਢਵਰ੍ਮ-ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਣੀਯਃ| ਖਰਨਾਦੇਨਾਪਿ ਸਮਾਨੋਯਂ ਪਾਠਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰ- “ਕਸਾਯਪਾਨਾਦ੍ਵਮਨਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਾਲ੍ਲਘੁਭੋਜਨਾਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਿਤਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰੋ ਮੋਕ੍ਸੇ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਮੁਦੀਕ੍ਸਤੇ|| ਰੂਕ੍ਸਤੇਜੋਧਿਕੇ ਦੇਹੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੨੧੬-੨੧੭||
Adhikarana 84 (218) · Śloka 218
ਕਸਾਯਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸਹ ਯੋਜਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਃ ਸ਼ਿਵਾਃ||੨੧੮||
कषायाः सर्व एवैते सर्पिषा सह योजिताः| प्रयोज्या ज्वरशान्त्यर्थमग्निसन्धुक्षणाः शिवाः||२१८||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਪ੍ਰਾਹ- ਕਸਾਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯ ਏਤੇ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾ ਕਸਾਯਾ ਉਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸਹ ਯੋਜਿਤਾਃ ਸਰ੍ਪਿਃਸਾਧਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਃ; ਯਥੋਕ੍ਤਕਸਾਯਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਵਿਸਯ ਏਵ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਮਿਸ਼੍ਰੀਕਤਾਨਾਮਨੇਨ ਵਚਸਾ ਪ੍ਰਯੋਗਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੨੧੮||
Adhikarana 85 (219-221) · Śloka 221
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਂ ਮੁਸ੍ਤਮੁਸ਼ੀਰਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ| ਕਲਿਙ੍ਗਕਾਸ੍ਤਾਮਲਕੀ ਸਾਰਿਵਾਤਿਵਿਸਾ ਸ੍ਥਿਰਾ||੨੧੯|| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਲਕਬਿਲ੍ਵਾਨਿ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾ| ਸਿਦ੍ਧਮਿਤੈਰ੍ਘਤਂ ਸਦ੍ਯੋ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਮਪੋਹਤਿ||੨੨੦|| ਕ੍ਸਯਂ ਕਾਸਂ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਹਲੀਮਕਮ੍| ਅਂਸਾਭਿਤਾਪਮਾਗ੍ਨਿਂ ਚ ਵਿਸਮਂ ਸਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ||੨੨੧||
पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी| कलिङ्गकास्तामलकी सारिवाऽतिविषा स्थिरा||२१९|| द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका| सिद्धमितैर्घृतं सद्यो जीर्णज्वरमपोहति||२२०|| क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलं हलीमकम्| अंसाभितापमाग्निं च विषमं सन्नियच्छति||२२१||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੌ ਘਤੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਕ੍ਤੇਃ ਕਸਾਯਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਕਤ੍ਵਂ ਚੈਕੇ ਬ੍ਰੁਵਤੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਲ੍ਕਮੇਵੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਦ੍ਰਵਕਾਰ੍ਯਂ ਤੁ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤੋਯੇਨੈਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, “ਦ੍ਰਵਕਾਰ੍ਯੇਪਿ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਮਤਮ੍” (ਕ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਨਨੁ ਯਤ੍ਰ ਕਲ੍ਕਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤਿਃ, ਦ੍ਰਵਂ ਚ ਨ ਸ਼੍ਰੁਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਜਲਂ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯਂ, ਯਥਾ- “ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਤ੍ਰਿਫਲਾਕਲ੍ਕੇ ਬਿਲ੍ਵਮਾਤ੍ਰੇ ਗੁਡਾਤ੍ ਪਲੇ| ਸਰ੍ਪਿਸੋਸ੍ਟਪਲਂ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਮਨ੍ਦਾਨਲਃ ਪਿਬੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ; ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਕਸਾਯਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਨੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਵੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੌ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਗਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੧) ਇਤਿ| ਮੈਵਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਪਰਿਭਾਸਾ ਹੀਯਂ ਗਣਵਿਸਯਾ ਏਵ, ‘ਗਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਨ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਯੋਮੀ ਗਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਃ, ਗਣੋਪਿ ਯਤ੍ਰਾਧਿਕਰਣੇਨ ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਕਰਣਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਯਤ੍ਰਾਧਿਕਰਣੇਨੋਕ੍ਤਿਰ੍ਗਣਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਧੌ| ਤਤ੍ਰੈਵ ਕਲ੍ਕਨਿਰ੍ਯੂਹਾਵਿਸ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਨੇਹਵੇਦਿਭਿਃ” ਇਤਿ; ਕਿਞ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸਾਧਨਾਭਿਧਾਨੇ ਯਦਿ ਕਲ੍ਕਕਸਾਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਬਲਾਤੈਲਾਦੌ “ਬਲਾਕਸਾਯਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤੈਲਂ ਕ੍ਸੀਰਸਮਂ ਪਚੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੨੯) ਇਤਿ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਕਸਾਯਯੋਰੁਪਾਦਾਨਂ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਾਧਨਵਚਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਜਲਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦੇਯਮ੍; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪਕ੍ਤਵ੍ਯਘਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮਾਨਮੇਵ ਸਰ੍ਪਿਰਿਚ੍ਛਾਤਃ ਪਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਦਿਮਾਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਸ੍ਨੇਹਸਾਧ੍ਯਰੋਗੋਪਸ਼ਮੋ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਥਾਹਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਭੂਤਸ੍ਨੇਹਸਾਧ੍ਯੇ ਭੂਯਸੀਮੇਵ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਾਦ੍ਯੇ ਨਸ੍ਯਯੋਗਿਤਯਾ ਕੁਡਵਮਾਨਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਕੁਸ੍ਠੋਕ੍ਤਤਿਕ੍ਤਕਸਟ੍ਪਲਾਦੌ ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਪਾਕਸਂਵਿਧਾਨੇਨ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਘਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭੇਸਜਪ੍ਰਭਾਵਦਰ੍ਸ਼ੀ ਮਹਰ੍ਸਿਰ੍ਬੋਧਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਰੋਗਤਯਾ ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸਟ੍ਪਲਲੇਪੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਤਦਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਟ੍ਪਲਮਾਨਂ ਪਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਘਤਂ, “ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ ਉਪਾਯ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਏਵਮਗਸ੍ਤ੍ਯਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਮਾਨਕਥਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਯਾਦਚ੍ਛਿਕਂ ਕ੍ਵਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਾਨਾਭਿਧਾਨਮਨਭਿਧਾਨਂ ਚ| ਤਾਮਲਕੀ ‘ਭੂਮ੍ਯਾਮਲਕੀ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਹਲੀਮਕਂ ਕਾਮਲਾਭੇਦਮ੍| ਸਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਸਮੀਕਰੋਤਿ||੨੧੯-੨੨੧||
Adhikarana 86 (222-223) · Śloka 223
ਵਾਸਾਂ ਗੁਡੂਚੀਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਂ ਯਵਾਸਕਮ੍| ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੇਨ ਕਸਾਯੇਣ ਪਯਸਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਚ||੨੨੨|| ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੁਸ੍ਤਮਦ੍ਵੀਕਾਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲਨਾਗਰੈਃ| ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਸ਼੍ਚ ਵਿਪਚੇਦ੍ਧਤਂ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੨੨੩||
वासां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम्| पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च||२२२|| पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागरैः| कल्कीकृतैश्च विपचेद्धृतं जीर्णज्वरापहम्||२२३||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਸਾਦ੍ਯੇ ਘਤੇ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਦ੍ਵਿਗੁਣ ਏਵ ਕ੍ਵਾਥੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ; ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣ ਏਵ ਦ੍ਰਵਃ, “ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਤੋਯਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍” (ਕ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਜਲਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵੋਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ “ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਮ੍” ਇਤਿ ਪਰਿਭਾਸਯਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕਸਾਯਵਦ੍ਵਿਗੁਣਮਤ੍ਰ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਹਿਤਾਯ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਾਭਿਧਾਨਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਮਾਨਾਨੁਕ੍ਤੌ “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਰਿ ਪਾਦਸ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਸਮਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਿਕਃ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਤਰਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸਮਤ੍ਵਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯਭਾਗਤ੍ਰਯਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਚੈਕਭਾਗਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਮਿਤਿ ਪਰਿਭਾਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਵਚਨਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ- “ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਮਿਤਿ ਪਰਿਭਾਸਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵੇਣ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ”, ਤਤਸ਼੍ਚੇਹ ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਤੁ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ “ਏਕੇਨਾਪਿ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ, ਤ੍ਰਿਭਿਰਪਿ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ, ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਮਮ੍” ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਸਮਤਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸ੍ਨੇਹਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਮੇਵ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਤੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰਪਿ ਤਥਾ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਥਾ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਚ੍ਚ ਮਿਲਿਤ੍ਵੈਵ ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਦ੍ਰਵਪਰਿਭਾਸਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭਤਿਦ੍ਰਵਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸਵਚਨਾਦ੍ਬਾਧ੍ਯਤੇ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਰਵਾਣਿ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਧੌ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸਮਾਨ੍ਯਾਹੁਰਰ੍ਵਾਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍” ਇਤਿ||੨੨੨-੨੨੩||
Adhikarana 87 (224-226) · Śloka 226
ਬਲਾਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਂ ਬਹਤੀਂ ਕਲਸੀਂ ਧਾਵਨੀਂ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍| ਨਿਮ੍ਬਂ ਪਰ੍ਪਟਕਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਂ ਦੁਰਾਲਭਾਮ੍||੨੨੪|| ਕਤ੍ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਪੇਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਾਮਲਕੀਂ ਸ਼ਟੀਮ੍| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਂ ਚ ਮੇਦਾਮਾਮਲਕਾਨਿ ਚ||੨੨੫|| ਘਤਂ ਪਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਜ੍ਵਰਹਰਂ ਪਰਮ੍| ਕ੍ਸਯਕਾਸਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਾਂਸਤਾਪਨੁਤ੍ ||੨੨੬||
बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीं कलसीं धावनीं स्थिराम्| निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम्||२२४|| कृत्वा कषायं पेष्यार्थे दद्यात्तामलकीं शटीम्| द्राक्षां पुष्करमूलं च मेदामामलकानि च||२२५|| घृतं पयश्च तत् सिद्धं सर्पिर्ज्वरहरं परम्| क्षयकासशिरःशूलपार्श्वशूलांसतापनुत् ||२२६||
🔊 Audio coming soon
ਬਲਾਦ੍ਯੇਪਿ ਕ੍ਵਾਥਪਯਸੋਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕ੍ਵਾਥਕ੍ਸੀਰਸਾਹਚਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੨੪-੨੨੬||
Adhikarana 88 (227-233) · Śloka 233
