Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō jvaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
svasthōrjaskaramabhidhāya vyādhinirghātakaracikitsitaṁ vaktavyam| sarvarōgapradhānatvēna jvarasyaivādau cikitsitaṁ tatrōcyatē| jvarasya ca yathā prādhānyaṁ tathā'traiva vakṣyati| jvaracikitsitābhidhāyakō'dhyāyō jvaracikitsitamucyatē, abhidhānābhidhēyayōrabhēdōpacārāt| ēvamuttarādhyāyēṣvapi vyākhyēyam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vijvaraṁ jvarasandēhaṁ paryapr̥cchat punarvasum|
viviktē śāntamāsīnamagnivēśaḥ kr̥tāñjaliḥ||3||
View original
विज्वरं ज्वरसन्देहं पर्यपृच्छत् पुनर्वसुम्|
विविक्ते शान्तमासीनमग्निवेशः कृताञ्जलिः||३||
vijvaramiti vijvaraśabdō nīrōgōpadarśakaḥ ; yatō jvaraśabdēna cātra sāmānyēna rōgō'bhimataḥ, yathā- “jvarō vikārō rōgaśca” ityādi| nīrōgatvēnēha rōgapraśamanapr̥cchāśrayatāṁ gurōrbravīti| jvarasandēhamiti jvaranidānōktātiriktajvaradharmaviṣayaṁ sandēham| vivikta ityādinā ēvaṁ guravaḥ praṣṭavyā iti darśayati||3||
Adhikarana 3 (4-10) · Śloka 10
dēhēndriyamanastāpī sarvarōgāgrajō balī|
jvaraḥ pradhānō rōgāṇāmuktō bhagavatā purā||4||
tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayōdayē|
prakr̥tiṁ ca pravr̥ttiṁ ca prabhāvaṁ kāraṇāni ca||5||
pūrvarūpamadhiṣṭhānaṁ balakālātmalakṣaṇam|
vyāsatō vidhibhēdācca pr̥thagbhinnasya cākr̥tim||6||
liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṁ ca kriyākramam|
vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṁ yacca pr̥thak pr̥thak||7||
jvarāvasr̥ṣṭō rakṣyaśca yāvatkālaṁ yatō yataḥ|
praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartatē jvaraḥ||8||
yāścāpi punarāvr̥ttaṁ kriyāḥ praśamayanti tam|
jagaddhitārthaṁ tat sarvaṁ bhagavan! vaktumarhasi||9||
tadagnivēśasya vacō niśamya gururabravīt|
jvarādhikārē yadvācyaṁ tat saumya! nikhilaṁ śr̥ṇu||10||
View original
देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली|
ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा||४||
तस्य प्राणिसपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलयोदये|
प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च||५||
पूर्वरूपमधिष्ठानं बलकालात्मलक्षणम्|
व्यासतो विधिभेदाच्च पृथग्भिन्नस्य चाकृतिम्||६||
लिङ्गमामस्य जीर्णस्य सौषधं च क्रियाक्रमम्|
विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यच्च पृथक् पृथक्||७||
ज्वरावसृष्टो रक्ष्यश्च यावत्कालं यतो यतः|
प्रशान्तः कारणैर्यैश्च पुनरावर्तते ज्वरः||८||
याश्चापि पुनरावृत्तं क्रियाः प्रशमयन्ति तम्|
जगद्धितार्थं तत् सर्वं भगवन्! वक्तुमर्हसि||९||
तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्|
ज्वराधिकारे यद्वाच्यं तत् सौम्य! निखिलं शृणु||१०||
dēhēndriyamanastāpītyādi hētugarbhaṁ jvarapradhānatvē viśēṣaṇam| kēciddēhamātratāpinō'rbudādayaḥ, kēcinmanastāpina ēvātattvābhinivēśādayaḥ, kēcidindriyatāpina ēva timirādayaḥ; ayaṁ tu tritayatāpī| vakṣyati hi- “jvarēṇāviśatā bhūtaṁ na hi kiñcinna tapyatē” iti| tatra śarīratāpitvaṁ santāpādinā, mana-indriyatāpitvaṁ ca “vaicittyaṁ” ityādinā vakṣyati| sarvarōgāgraja iti śārīrasarvarōgāgrajaḥ; mānasāstu rōgā jvarādēḥ prāgavasthitā ēva satyayugādāvapi| balitvaṁ cāsya bhūrivikārakartr̥tvāt| pradhānatvaṁ ca dēhamanastāpitvādidharmayōgāt| prāṇisapatnasyēti mārakatvēna prāṇiśatrōḥ| dhruvasyēti avaśyambhāvinaḥ| pralayōdayē maraṇē janmani ca| atra ca tamōrūpō jvarō jñēyaḥ| vakṣyati hi- “jvaraprabhāvō janmādau nidhanē ca mahattamaḥ” iti| prakr̥tyādayaḥ samastādhyāyavyākaraṇīyā yathāvasaraṁ vyākhyēyāḥ| balaṁ ca kālaścātmalakṣaṇaṁ cēti balakālātmalakṣaṇamiti dvandvaḥ| vyāsatō vidhibhēdāccēti prapañcēna vidhibhēdāt| yata iti yēbhyō vyavāyādibhyō rakṣyaḥ| dvitīyō yataḥśabdō yēna hētunā rakṣaṇīya ityarthaḥ| jagaddhitārthamityanēna yacca śrutvā jagaddhitaṁ cikitsāpravartanaṁ kariṣyāmītyagnivēśaḥ kāruṇikatāṁ śiṣyaguṇēṣūpādēyāmātmanō darśayati| jvarādhikārē ityādirnirdēśagranthaḥ||4-10||
Adhikarana 4 (11) · Śloka 11
jvarō vikārō rōgaśca vyādhirātaṅka ēva ca|
ēkō'rthō nāmaparyāyairvividhairabhidhīyatē||11||
View original
ज्वरो विकारो रोगश्च व्याधिरातङ्क एव च|
एकोऽर्थो नामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते||११||
jvarō vikāra ityādi| praśnagranthāsūcitasyāpi paryāyakathanaṁ vr̥ttamēva, tathā'pi punaḥprakaraṇavaśādabhidhānamiti na punaruktadōṣa iti bruvatē; kiṁvā jvarasyaivādhikr̥tasyaitatparyāyakathanam| vikārādayaśca yadyapi sāmānyēna rōgābhidhāyinaḥ, tathā'pi prakaraṇādiha jvara ēva viśiṣṭē vyādhau vartantē| yathā- brāhmaṇaṁ bhōjayēdityatra bhōjanaprakaraṇāt sāmānyō'pi brāhmaṇaśabda āmantritabrāhmaṇē vartatē| tasmiṁśca vyākhyānē jvarādiparyāyābhidhēyarūpā vivr̥tiḥ ‘jvarō vikāraḥ’ ityādinā ucyata iti nāpi punaruktiśaṅkā| nāmaśabdaḥ prakāśanē, tēna ēkō'rthō nāma jvaralakṣaṇō rōgalakṣaṇō vā paryāyairucyata ityarthaḥ| paryāyā ēkārthābhidhāyinō bhinnajātīyāḥ śabdāḥ; kiṁvā, nāmaparyāyairiti nāmarūpaiḥ paryāyaiḥ; vyavahriyamāṇaiḥ paryāyairityarthaḥ| yataḥ paryāyō'vyavahriyamāṇō'pi bhavati, yathā- āyuṣi nityagānubandhaśabdarūpau paryāyāvuktau||11||
Adhikarana 5 (12) · Śloka 12
tasya prakr̥tiruddiṣṭā dōṣāḥ śārīramānasāḥ|
dēhinaṁ na hi nirdōṣaṁ jvaraḥ samupasēvatē||12||
View original
तस्य प्रकृतिरुद्दिष्टा दोषाः शारीरमानसाः|
देहिनं न हि निर्दोषं ज्वरः समुपसेवते||१२||