ਜ੍ਵਰਿਭ੍ਯੋ ਬਹੁਦੋਸੇਭ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍| ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਲੇ ਕਲ੍ਪੇ ਯਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੨੨੭|| ਮਦਨਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਭਿਰ੍ਵਾ ਕਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਮਧੁਕੇਨ ਵਾ| ਯੁਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪੇਯਂ ਵਮਨਂ ਜ੍ਵਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੨੨੮|| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਮ੍ਬੁਨਾ ਰਸੇਨੇਕ੍ਸੋਰਥਵਾ ਲਵਣਾਮ੍ਬੁਨਾ| ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਵਾ||੨੨੯|| ਮਦ੍ਵੀਕਾਮਲਕਾਨਾਂ ਵਾ ਰਸਂ ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਰਸਮਾਮਲਕਾਨਾਂ ਵਾ ਘਤਭਸ੍ਟਂ ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੨੩੦|| ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਤ੍ਰੈਵਤਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸਾ| ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮਾਵਾਪ੍ਯ ਸਘਤਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਮ੍||੨੩੧|| ਆਰਗ੍ਵਧਂ ਵਾ ਪਯਸਾ ਮਦ੍ਵੀਕਾਨਾਂ ਰਸੇਨ ਵਾ| ਤ੍ਰਿਵਤਾਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਂ ਵਾ ਪਯਸਾ ਜ੍ਵਰਿਤਃ ਪਿਬੇਤ੍||੨੩੨|| ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪੀਤ੍ਵਾ ਮਦ੍ਵੀਕਾਭਿਃ ਸਹਾਭਯਾਮ੍| ਪਯੋਨੁਪਾਨਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਂ ਨਰਃ||੨੩੩||
ज्वरिभ्यो बहुदोषेभ्य ऊर्ध्वं चाधश्च बुद्धिमान्| दद्यात् संशोधनं काले कल्पे यदुपदेक्ष्यते||२२७|| मदनं पिप्पलीभिर्वा कलिङ्गैर्मधुकेन वा| युक्तमुष्णाम्बुना पेयं वमनं ज्वरशान्तये||२२८|| क्षौद्राम्बुना रसेनेक्षोरथवा लवणाम्बुना| ज्वरे प्रच्छर्दनं शस्तं मद्यैर्वा तर्पणेन वा||२२९|| मृद्वीकामलकानां वा रसं प्रस्कन्दनं पिबेत्| रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम्||२३०|| लिह्याद्वा त्रैवृतं चूर्णं संयुक्तं मधुसर्पिषा| पिबेद्वा क्षौद्रमावाप्य सघृतं त्रिफलारसम्||२३१|| आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा| त्रिवृतां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्||२३२|| ज्वराद्विमुच्यते पीत्वा मृद्वीकाभिः सहाभयाम्| पयोऽनुपानमुष्णं वा पीत्वा द्राक्षारसं नरः||२३३||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕ੍ਰਮਸੂਚਿਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਗਾਨਾਹ- ਜ੍ਵਰਿਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਬਹੁਦੋਸੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸ੍ਫੋਰਯਤਿ| ਕਾਲ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਗ੍ਯਜ੍ਵਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍| ਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ| ਮਦਨਪਿਪ੍ਪਲੀਯੁਕ੍ਤਂ ਕਫੇ, ਕਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ, ਮਧੁਕਯੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਦਾਹਪ੍ਰਾਯੇ | ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਮਧੁਰੀਕਤਮਮ੍ਬੁ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਮ੍ਬੁ| ਸੈਨ੍ਧਵਯੋਗਾਲ੍ਲਵਣੀਕਤਮਮ੍ਬੁ ਲਵਣਾਮ੍ਬੁ| ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਨਮਿਤਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਆਵਾਪ੍ਯੇਤਿ ਉਪਯੋਜ੍ਯ||੨੨੭-੨੩੩||
Adhikarana 89 (234-239) · Śloka 239
ਕਾਸਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਚ੍ਛਿਰਃਸ਼ੂਲਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਾਚ੍ਚਿਰਜ੍ਵਰਾਤ੍| ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜ੍ਵਰਿਤਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਸ਼ਤਂ ਪਯਃ||੨੩੪|| ਏਰਣ੍ਡਮੂਲੋਤ੍ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਜ੍ਵਰਾਤ੍ ਸਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਤ੍| ਪਯੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪੀਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ਬਿਲ੍ਵਸ਼ਲਾਟੁਭਿਃ||੨੩੫|| ਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕਬਲਾਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਗੁਡਨਾਗਰਸਾਧਿਤਮ੍| ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਂ ਸ਼ੋਫਜ੍ਵਰਹਰਂ ਪਯਃ||੨੩੬|| ਸਨਾਗਰਂ ਸਮਦ੍ਵੀਕਂ ਸਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍| ਸ਼ਤਂ ਪਯਃ ਸਖਰ੍ਜੂਰਂ ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍||੨੩੭|| ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨਾਮ੍ਭਸਾ ਵਾ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਵਰਹਰਂ ਪਯਃ| ਧਾਰੋਸ੍ਣਂ ਵਾ ਪਯਃ ਸਦ੍ਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਂ ਜਯੇਤ੍||੨੩੮|| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਪਰਮ੍| ਪੇਯਂ ਤਦੁਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਭੇਸਜੈਃ ਸ਼ਤਮ੍||੨੩੯||
कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्| मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः||२३४|| एरण्डमूलोत्क्वथितं ज्वरात् सपरिकर्तिकात्| पयो विमुच्यते पीत्वा तद्वद्बिल्वशलाटुभिः||२३५|| त्रिकण्टकबलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम्| वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोफज्वरहरं पयः||२३६|| सनागरं समृद्वीकं सघृतक्षौद्रशर्करम्| शृतं पयः सखर्जूरं पिपासाज्वरनाशनम्||२३७|| चतुर्गुणेनाम्भसा वा शृतं ज्वरहरं पयः| धारोष्णं वा पयः सद्यो वातपित्तज्वरं जयेत्||२३८|| जीर्णज्वराणां सर्वेषां पयः प्रशमनं परम्| पेयं तदुष्णं शीतं वा यथास्वं भेषजैः शृतम्||२३९||
🔊 Audio coming soon
ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਗਤਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਯੋਗਾਨਾਹ- ਕਾਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਪਾਨੀਯਸ੍ਯ ਚ ਮਾਨਾਨੁਕ੍ਤੌ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਸਿਦ੍ਧਯਾ ਪਰਿਭਾਸਯਾ ਮਾਨਕਲ੍ਪਨਾ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਸ੍ਟਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਤੋਯਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ੇਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਰਪਾਕੇ ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਧਿਃ” ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਧਪਲਂ, ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਲਚਤੁਸ੍ਟਯਂ, ਪਾਨੀਯਂ ਪਲਾਨਿ ਸੋਡਸ਼ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ, ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ੇਸਃ ਪਾਕਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਮਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀਭਤੀਯੇ “ਮੇਦਾਂ ਪਯਸ੍ਯਾਂ ਜੀਵਨ੍ਤੀਂ ਵਿਦਾਰੀਂ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਮ੍| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਂ ਕ੍ਸੀਰਿਕਾਂ ਮਾਸਾਨ੍ ਗੋਧੂਮਾਂਸ਼੍ਛਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਾਨ੍|| ਪਯਸ੍ਯਰ੍ਧੋਦਕੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਾਰ੍ਸਿਕਾਨਾਢਕੋਨ੍ਮਿਤੇ| ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੇਸਂ” (ਚਿ.ਅ.੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਮਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਸਯੇ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਰਿਭਾਸਾ- ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਮਾਨਸ੍ਯ| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਯੋਗੋਕ੍ਤਂ ਹਿ ਮਾਨਂ ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਮਾਨਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਤਿ ਯਤ੍ ਪਰਿਭਾਸਾਨੁਗਤਂ, ਯਤ੍ਤੁ ਪਰਿਭਾਸਾਨ੍ਤਰਬਾਧਕਂ ਮਾਨਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਵਿਸਯ ਏਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ; ਯਥਾ- “ਸਾਧਯੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਯ ਲਸ਼ੁਨਸ੍ਯ ਚਤੁਸ੍ਪਲਮ੍| ਕ੍ਸੀਰੇ ਜਲਾਸ੍ਟਗੁਣਿਤੇ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੇਸਂ ਚ ਨਾ ਪਿਬੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੫) ਇਤਿ; ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਯਤ੍ ਪਰਿਭਾਸਾਵਿਰੁਦ੍ਧਮਾਨਕਥਨਂ ਤਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਪਰਿਕਰ੍ਤਨਾਕਾਰਾ ਗੁਦਾਦਿਵੇਦਨਾ| ਨਾਗਰਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਕਾਨਰ੍ਹਤ੍ਵੇਨੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਤੁਲ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਚੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪ ਇਚ੍ਛਾਵਿਸ਼ੇਸਕਤਃ; ਪ੍ਰਬਲੇ ਵਾਤੇ ਉਸ੍ਣਂ, ਪਿਤ੍ਤੇ ਤ੍ਵਤਿਬਲੇ ਸ਼ੀਤਮ੍||੨੩੪-੨੩੯||
Adhikarana 90 (240-249) · Śloka 249
ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਜ੍ਜ੍ਵਰਹਰਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਨ੍ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਨ੍| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਦੋਸੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਸੁ||੨੪੦|| ਪਟੋਲਾਰਿਸ੍ਟਪਤ੍ਰਾਣਿ ਸੋਸ਼ੀਰਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਃ| ਹ੍ਰੀਬੇਰਂ ਰੋਹਿਣੀ ਤਿਕ੍ਤਾ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਮਦਨਾਨਿ ਚ||੨੪੧|| ਸ੍ਥਿਰਾ ਬਲਾ ਚ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਯਸ੍ਯਰ੍ਧੋਦਕੇ ਸ਼ਤਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਯੂਹਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸਾ||੨੪੨|| ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਮਦਨਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾ ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ| ਵਤ੍ਸਕਸ੍ਯ ਚ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਦਦ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੨੪੩|| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਹਤੇ ਦੋਸੇ ਵਿਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਸੁ ਧਾਤੁਸੁ| ਗਤਾਙ੍ਗਸ਼ੂਲੋ ਲਘ੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਵਿਜ੍ਵਰਃ||੨੪੪|| ਆਰਗ੍ਵਧਮੁਸ਼ੀਰਂ ਚ ਮਦਨਸ੍ਯ ਫਲਂ ਤਥਾ| ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਰ੍ਣਿਨੀਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਯੂਹਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੨੪੫|| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਰ੍ਮਦਨਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾ ਮਧੁਯਸ੍ਟਿਕਾ| ਕਲ੍ਕਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨੋ ਬਸ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਮਃ||੨੪੬|| ਗੁਡੂਚੀਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਂ ਚ ਚਨ੍ਦਨਂ ਮਧੁਕਂ ਵਸਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਾਂ ਬਲਾਂ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਂ ਮਦਨਂ ਚੇਤਿ ਸਾਧਯੇਤ੍||੨੪੭|| ਰਸਂ ਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਸ੍ਯ ਰਸੇਨ ਸਹਿਤਂ ਭਿਸਕ੍| ਪਿਪ੍ਪਲੀਫਲਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਕੇਨ ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ||੨੪੮|| ਈਸਤ੍ਸਲਵਣਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰੂਹਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸਾ| ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਬਲਸ੍ਵੇਦਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍||੨੪੯||
प्रयोजयेज्ज्वरहरान्निरूहान् सानुवासनान्| पक्वाशयगते दोषे वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||२४०|| पटोलारिष्टपत्राणि सोशीरश्चतुरङ्गुलः| ह्रीबेरं रोहिणी तिक्ता श्वदंष्ट्रा मदनानि च||२४१|| स्थिरा बला च तत् सर्वं पयस्यर्धोदके शृतम्| क्षीरावशेषं निर्यूहं संयुक्तं मधुसर्पिषा||२४२|| कल्कैर्मदनमुस्तानां पिप्पल्या मधुकस्य च| वत्सकस्य च संयुक्तं बस्तिं दद्याज्ज्वरापहम्||२४३|| शुद्धे मार्गे हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु| गताङ्गशूलो लघ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वरः||२४४|| आरग्वधमुशीरं च मदनस्य फलं तथा| चतस्रः पर्णिनीश्चैव निर्यूहमुपकल्पयेत्||२४५|| प्रियङ्गुर्मदनं मुस्तं शताह्वा मधुयष्टिका| कल्कः सर्पिर्गुडः क्षौद्रं ज्वरघ्नो बस्तिरुत्तमः||२४६|| गुडूचीं त्रायमाणां च चन्दनं मधुकं वृषम्| स्थिरां बलां पृश्निपर्णीं मदनं चेति साधयेत्||२४७|| रसं जाङ्गलमांसस्य रसेन सहितं भिषक्| पिप्पलीफलमुस्तानां कल्केन मधुकस्य च||२४८|| ईषत्सलवणं युक्त्या निरूहं मधुसर्पिषा| ज्वरप्रशमनं दद्याद्बलस्वेदरुचिप्रदम्||२४९||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਰੂਹਵਿਧੌ ਜ੍ਵਰਹਰਾਨਿਤਿ ਵਚਨੇਨ ਜ੍ਵਰਹਰੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਨਿਰੂਹਾਨੁਵਾਸਨਕਲ੍ਪਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪਟੋਲਾਦ੍ਯੇ ਨਿਰੂਹੇ ਪਯਸ੍ਯਰ੍ਧੋਦਕੇ ਸ਼ਤਮਿਤਿ ਵਚਨੇਨ ਕ੍ਸੀਰਤੁਲ੍ਯਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮਰ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸਮਵਿਭਾਗਵਚਨਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਾਦਿਮਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦੌ ਸਾਧਯੇਦ੍ਰਸਮਿਤਿ ਕ੍ਵਾਥਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਈਸਤ੍ਸਲਵਣਮਿਸਤ੍ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਸਾ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੨੪੦-੨੪੯||
Adhikarana 91 (250-253) · Śloka 253