prakr̥tiśabdēnēha svabhāvaḥ, tathā yatkāraṇamayaṁ kāryaṁ bhavati taducyatē; tatra pratyāsannakāraṇarūpāṁ prakr̥timāha- tasyētyādi| uddiṣṭēti saṅkṣēpādabhihitā| dōṣāṇāṁ jvaraprakr̥titvē hētumāha- dēhinamityādi| sarvadōṣāvyabhicārājjvarasya dōṣaprakr̥titvaṁ siddhamiti bhāvaḥ| dēhiśabdēna śarīravān puruṣō'bhiprētō na kēvala ātmā, tasya nirvikāratvāt| ‘samupasēvatē’ iti bhāṣayā bhūtaviśēṣarūpasya jvarasyāvēśaṁ darśayati; vigrahaśca jvarasya svatantrē vaktavya ēva- ‘jvarastripādastriśirāḥ’ ityādinōktaḥ||12||
Adhikarana 6 (13) · Śloka 14
kṣayastamō jvaraḥ pāpmā mr̥tyuścōktā yamātmakāḥ|
pañcatvapratyayānnr̥̄ṇāṁ kliśyatāṁ svēna karmaṇā||13||
ityasya prakr̥tiḥ prōktā, ...|14|
View original
क्षयस्तमो ज्वरः पाप्मा मृत्युश्चोक्ता यमात्मकाः|
पञ्चत्वप्रत्ययान्नॄणां क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा||१३||
इत्यस्य प्रकृतिः प्रोक्ता, ...|१४|
svabhāvarūpāṁ jvaraprakr̥timāha- kṣaya ityādi| dēhakṣayahētutvāt kṣayaḥ, mōhakartr̥tvāttamaḥ, pāpanirvartyatvāt pāpmā, mr̥tyukāraṇatvānmr̥tyurjvara ēvōcyatē| atra ca ‘uktāḥ’ iti tathā ‘yamātmakāḥ’ iti bahuvacanamēkasminnarthē jvarē kṣayakartr̥tvādidharmabhēdavivakṣayā jñēyam| yamātmakā iti yamasvarūpāḥ; yamō hi yathā mārakaḥ, tathā'mī mārakā ityatō yamātmakā ityarthaḥ| kiṁvā ‘yamātmajāḥ’ iti pāṭhaḥ; atrāpi yamaputratvēna pitr̥samānakriyākartr̥tvamucyatē| kiñca kṣayādayaḥ svanāmaprasiddhā yamasvarūpā bhinnā ēva jvarāt, iha tu jvarasya yamātmakatvābhidhānaprasaṅgāttē'pyucyantē| asmin vyākhyānē mr̥tyuśabdēna mr̥tyusūcakaṁ riṣṭamucyatē, yatō na mr̥tyurēva mr̥tyukarō bhavati| yamātmakatvē hētumāha- pañcatvapratyayānnr̥̄ṇāṁ kliśyatāṁ svēna karmaṇēti| ētēna, yathā yamaḥ svakarmakliśyamānānāṁ prāṇināṁ pañcatvē hēturbhavati, tathā kṣayādayō'pi prāktanakarmaṇā kliśyamānān mārayantītyarthaḥ| ‘pañcatvapratyayā’ iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa ēvārthō jñēyaḥ ||13||-
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
... pravr̥ttistu parigrahāt|
nidānē pūrvamuddiṣṭā rudrakōpācca dāruṇāt||14||
View original
... प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात्|
निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात्||१४||
kramāgatāṁ pravr̥ttimāha- pravr̥ttistvityādi| pravr̥ttiḥ prathamāvirbhāvaḥ| parigrahāditi janapadōddhvaṁsanīyē “bhraśyati tu kr̥tayugē” (vi.a.3) ityādinā parigrahājjvarādipravr̥ttimuktāṁ smārayati| tathā rudrakōpāddāruṇādyā pravr̥ttirjvarasya, sā nidānē pūrvamuddiṣṭā; “jvarastu khalu mahēśvarakōpaprabhavaḥ” (ni.a.1) iti granthēna nidānē saṅkṣēpēṇōktētyarthaḥ| pūrvamiti padēna rudrakōpaprabhavā prathamā, parigrahaprabhavā tu dvitīyā pravr̥ttiriti darśayati||14||
Adhikarana 8 (15-25) · Śloka 25
dvitīyē hi yugē śarvamakrōdhavratamāsthitam|
divyaṁ sahasraṁ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ||15||
tapōvighnāśanāḥ kartuṁ tapōvighnaṁ mahātmanaḥ|
paśyan samarthaścōpēkṣāṁ cakrē dakṣaḥ prajāpatiḥ||16||
punarmāhēśvaraṁ bhāgaṁ dhruvaṁ dakṣaḥ prajāpatiḥ|
yajñē na kalpayāmāsa prōcyamānaḥ surairapi||17||
r̥caḥ paśupatēryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ|
yajñasiddhipradāstābhirhīnaṁ caiva sa iṣṭavān||18||
athōttīrṇavratō dēvō buddhvā dakṣavyatikramam|
rudrō raudraṁ puraskr̥tya bhāvamātmavidātmanaḥ||19||
sr̥ṣṭvā lalāṭē cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ|
bālaṁ krōdhāgnisantaptamasr̥jat satranāśanam||20||
tatō yajñaḥ sa vidhvastō vyathitāśca divaukasaḥ|
dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ||21||
athēśvaraṁ dēvagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum|
tamr̥gbhirastuvan yāvacchaivē bhāvē śivaḥ sthitaḥ||22||
śivaṁ śivāya bhūtānāṁ sthitaṁ jñātvā kr̥tāñjaliḥ|
bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā navalōcanaḥ||23||
jvālāmālākulō raudrō hrasvajaṅghōdaraḥ kramāt|
krōdhāgniruktavān dēvamahaṁ kiṁ karavāṇi tē||24||
tamuvācēśvaraḥ krōdhaṁ jvarō lōkē bhaviṣyasi|
janmādau nidhanē ca tvamapacārāntarēṣu ca||25||
View original
द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम्|
दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः||१५||
तपोविघ्नाशनाः कर्तुं तपोविघ्नं महात्मनः|
पश्यन् समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः||१६||
पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः|
यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि||१७||
ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्य आहतयश्च याः|
यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान्||१८||
अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम्|
रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावमात्मविदात्मनः||१९||
सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वै दग्ध्वा तानसुरान् प्रभुः|
बालं क्रोधाग्निसन्तप्तमसृजत् सत्रनाशनम्||२०||
ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः|
दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः||२१||
अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम्|
तमृग्भिरस्तुवन् यावच्छैवे भावे शिवः स्थितः||२२||
शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः|
भिया भस्मप्रहरणस्त्रिशिरा नवलोचनः||२३||
ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात्|