ਜੀਵਨ੍ਤੀਂ ਮਧੁਕਂ ਮੇਦਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਮਦਨਂ ਵਚਾਮ੍| ਦ੍ਧਿਂ ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਬਲਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀਮ੍||੨੫੦|| ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਜਲਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਂ ਚ ਵਿਪਚੇਦ੍ਭਿਸਕ੍| ਆਨੁਵਾਸਨਿਕਂ ਸ੍ਨੇਹਮੇਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੨੫੧|| ਪਟੋਲਪਿਚੁਮਰ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਮਧੁਕੇਨ ਚ| ਮਦਨੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਮਨੁਵਾਸਨਮ੍||੨੫੨|| ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਪਟੋਲਮਧੁਕੋਤ੍ਪਲੈਃ| ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੨੫੩||
जीवन्तीं मधुकं मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम्| ऋद्धिं रास्नां बलां विश्वं शतपुष्पां शतावरीम्||२५०|| पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं च विपचेद्भिषक्| आनुवासनिकं स्नेहमेतं विद्याज्ज्वरापहम्||२५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां गुडूच्या मधुकेन च| मदनैश्च शृतः स्नेहो ज्वरघ्नमनुवासनम्||२५२|| चन्दनागुरुकाश्मर्यपटोलमधुकोत्पलैः| सिद्धः स्नेहो ज्वरहरः स्नेहबस्तिः प्रशस्यते||२५३||
🔊 Audio coming soon
ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯੇਨੁਵਾਸਨੇ ਯਮਕੇ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਨੇਹਸਮਂ, ਜਲਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਮਦਨੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਃ ਸ੍ਨੇਹ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਰੂਪ ਏਵ ਯਮਕਸ੍ਨੇਹੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਵਂ ‘ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ੍ਨੇਹ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੫੦-੨੫੩||
Adhikarana 92 (254-255) · Śloka 255
ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਰੋਗਭੇਸਜੇ| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਿਜ੍ਞਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੨੫੪|| ਯਚ੍ਚ ਨਾਵਨਿਕਂ ਤੈਲਂ ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੈਲਂ ਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਗ੍ਧੂਮਵਰ੍ਤਯਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਸ੍ਤਾ ਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਪਿ||੨੫੫||
यदुक्तं भेषजाध्याये विमाने रोगभेषजे| शिरोविरेचनं कुर्याद्युक्तिज्ञस्तज्ज्वरापहम्||२५४|| यच्च नावनिकं तैलं याश्च तैलं याश्च प्राग्धूमवर्तयः| मात्राशितीये निर्दिष्टाः प्रयोज्यास्ता ज्वरेष्वपि||२५५||
🔊 Audio coming soon
ਯਦੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਹ| ਭੇਸਜਾਧ੍ਯਾਯੇ ਇਤਿ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੇ (ਸੂ.ਅ.੨)| ਯਚ੍ਚ ਨਾਵਨਿਕਂ ਤੈਲਮਿਤਿ ਅਣੁਤੈਲਮ੍||੨੫੪-੨੫੫||
Adhikarana 93 (256) · Śloka 256
ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਯਥਾਭਿਲਾਸਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||੨੫੬||
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकांश्च कारयेत्| यथाभिलाषं शीतोष्णं विभज्य द्विविधं ज्वरम्||२५६||
🔊 Audio coming soon
ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮਾਹ| ਯਥਾਭਿਲਾਸਮਿਤਿ ਯਥੇਚ੍ਛਮ੍| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਂ ਵਿਭਜ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੀਤਸਮੁਤ੍ਥਂ ਜ੍ਵਰਮੁਸ੍ਣਸਮੁਤ੍ਥਂ ਚ ਜ੍ਵਰਂ ਵਿਭਜ੍ਯ; ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਸਮੁਤ੍ਥੇ ਉਸ੍ਣਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯਃ, ਉਸ੍ਣੇ ਚ ਸ਼ੀਤਾਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ||੨੫੬||
Adhikarana 94 (257) · Śloka 257
ਸਹਸ੍ਰਧੌਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾ ਤੈਲਂ ਵਾ ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਕਮ੍| ਦਾਹਜ੍ਵਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਦਦ੍ਯਾਦਭ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਭਿਸਕ੍||੨੫੭||
सहस्रधौतं सर्पिर्वा तैलं वा चन्दनादिकम्| दाहज्वरप्रशमनं दद्यादभ्यञ्जनं भिषक्||२५७||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਵ੍ਯਾਖ੍ਯਯਾ ਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯਿਣੋਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਹ- ਸਹਸ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਪੁਲਾਰ੍ਥਃ; ਤੇਨਾਨੇਕਧਾ ਧੌਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸੂਚਿਤਃ||੨੫੭||
Adhikarana 95 (258-259) · Śloka 259
ਅਥ ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਂ ਤੈਲਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਚਨ੍ਦਨਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰੀਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਕਾਲੀਯਕਪਦ੍ਮਾਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ੀਰਸਾਰਿਵਾਮਧੁਕਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਨਾਗਪੁਸ੍ਪੋਦੀਚ੍ਯਵਨ੍ਯਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਨਲਿਨਕੁਮੁਦ- ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸ਼ਤਪਤ੍ਰਬਿਸਮਣਾਲਸ਼ਾਲੂਕਸ਼ੈਵਾਲਕਸ਼ੇਰੁਕਾਨਨ੍ਤਾਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ੇਕ੍ਸੁਦਰ੍ਭਸ਼ਰਨਲਸ਼ਾਲਿਮੂਲਜਮ੍ਬੁਵੇਤਸਵਾਨੀਰਗੁਨ੍ਦ੍ਰਾ- ਕਕੁਭਾਸਨਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਸ੍ਯਨ੍ਦਨਵਾਤਪੋਥਸ਼ਾਲਤਾਲਧਵਤਿਨਿਸ਼ਖਦਿਰਕਦਰਕਦਮ੍ਬਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਫਲਸਰ੍ਜਪ੍ਲਕ੍ਸਵਟਕਪੀਤਨੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥ- ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਧਾਤਕੀਦੂਰ੍ਵੇਤ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਦਨਬਦਰੀਕੋਵਿਦਾਰਕਦਲੀ- ਸਂਵਰ੍ਤਕਾਰਿਸ੍ਟਸ਼ਤਪਰ੍ਵਾਸ਼ੀਤਕੁਮ੍ਭਿਕਾਸ਼ਤਾਵਰੀਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਸ਼੍ਰਾਵਣੀਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀਰੋਹਿਣੀਸ਼ੀਤਪਾਕ੍ਯੋਦਨਪਾਕੀਕਾਲਬਲਾਪਯਸ੍ਯਾਵਿਦਾਰੀ- ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਮੇਦਾਮਹਾਮੇਦਾਮਧੁਰਸਰ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਮੋਚਰਸਾਟਰੂਸਕਬਕੁਲਕੁਟਜਪਟੋਲਨਿਮ੍ਬਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਨਾਰਿਕੇਲ- ਖਰ੍ਜੂਰਮਦ੍ਵੀਕਾਪ੍ਰਿਯਾਲਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਧਨ੍ਵਨਾਤ੍ਮਾਗੁਪ੍ਤਾਮਧੂਕਾਨਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਣਾਂ ਯਥਾਲਾਭਮੌਸਧਾਨਾਂ ਕਸਾਯਂ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਤੇਨ ਕਸਾਯੇਣ ਦ੍ਵਿਗੁਣਿਤਪਯਸਾ ਤੇਸਾਮੇਵ ਚ ਕਲ੍ਕੇਨ ਕਸਾਯਾਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਸਾਧਯੇਤ੍ਤੈਲਮ੍| ਏਤਤ੍ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਦਾਹਜ੍ਵਰਮਪਨਯਤਿ| ਏਤੈਰੇਵ ਚੌਸਧੈਰਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸੁਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਏਤੈਰੇਵ ਚ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਸਲਿਲਮਵਗਾਹਪਰਿਸੇਕਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ||੨੫੮|| ਇਤਿ ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਂ ਤੈਲਮ੍| ਮਧ੍ਵਾਰਨਾਲਕ੍ਸੀਰਦਧਿਘਤਸਲਿਲਸੇਕਾਵਗਾਹਾਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯੋ ਦਾਹਜ੍ਵਰਮਪਨਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍||੨੫੯||
अथ चन्दनाद्यं तैलमुपदेक्ष्यामः- चन्दनभद्रश्रीकालानुसार्यकालीयकपद्मापद्मकोशीरसारिवामधुकप्रपौण्डरीकनागपुष्पोदीच्यवन्यपद्मोत्पलनलिनकुमुद- सौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रबिसमृणालशालूकशैवालकशेरुकानन्ताकुशकाशेक्षुदर्भशरनलशालिमूलजम्बुवेतसवानीरगुन्द्रा- ककुभासनाश्वकर्णस्यन्दनवातपोथशालतालधवतिनिशखदिरकदरकदम्बकाश्मर्यफलसर्जप्लक्षवटकपीतनोदुम्बराश्वत्थ- न्यग्रोधधातकीदूर्वेत्कटशृङ्गाटकमञ्जिष्ठाज्योतिष्मतीपुष्करबीजक्रौञ्चादनबदरीकोविदारकदली- संवर्तकारिष्टशतपर्वाशीतकुम्भिकाशतावरीश्रीपर्णीश्रावणीमहाश्रावणीरोहिणीशीतपाक्योदनपाकीकालबलापयस्याविदारी- जीवकर्षभकमेदामहामेदामधुरसर्ष्यप्रोक्तातृणशून्यमोचरसाटरूषकबकुलकुटजपटोलनिम्बशाल्मलीनारिकेल- खर्जूरमृद्वीकाप्रियालप्रियङ्गुधन्वनात्मागुप्तामधूकानामन्येषां च शीतवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्| तेन कषायेण द्विगुणितपयसा तेषामेव च कल्केन कषायार्धमात्रं मृद्वग्निना साधयेत्तैलम्| एतत्तैलमभ्यङ्गात् सद्यो दाहज्वरमपनयति| एतैरेव चौषधैरश्लक्ष्णपिष्टैः सुशीतैः प्रदेहं कारयेत्| एतैरेव च शृतशीतं सलिलमवगाहपरिषेकार्थं प्रयुञ्जीत||२५८|| इति चन्दनाद्यं तैलम्| मध्वारनालक्षीरदधिघृतसलिलसेकावगाहाश्च सद्यो दाहज्वरमपनयन्ति शीतस्पर्शत्वात्||२५९||
🔊 Audio coming soon
ਸੂਚਿਤਂ ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਧਿਕਾਰੇ| ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਤੈਲਮਪਿ ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ, ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰਿਯਂ ਸ਼੍ਵੇਤਚਨ੍ਦਨਂ, ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਲਂ, ਨਲਿਨਂ ਪਦ੍ਮਭੇਦਃ, ਬਿਸਂ ਮਣਾਲਸੂਤ੍ਰਂ, ਵੇਤਸਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਮੂਲਂ, ਵਾਨੀਰਸ੍ਤਦ੍ਭੇਦੋਪ੍ਯਸੁਗਨ੍ਧਿਮੂਲਃ, ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਃ ਸ਼ਾਲਭੇਦਃ, ਅਰਿਸ੍ਟਃ ਪਰ੍ਵਤੀਯਨਿਮ੍ਬਃ, ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਃ ਨੇਮਿਵਕ੍ਸਃ, ਵਾਤਪੋਥਃ ਪਲਾਸ਼ਃ, ਤਿਨਿਸ਼ਃ ਵਞ੍ਜੁਲਃ, ਕਦਰਃ ਵਿਟ੍ਖਦਿਰਃ, ਕਪੀਤਨਃ ‘ਗਨ੍ਧਮੁਣ੍ਡ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ, ਵਟਃ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਰੋਹੋ ਵਟਃ, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਰੋਹਵਾਨ੍, ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਕਾਙ੍ਗਣਿਕਾ, ਸਂਵਰ੍ਤਕਃ ਬਿਭੀਤਕਃ, ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਾ ਸ਼੍ਵੇਤਦੂਰ੍ਵਾ, ਸ਼ੀਤਕੁਮ੍ਭਿਕਾ , ਕਾਸ੍ਠਪਾਟਲਾ, ਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਅਲਮ੍ਬੁਸਾ ਸ੍ਥੂਲਫਲਾ, ਸ਼ੀਤਪਾਕੀ ਗਣ੍ਡਦੂਰ੍ਵਾ, ਓਦਨਪਾਕੀ ਨੀਲਭੇਣ੍ਡੀ, ਕਾਲਾ ਕਾਕੋਲੀ, ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦ੍ਧਿਃ, ਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕੇਤਕੀ| ਯਥਾਲਾਭਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੁਃਖਪ੍ਰਾਪ੍ਯਭੇਸਜਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਨਾਪਿ ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਪਾਕਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪਯੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਵਾਥੇ ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣਪਯਸਾ ਕ੍ਵਾਥੇਨ| ਅਤ੍ਰ ਕਲ੍ਕਮਾਨਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਪਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਿਕਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ, “ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਿਕਃ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤੈਲਮੁਸ੍ਣਂ ਘਤਂ ਚ ਸ਼ੀਤਲਂ, ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਤਯਾ ਵ੍ਯਵਾਯਿਤਯਾ ਤਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨਾਧਿਕਵਾਤਹਰਤਯਾ ਤੈਲਮੇਵਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਂ ਕਤਂ ਨ ਘਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਘਤਾਦਪਿ ਤੈਲਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਾਹਿਤਰਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤੈਲਮਿਹੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਨਨੁ ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣੇਨ ਕਿਂ? ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਚੇਤ੍; ਨ, ਵਿਨਾਪਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਯੌਗਿਕਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਦਸ੍ਟਃ, ਯਥਾ- “ਸਟ੍ਪਲਂ ਪਾਯਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਃ” (ਚਿ.ਅ.੫), ਤਥਾ “ਵਾਸਾਘਤਂ ਦਾਧਿਕਂ ਚ ਪਿਬੇਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਮੇਵ ਚ” (ਚਿ.ਅ.੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦੌ; ਤਥਾ ਕਤਾਯਾਮਪਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਯਥਾ- “ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਰੂਸਕਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੨੯) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਸਡ੍ਭਾਗਕਸਾਯਕਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਚ ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਕਤਃ| ਮੈਵਂ ਪਾਰੂਸਕਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਵੈਦ੍ਯਾਨਾਂ ਤਯਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ਏਤਦਰ੍ਥਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣਮ੍| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਕਥਨਸਮਯੇਕਰਣੇਪਿ ਯੋਗਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਸਟ੍ਪਲਾਦਿਕਾਃ| ਤੇਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਯੌਗਿਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍, ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚਾਨ੍ਯਥੋਪਾਦੇਯਤਯਾ ਵੈਦ੍ਯਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਸਮਯ ਏਵ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਨ ਕਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਸਤਿਃ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟੈਰਿਤਿ ਵਚਨੇਨ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਲੇਪਸ੍ਯ ਦਾਹਕਰ੍ਤਤਾਂ ਸੁਚਯਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਘਨੋ ਲੇਪਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਸ੍ਯਾਪਿ ਦਾਹਕਤ੍| ਤ੍ਵਗਗਤਸ੍ਯੋਸ੍ਮਣੋ ਰੋਧਾਚ੍ਛੀਤਕਤ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਗੁਰੋਃ” (ਚਿ.ਅ.੩੦) ਇਤਿ||੨੫੮-੨੫੯||
Adhikarana 96 (260-266) · Śloka 266
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪੌਸ੍ਕਰੇਸੁ ਸੁਸ਼ੀਤੇਸੁ ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਦਲੇਸੁ ਚ| ਕਦਲੀਨਾਂ ਚ ਪਤ੍ਰੇਸੁ ਕ੍ਸੌਮੇਸੁ ਵਿਮਲੇਸੁ ਚ||੨੬੦|| ਚਨ੍ਦਨੋਦਕਸ਼ੀਤੇਸੁ ਸ਼ੀਤੇ ਧਾਰਾਗਹੇਪਿ ਵਾ| ਹਿਮਾਮ੍ਬੁਸਿਕ੍ਤੇ ਸਦਨੇ ਦਾਹਾਰ੍ਤਃ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਸੁਖਮ੍||੨੬੧|| ਹੇਮਸ਼ਙ੍ਖਪ੍ਰਵਾਲਾਨਾਂ ਮਣੀਨਾਂ ਮੌਕ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਚ| ਚਨ੍ਦਨੋਦਕਸ਼ੀਤਾਨਾਂ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨੁਰਸਾਨ੍ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍||੨੬੨|| ਸ੍ਰਗ੍ਭਿਰ੍ਨੀਲੋਤ੍ਪਲੈਃ ਪਦ੍ਮੈਰ੍ਵ੍ਯਜਨੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰਪਿ| ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਵਹੈਰ੍ਵ੍ਯਜ੍ਜ੍ਯੇਚ੍ਚਨ੍ਦਨੋਦਕਵਰ੍ਸਿਭਿਃ ||੨੬੩|| ਨਦ੍ਯਸ੍ਤਡਾਗਾਃ ਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯੋ ਹ੍ਰਦਾਸ਼੍ਚ ਵਿਮਲੋਦਕਾਃ| ਅਵਗਾਹੇ ਹਿਤਾ ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਗ੍ਲਾਨਿਜ੍ਵਰਾਪਹਾਃ||੨੬੪|| ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸਿਣਾਚਾਰਾਃ ਪ੍ਰਮਦਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨੋਕ੍ਸਿਤਾਃ| ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯੇਯੁਃ ਪਰੈਃ ਕਾਮੈਰ੍ਮਣਿਮੌਕ੍ਤਿਕਭੂਸਣਾਃ||੨੬੫|| ਸ਼ੀਤਾਨਿ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਸ਼ੀਤਾਨ੍ਯੁਪਵਨਾਨਿ ਚ| ਵਾਯਵਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਾ ਦਾਹਜ੍ਵਰਾਪਹਾਃ||੨੬੬||
भवन्ति चात्र- पौष्करेषु सुशीतेषु पद्मोत्पलदलेषु च| कदलीनां च पत्रेषु क्षौमेषु विमलेषु च||२६०|| चन्दनोदकशीतेषु शीते धारागृहेऽपि वा| हिमाम्बुसिक्ते सदने दाहार्तः संविशेत् सुखम्||२६१|| हेमशङ्खप्रवालानां मणीनां मौक्तिकस्य च| चन्दनोदकशीतानां संस्पर्शानुरसान् स्पृशेत्||२६२|| स्रग्भिर्नीलोत्पलैः पद्मैर्व्यजनैर्विविधैरपि| शीतवातावहैर्व्यज्ज्येच्चन्दनोदकवर्षिभिः ||२६३|| नद्यस्तडागाः पद्मिन्यो ह्रदाश्च विमलोदकाः| अवगाहे हिता दाहतृष्णाग्लानिज्वरापहाः||२६४|| प्रियाः प्रदक्षिणाचाराः प्रमदाश्चन्दनोक्षिताः| सान्त्वयेयुः परैः कामैर्मणिमौक्तिकभूषणाः||२६५|| शीतानि चान्नपानानि शीतान्युपवनानि च| वायवश्चन्द्रपादाश्च शीता दाहज्वरापहाः||२६६||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨੁਰਸਾਨ੍ ਸ੍ਪਸ਼ੇਦਿਤਿ ਵਚਨਾਨ੍ਨ ਚਿਰਂ ਧਾਰਯੇਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਚਿਰਧਾਰਣੇ ਹਿ ਤੇਸਾਮਪ੍ਯੁਸ੍ਣਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਾਯਵਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਾ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਾ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਾਯੋਃ; ਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰਪਾਦਾਨਾਂ, ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਪਾਦਾ ਅਪਿ ਉਸ੍ਣਕਾਲੇ ਉਸ੍ਣਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦੁਸ੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ੀਤਾ ਇਤਿ||੨੬੦-੨੬੬||
Adhikarana 97 (267) · Śloka 267
ਅਥੋਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਿਣਾਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨੁਪਕ੍ਰਮਾਨੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਅਗੁਰੁਕੁਸ੍ਠਤਗਰਪਤ੍ਰਨਲਦਸ਼ੈਲੇਯਧ੍ਯਾਮਕਹਰੇਣੁਕਾਸ੍ਥੌਣੇਯਕਕ੍ਸੇਮਕੈਲਾਵਰਾਙ੍ਗਦਲਪੁਰਤਮਾਲਪਤ੍ਰਭੂਤੀਕਰੋਹਿਸਸਰਲਸ਼ਲ੍ਲਕੀ- ਦੇਵਦਾਰ੍ਵਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਬਿਲ੍ਵਸ੍ਯੋਨਾਕਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਪਾਟਲਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾਵਸ਼੍ਚੀਰਕਣ੍ਟਕਾਰੀਬਹਤੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਮਾਸਪਰ੍ਣੀਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀਗੋਕ੍ਸੁਰਕੈਰਣ੍ਡ- ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਵਰੁਣਾਰ੍ਕਚਿਰਬਿਲ੍ਵਤਿਲ੍ਵਕਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਗਣ੍ਡੀਰੋਰੁਬੂਕਪਤ੍ਤੂਰਾਕ੍ਸੀਵਾਸ਼੍ਮਾਨ੍ਤਕਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਪੀਲੁਕਮੂਲਕਪਰ੍ਣੀ- ਤਿਲਪਰ੍ਣੀਪੀਲੁਪਰ੍ਣੀਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਹਿਂਸ੍ਰਾਦਨ੍ਤਸ਼ਠੈਰਾਵਤਕਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਫੋਤਕਾਣ੍ਡੀਰਾਤ੍ਮਜੈਕੇਸੀਕਾਕਰਞ੍ਜਧਾਨ੍ਯਕਾਜਮੋਦ- ਪਥ੍ਵੀਕਾਸੁਮੁਖਸੁਰਸਕੁਠੇਰਕਕਾਲਮਾਲਕਪਰ੍ਣਾਸਕ੍ਸਵਕਫਣਿਜ੍ਝਕਭੂਸ੍ਤਣਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਪਿਪ੍ਪਲੀਸਰ੍ਸਪਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਰਾਸ੍ਨਾਰੁਹਾਰੋਹਾਵਚਾਬਲਾਤਿਬਲਾ- ਗੁਡੂਚੀਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਸ਼ੀਤਵਲ੍ਲੀਨਾਕੁਲੀਗਨ੍ਧਨਾਕੁਲੀਸ਼੍ਵੇਤਾਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਚਿਤ੍ਰਕਾਧ੍ਯਣ੍ਡਾਮ੍ਲਚਾਙ੍ਗੇਰੀ- ਤਿਲਬਦਰਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਾਣਾਮੇਵਂਵਿਧਾਨਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਣਾਂ ਯਥਾਲਾਭਮੌਸਧਾਨਾਂ ਕਸਾਯਂ ਕਾਰਯੇਤ੍, ਤੇਨ ਕਸਾਯੇਣ ਤੇਸਾਮੇਵ ਚ ਕਲ੍ਕੇਨ ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਮੈਰੇਯਮੇਦਕਦਧਿਮਣ੍ਡਾਰਨਾਲਕਟ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਵਿਨੀਤੇਨ ਤੈਲਪਾਤ੍ਰਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍| ਤੇਨ ਸੁਖੋਸ੍ਣੇਨ ਤੈਲੇਨੋਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਿਣਂ ਜ੍ਵਰਿਤਮਭ੍ਯਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ; ਏਤੈਰੇਵ ਚੌਸਧੈਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਕਾਰਯੇਤ੍, ਏਤੈਰੇਵ ਚ ਸ਼ਤਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਸਲਿਲਮਵਗਾਹਨਾਰ੍ਥਂ ਪਰਿਸੇਕਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਪ੍ਰਸ਼ਮਾਰ੍ਥਮ੍||੨੬੭|| ਇਤ੍ਯਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਂ ਤੈਲਮ੍|
अथोष्णाभिप्रायिणां ज्वरितानामभ्यङ्गादीनुपक्रमानुपदेक्ष्यामः- अगुरुकुष्ठतगरपत्रनलदशैलेयध्यामकहरेणुकास्थौणेयकक्षेमकैलावराङ्गदलपुरतमालपत्रभूतीकरोहिषसरलशल्लकी- देवदार्वग्निमन्थबिल्वस्योनाककाश्मर्यपाटलापुनर्नवावृश्चीरकण्टकारीबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमुद्गपर्णीगोक्षुरकैरण्ड- शोभाञ्जनकवरुणार्कचिरबिल्वतिल्वकशटीपुष्करमूलगण्डीरोरुबूकपत्तूराक्षीवाश्मान्तकशिग्रुमातुलुङ्गपीलुकमूलकपर्णी- तिलपर्णीपीलुपर्णीमेषशृङ्गीहिंस्रादन्तशठैरावतकभल्लातकास्फोतकाण्डीरात्मजैकेषीकाकरञ्जधान्यकाजमोद- पृथ्वीकासुमुखसुरसकुठेरककालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकभूस्तृणशृङ्गवेरपिप्पलीसर्षपाश्वगन्धारास्नारुहारोहावचाबलातिबला- गुडूचीशतपुष्पाशीतवल्लीनाकुलीगन्धनाकुलीश्वेताज्योतिष्मतीचित्रकाध्यण्डाम्लचाङ्गेरी- तिलबदरकुलत्थमाषाणामेवंविधानामन्येषां चोष्णवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्, तेन कषायेण तेषामेव च कल्केन सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकदधिमण्डारनालकट्वरप्रतिविनीतेन तैलपात्रं विपाचयेत्| तेन सुखोष्णेन तैलेनोष्णाभिप्रायिणं ज्वरितमभ्यञ्ज्यात्, तथा शीतज्वरः प्रशाम्यति; एतैरेव चौषधैः श्लक्ष्णपिष्टैः सुखोष्णैः प्रदेहं कारयेत्, एतैरेव च शृतं सुखोष्णं सलिलमवगाहनार्थं परिषेकार्थं च प्रयुञ्जीत शीतज्वरप्रशमार्थम्||२६७|| इत्यगुर्वाद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
ਅਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯੇ ਕ੍ਸੇਮਕਃ ਚੋਰਕਃ, ਰੋਹਿਸਃ ‘ਰਾਮਕਰ੍ਪੂਰ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ, ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਭੇਦਃ, ਮੂਲਕਪਰ੍ਣੀ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ, ਤਿਲਪਰ੍ਣੀ ‘ਹੁਲ੍ਹੁਲ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਪੀਲੁਪਰ੍ਣੀ ਮੋਰਟਾ, ਮੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਗਣ੍ਡੀਰਃ ਸ਼ਮਠਭੇਦਃ, ਸ ਹਿ ਜਲਸ੍ਥਲਜਭੇਦਾਦ੍ਵਿਵਿਧਃ, ਆਤ੍ਮਜਾ ਪੁਤ੍ਰਞ੍ਜੀਵਖ੍ਯਾਤਾ, ਏਕੈਸਿਕਾ ਅਮ੍ਬਸ੍ਠਾ, ਸੁਮੁਖਾਦਯਃ ਪਰ੍ਣਾਸਭੇਦਾਃ, ਰੁਹਾ ਵਕ੍ਸਰੁਹਾ, ਰੋਹਾ ਅਞ੍ਜਲਿਕਾਰਿਕਾ, ਸ਼ੀਤਪਰ੍ਣੀ ਵਕ੍ਸਕਲਮ੍ਬੁਕਾ, ਨਾਕੁਲੀ ਚਵਿਕਾ, ਗਨ੍ਧਨਾਕੁਲੀ ਰਾਸ੍ਨਾਭੇਦਃ, ਅਧ੍ਯਣ੍ਡਾ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬੀ| ਅਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ| ਸੌਵੀਰਤੁਸੋਦਕੇ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਲ੍ਪੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇ, ਮੈਰੇਯਂ ਸੁਰਾਕਤਾ ਸੁਰਾ, ਮੇਦਕੋ ਜਗਲਃ, ਕਟ੍ਵਰਂ ਸਸ੍ਨੇਹਦਧਿਦ੍ਰਵਃ| ਪਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਢਕਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕਸਾਯਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਨੇਹਸਮਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਰਵਾਣਿ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਧੌ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸਮਾਨ੍ਯਾਹੁਃ” ਇਤਿ||੨੬੭||
Adhikarana 98 (268-271) · Śloka 271
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਵਿਦਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਚ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਾਪਹਃ||੨੬੮|| ਸਾ ਕੁਟੀ ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਯਨਂ ਤਚ੍ਚਾਵਚ੍ਛਾਦਨਂ ਜ੍ਵਰਮ੍| ਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਧੂਪਾਸ਼੍ਚਾਗੁਰੁਜਾ ਘਨਾਃ||੨੬੯|| ਚਾਰੂਪਚਿਤਗਾਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਰੁਣ੍ਯੋ ਯੌਵਨੋਸ੍ਮਣਾ| ਆਸ਼੍ਲੇਸਾਚ੍ਛਮਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਮਦਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਮ੍||੨੭੦|| ਸ੍ਵੇਦਨਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਿ ਚ| ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਂ ਜਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਂਸਰ੍ਗਬਲਯੋਜਨਾਤ੍||੨੭੧||
भवन्ति चात्र- त्रयोदशविधः स्वेदः स्वेदाध्याये निदर्शितः| मात्राकालविदा युक्तः स च शीतज्वरापहः||२६८|| सा कुटी तच्च शयनं तच्चावच्छादनं ज्वरम्| शीतं प्रशमयन्त्याशु धूपाश्चागुरुजा घनाः||२६९|| चारूपचितगात्र्यश्च तरुण्यो यौवनोष्मणा| आश्लेषाच्छमयन्त्याशु प्रमदाः शिशिरज्वरम्||२७०|| स्वेदनान्यन्नपानानि वातश्लेष्महराणि च| शीतज्वरं जयन्त्याशु संसर्गबलयोजनात्||२७१||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਕਰਣਾਰ੍ਥਂ; ਕਿਂਵਾ ਅਧਿਕਾਨਾਗ੍ਨਿਸ੍ਵੇਦਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਪਿ ਕੁਟੀ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਯਨਮਿਤਿ ਕੁਟੀਪਰਿਕਰਤਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਸ਼ਯਨਮ੍; ਏਵਮਾਚ੍ਛਾਦਨਮਪਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਸ਼ਯਨਾਚ੍ਛਾਦਨਂ ਪਥਗਪ੍ਯਤ੍ਰ ਹਿਤਮਿਤਿ ਪਥਕ੍ਪਾਠਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਘਨਾ ਇਤਿ ਬਹਲਾਃ| ਸ੍ਵੇਦਨਾਨਿ ਉਸ੍ਣਾਨਿ ਕੁਕ੍ਕੁਟਮਦਿਰਾਕੁਲਤ੍ਥਾਦੀਨਿ| ਸਂਸਰ੍ਗਬਲਯੋਜਨਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤ ਏਵੋਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਜ੍ਵਰਕਰੋ ਵਾਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਂਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਵਾਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗੇ ਯਦਾ ਵਾਤੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਤਦਾ ਗੁਰੂਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭੂਯਿਸ੍ਠਮਨ੍ਨਪਾਨਂ, ਯਦਾ ਤੁ ਕਫੋ ਬਲਵਾਂਸ੍ਤਦਾ ਲਘੂਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯਂ ਵਿਧੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਵਾਤਕਫਜੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤਯਾ ਸ਼ੀਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵੇਹੋਕ੍ਤਃ ; ਤੇਨ ਕੇਵਲਕਫਜਃ ਕੇਵਲਵਾਤਜੋਪਿ ਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯੋ ਜ੍ਞੇਯ ਏਵ||੨੬੮-੨੭੧||
Adhikarana 99 (272-282) · Śloka 283