क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते||२४||
तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि|
जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च||२५||
yataśca parigrahabhavatvaṁ vistarōktaṁ rudrakōpabhavatvaṁ ca saṅkṣēpōktam, atō rudrakōpōdbhavatvamēva vivr̥ṇōti- dvitīyē hītyādi| vinā krōdhaṁ caryatē yat tadakrōdhavratam| tapōvighnāśanāḥ tapōvighnōpajīvinaḥ| dhruvamiti avaśyadēyam| satranāśanamiti yajñanāśanam| śaivē iti kalyāṇakarē| apacārāntarēṣviti jvaranidānasēvāsu| atra ca satyayugē'pi janmamaraṇayōrmōharūpajvarasya vidyamānatvād dvitīyayugē'pi janmaraṇayōrbhavanaṁ na jvarasyānupapannam| tēna, yō janmādau nidhanē ca vyavasthitaḥ sa idānīmapacārāntarēṣu bhaviṣyasīti yōjanīyam| kiṁvā, satyayugē ca janmamaraṇayōrmōharūpajvarō niṣkalmaṣāṇāṁ puruṣāṇāṁ nāsīdēvēti mantavyam| kalyāṇakarasvarūpasyāpi śivasya prāṇipīḍākarajvaravisargaḥ prāṇināmēvādharmaprabhāvādavaśyōpabhōgyāṁ pīḍāṁ dr̥ṣṭvēti mantavyam||15-25||
Adhikarana 9 (26) · Śloka 27
santāpaḥ sārucistr̥ṣṇā sāṅgamardō hr̥di vyathā|
jvaraprabhāvō, janmādau nidhanē ca mahattamaḥ||26||
prakr̥tiśca pravr̥ttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ|27|
View original
सन्तापः सारुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दो हृदि व्यथा|
ज्वरप्रभावो, जन्मादौ निधने च महत्तमः||२६||
प्रकृतिश्च प्रवृत्तिश्च प्रभावश्च प्रदर्शितः|२७|
santāpa ityādinā prabhāvamāha| prabhāvaścānaupādhikā śaktirucyatē, tēna santāpādīnāṁ prabhāvavyapadēśaḥ| yataścāyaṁ rōgaprabhāvaḥ, tatō vātaślēṣmakr̥tē'pi jvarē'nuṣṇarūpastāpō bhavati, tathā janmādau nidhanē ca mahattamōrūpatvaṁ jvaraprabhāva ityarthaḥ| prakr̥tiścētyādinā prakaraṇasaṅgrahaṁ karōti, ‘ityasya prakr̥tiḥ prōktā’ ityanēna tu prastāvasaṅgrahaḥ kr̥taḥ, adhyāyāntē tvadhyāyārthasaṅgrahaṁ kariṣyati| ētacca punaḥ punaḥ saṅgrahakaraṇaṁ tantrarmatvācchiṣyabuddhisamādhānārthaṁ kr̥taṁ jñēyam||26||-
Adhikarana 10 (27) · Śloka 27
nidānē kāraṇānyaṣṭau pūrvōktāni vibhāgaśaḥ||27||
View original
निदाने कारणान्यष्टौ पूर्वोक्तानि विभागशः||२७||
nidāna ityādinā kāraṇamāha| aṣṭau kāraṇānīti rūkṣādayastrayō jvarārambhakavātādikartr̥tvēnōktāḥ, tathā “yathōktānāṁ hētūnāṁ miśrībhāvāt” (ni.a.1) ityādinā tu dvandvānāṁ sannipātasya ca kāraṇamuktaṁ, tathā āgantōḥ kāraṇaṁ tatra kaṇṭharavēṇaivōktam| anyē tu vātādīnēva jvarārambhakasamprāptiprāptān “iha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇēbhyō jvaraḥ sañjāyatē” (ni.a.1) ityādigranthēna nidānōktān kāraṇānīti padēna grāhayanti; prakr̥tiśabdēna tu bījabhūtā avyavahitasambaddhā dōṣā gr̥hyantē, rūkṣādayastu dōṣaprakōpakāraṇabhūtā na jvarakāraṇānīti vadanti| tasmin pakṣē rūkṣādīnāṁ jvarahētubhūtānāmihāgrahaṇaṁ syāt; rūkṣādīnāṁ tu jvarē hētutvaṁ dōṣaprakōpāvāntaravyāpāratvēna bhavatyēva, yathā- yāgasya svargakartr̥tvam| dvividhaṁ ca kāraṇaṁ rōgāṇāṁ- vyavahitaṁ rūkṣādi, pratyāsannaṁ ca dōṣā iti śāstrasiddhānta ēva| ‘nidānē’ iti padēnaiva pūrvatvē labdhē, pūrvōktānīti padamiha vaktavyajvaranidānavyudāsārtham||27||
Adhikarana 11 (28-29) · Śloka 29
ālasyaṁ nayanē sāsrē jr̥mbhaṇaṁ gauravaṁ kramaḥ|
jvalanātapavāyvambubhaktidvēṣāvaniścitau||28||
avipākāsyavairasyē hāniśca balavarṇayōḥ|
śīlavaikr̥tamalpaṁ ca jvaralakṣaṇamagrajam||29||
View original
आलस्यं नयने सास्रे जृम्भणं गौरवं क्रमः|
ज्वलनातपवाय्वम्बुभक्तिद्वेषावनिश्चितौ||२८||
अविपाकास्यवैरस्ये हानिश्च बलवर्णयोः|
शीलवैकृतमल्पं च ज्वरलक्षणमग्रजम्||२९||
yadyapi nidānē'pi pūrvarūpāṇyuktāni, tathā'pīha prakaraṇavaśādyani prāyaḥ prādurbhavanti, tāni paṭhyantē- ālasyamityādi||28-29||
Adhikarana 12 (30) · Śloka 30
kēvalaṁ samanaskaṁ ca jvarādhiṣṭhānamucyatē|
śarīraṁ, balakālastu nidānē sampradarśitaḥ||30||
View original
केवलं समनस्कं च ज्वराधिष्ठानमुच्यते|
शरीरं, बलकालस्तु निदाने सम्प्रदर्शितः||३०||
kēvalamiti kr̥tsnaṁ, tēna bāhyēndriyāṇāmapyavarōdhaḥ| anēna dēhamanasī apyavaśyaṁ jvarēṇa tapyētē ityuktam| balasyābhivr̥ddhilakṣaṇasya jvarābhyāgamanalakṣaṇasya vā kālō balakālaḥ, sa ca nidānē “divasāntē gharmāntē jaraṇāntē vā jvarāgamanamabhivr̥ddhirvā” (ni.a.1) ityēvamprakāragranthēnōktaḥ||30||
Adhikarana 13 (31) · Śloka 31
jvarapratyātmikaṁ liṅgaṁ santāpō dēhamānasaḥ|
jvarēṇāviśatā bhūtaṁ na hi kiñcinna tapyatē||31||
View original
ज्वरप्रत्यात्मिकं लिङ्गं सन्तापो देहमानसः|
ज्वरेणाविशता भूतं न हि किञ्चिन्न तप्यते||३१||
jvarapratyātmikaṁ liṅgamityādinā''tmalakṣaṇamāha| ātmaliṅgamiti avyabhicārilakṣaṇam| iha santāpaśabdēna sāmānyēna pīḍā vaktavyā, sā ca dēhaviśēṣaṇābhidhānāttāpalakṣaṇaiva bhavati, manasi tu tathā cēndriyēṣu dēhaguṇagr̥hītēṣu vaicittyādirūpā “vaicittyaṁ” ityādigranthavaktavyā jñēyā| jvaraprabhāvē santāpō'cintyakāryatayōktaḥ, iha tu jvarāvyabhicāritvēnēti viśēṣaḥ| anyē tu, arucyādiyuktaḥ santāpaḥ prabhāvō bhavati, arucyādirahitastvātmalakṣaṇaṁ bhavati| santāpasya pratyātmalakṣaṇatvē hētumāha- jvarēṇētyādi| bhūtaśabdēna sarvaprāṇina ucyantē| tataśca jvarēṇa bhūtamāviśatā na kiñcinmanuṣyādi na tapyatē, kintu tapyata ēva, tatō jvarāvyabhicāritayā jvarātmalakṣaṇamēva tadupapannamiti bhāvaḥ| atra pakṣē gajādiṣvapi kūṭapākalādiśabdābhidhēyēṣu jvarēṣvantardāharūpā vēdanā bhavatīti jñēyam| kiṁvā, atra dēhasantāpau militau vā paryāyēṇa vā jvarātmaliṅgaṁ bhavētāṁ; na