ਵਾਤਜੇ ਸ਼੍ਰਮਜੇ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣੇ ਕ੍ਸਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇ| ਲਙ੍ਘਨਂ ਨ ਹਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛਮਨੈਸ੍ਤਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍||੨੭੨|| ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋਸ੍ਮਾਣਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਗਤ੍ਵਾ ਰਸਂ ਨਣਾਮ੍| ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਸ੍ਤੁ ਹੀਯਤੇਗ੍ਨਿਬਲਂ ਤਤਃ||੨੭੩|| ਯਥਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਮਿਨ੍ਧਨਵਾਨਪਿ| ਨ ਪਚਤ੍ਯੋਦਨਂ ਸਮ੍ਯਗਨਿਲਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਬਹਿਃ||੨੭੪|| ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਤਥਾ ਦੋਸੈਰੂਸ੍ਮਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਬਹਿਰ੍ਨਣਾਮ੍| ਨ ਪਚਤ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਪਚਤਿ ਵਾ ਲਘੁ||੨੭੫|| ਅਤੋਗ੍ਨਿਬਲਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕ੍ਰਮੋ ਹਿਤਃ| ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਹਿ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਗਤਾ ਮਲਾਃ||੨੭੬|| ਨਿਰਾਮਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਯੋਸ੍ਟਮੇਹਨਿ| ਉਦੀਰ੍ਣਦੋਸਸ੍ਤ੍ਵਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰਸ਼੍ਨਨ੍ ਗੁਰੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨੭੭|| ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਹਸਾ ਪ੍ਰਾਣੈਸ਼੍ਚਿਰਂ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤਿ ਵਾ ਨਰਃ| ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਵਾਤਿਕੇਪ੍ਯਾਦਿਤੋ ਜ੍ਵਰੇ||੨੭੮|| ਨਾਤਿ ਗੁਰ੍ਵਤਿ ਵਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਭੋਜਯੇਤ੍ ਸਹਸਾ ਨਰਮ੍| ਜ੍ਵਰੇ ਮਾਰੁਤਜੇ ਤ੍ਵਾਦਾਵਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਪਿ ਹਿ ਕ੍ਰਮਮ੍||੨੭੯|| ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਾਨਾਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨੁਪਕ੍ਰਮਾਨ੍| ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਚ ਭੋਜਯੇਦ੍ਰਸਭੋਜਨਮ੍||੨੮੦|| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਹਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਨਾਮਵਾਤਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰੋਨੁਸ੍ਣਃ ਕਫਾਧਿਕਃ||੨੮੧|| ਪਰਿਪਾਕਂ ਨ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨਾਪਿ ਯਾਤਿ ਮਦੂਸ੍ਮਣਾਮ੍| ਤਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਲਙ੍ਘਨਾਲ੍ਪਾਸ਼ਨਾਦਿਨਾ||੨੮੨|| ਆਦਸ਼ਾਹਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕਸਾਯਾਦ੍ਯੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍|੨੮੩|
वातजे श्रमजे चैव पुराणे क्षतजे ज्वरे| लङ्घनं न हितं विद्याच्छमनैस्तानुपाचरेत्||२७२|| विक्षिप्यामाशयोष्माणं यस्माद्गत्वा रसं नृणाम्| ज्वरं कुर्वन्ति दोषास्तु हीयतेऽग्निबलं ततः||२७३|| यथा प्रज्वलितो वह्निः स्थाल्यामिन्धनवानपि| न पचत्योदनं सम्यगनिलप्रेरितो बहिः||२७४|| पक्तिस्थानात्तथा दोषैरूष्मा क्षिप्तो बहिर्नृणाम्| न पचत्यभ्यवहृतं कृच्छ्रात् पचति वा लघु||२७५|| अतोऽग्निबलरक्षार्थं लङ्घनादिक्रमो हितः| सप्ताहेन हि पच्यन्ते सप्तधातुगता मलाः||२७६|| निरामश्चाप्यतः प्रोक्तो ज्वरः प्रायोऽष्टमेऽहनि| उदीर्णदोषस्त्वल्पाग्निरश्नन् गुरु विशेषतः||२७७|| मुच्यते सहसा प्राणैश्चिरं क्लिश्यति वा नरः| एतस्मात्कारणाद्विद्वान् वातिकेऽप्यादितो ज्वरे||२७८|| नाति गुर्वति वा स्निग्धं भोजयेत् सहसा नरम्| ज्वरे मारुतजे त्वादावनपेक्ष्यापि हि क्रमम्||२७९|| कुर्यान्निरनुबन्धानामभ्यङ्गादीनुपक्रमान्| पाययित्वा कषायं च भोजयेद्रसभोजनम्||२८०|| जीर्णज्वरहरं कुर्यात् सर्वशश्चाप्युपक्रमम्| श्लेष्मलानामवातानां ज्वरोऽनुष्णः कफाधिकः||२८१|| परिपाकं न सप्ताहेनापि याति मृदूष्मणाम्| तं क्रमेण यथोक्तेन लङ्घनाल्पाशनादिना||२८२|| आदशाहमुपक्रम्य कषायाद्यैरुपाचरेत्|२८३|
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਤਜਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ ਲਙ੍ਘਨਮਪਕਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਾਤਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਮਨੈਰਿਤਿ ਕਸਾਯਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਮਨੈਃ||੨੭੨-੨੮੨||-
Adhikarana 100 (283) · Śloka 284
ਸਾਮਾ ਯੇ ਯੇ ਚ ਕਫਜਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੨੮੩|| ਲਙ੍ਘਨਂ ਲਙ੍ਘਨੀਯੋਕ੍ਤਂ ਤੇਸੁ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿ|੨੮੪|
सामा ये ये च कफजाः कफपित्तज्वराश्च ये||२८३|| लङ्घनं लङ्घनीयोक्तं तेषु कार्यं प्रति प्रति|२८४|
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਤਜਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਲਙ੍ਘਨਂ, ਤਥਾ ਕਫਜਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਲਾਘਵਕਰਂ ਲਙ੍ਘਨਮਾਹ- ਸਾਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਤਿਕਸ੍ਯਾਪਿ ਸਾਮਸ੍ਯ ਲਙ੍ਘਨੀਯਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਸਾਮੇ ਵਾਤੇਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍” ਇਤਿ| ਕਫਜੇ ਤੁ ਨਿਰਾਮੇਪਿ ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਜਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਫਯੁਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯੈਵ ਲਙ੍ਘਨੀਯਤ੍ਵਂ ਨ ਕੇਵਲਂ ਨਿਰਾਮਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯ, ਸਾਮਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯ ਤੁ ਆਮਕ੍ਸਯਾਰ੍ਥਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤ ਏਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਸਾਮੇ ਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦੇਵਾਮਪਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ- “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵੇ ਧਾਤੁ ਸਹੇਤੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਮਹਤ੍” ਇਤਿ; ਤਦਪਿ ਸਾਮਤ੍ਵੇਨ ਸਦ੍ਰਵਪਿਤ੍ਤਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾ, ਕ੍ਸੀਣਦ੍ਰਵਾਂਸ਼ੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵ| ਲਙ੍ਘਨੀਯੋਕ੍ਤਮਿਤਿਵਚਨੇਨ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੀਯੋਕ੍ਤਂ ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਲਙ੍ਘਨਮਵਸ੍ਥਾਨਿਸਿਦ੍ਧਵਮਨਾਦਿਸਰ੍ਵਥਾਨਿਸਿਦ੍ਧਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਰਹਿਤਂ ਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍||੨੮੩||-
Adhikarana 101 (284) · Śloka 285
ਵਮਨੈਸ਼੍ਚ ਵਿਰੇਕੈਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍||੨੮੪|| ਜ੍ਵਰਾਨੁਪਚਰੇਦ੍ਧੀਮਾਨ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੋਦ੍ਭਵਾਨ੍|੨੮੫|
वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम्||२८४|| ज्वरानुपचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान्|२८५|
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਦ੍ ‘ਵਮਨੈਰ੍ਹਰੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਂਸਸ੍ਟਦੋਸੇਸੁ ਜ੍ਵਰੇਸੁ ਕਫਾਧਿਕ੍ਯੇਨ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤੁ ਏਕੈਕਦੋਸਜੇ ਵਮਨੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਾਹੇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੨੮੪||-
Adhikarana 102 (285-286) · Śloka 287
ਸਂਸਸ੍ਟਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਰਤਮੈਃ ਸਮੈਃ||੨੮੫|| ਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਦੋਸਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸੀ ਯਥੋਕ੍ਤੈਰੌਸਧੈਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਵਰ੍ਧਨੇਨੈਕਦੋਸਸ੍ਯ ਕ੍ਸਪਣੇਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵਾ||੨੮੬|| ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਵਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਂ ਜਯੇਤ੍|੨੮੭|
संसृष्टान् सन्निपतितान् बुद्ध्वा तरतमैः समैः||२८५|| ज्वरान् दोषक्रमापेक्षी यथोक्तैरौषधैर्जयेत्| वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा||२८६|| कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत्|२८७|
🔊 Audio coming soon
ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਸਂਸਸ੍ਟਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰਤਮੈਃ ਸਮੈਰਿਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਏਕੋਲ੍ਬਣੇ ਉਲ੍ਬਣਤਰੈਃ; ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮਦੋਸਾਰਬ੍ਧੇ ਦੋਸਾਨੁਸਾਰੇਣੈਵ; ਤਥਾ ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣਤਰੇਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਦ੍ਵੌ ਦੋਸੌ ਤਰੇਣੈਵ ਜ੍ਞੇਯੌ, ਵਦ੍ਧਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮਦੋਸਾਰਬ੍ਧੇ ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇਤ੍ਯਰ੍ਥਵਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਮੈਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਯੇਨ ‘ਤ੍ਰਿਸੁ ਤਮਃ’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਏਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਵਧਾਰਣੇ ਭਵਤਿ; ਯਦਾ ਤੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਦ੍ਵੌ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟੌ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤੌ ਤਦਾ ਏਕਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ‘ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤਰਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸਯਃ| ਸਮੈਸ੍ਤੁ ਸਮਦੋਸਾਰਬ੍ਧਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਦੋਸਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸੀਤਿ ਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸੀਤ੍ਯਨੇਨ ਅਨੇਕਸਕਲਦੋਸਗਤਵਦ੍ਧਵਦ੍ਧਤਰਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਪਯੁਕ੍ਤੇ ਅਪੇਕ੍ਸਣੀਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸੀਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਜ੍ਵਰਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ| ਯਥੋਕ੍ਤੈਰੌਸਧੈਰਿਤਿ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਭਿਰਞ੍ਜਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤੈਃ| ਨਨੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਯਦ੍ਧਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਥ੍ਯਂ ਤਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਪਥ੍ਯਂ, ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪਥ੍ਯਂ ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਪਥ੍ਯਂ; ਯਥਾ ਹਿ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਤਦ੍ਵਾਤਕਰਂ, ਯਚ੍ਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਤਤ੍ ਕਫਕਰਂ, ਯਤ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਮਾਮਲਕਾਦਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਤੋਕਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਰੋਗਵਿਸਯਂ ਨਾਵਸ਼ਯਂ ਜ੍ਵਰਯੌਗਿਕਂ ਚ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਮਹਾਤ੍ਯਯਿਕਃ, ਤਤ੍ ਕਥਮਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਵਰ੍ਧਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਪ੍ਰਕਾਰੋਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ ਉਚ੍ਯਤੇ “ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਦਿਕੈਸ਼੍ਚ ਸਟ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ; ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਮਤੇ ਕ੍ਸੀਣਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਕ੍ਸੀਣਾ ਹਿ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਹਾਨਿਮਾਤ੍ਰਵਿਕਾਰਾ ਨਾਧਿਕਂ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਾਃ; ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਭਾਵਾਦਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਚ੍ਯਤੇ, ਗਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਧਨੇਨੈਕਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨੈਕਦੋਸਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਨੇਨਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਵਦ੍ਧੋ ਦੋਸ ਏਵਾ ਪੇਕ੍ਸਿਤੋ ਨ ਵਦ੍ਧਤਰੋ ਨਾਪਿ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ਤਯੋਰ੍ਹਿ ਅਤਿਵਦ੍ਧਯੋਰ੍ਵਰ੍ਧਨੇਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਯਹਿਤਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਰ੍ਧਨੇਨੈਕਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮਦੋਸਦ੍ਵਯਕ੍ਸਪਣਕੇਨੈਕਦੋਸਵਰ੍ਧਨੇਨ; ਯਥਾ- ਵਦ੍ਧੇ ਕਫੇ ਵਦ੍ਧਤਰਯੋਸ਼੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਮਧੁਰਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਵਦ੍ਧਤਰਵਾਤਪਿਤ੍ਤਦ੍ਵਯਹਨ੍ਤਤਯਾ ਕਫਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਰ੍ਧਯਦਪਿ ਜ੍ਵਰਂ ਬਲਵਦ੍ਦੋਸਹਨ੍ਤਤਯਾ ਹਰਤਿ; ਤਥਾ ਵਦ੍ਧੇ ਕਫੇ ਵਦ੍ਧਤਰੇ ਚ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧੁਰਪ੍ਰਯੋਗੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਵਮੁਦਾਹਰਣਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ| ਅਤਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਨੇਨੈਕਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਤਥਾ ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕਦੋਸਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ| ਕ੍ਸਪਣੇਨੈਕਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਕ੍ਸੀਣਦ੍ਵਯਸਂਵਰ੍ਧਕਮਪਿ ਯਨ੍ਮਹਾਤ੍ਯਯਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮਦੋਸਕ੍ਸਯਕਰਂ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਭੇਸਜਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਵਦ੍ਧਤਮੋ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤਿਕਤਃ ਸਦ੍ਯੋ ਹਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਚ ਕ੍ਸੀਣਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯਾ, ਸਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਨੇਨੈਕੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ “ਨ੍ਯੂਨੈਕਦੋਸਸਂਵਦ੍ਧਿਰੇਵਂ ਵਦ੍ਧਜਯੋਪਿ ਵਾ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵਸ਼ੇਨ ਤੁ” ਇਤਿ| ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕ੍ਫਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਵੇਤਿ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਵਿਕਲ੍ਪਵਾਚੀ, ਕਫਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਫਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਆਮਾਸ਼ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਆਨੁਪੂਰ੍ਵੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਃ; ਤੇਨ ਕਫਸ੍ਥਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਜਯੇਦਿਤਿ ਕਫਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਜਯੇਤ੍, ਸ੍ਥਾਨਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ੍ਥਾਨਿਨਃ ਕਫਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਫਜਯਸ੍ਤੁ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯੈਵਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੇਣ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍ | ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਜ੍ਵਰੋ ਹ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਃ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਸਮਾ ਅਪਿ ਦੋਸਾ ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕਾ ਯਸ੍ਮਾਦਾਮਾਸ਼ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਗੁਣੈਵ ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਹਿ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਥਾਨਂ ਜਯੇਦ੍ਧਿ ਪੂਰ੍ਵਂ” ਇਤਿ| ਕਫਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਫਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾ ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਸਾਧਾਰਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਬਲਵਤ੍ਤਰਵਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪੂਰ੍ਵਕਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ ਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਜ੍ਵਰਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਹਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਸਮ ਏਵ ਵਾਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਜਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁ ਜਯੇਤ੍ ਕਫਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਯੋ ਦੋਸ ਉਲ੍ਬਣੋ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ‘ਵਰ੍ਧਨੇਨੈਕਦੋਸਸ੍ਯ ਕ੍ਸਪਣੇਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵਾ’ ਇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਏਤਦੇਵ ਭੇਲੇਨੋਕ੍ਤਂ- “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਮਕਫਾਪਹਮ੍| ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤੌ” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਕਫਸ੍ਥਾਨਮਾਮਾਸ਼ਯਰੂਪਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਕਫਸ੍ਥਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪਦਲੋਪਾਦੁਸ੍ਟ੍ਰਮੁਖਵਦ੍ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦਰ੍ਥਾਨੁਵਾਦਕਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਦੌ ਜ੍ਵਰੇਸੁ ਸਮਵਾਯਿਸੁ| ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਤਰਂ ਤਦ੍ਧਿ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੩੯) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰੈਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ‘ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ’ ਇਤ੍ਯੇਵਮੇਵ ਪਠੇਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਂ ਹਿ ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਰਿਦੋਸਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯੇ ਤੁ ਕਪਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਕਫਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਯਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸ ਚ ਸਸ੍ਠੀਤਤ੍ਪੁਰੁਸੇਪਿ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਿਕਫਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਲਭ੍ਯਤ ਏਵੇਤਿ ਨਾਰ੍ਥਵਿਰੋਧਃ| ਇਯਂ ਚੈਕਦੋਸਵਰ੍ਧਨਾਦਿਰੂਪਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਯੋਨ੍ਯਮਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਨਾਸੌ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਯੋ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਗਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸਮ੍ਭਵੇ ਸਤਿ ਅਲ੍ਪਦੋਸਬਹੁਗੁਣਤਯਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਰ੍ਧ’ ਚ੍ਛੇਦਨੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਰ੍ਧਨੇਨੇਤਿ ਸਾਧਯਨ੍ਤਿ, ਵਰ੍ਧਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਮੂਲਚ੍ਛੇਦਕਾਰਕਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਏਕਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਨ ਯੁਗਪਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਕੈਕੇਨੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਕ੍ਸਪਣੇਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਸਯੇ ਸਂਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰਬ੍ਧਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਵਦ੍ਧਦੋਸਵਿਕਲ੍ਪਕਤਸਡ੍ਵਿਧਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ ਯੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੋਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਵਾ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਰ੍ਯਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਮਾਨਕ੍ਸੀਣਵਰ੍ਧਨਮਪਿ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਸ੍ਵਮਾਨਕ੍ਸੀਣਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਨਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਮੇਵ||੨੮੫-੨੮੬||-
Adhikarana 103 (287-288) · Śloka 289
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਣਮੂਲੇ ਸੁਦਾਰੂਣਃ||੨੮੭|| ਸ਼ੋਥਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਤੇਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਕ੍ਤਾਵਸੇਚਨੈਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਤਂ ਜਯੇਤ੍||੨੮੮|| ਪ੍ਰਦੇਹੈਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੈਰ੍ਨਾਵਨੈਃ ਕਵਲਗ੍ਰਹੈਃ|੨੮੯|
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारूणः||२८७|| शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते| रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत्||२८८|| प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः|२८९|
🔊 Audio coming soon
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍ਤਜ੍ਜਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੋਕ੍ਤਸ਼ੋਥਮਨੂਦ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਦਾਰੁਣਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; “ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾ ਰੋਗਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦਾਰੁਣਸਮ੍ਮਤਾਃ| ਯੇ ਹਨ੍ਯੁਰਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮਿਥ੍ਯਾਰਮ੍ਭੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੮); ਕਿਂਵਾ ਸਾਧ੍ਯ ਏਵਾਯਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ| ਨਨੁ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੇ “ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤੇ ਦੁਰ੍ਜਯੋਨ੍ਤਾਯ ਸ਼ੋਫਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੮) ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਨੁਪਕ੍ਰਮਣੀਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ? ਮੈਵਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦੁਰ੍ਜਯੋ ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਤਾਯ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਤੋ ਨ ਵਿਰੋਧਃ||੨੮੭-੨੮੮||-
Adhikarana 104 (289) · Śloka 290
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੨੮੯|| ਸ਼ਾਖਾਨੁਸਾਰੀ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸੋਵਸੇਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|੨੯੦|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति||२८९|| शाखानुसारी रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति|२९०|
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਾਖਾਨੁਸਾਰੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ “ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਧਾਤਵਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਹ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯੇ ਏਵ ਦੋਸੇ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਬਾਹੁਮਧ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਸ਼ਾਖਾਨੁਸਾਰੀ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮੁਞ੍ਚੇਦ੍ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸਿਰਾਃ” ਇਤਿ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦਿਸੇਵਾਵਚਨਾਤ੍ ਸਕਲਦੋਸਾਨੁਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕ੍ਰਮੇ ਸਤਿ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਾਯੋ ਜ੍ਵਰਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੮੯||-
Adhikarana 105 (290) · Śloka 291
ਵਿਸਰ੍ਪੇਣਾਭਿਘਾਤੇਨ ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਫੋਟਕੈਰ੍ਜ੍ਵਰਃ||੨੯੦|| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰੋ ਨ ਚੇਤ੍|੨੯੧|
विसर्पेणाभिघातेन यश्च विस्फोटकैर्ज्वरः||२९०|| तत्रादौ सर्पिषः पानं कफपित्तोत्तरो न चेत्|२९१|
🔊 Audio coming soon
ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਰਾਨੁਬਨ੍ਧਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਿਸਰ੍ਪੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੋਤ੍ਤਰਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਤ੍ਵੈਕਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਮਿਲਿਤਯੋਰੁਤ੍ਤਰਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤੇਨਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਦੇਯਮੇਵ ਸਰ੍ਪਿਃ||੨੯੦||-
Adhikarana 106 (291) · Śloka 292
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਧਾਤੂਨਾਂ ਜ੍ਵਰੋ ਜੀਰ੍ਣੋਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੨੯੧|| ਬਲ੍ਯੇਃ ਸਮ੍ਬਂਹਣੈਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਹਾਰੈਸ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍|੨੯੨|
दौर्बल्याद्देहधातूनां ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते||२९१|| बल्येः सम्बृंहणैस्तस्मादाहारैस्तमुपाचरेत्|२९२|
🔊 Audio coming soon
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦੌ ਦੇਹਗ੍ਰਹਣੇਨਾਤ੍ਮਾਦਿਤੋ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਯ ਰਸਾਦਿਸੁਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਰਸਾਦਯ ਏਵ ਹਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦੇਹਧਾਰਕਾਃ| ਬਂਹਣਂ ਪੁਸ੍ਟਿਜਨਨਮ੍||੨੯੧||-
Adhikarana 107 (292-295) · Śloka 296
ਕਰ੍ਮ ਸਾਧਾਰਣਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ ||੨੯੨|| ਆਗਨ੍ਤੁਰਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ| ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨੈਃ||੨੯੩|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍| ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਪਯਸਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸਂਸ੍ਕਤੇਨ ਚ||੨੯੪|| ਵਿਸਮਂ ਤਿਕ੍ਤਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਂ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਜਯੇਤ੍| ਵਮਨਂ ਪਾਚਨਂ ਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਲਙ੍ਘਨਮ੍||੨੯੫|| ਕਸਾਯੋਸ੍ਣਂ ਚ ਵਿਸਮੇ ਜ੍ਵਰੇ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਕਫੋਤ੍ਤਰੇ|੨੯੬|
कर्म साधारणं जह्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ||२९२|| आगन्तुरनुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे| वातप्रधानं सर्पिर्भिर्बस्तिभिः सानुवासनैः||२९३|| स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम्| विरेचनेन पयसा सर्पिषा संस्कृतेन च||२९४|| विषमं तिक्तशीतैश्च ज्वरं पित्तोत्तरं जयेत्| वमनं पाचनं रूक्षमन्नपानं विलङ्घनम्||२९५|| कषायोष्णं च विषमे ज्वरे शस्तं कफोत्तरे|२९६|
🔊 Audio coming soon
ਭੂਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨੋਸ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤਿ ਭੂਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਦੋਸੇ ਚ ਸਾਧਾਰਣੀ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਾ ਬਲ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਾ ਦੋਸਾਨੁਰੂਪਕਸਾਯਪਾਨਾਦਿਰੂਪਾ ਚ| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਕਾਵੇਵਾਭਿਮਤੌ, ਚਤੁਰ੍ਥਕੇਨ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਤਿਕ੍ਤਸ਼ੀਤੈਰਨੁਪਾਨੈਰ੍ਭੇਸਜੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਸਾਯੋਸ੍ਣਮਿਤਿ ਉਸ੍ਣਾਃ ਕਸਾਯਾਃ||੨੯੨-੨੯੫||-
Adhikarana 108 (296-309) · Śloka 310