tāvat paryāyēṇa, tathā hi sati kvacijjvarē dēhasantāpa ēva kvacijjvarē manaḥsantāpa ēva bhavatīti vācyaṁ, tataścānayōrvyabhicārānnāvyabhicāriliṅgatvaṁ; tasmānmilitāvēva dēhamanaḥsantāpāvātmalakṣaṇaṁ jvarasyēti vācyam; ēvaṁ vyavasthitē kasmāt sarvajvarēṣu dēhamanastāpau bhavata ityāha- jvarēṇētyādi| jvarēṇa bhūtamāviśatā nahi kiñciccharīraṁ manō vā na tapyatē, kintu tapyata ēva; atō dēhamanastāpaḥ sarvajvarēṣūpapanna ityarthaḥ| asmiṁśca pakṣē śārīramānasajvarabhēdōpadarśanē “śārīrō jāyatē pūrvaṁ dēhē” ityādinā śārīrasya yaddēhamātrāśrayatvaṁ mānasasya yanmanōmātrāśrayatvaṁ vaktavyaṁ tat sūkṣmakālābhiprayēṇa; tasmiṁśca sūkṣmakālē jvara ubhayātāpakō'pyanantarōtpadyamānōbhayatāpitvadharmāpēkṣayā bhavatyēva dēhamanastāpī, yathā prathamakṣaṇōtpannaṁ dravyaṁ nirguṇam, anantarōtpadyamānaṁ saguṇaṁ dravyamuktaṁ dravyalakṣaṇē||31||
Adhikarana 14 (32-35) · Śloka 35
dvividhō vidhibhēdēna jvaraḥ śārīramānasaḥ|
punaśca dvividhō dr̥ṣṭaḥ saumyaścāgnēya ēva vā||32||
antarvēgō bahirvēgō dvividhaḥ punarucyatē|
prākr̥tō vaikr̥taścaiva sādhyaścāsādhya ēva ca||33||
punaḥ pañcavidhō dr̥ṣṭō dōṣakālabalābalāt|
santataḥ satatō'nyēdyustr̥tīyakacaturthakau||34||
punarāśrayabhēdēna dhātūnāṁ saptadhā mataḥ|
bhinnaḥ kāraṇabhēdēna punaraṣṭavidhō jvaraḥ||35||
View original
द्विविधो विधिभेदेन ज्वरः शारीरमानसः|
पुनश्च द्विविधो दृष्टः सौम्यश्चाग्नेय एव वा||३२||
अन्तर्वेगो बहिर्वेगो द्विविधः पुनरुच्यते|
प्राकृतो वैकृतश्चैव साध्यश्चासाध्य एव च||३३||
पुनः पञ्चविधो दृष्टो दोषकालबलाबलात्|
सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||३४||
पुनराश्रयभेदेन धातूनां सप्तधा मतः|
भिन्नः कारणभेदेन पुनरष्टविधो ज्वरः||३५||
dvividha ityādinā vidhibhēdamāha| ētē ca bhēdā vivaraṇē vyaktā bhaviṣyanti| saumya iti śītakāraṇārabdhatvēna sōmadēvatākaḥ, āgnēyō'pyuṣṇakāraṇārabdhatvēnāgnidēvatākaḥ| punaḥ pañcavidhō dr̥ṣṭa ityatra na pañcavidhēna bhēdēna sarvajvaravyāptiḥ, yataḥ “prāyaśaḥ sannipātēna dr̥ṣṭaḥ pañcavidhō jvaraḥ” iti vakṣyati| tataśca kēvalavātādijvarāṇāṁ na santatādibhēdēna grahaṇaṁ; tathā santatādīnāṁ kālaniyamō vaktavyaḥ, tataśca yē kālāniyatāstē santatādibhinnā ēva; tasmāddōṣakālabalābalādyē jvarā bhavanti, tē pañcadvidhā ēvēti vākyārthaḥ| dōṣakālabalābalāditi dōṣakr̥tāt kālabalābalāt; kālabalābalē jvarakālaprakarṣāprakarṣau| tatra santatē jvarē balavatā dōṣēṇa saptāhādiḥ prakr̥ṣṭatvādbalavān kālō niyamyatē, satatakē tu santatakālāpēkṣayā hīnabalēna dōṣēṇābalō jvarakālaḥ, sa hyahōrātrē dvikālēnātra vyāpakō bhavati, tathā'yamēva satatakajvarakālō hīnabalakālānyēdyuṣkāpēkṣayā balavān bhavati; ēvamanyēdyuṣkādijvarakālō'pi vyākhyēyaḥ | kiṁvā, dōṣakālō duṣṭikālō jvarakāla ityarthaḥ, tasya balābalāt prakarṣāprakarṣādityarthaḥ| kālaprakarṣāprakarṣaniyamāśca vyākhyātā ēva| anyē tu, dōṣaśca kālaśca dōṣakālau, tayōrbalābalāditi vadanti| tatra dōṣabalāt kālabalācca santatō bhavati; yaduktaṁ- “kāladūṣyaprakr̥tibhirdōṣastulyō hi santatam” ityādinā| dōṣakālabalatvamabalatvaṁ ca vivaraṇagranthēnōktaṁ; tathā dōṣasyābalatvaṁ sapratyanīkatayā satatakādiṣu bhavati, tathā jvaravēgavigamē ca satatakādau kālasyābalatvaṁ bhavati| atra pakṣē dōṣakālabalābalābhyāṁ sarvajvarā vyāpyantē, tataśca santatādipañcajvaraniyamō durghaṭaḥ syāt| anyē tu vyutkramābhidhānēna ‘dōṣabalābalakālāt’ iti kr̥tvā vyākhyānayanti| ētaccāśabdaṁ vyākhyānam| tr̥tīyakacaturthakāviti samāsanirdēśēna tr̥tīyacaturthakayōrāgantvanubandhatvādisādhāraṇadharmayōgitāṁ darśayati||32-35||
Adhikarana 15 (36) · Śloka 37
śārīrō jāyatē pūrvaṁ dēhē, manasi mānasaḥ|
vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam||36||
indriyāṇāṁ ca vaikr̥tyaṁ jñēyaṁ santāpalakṣaṇam|37|
View original
शारीरो जायते पूर्वं देहे, मनसि मानसः|
वैचित्त्यमरतिर्ग्लानिर्मनसस्तापलक्षणम्||३६||
इन्द्रियाणां च वैकृत्यं ज्ञेयं सन्तापलक्षणम्|३७|
‘pr̥thagbhinnasya cākr̥tim’ iti praśnasya kramāgatamuttaraṁ- śārīra ityādi| pūrvamiti vacanāduttarakālaṁ śārīrō jvarō manasyapi bhavati, ēvaṁ mānasō manasyutpādānantaraṁ dēhē'pi bhavatīti jñēyam| ēvaṁ ca yadyapi sarvajvarāṇāṁ dēhamanōdhiṣṭhānatvaṁ, tathā'pi yō dēhāśrayī prathamaṁ śarīradōṣēṇa balavatā prārabdhaḥ syāt sa taddōṣacikitsayaiva cikitsyaḥ; ēvaṁ mānasō'pi mānasadōṣacikitsayaiva cikitsya iti darśayituṁ śārīramānasabhēdōpadarśanaṁ sādhu| nanu śārīrasya jvarasya santāpalakṣaṇaṁ vyaktaṁ, mānasasya tu jvarasya kathaṁ santāpaḥ, yattasya lakṣaṇaṁ bhavatītyāha- vaicittyamityādi| vaicittyādayō mānasasantāpaśabdēnōcyantē, tāpaśabdasya pīḍāvacanatvādityarthaḥ| manastāpaprastāvēna ‘dēhēndriyamanastāpī’ ityatra ya indriyatāpō jvarasyōktastaṁ ca vyācakṣatē- indriyāṇāṁ cētyādi| vaikr̥tyamiti svabhāvānyathātvaṁ, taccārthāgrahaṇādyanumēyam||36||-
Adhikarana 16 (37) · Śloka 38
vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṁ vātakaphātmakaḥ||37||
icchatyubhayamētattu jvarō vyāmiśralakṣaṇaḥ|38|
View original
वातपित्तात्मकः शीतमुष्णं वातकफात्मकः||३७||
इच्छत्युभयमेतत्तु ज्वरो व्यामिश्रलक्षणः|३८|