ਯੋਗਾਃ ਪਰਾਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਾਃ||੨੯੬|| ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਮਤਿਮਤਾ ਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਤੇ| ਸੁਰਾ ਸਮਣ੍ਡਾ ਪਾਨਾਰ੍ਥੇ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਚਰਣਾਯੁਧਃ||੨੯੭|| ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸ਼੍ਚ ਮਯੂਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ| ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਸਟ੍ਪਲਂ ਸਰ੍ਪਿਰਭਯਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੨੯੮|| ਤ੍ਰਿਫਲਾਯਾਃ ਕਸਾਯਂ ਵਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਰਸਮੇਵ ਵਾ| ਨੀਲਿਨੀਮਜਗਨ੍ਧਾਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਤਾਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀਮ੍||੨੯੯|| ਪਿਬੇਜ੍ਜ੍ਵਰਾਗਮੇ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਾਦਿਤਃ| ਸਰ੍ਪਿਸੋ ਮਹਤੀਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਾ ਛਰ੍ਦਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ||੩੦੦|| ਉਪਯੁਜ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਾ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਪੁਨਰੁਲ੍ਲਿਖੇਤ੍| ਸਾਨ੍ਨਂ ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਵਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਗਮੇ||੩੦੧|| ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਯਾਪਨਂ ਵਾ ਕਾਰਯੇਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ| ਪਯਸਾ ਵਸਦਂਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ਕਦ੍ਵਾ ਤਦਹਃ ਪਿਬੇਤ੍||੩੦੨|| ਵਸਸ੍ਯ ਦਧਿਮਣ੍ਡੇਨ ਸੁਰਯਾ ਵਾ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦਧ੍ਨਸ੍ਤਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ||੩੦੩|| ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਯਸਃ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ| ਰਸੋਨਸ੍ਯ ਸਤੈਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਮੁਪਸੇਵਨਮ੍||੩੦੪|| ਮੇਦ੍ਯਾਨਾਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਣਾਮਾਮਿਸਾਣਾਂ ਚ ਭਕ੍ਸਣਮ੍| ਹਿਙ੍ਗੁਤੁਲ੍ਯਾ ਤੁ ਵੈਯਾਘ੍ਰੀ ਵਸਾ ਨਸ੍ਯਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਾ||੩੦੫|| ਪੁਰਾਣਸਰ੍ਪਿਃ ਸਿਂਹਸ੍ਯ ਵਸਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸਸੈਨ੍ਧਵਾ| ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਂ ਚ ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ ਸਮਨਃਸ਼ਿਲਾਃ||੩੦੬|| ਨੇਤ੍ਰਾਞ੍ਜਨਂ ਤੈਲਪਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ| ਪਲਙ੍ਕਸਾ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਂ ਵਚਾ ਕੁਸ੍ਠਂ ਹਰੀਤਕੀ||੩੦੭|| ਸਰ੍ਸਪਾਃ ਸਯਵਾਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਧੂਪਨਂ ਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਯੇ ਧੂਮਾ ਧੂਪਨਂ ਯਚ੍ਚ ਨਾਵਨਂ ਚਾਞ੍ਜਨਂ ਚ ਯਤ੍||੩੦੮|| ਮਨੋਵਿਕਾਰੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ| ਮਣੀਨਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਚ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਾਨਾਂ ਵਿਸਸ੍ਯ ਚ||੩੦੯|| ਧਾਰਣਾਦਗਦਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਨ੍ਨ ਭਵੇਜ੍ਜ੍ਵਰਃ|੩੧੦|
योगाः पराः प्रवक्ष्यन्ते विषमज्वरनाशनाः||२९६|| प्रयोक्तव्या मतिमता दोषादीन् प्रविभज्य ते| सुरा समण्डा पानार्थे भक्ष्यार्थे चरणायुधः||२९७|| तित्तिरिश्च मयूरश्च प्रयोज्या विषमज्वरे| पिबेद्वा षट्पलं सर्पिरभयां वा प्रयोजयेत्||२९८|| त्रिफलायाः कषायं वा गुडूच्या रसमेव वा| नीलिनीमजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्||२९९|| पिबेज्ज्वरागमे युक्त्या स्नेहस्वेदोपपादितः| सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः||३००|| उपयुज्यान्नपानं वा प्रभूतं पुनरुल्लिखेत्| सान्नं मद्यं प्रभूतं वा पीत्वा स्वप्याज्ज्वरागमे||३०१|| आस्थापनं यापनं वा कारयेद्विषमज्वरे| पयसा वृषदंशस्य शकृद्वा तदहः पिबेत्||३०२|| वृषस्य दधिमण्डेन सुरया वा ससैन्धवम्| पिप्पल्यास्त्रिफलायाश्च दध्नस्तक्रस्य सर्पिषः||३०३|| पञ्चगव्यस्य पयसः प्रयोगो विषमज्वरे| रसोनस्य सतैलस्य प्राग्भक्तमुपसेवनम्||३०४|| मेद्यानामुष्णवीर्याणामामिषाणां च भक्षणम्| हिङ्गुतुल्या तु वैयाघ्री वसा नस्यं ससैन्धवा||३०५|| पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत् ससैन्धवा| सैन्धवं पिप्पलीनां च तण्डुलाः समनःशिलाः||३०६|| नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं शस्यते विषमज्वरे| पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी||३०७|| सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपनं ज्वरनाशनम्| ये धूमा धूपनं यच्च नावनं चाञ्जनं च यत्||३०८|| मनोविकारे निर्दिष्टं कार्यं तद्विषमज्वरे| मणीनामोषधीनां च मङ्गल्यानां विषस्य च||३०९|| धारणादगदानां च सेवनान्न भवेज्ज्वरः|३१०|
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯੇਤਿ ਦੋਸਕਾਲਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਯੌਗਿਕਂ ਤਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਟ੍ਪਲਮਿਤਿ ਗੁਲ੍ਮੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਨੀਲਿਨੀ ਨੀਲਿਕਾ, ਨੀਲਬੁਹ੍ਨਾ ਵਾ| ਨੀਲਿਨ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਚ ਵਿਰੇਚਨਯੋਗੋ ਜ੍ਵਰਾਗਮਨਦਿਨੇ ਵਿਰੇਕਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਕਰੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਮਹਤੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਪਰਿਣਮਨੀਯਾ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸਟ੍ਪਲੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮਹਤੀ ਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ “ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕੋ ਦ੍ਵ੍ਯਹਗ੍ਰਾਹੀ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ “ਅਨਾਗਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਬਲਕਾਲੌ ਵਿਜਾਨਤਾ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਵੇਗਦਿਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ ਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ ਸੇਹੋਕ੍ਤਵਮਨਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਵਮਨਾਦਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਪ੍ਰਕੋਪਦਿਨੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਮਾਗਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਦ੍ਯੋਹਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਮਦ੍ਯਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰੁਲ੍ਲਿਖੇਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ, ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਂ ਸਾਨ੍ਨਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਤਦਹਃ ਸ੍ਵਪੇਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਯਾਪਨਾ ਮੁਸ੍ਤਾਦਿਕਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ| ਵਸਦਂਸ਼ੋ ਬਿਡਾਲਃ| ਵਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ਕਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇਦ੍ਯਾਨਾਮਿਤਿ ਮੇਦੁਰਾਣਾਂ, ਕਿਂਵਾ ਮੇਧ੍ਯਾਨਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰਾਣਾਮ੍| ਵੈਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਂਲਿਙ੍ਗਮੇਵ ਪ੍ਰਯੋਜਕਂ ਵਚਨਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਸਿਂਹੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਏਵੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ‘ਅਞ੍ਜੁ’ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮ੍ਰਕ੍ਸਣਗਤਿਸੁ, ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਮ੍ਰਕ੍ਸਣਮਾਤ੍ਰੇਪ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਨੇਤ੍ਰਾਞ੍ਜਨਮਿਤਿ| ਮਨੋਵਿਕਾਰੇ ਉਨ੍ਮਾਦੇਪਸ੍ਮਾਰੇ ਚ| ਧਾਰਣਾਦਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ; ਅਗਦਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ||੨੯੬-੩੦੯||-
Adhikarana 109 (309-316) · Śloka 317
ਸੋਮਂ ਸਾਨੁਚਰਂ ਦੇਵਂ ਸਮਾਤਗਣਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍||੩੧੦|| ਪੂਜਯਨ੍ ਪ੍ਰਯਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਤ੍| ਵਿਸ੍ਣੁਂ ਸਹਸ੍ਰਮੂਰ੍ਧਾਨਂ ਚਰਾਚਰਪਤਿਂ ਵਿਭੁਮ੍||੩੧੧|| ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਨਾਮਸਹਸ੍ਰੇਣ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨਪੋਹਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਸ਼੍ਵਿਨਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਂ ਹੁਤਭਕ੍ਸਂ ਹਿਮਾਚਲਮ੍||੩੧੨|| ਗਙ੍ਗਾਂ ਮਰੁਦ੍ਗਣਾਂਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟ੍ਯਾ ਪੂਜਯਞ੍ਜਯਤਿ ਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਾਤੁਃ ਪਿਤੁਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਰੂਣਾਂ ਪੂਜਨੇਨ ਚ||੩੧੩|| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਤਪਸਾ ਸਤ੍ਯੇਨ ਨਿਯਮੇਨ ਚ| ਜਪਹੋਮਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਵੇਦਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਚ||੩੧੪|| ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸਾਧੂਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਚ| ਜ੍ਵਰੇ ਰਸਸ੍ਥੇ ਵਮਨਮੁਪਵਾਸਂ ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍||੩੧੫|| ਸੇਕਪ੍ਰਦੇਹੌ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥੇ ਤਥਾ ਸਂਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ| ਵਿਰੇਚਨਂ ਸੋਪਵਾਸਂ ਮਾਂਸਮੇਦਃਸ੍ਥਿਤੇ ਹਿਤਮ੍||੩੧੬|| ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤੇ ਦੇਯਾ ਨਿਰੂਹਾਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਃ|੩੧੭|
सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम्||३१०|| पूजयन् प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्| विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरपतिं विभुम्||३११|| स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान् सर्वानपोहति| ब्रह्माणमश्विनाविन्द्रं हुतभक्षं हिमाचलम्||३१२|| गङ्गां मरुद्गणांश्चेष्ट्या पूजयञ्जयति ज्वरान्| भक्त्या मातुः पितुश्चैव गुरूणां पूजनेन च||३१३|| ब्रह्मचर्येण तपसा सत्येन नियमेन च| जपहोमप्रदानेन वेदानां श्रवणेन च||३१४|| ज्वराद्विमुच्यते शीघ्रं साधूनां दर्शनेन च| ज्वरे रसस्थे वमनमुपवासं च कारयेत्||३१५|| सेकप्रदेहौ रक्तस्थे तथा संशमनानि च| विरेचनं सोपवासं मांसमेदःस्थिते हितम्||३१६|| अस्थिमज्जगते देया निरूहाः सानुवासनाः|३१७|
🔊 Audio coming soon
ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸੋਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹ ਉਮਯੇਤਿ ਸੋਮਃ, ਤਮ੍| ਸਾਨੁਚਰਮਿਤਿ ਨਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਗਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਮਾਤਗਣਮਿਤਿ ਸਮਾਤਸਮੂਹਮ੍| ਪ੍ਰਯਤਃ ਪਵਿਤ੍ਰਃ| ਸਹਸ੍ਰਮੂਰ੍ਧਨਮਿਤਿ “ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਸਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਨਾਮਸਹਸ੍ਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮਹਾਭਾਰਤੋਕ੍ਤਨਾਮਸਹਸ੍ਰੇਣ| ਇਸ੍ਟ੍ਯੇਤਿ ਯਜ੍ਞੇਨ||੩੦੯-੩੧੬||-
Adhikarana 110 (317-322) · Śloka 323
ਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਾਦ੍ਭੂਤਾਨਾਮਭਿਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ||੩੧੭|| ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮੌਸਧਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਅਭਿਘਾਤਜ੍ਵਰੋ ਨਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਃ||੩੧੮|| ਰਕ੍ਤਾਵਸੇਕੈਰ੍ਮਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਰ੍ਮਾਂਸਰਸੌਦਨੈਃ| ਸਾਨਾਹੋ ਮਦ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਮਦਿਰਾਰਸਭੋਜਨੈਃ||੩੧੯|| ਕ੍ਸਤਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਿਤਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸਤਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ| ਆਸ਼੍ਵਾਸੇਨੇਸ੍ਟਲਾਭੇਨ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇਨ ਚ||੩੨੦|| ਹਰ੍ਸਣੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਜ੍ਵਰਾਃ| ਕਾਮ੍ਯੈਰਰ੍ਥੈਰ੍ਮਨੋਜ੍ਞੈਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮੈਃ||੩੨੧|| ਸਦ੍ਵਾਕ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਜ੍ਵਰਃ ਕ੍ਰੋਧਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ| ਕਾਮਾਤ੍ ਕ੍ਰੋਧਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ਼ਂ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਕਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵਃ||੩੨੨|| ਯਾਤਿ ਤਾਭ੍ਯਾਮੁਭਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਭਯਸ਼ੋਕਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ|੩੨੩|
शापाभिचाराद्भूतानामभिषङ्गाच्च यो ज्वरः||३१७|| दैवव्यपाश्रयं तत्र सर्वमौषधमिष्यते| अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः||३१८|| रक्तावसेकैर्मद्यैश्च सात्म्यैर्मांसरसौदनैः| सानाहो मद्यसात्म्यानां मदिरारसभोजनैः||३१९|| क्षतानां व्रणितानां च क्षतव्रणचिकित्सया| आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च||३२०|| हर्षणैश्च शमं यान्ति कामशोकभयज्वराः| काम्यैरर्थैर्मनोज्ञैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः||३२१|| सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः| कामात् क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात् कामसमुद्भवः||३२२|| याति ताभ्यामुभाभ्यां च भयशोकसमुत्थितः|३२३|