saumyāgnēyabhēdayōḥ pratilōmavyākhyākramēṇa vivaraṇaṁ- vātapittātmaka ityādi| vātāpittātmaka iti vātapittakāraṇakaḥ| atra ca kēvalavātārabdhaḥ, tathā kēvalakaphārabdhaśca śītasvabhāvakāraṇatayā saumyatvēnōṣṇamicchati, tathā vātakaphātmakō'pyupalabhyatē, tathā kēvalapittātmakō'pyāgnēyatvādanuṣṇābhiprāya iti vyaktaṁ, tēnēdānīṁ vātapittātmakaḥ śītēna vātēna pittēna cōṣṇēna kr̥tastasya durupapannāyāmāgnēyatāyāṁ bruvatē- vātapittātmakaḥ śītamiti| ēvaṁ vyavasthitē vātapittajvarē cēdvāyuḥ saṁyōgamahimnā viparītānukārī dr̥ṣṭaḥ, tat kiṁ kaphasaṁyuktō'pi vāyurviparītamarthaṁ karōtītyāśaṅkyāha- uṣṇaṁ vātakaphātmaka iti; vātakaphātmakō viśēṣēṇōṣṇamicchatītyarthaḥ| vyāmiśralakṣaṇa iti uktavyāmiśradōṣalakṣaṇajvaravyatiriktaḥ kaphapaittikaḥ sānnipātikaśca, sa cōṣṇaśītābhiprāyatayā saumyāgnēyarāśidvayātirikta ēva jvaraḥ; yathā- aṅgulīdvayavyatiriktaṁ tryaṅgulam| ēvaṁ śārīramānasamiśrībhāvē'pi cintanīyam| jvara icchatīti vacanaṁ jvarayuktapuruṣēcchāyā jvarē upacārājjñēyam||37||-
Adhikarana 17 (38) · Śloka 39
yōgavāhaḥ paraṁ vāyuḥ saṁyōgādubhayārthakr̥t||38||
dāhakr̥ttējasā yuktaḥ, śītakr̥t sōmasaṁśrayāt|39|
View original
योगवाहः परं वायुः संयोगादुभयार्थकृत्||३८||
दाहकृत्तेजसा युक्तः, शीतकृत् सोमसंश्रयात्|३९|
vātapittajvarē śītābhiprāyatāmupapādayituṁ vāyōryōgavāhitāmāha- yōgavāha ityādi| yōgādyōginō guṇaṁ vahatīti yōgavāhaḥ| paramiti atyartham| saṁyōgāditi uṣṇēna śītēna ca saṁyōgāt| ubhayārthakr̥diti yathāsaṅkhyamiha uṣṇaśītārthakārī| ētadēva vibhajatē- dāhakr̥dityādi| ‘pittēna’ iti vaktavyē yat ‘tējasā’ iti karōti, tēna bāhyēnāpyātapādinā yuktō vāyurdāhaṁ karōtīti lōkaprasiddhamarthaṁ dr̥ṣṭāntārthaṁ sūcayati| śītakāritvaṁ tu vāyōḥ śītatvēnaiva yat siddhaṁ tat sōmarūpakaphapānīyādiyōgādviśēṣēṇa bhavatīti jñēyam||38||-
Adhikarana 18 (39-41) · Śloka 41
antardāhō'dhikastr̥ṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ||39||
sandhyasthiśūlamasvēdō dōṣavarcōvinigrahaḥ|
antarvēgasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayēt||40||
santāpō'bhyadhikō bāhyastr̥ṣṇādīnāṁ ca mārdavam|
bahirvēgasya liṅgāni sukhasādhyatvamēva ca||41||
View original
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||३९||
सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः|
अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत्||४०||
सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम्|
बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च||४१||
antardāha ityādinā antarvēgabahirvēgavivaraṇam||39-41||
Adhikarana 19 (42-46) · Śloka 47
prākr̥taḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ|
uṣṇamuṣṇēna saṁvr̥ddhaṁ pittaṁ śaradi kupyati||42||
citaḥ śītē kaphaścaivaṁ vasantē samudīryatē|
varṣāsvamlavipākābhiradbhirōṣadhibhistathā||43||
sañcitaṁ pittamudriktaṁ śaradyādityatējasā|
jvaraṁ sañjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ||44||
prakr̥tyaiva visargasya tatra nānaśanādbhayam|
adbhirōṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ||45||
hēmantē, sūryasantaptaḥ sa vasantē prakupyati|
vasantē ślēṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyatē||46||
ādānamadhyē tasyāpi vātapittaṁ bhavēdanu|47|
View original
प्राकृतः सुखसाध्यस्तु वसन्तशरदुद्भवः|
उष्णमुष्णेन संवृद्धं पित्तं शरदि कुप्यति||४२||
चितः शीते कफश्चैवं वसन्ते समुदीर्यते|
वर्षास्वम्लविपाकाभिरद्भिरोषधिभिस्तथा||४३||
सञ्चितं पित्तमुद्रिक्तं शरद्यादित्यतेजसा|
ज्वरं सञ्जनयत्याशु तस्य चानुबलः कफः||४४||
प्रकृत्यैव विसर्गस्य तत्र नानशनाद्भयम्|
अद्भिरोषधिभिश्चैव मधुराभिश्चितः कफः||४५||
हेमन्ते, सूर्यसन्तप्तः स वसन्ते प्रकुप्यति|
वसन्ते श्लेष्मणा तस्माज्ज्वरः समुपजायते||४६||
आदानमध्ये तस्यापि वातपित्तं भवेदनु|४७|
prākr̥ta ityādinā prakaraṇēna prākr̥tavaikr̥tavivaraṇam| tatrēha kālasvabhāvaprakupitō dōṣaḥ prakr̥tirucyatē , tajjātīyācca dōṣādudbhūtō jvaraḥ prākr̥ta ucyatē| yadvakṣyati- “kālaprakr̥timuddiśya nirdiṣṭaḥ prākr̥tō jvaraḥ” iti| ēvamapi varṣākālaprakr̥tibhūtēna vātēna kr̥tō jvaraḥ prākr̥taḥ syāt, tanniṣēdhāyāha- sukhasādhyastu vasantaśaradudbhava iti| tuśabdō'vadhāraṇē| tēna, ya ēva sukhasādhyō vasantaśaradudbhavaḥ prākr̥taḥ sa ēvēha prākr̥taśabdēnōcyata ityarthaḥ; varṣākālabhavavātikastu na sukhasādhya iti, tēna nāsau prākr̥ta ucyatē| prākr̥tavaikr̥tasañjñāvyavahārō hi yathākramaṁ sukhasādhya-kr̥cchrasādhyabōdhaprayōjanakaḥ ; tadyadi kr̥cchrē'pi vātajē prākr̥tatvaṁ syāttadā kiṁ prākr̥tavyavahārēṇa| yataśca vasantaśaradudbhavāvēva prākr̥tau, tēna tayōrēva ‘uṣṇaṁ’ ityādina granthēna vivaraṇaṁ prapañcēna kariṣyati na vātikasyēti| atrārthē jatūkarṇē- “saumyāgnēyāvuṣṇaśītakāmau, jīrṇastrayōdaśē| dinē, vasantaśaradōḥ prākr̥tō'nyatra vaikr̥taḥ” iti| yadyapi vasantajaḥ pūrvamuktastathā'pi pratilōmavyākhyayā ‘uṣṇaṁ’ ityādinā śaradudbhavaṁ nirdiśati| uṣṇaṁ pittaṁ citaṁ varṣāsu śaradyudīrṇēnātapēna kupyatīti vijñēyam| śītē iti hēmantē| uṣṇamityādinā nirdiṣṭasya varṣāsvityādi bhāṣyam| nanu yadi varṣāsvamlavipākitvaṁ sarvāsāmōṣadhīnāṁ, tadā pratidravyābhihitavipākasyāvyavasthā syāt, tasya kālavaśēnāmlatvadarśanāt | maivaṁ, yathā niṣṭhāpākēna yanmadhuraṁ dravyaṁ, tadyathā''vasthikēna pākēnāmlaṁ bhavati, yaduktaṁ- “paraṁ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ” (ci.a.15) ityādinā, tathēhāpi kālamahimnā'mlavipākitvamapi bhaviṣyati; ēvaṁ hēmantē yanmadhurapākitvamōṣadhīnāṁ tatrāpi vyākhyēyam| anyē tu, varṣāsu vahnimāndyādvidāhanimittamōṣadhīnāmamlavipākitvamiti bruvatē| yaduktaṁ- “varṣāsu vidahatyannaṁ........