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਾਪੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ| ਨਸ਼੍ਯੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਨਾਹ ਇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਜ੍ਵਰ ਏਵ ਸਾਨਾਹਃ| ਕ੍ਸਤਾਨਾਮਿਤਿ ਉਰਃਕ੍ਸਤਿਨਾਮ੍| ਕ੍ਸਤਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਚ ਵ੍ਰਣਿਨਾਂ ਜ੍ਵਰੋਪੈਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਰੂਪੋ ਜ੍ਵਰਃ; ਉਪਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚ ਮੂਲਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਯੈਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇਨੇਤਿ ਕਾਮਾਦਿਜ੍ਵਰੇਸੁ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਸਦ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸ਼ੋਭਨੈਰ੍ਵਚਨੈਃ| ਕਾਮਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕਾਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੧੭-੩੨੨||-
Adhikarana 111 (323) · Śloka 324
ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵੇਗਂ ਕਾਲਂ ਚ ਚਿਨ੍ਤਯਞ੍ਜ੍ਵਰ੍ਯਤੇ ਤੁ ਯਃ||੩੨੩|| ਤਸ੍ਯੇਸ੍ਟੈਸ੍ਤੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਸਯੈਰ੍ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ਸ੍ਮਤਿਮ੍|੩੨੪|
ज्वरस्य वेगं कालं च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः||३२३|| तस्येष्टैस्तु विचित्रैश्च विषयैर्नाशयेत् स्मृतिम्|३२४|
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਵੇਗਕਾਲਚਿਨ੍ਤਾਜੋਪਿ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਮਾਦਿਵਨ੍ਮਾਨਸਾਪਚਾਰਾਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੨੩||-
Adhikarana 112 (324-328) · Śloka 328
ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਮੋਕ੍ਸੇ ਪੁਰੁਸਃ ਕੂਜਨ੍ ਵਮਤਿ ਚੇਸ੍ਟਤੇ| ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਙ੍ਗੋ ਵੇਪਤੇ ਲੀਯਤੇ ਮੁਹੁਃ||੩੨੪|| ਪ੍ਰਲਪਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਃ ਸ਼ੀਤਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਭਵਤ੍ਯਪਿ| ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਜ੍ਵਰਵੇਗਾਰ੍ਤਃ ਸਕ੍ਰੋਧ ਇਵ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੩੨੫|| ਸਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਸ਼ਕਦ੍ਦ੍ਰਵਂ ਸ੍ਰਵਤਿ ਵੇਗਵਤ੍| ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਜਾਨੀਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸੇ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ||੩੨੬|| ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਬਲਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਭਿਨਵੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਦੋਸਪਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚੇਦ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍||੩੨੭|| ਕਤ੍ਵਾ ਦੋਸਵਸ਼ਾਦ੍ਵੇਗਂ ਕ੍ਰਮਾਦੁਪਰਮਨ੍ਤਿ ਯੇ| ਤੇਸਾਮਦਾਰੁਣੋ ਮੋਕ੍ਸੋ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਚਿਰਕਾਰਿਣਾਮ੍||੩੨੮||
ज्वरप्रमोक्षे पुरुषः कूजन् वमति चेष्टते| श्वसन्विवर्णः स्विन्नाङ्गो वेपते लीयते मुहुः||३२४|| प्रलपत्युष्णसर्वाङ्गः शीताङ्गश्च भवत्यपि| विसञ्ज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्ष्यते ||३२५|| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं स्रवति वेगवत्| लिङ्गान्येतानि जानीयाज्ज्वरमोक्षे विचक्षणः||३२६|| बहुदोषस्य बलवान् प्रायेणाभिनवो ज्वरः| सत्क्रियादोषपक्त्या चेद्विमुञ्चति सुदारुणम्||३२७|| कृत्वा दोषवशाद्वेगं क्रमादुपरमन्ति ये| तेषामदारुणो मोक्षो ज्वराणां चिरकारिणाम्||३२८||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੌਸਧਮਭਿਧਾਯ ‘ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਮੋਕ੍ਸੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੀਯਤ ਇਤਿ ਮੁਹ੍ਯਤਿ| ਉਸ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਃ ਸ਼ੀਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਭਵਤ੍ਯਪੀਤਿ ਉਸ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਵਾ ਸ਼ੀਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤਿ ਸਦੋਸਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ, ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵ| ਅਤ ਏਵ ਬਦ੍ਦੁਦੋਸਸ੍ਯ ਬਲਿਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤ੍ਯੇਵਾਤ੍ਰ| ਏਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਕ੍ਸੀਣੇਨਾਪਿ ਦੋਸੇਣ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਦੀਪੇਨਾਲੋਕੋ ਮਹਾਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ||੩੨੪-੩੨੮||
Adhikarana 113 (329) · Śloka 329
ਵਿਗਤਕ੍ਲਮਸਨ੍ਤਾਪਮਵ੍ਯਥਂ ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਮਜ੍ਵਰਮ੍||੩੨੯||
विगतक्लमसन्तापमव्यथं विमलेन्द्रियम्| युक्तं प्रकृतिसत्त्वेन विद्यात् पुरुषमज्वरम्||३२९||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਵਿਗਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਸਹਜਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ||੩੨੯||
Adhikarana 114 (330-332) · Śloka 332
ਸਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਦਾਹੀਨਿ ਗੁਰੂਣਿ ਚ| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੩੩੦|| ਵ੍ਯਵਾਯਮਤਿਚੇਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਨਮਤ੍ਯਸ਼ਨਾਨਿ ਚ| ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਜਾਯਤੇ ਨ ਚ||੩੩੧|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਚ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਾਨਿ ਚ| ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤੋ ਨ ਸੇਵੇਤ ਯਾਵਨ੍ਨ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍||੩੩੨||
सज्वरो ज्वरमुक्तश्च विदाहीनि गुरूणि च| असात्म्यान्यन्नपानानि विरुद्धानि च वर्जयेत्||३३०|| व्यवायमतिचेष्टाश्च स्नानमत्यशनानि च| तथा ज्वरः शमं याति प्रशान्तो जायते न च||३३१|| व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चङ्क्रमणानि च| ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान् भवेत्||३३२||
🔊 Audio coming soon
‘ਜ੍ਵਰਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯਾਵਤ੍ਕਾਲਂ ਯਤੋ ਯਤਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਸਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਜਾਯਤੇ ਨ ਚ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਯਤਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਾਸੇਵ੍ਯਹੇਤੁਪ੍ਰਸ਼੍ਨਰੂਪਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ‘ਵ੍ਯਵਾਯਮਤਿਚੇਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਕਤ੍ਵਾਪਿ ਪੁਨਃ ‘ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਵ੍ਯਵਾਯਪਾਠੇਨ ਵ੍ਯਵਾਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸਿਦ੍ਧਤੋਚ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਦਪਾਠ ਏਵਾਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸ੍ਨਾਨਮੂਰ੍ਜਸ੍ਕਰਮਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਨਯਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਸ੍ਨਾਨਮਾਸ਼ੁ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਨਾਨਂ ਵਿਸਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍” ਇਤਿ||੩੩੦-੩੩੨||
Adhikarana 115 (333-343) · Śloka 343
ਅਸਞ੍ਜਾਤਬਲੋ ਯਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤੋ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਵਰ੍ਜ੍ਯਮੇਤਨ੍ਨਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਤੇ ਜ੍ਵਰਃ||੩੩੩|| ਦੁਰ੍ਹਤੇਸੁ ਚ ਦੋਸੇਸੁ ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨਪ੍ਯਪਚਾਰੇਣ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ||੩੩੪|| ਚਿਰਕਾਲਪਰਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਹੀਨਤੇਜਸਮ੍ | ਅਚਿਰੇਣੈਵ ਕਾਲੇਨ ਸ ਹਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰਾਗਤਃ||੩੩੫|| ਅਥਵਾਪਿ ਪਰੀਪਾਕਂ ਧਾਤੁਸ੍ਵੇਵ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਮਲਾਃ| ਯਾਨ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰਮਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ਤੇ ਤਥਾਪ੍ਯਪਕੁਰ੍ਵਤੇ||੩੩੬|| ਦੀਨਤਾਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਗ੍ਲਾਨਿਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਨਾਨ੍ਨਕਾਮਤਾਮ੍| ਕਣ੍ਡੂਰੁਕ੍ਤੋਠਪਿਡਕਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਚ ਤੇ ਮਦੁਮ੍||੩੩੭|| ਏਵਮਨ੍ਯੇਪਿ ਚ ਗਦਾ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਗਤਾਃ| ਅਨਿਰ੍ਘਾਤੇਨ ਦੋਸਾਣਾਮਲ੍ਪੈਰਪ੍ਯਹਿਤੈਰ੍ਨਣਾਮ੍||੩੩੮|| ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਯਥਾਬਲਮ੍| ਯਥਾਪ੍ਰਾਣਂ ਹਰੇਦ੍ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ਵਾ ਸ਼ਮਂ ਨਯੇਤ੍||੩੩੯|| ਮਦੁਭਿਃ ਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਾਪਨਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਹਿਤਾਃ| ਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਲਘਵੋ ਯੂਸਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾਮਿਸਜਾ ਰਸਾਃ||੩੪੦|| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਸ੍ਨਾਨਧੂਪਨਾਨ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਿ ਚ| ਹਿਤਾਨਿ ਪੁਨਰਾਵਤ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਤਿਕ੍ਤਘਤਾਨਿ ਚ||੩੪੧|| ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਭੋਜਨਾਤ੍ ਪੁਨਰਾਗਤੇ| ਲਙ੍ਘਨੋਸ੍ਣੋਪਚਾਰਾਦਿਃ ਕ੍ਰਮਃ ਕਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍||੩੪੨|| ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਂ ਤਿਕ੍ਤਾ ਮੁਸ੍ਤਂ ਪਰ੍ਪਟਕੋਮਤਾ| ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪੀਤਾਨਿ ਚਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਕਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||੩੪੩||
असञ्जातबलो यस्तु ज्वरमुक्तो निषेवते| वर्ज्यमेतन्नरस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः||३३३|| दुर्हृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते| स्वल्पेनप्यपचारेण तस्य व्यावर्तते पुनः||३३४|| चिरकालपरिक्लिष्टं दुर्बलं हीनतेजसम् | अचिरेणैव कालेन स हन्ति पुनरागतः||३३५|| अथवाऽपि परीपाकं धातुष्वेव क्रमान्मलाः| यान्ति ज्वरमकुर्वन्तस्ते तथाऽप्यपकुर्वते||३३६|| दीनतां श्वयथुं ग्लानिं पाण्डुतां नान्नकामताम्| कण्डूरुक्तोठपिडकाः कुर्वन्त्यग्निं च ते मृदुम्||३३७|| एवमन्येऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर्गताः| अनिर्घातेन दोषाणामल्पैरप्यहितैर्नृणाम्||३३८|| निर्वृत्तेऽपि ज्वरे तस्माद्यथावस्थं यथाबलम्| यथाप्राणं हरेद्दोषं प्रयोगैर्वा शमं नयेत्||३३९|| मृदुभिः शोधनैः शुद्धिर्यापना बस्तयो हिताः| हिताश्च लघवो यूषा जाङ्गलामिषजा रसाः||३४०|| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानधूपनान्यञ्जनानि च| हितानि पुनरावृत्ते ज्वरे तिक्तघृतानि च||३४१|| गुर्व्यभिष्यन्द्यसात्म्यानां भोजनात् पुनरागते| लङ्घनोष्णोपचारादिः क्रमः कार्यश्च पूर्ववत्||३४२|| किराततिक्तकं तिक्ता मुस्तं पर्पटकोऽमृता| घ्नन्ति पीतानि चाभ्यासात् पुनरावर्तकं ज्वरम्||३४३||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ‘ਅਸਞ੍ਜਾਤਬਲੋ ਯਸ੍ਤੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਃ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਸੂਤ੍ਰੇਪ੍ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯਾਨੁਗੁਣਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪਠਨ੍ਤਿ||੩੩੩-੩੪੩||
Adhikarana 116 (344) · Śloka 344
ਤਸ੍ਯਾਂ ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ| ਜ੍ਵਰਾਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸੀ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੩੪੪||
तस्यां तस्यामवस्थायां ज्वरितानां विचक्षणः| ज्वराक्रियाक्रमापेक्षी कुर्यात्तत्तच्चिकित्सितम्||३४४||
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਾਨੁਕ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪਰਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਤਸ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੪੪||
Adhikarana 117 (345) · Śloka 345
ਰੋਗਰਾਟ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਨ੍ਤਕਦ੍ਦਾਰੁਣੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯਤੇਤ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਭਿਸਕ੍||੩੪੫||
रोगराट् सर्वभूतानामन्तकृद्दारुणो ज्वरः| तस्माद्विशेषतस्तस्य यतेत प्रशमे भिषक्||३४५||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਯਤ੍ਨਂ ਕਾਰਯਿਤੁਮਾਹ- ਰੋਗਰਾਡਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੪੫||
Adhikarana 118 (346) · Śloka 346
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਯਥਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਆਤ੍ਰੇਯੇਣਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਯ ਭੂਤਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ||੩੪੬||
तत्र श्लोकः- यथाक्रमं यथाप्रश्नमुक्तं ज्वरचिकित्सितम्| आत्रेयेणाग्निवेशाय भूतानां हितकाम्यया||३४६||
🔊 Audio coming soon
ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕਃ| ਭੂਤਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੪੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਤੀਯਃ||੩||