| tadā hi sarvamēvānnaṁ prāyō hyasya vidahyatē” iti| ēvamapi tairhēmantē madhurapākitvaṁ nōktamēva; tasmāt kālamahimnaiva pākāntaramōṣadhīnāṁ sādhu| āśviti pittasyāśukāritvācchīghraṁ janayati| anubala iti anubandharūpaḥ kaphō bhavati| ēvaṁ jvarasya laṅghanīyatāmāha- prakr̥tyaivētyādi| visargasya prakr̥tyēti visargarūpakālajayā prakr̥tyā saumyādirūpayā'naśanādbhayaṁ na bhavati| visargō hi saumyaḥ snigdhaḥ , tatra balavantaśca puruṣāḥ tēna tatrōtpannō jvara āmāśayasamutpannatvēna laṅghanārhō laṅghanīya ēva| kiṁvā, ‘prakr̥tyaiva visargācca’ iti pāṭhaḥ| tadā prakr̥tyēti jvarakāraṇēna kaphapittarūpēṇa laṅghanahētunā, tathā visargācca kālāllaṅghanē bhayaṁ nāsti| uktaṁ hi- “kaphapittē dravē dhātū sahētē laṅghanaṁ mahat” iti| hēmantē citaḥ kaphō vasantē kupyatīti yuktamēva, yatō dōṣacayādikramē śiśirō nāstyēva| ādānamadhyē tasyāpi vātapittaṁ bhavēdanviti tasyāpi vasantajakaphajvarasya vātapittam anviti anubandharūpaṁ bhavati| tatra vasantādau durbalaṁ vātapittaṁ, madhyē tu madhyaṁ, antē tu prabalaṁ bhavati; ēvaṁ śaradyapi kaphō bhavati||42-46||-
Adhikarana 20 (47) · Śloka 48
ādāvantē ca madhyē ca buddhvā dōṣabalābalam||47||
śaradvasantayōrvidvāñjvarasya pratikārayēt|48|
View original
आदावन्ते च मध्ये च बुद्ध्वा दोषबलाबलम्||४७||
शरद्वसन्तयोर्विद्वाञ्ज्वरस्य प्रतिकारयेत्|४८|
tadētān viśēṣān buddhvā cikitsā kartavyēti darśayannāha- ādāvityādi| śaradvasantayōrādau madhyē cāntē ca jvarasya dōṣabalābalaṁ buddhvēti yōjanā||47||-
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
kālaprakr̥timuddiśya nirdiṣṭaḥ prākr̥tō jvaraḥ||48||
prāyēṇānilajō duḥkhaḥ kālēṣvanyēṣu vaikr̥taḥ|
hētavō vividhāstasya nidānē sampradarśitāḥ||49||
View original
कालप्रकृतिमुद्दिश्य निर्दिष्टः प्राकृतो ज्वरः||४८||
प्रायेणानिलजो दुःखः कालेष्वन्येषु वैकृतः|
हेतवो विविधास्तस्य निदाने सम्प्रदर्शिताः||४९||
kālaprakr̥timuddiśya nirdiṣṭaḥ prākr̥tō jvara iti prākr̥ta jvarabōdhikā paribhāṣā| kālaprakr̥timiti kālasvabhāvasambaddhaṁ dōṣam; uddiśyēti kāraṇatvēna lakṣyīkr̥tya| nanvēvamapi varṣākālaprakr̥tinā vātēna kr̥tō jvaraḥ prākr̥taḥ syādityāha- prāyēṇānilajō duḥkha iti; anilajō jvaraḥ kālaprakr̥tisamānō'pi duḥkhō bhavati, viruddhōpakramatvāt| yatō jvarasyāmāśayōtthatvēna laṅghanādi pathyaṁ, tacca vāyōrapathyamiti viruddhōpakramatvādduḥkhatvēna na prākr̥tatvaṁ vātikasya; yataḥ prākr̥tatvē'pi yaḥ sukhasādhyaḥ sa ēva prākr̥ta ucyata iti bhāvaḥ| ēvaṁ tāvat sarvō vātajō vaikr̥taḥ, tathā vasantaśaradvyatiriktakālabhavaḥ | kaphajastathā paittikō'pi vaikr̥ta ēvēti darśayannāha- kālēṣvanyēṣu vaikr̥ta iti; ‘kaphajaḥ pittajō vā ’ iti śēṣaḥ| atha vaikr̥tasya jvarasya kō hēturityāha- hētava ityādi| anyē tu bruvatē- varṣākālē vātajō'pi prākr̥taḥ, kintvayaṁ kr̥cchraḥ, vasantaśaradudbhavastu prākr̥taḥ sukhasādhyō bhavatīti viśēṣaḥ; tathā ca vāgbhaṭēna- “prākr̥taścānilōdbhavaḥ” (vā. ni.a.2) iti kr̥tamiti||48-49||
Adhikarana 22 (50) · Śloka 50
balavatsvalpadōṣēṣu jvaraḥ sādhyō'nupadravaḥ|50|
View original
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः|५०|
balavatsvityādinā sukhasādhyajvaravivaraṇam| jvarōpadravā yadyapi sākṣānna paṭhitāḥ, tathā'pi sāmānyōpadravalakṣaṇayuktā rōgā iha jñēyāḥ; yaduktam- “upadravastu khalu rōgōttarakālajō rōgāśrayō rōga ēva sthūlō'ṇurvā, rōgāt paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ” (ci.a.21) iti; tantrāntarē ca- “hikkāśvāsakāsatr̥ṣṇācchardyatīsāramūrcchāṅgabhēdārōcakāḥ kr̥cchraviṭkatā cēti daśōpadravā jvaramupadravanti” ityuktāḥ|50|
Adhikarana 23 (50) · Śloka 51
hētubhirbahubhirjātō balibhirbahulakṣaṇaḥ||50||
jvaraḥ prāṇāntakr̥dyaśca śīghramindriyanāśanaḥ|51|
View original
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः||५०||
ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः|५१|
nanu balibhirbahubhiśca hētubhirjātō bahulakṣaṇa ēva bhaviṣyati, tat kiṁ ‘bahulakṣaṇaḥ’ iti padēna? ucyatē- puruṣasyāgnibalādiviśēṣēṇa dōṣahētavō yathōktadōṣaguṇā api na bahulakṣaṇaṁ rōgaṁ kurvanti, tathā samprāptiviśēṣābhāvācca na bahulakṣaṇatvaṁ bhavati| yaduktam- “ēkaṁ dvau trīn bahūn vā'pi dēhē dhātvādiyōgataḥ| darśayanti vikārāṁstu kupitāḥ pavanādayaḥ” iti| śīghramiti utpannamātra ēva||50||-
Adhikarana 24 (51) · Śloka 52
saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca||51||
sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇō hanyājjvarō naram|52|
View original
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा द्वादशाहात्तथैव च||५१||
सप्रलापभ्रमश्वासस्तीक्ष्णो हन्याज्ज्वरो नरम्|५२|
saptāhādvētyādi| saptāhādvātōttaraḥ sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇō hanti, ēvaṅguṇa ēva paittikō daśāhāt, tathaivaṅguṇa ēva kaphajō dvādaśāhāddhanti, śīghratama-śīghratara-śīghravikārakāritvādvātapittakaphānāmiti varṇayanti| vāśabdaśca vikalpārthaḥ; tēna saptāhādiṣvapyarvāgapi parēṇa vā hananaṁ lakṣyatē| anyē tu saptāhāt sapralāpaḥ, daśāhāt sabhramaḥ, dvādaśāhāt saśvāsō hantīti vyākhyānayanti||51||-
Adhikarana 25 (52) · Śloka 53
jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīrō dairgharātrikaḥ||52||
asādhyō balavān yaśca kēśasīmantakr̥jjvaraḥ|53|
View original
ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||५२||
असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः|५३|
gambhīraḥ antarvēgaḥ; kiṁvā, gambhīradhātusthaḥ | dairgharātrikaḥ dīrghakālānubandhī; kiṁvā dīrghāṁ rātriṁ maraṇarūpāṁ karōtīti dairgharātrikaḥ||52||-
Adhikarana 26 (53-60) · Śloka 61
srōtōbhirvisr̥tā dōṣā guravō rasavāhibhiḥ||53||
sarvadēhānugāḥ stabdhā jvaraṁ kurvanti santatam|
daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā saptāhaṁ vā suduḥsahaḥ||54||
sa śīghraṁ śīghrakāritvāt praśamaṁ yāti hanti vā|
kāladūṣyaprakr̥tibhirdōṣastulyō hi santatam||55||
niṣpratyanīkaḥ kurutē tasmājjñēyaḥ suduḥsahaḥ|
yathā dhātūṁstathā mūtraṁ purīṣaṁ cānilādayaḥ||56||
yugapaccānupadyantē niyamāt santatē jvarē|
sa śuddhyā vā'pyaśuddhyā vā rasādīnāmaśēṣataḥ||57||
saptāhādiṣu kālēṣu praśamaṁ yāti hanti vā|
yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ||58||
dvādaśaitē samuddiṣṭāḥ santatasyāśrayāstadā|
visargaṁ dvādaśē kr̥tvā divasē'vyaktalakṣaṇam||59||
durlabhōpaśamaḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartatē|
iti buddhvā jvaraṁ vaidya upakrāmēttu santatam ||60||
kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ|61|
View original
स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः||५३||
सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्|
दशाहं द्वादशाहं वा सप्ताहं वा सुदुःसहः||५४||
स शीघ्रं शीघ्रकारित्वात् प्रशमं याति हन्ति वा|
कालदूष्यप्रकृतिभिर्दोषस्तुल्यो हि सन्ततम्||५५||
निष्प्रत्यनीकः कुरुते तस्माज्ज्ञेयः सुदुःसहः|
यथा धातूंस्तथा मूत्रं पुरीषं चानिलादयः||५६||
युगपच्चानुपद्यन्ते नियमात् सन्तते ज्वरे|
स शुद्ध्या वाऽप्यशुद्ध्या वा रसादीनामशेषतः||५७||
सप्ताहादिषु कालेषु प्रशमं याति हन्ति वा|
यदा तु नातिशुध्यन्ति न वा शुध्यन्ति सर्वशः||५८||
द्वादशैते समुद्दिष्टाः सन्ततस्याश्रयास्तदा|
विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसेऽव्यक्तलक्षणम्||५९||
दुर्लभोपशमः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते|
इति बुद्ध्वा ज्वरं वैद्य उपक्रामेत्तु सन्ततम् ||६०||
क्रियाक्रमविधौ युक्तः प्रायः प्रागपतर्पणैः|६१|
srōtōbhirityādinā santatādibhēdamāha| gurava iti vr̥ddhāḥ| daśāhamityādi daśāhādīn vyāpya| suduḥsahaḥ ‘bhavati’ iti śēṣaḥ| śīghramiti daśāhādaya ēva prabhūtatarakālāntarāpēkṣayā śīghraśabdavācyāḥ| daśāhādivikalpaśca yathākramaṁ pittakaphānilōttarasannipātārabdhatvāt santatajvarasya jñēyaḥ| yaduktamanyatrāpi- “pittakaphānilavr̥ddhyā daśadivasa-dvādaśāha- saptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridōṣajō dhātumalapākāt” iti| tathā “daśa-dvādaśa-saptāhaiḥ pittaślēṣmānilādhikaḥ| dagdhvōṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ” iti| hananamōcanavikalpastu rasādīnāmapyaśuddhyā śuddhyā ca vaktavyaḥ| kasmādēvamayaṁ duḥsahaḥ śīghrakārī ca santatō bhavatītyāha- kālētyādi| kālaḥ varṣādiḥ, dūṣyaḥ rasādiḥ, prakr̥tiḥ dēhaprakr̥tiḥ ślēṣmaprakr̥tyādikā| nanu kālāditulyatā dōṣasya kadācidēva sambhavati, yathā- vasantē, ślēṣmaprakr̥tau, mēdasi dūṣyē, kaphō dōṣaḥ; ēvaṁ śaradi pittamapi jñēyam; itarēṣāṁ tu tridōṣādīnāṁ kālāditulyatvaṁ duṣprāpam; atastatkr̥tasantataḥ kathaṁ bhavatu, santataśca dvādaśāśrayatvēna tridōṣaja ēva vaktavyaḥ| ucyatē- tulya ityabhidhāyāpi yat ‘niṣpratyanīkaḥ’ iti karōti, tēna kālādyanuguṇatāmēva kālāditulyatāṁ sphōṭayati | kālādīnāṁ cāsamānānāmapi balavatā dōṣēṇa parigr̥hītānāṁ pratīpārthakaraṇāsāmarthyēnānuguṇataiva bhavati; yathā- balavatō rājñō hr̥dayēna pratikūlā api kṣudrarājānō'nuguṇā ēva bhavanti| kiñca, tridōṣārabdha ēvāsmanmatē santataḥ, tasya cānyataraṁ dōṣaṁ prati kālādīnāṁ tulyatvaṁ sambhavatyēva| atraikē ‘tasmājjñēyaḥ suduḥsahaḥ’ ityatō'nantaraṁ ‘yathā dhātūn’ ityādi paṭhanti, itaśca ‘prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ’ ityantaṁ paṭhitvā ‘raktadhātvāśrayaḥ’ ityādinā satatakādilakṣaṇaṁ paṭhanti| anyē tu- ‘suduḥsahaḥ’ iti paṭhitvā satatānyēdyuṣkalakṣaṇē paṭhanti, tadanu ‘yathā dhātūn’ ityādigranthaṁ, tataḥ punarācāryāntaramatēnānyēdyuṣkādijvaratrayalakṣaṇaṁ paṭhanti| tatra prathamapāṭhakramē ‘yathā dhātūn’ ityādinā santatasyōtpādādikramaṁ bruvatē| dhātūniti rasādidhātusaptakam| rasaduṣṭyabhidhānēna viśēṣēṇa rasaduṣṭirjñēyā| yathēti yēna prakārēṇa gurutvastabdhatvādinā| yugapaditi ēkakālam| niyamāditi sarvānēva dhātvādīn sarva ēva dōṣāścānupadyantē| sa śuddhyā vētyādi| sa santataḥ; yadā sarvē rasādayaḥ sarvathā viśuddhā bhavanti tadā praśāmyati saptāhādiṣu, yadā rasādayaḥ sarvē sarvathā vā'viśuddhā bhavanti tadā hantītyarthaḥ| atha yadā stōkā śuddhistadā kā vidhētyāha- yadā tvityādi| nātiśudhyantīti sarva ēva nātiviśuddhā bhavanti sāvaśēṣadōṣā bhavantītyarthaḥ| na vā śudhyanti sarvaśa iti rasādiṣu madhyē katicicchudhyanti, katiciccāviśuddhā vartanta ityarthaḥ| dvādaśēti sapta dhātavastrayō dōṣā mūtraṁ purīṣaṁ ca| dōṣāṇāṁ cēha śuddhiḥ prakr̥tigamanēna jñēyā| dvādaśāśrayatvēna santatasyaikadōṣārabdhatvaṁ yaducyatē, tannirastamēva jñēyam| visargamiti parityāgam| visargasvarūpamāha- avyaktalakṣaṇamiti; avyaktaṁ lakṣaṇaṁ yasya tamavyaktalakṣaṇaṁ visargam; ētēna, tadā'pi jvarō līnō'styēva, paraṁ lakṣaṇāni tasya vyaktāni na bhavantīti darśayati; tadanu trayōdaśadinādārabhya dīrghakālamanuvartatē, tatō durlabhōpaśamō bhavatīti yuktamuktam| ēbhiśca dhātvādidvādaśāśrayitva-daśāhādivyāpakatvādibhirdharmaiḥ santatō bhinna ēva vātādijvarēbhyaḥ kālāniyamēna dvitryādidinēṣu vyavacchēdēnānusaktēbhyaḥ| yastu tantrāntarē “tathā santata ēvānyaḥ svalpadurbalakāraṇaḥ| ēkadōṣō dvidōṣō vā svalpōpadravalakṣaṇaḥ|| atulyadūṣyaprakr̥tiḥ” ityādinā granthēnōcyatē, sō'smādanya ēvēti tantrāntarē'pyanyaśabdaprayōgāt pratipāditamiti na virōdhaḥ||53-60||-
Adhikarana 27 (61-62) · Śloka 62
raktadhātvāśrayaḥ prāyō dōṣaḥ satatakaṁ jvaram||61||
sapratyanīkaḥ kurutē kālavr̥ddhikṣayātmakam|
ahōrātrē satatakō dvau kālāvanuvartatē||62||
View original
रक्तधात्वाश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम्||६१||
सप्रत्यनीकः कुरुते कालवृद्धिक्षयात्मकम्|
अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते||६२||
satatakaṁ vivr̥ṇōti- raktadhātvāśraya ityādi| prayōgrahaṇāt satatakō raktavyatiriktaṁ māṁsādidhātumapyāśrayata iti darśayati| sapratyanīka iti kālādiṣu madhyē'nyatamaḥ pratyanīkaḥ| kālavr̥ddhikṣayātmakamiti kālē vr̥ddhikṣayōcitē kālē vr̥ddhiḥ kṣayaśca yasya sa kālavr̥ddhikṣayātmā| tēna , dōṣānuguṇē kālē jvarō bhavati, dōṣānuguṇakālavyatiriktē ca kālē kṣayō bhavati| jvarasya kālaprakr̥tidūṣyāṇāṁ madhyē'nyatamādbalaprāptau satyāmapi dōṣasamprāpti mahimnā hi kālabhāvitvaniyamō jñēyaḥ||61-62||
Adhikarana 28 (63-67) · Śloka 67
kālaprakr̥tidūṣyāṇāṁ prāpyaivānyatamādbalam|
anyēdyuṣkaṁ jvaraṁ dōṣō ruddhvā mēdōvahāḥ sirāḥ||63||
sapratyanīkō janayatyēkakālamaharniśi|
dōṣō'sthimajjagaḥ kuryāttr̥tīyakacaturthakau||64||
gatirdvyēkāntarā'nyēdyurdōṣasyōktā'nyathā paraiḥ|
anyēdyuṣkaṁ jvaraṁ kuryādapi saṁśritya śōṇitam||65||
māṁsasrōtāṁsyanugatō janayēttu tr̥tīyakam|
saṁśritō mēdasō mārgaṁ dōṣaścāpi caturthakam ||66||
anyēdyuṣkaḥ pratidinaṁ dinaṁ hitvā tr̥tīyakaḥ|
dinadvayaṁ yō viśramya pratyēti sa caturthakaḥ||67||
View original
कालप्रकृतिदूष्याणां प्राप्यैवान्यतमाद्बलम्|
अन्येद्युष्कं ज्वरं दोषो रुद्ध्वा मेदोवहाः सिराः||६३||
सप्रत्यनीको जनयत्येककालमहर्निशि|
दोषोऽस्थिमज्जगः कुर्यात्तृतीयकचतुर्थकौ||६४||
गतिर्द्व्येकान्तराऽन्येद्युर्दोषस्योक्ताऽन्यथा परैः|
अन्येद्युष्कं ज्वरं कुर्यादपि संश्रित्य शोणितम्||६५||
मांसस्रोतांस्यनुगतो जनयेत्तु तृतीयकम्|
संश्रितो मेदसो मार्गं दोषश्चापि चतुर्थकम् ||६६||
अन्येद्युष्कः प्रतिदिनं दिनं हित्वा तृतीयकः|
दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः||६७||
mēdōvahā ityatra mēdōvahanāḍīrōdhādēva mēdōduṣṭirjñēyā| uktaṁ hi- “tēṣāṁ srōtasāṁ rōdhāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakōpamāpadyantē” (vi.a.5) iti| ‘māṁsasrōtāṁsyanusr̥taḥ’ ityādi tr̥tīyakacaturthakalakṣaṇaṁ kēcit paṭhanti| atrāpi srōtōduṣṭyā dhātuduṣṭiravagantavyā| yē tu tr̥tīyakacaturthakayōrdūṣyapratipādakaṁ granthaṁ na paṭhanti, tēṣāṁ tantrāntarapratyayāddūṣyāvarōdhaḥ| tr̥tīyakacaturthakasañjñayaiva tr̥tīyadinacaturthadinabhāvitvaṁ jñēyam||63-67||
Adhikarana 29 (68-69) · Śloka 69
adhiśētē yathā bhūmiṁ bījaṁ kālē ca rōhati|
adhiśētē tathā dhātuṁ dōṣaḥ kālē ca kupyati||68||
sa vr̥ddhiṁ balakālaṁ ca prāpya dōṣastr̥tīyakam|
caturthakaṁ ca kurutē pratyanīkabalakṣayāt||69||
View original
अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले च रोहति|
अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति||६८||
स वृद्धिं बलकालं च प्राप्य दोषस्तृतीयकम्|
चतुर्थकं च कुरुते प्रत्यनीकबलक्षयात्||६९||
jvarāṇāṁ vicchēdābhyāgamē dr̥ṣṭāntamāha- adhiśētē ityādi| adhiśētē iti adhiṣṭhāya tiṣṭhati| dhātumiti satatakādidūṣyatvēna paṭhitaṁ raktādidhātum| kālē iti svakālē| yadi svakālē jvaraṁ karōti dōṣaḥ, tadā tr̥tīyakacaturthakayōḥ kimiti viśrāmadinē'pi dōṣānuguṇē pūrvāhṇādikālē na karōtītyāha- sa vr̥ddhiṁ cētyādi| na kēvalaṁ kālamātramapēkṣatē, kintu vr̥ddhimapyapēkṣatē tr̥tīyakādikaraṇē dōṣaḥ; sā ca vr̥ddhistr̥tīyakē tryahēṇa, caturthakē caturahēṇaiva bhavatīti bhāvaḥ| pratyanīkasya kālaprakr̥tyādērdōṣaviruddhasya balakṣayaḥ; tēna dōṣavr̥ddhyā yadā pratyanīkasya kṣayō bhavati tadā jvarayatītyarthaḥ||68-69||
Adhikarana 30 (70) · Śloka 70
kr̥tvā vēgaṁ gatabalāḥ svē svē sthānē vyavasthitāḥ|
punarvivr̥ddhāḥ svē kālē jvarayanti naraṁ malāḥ||70||
View original
कृत्वा वेगं गतबलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिताः|
पुनर्विवृद्धाः स्वे काले ज्वरयन्ति नरं मलाः||७०||
atha satatakādau yathā vr̥ddhō dōṣō jvaravēgaṁ janayati, tasya yathōpaśamō bhavati, tadāha- kr̥tvētyādi| satatakādau dōṣā vēgaṁ kr̥tvā gatabalā bhavanti, gatabalāśca punaḥ svē svē raktādau sthānē sthitā bhavanti, punasta ēva vr̥ddhāḥ svē kālē jvarayanti||70||
Adhikarana 31 (71-72) · Śloka 72
kaphapittāttrikagrāhī pr̥ṣṭhādvātakaphātmakaḥ|
vātapittācchirōgrāhī trividhaḥ syāttr̥tīyakaḥ||71||
caturthakō darśayati prabhāvaṁ dvividhaṁ jvaraḥ|
jaṅghābhyāṁ ślaiṣmikaḥ pūrvaṁ śirastō'nilasambhavaḥ||72||
View original
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः|
वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः||७१||
चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः|
जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः||७२||
dōṣōdrēkaviśēṣēṇa tr̥tīyakacaturthakayōḥ prabhāvamāha- kaphapittādityādi| pr̥ṣṭhamabhīti pr̥ṣṭhāt, pr̥ṣṭhagrāhītyarthaḥ; kiṁvā, pr̥ṣṭhāditi lyablōpē pañcamī, tēna pr̥ṣṭhamadhiṣṭhāyētyarthaḥ| jaṅghābhyāṁ pūrvamiti jaṅghayōḥ prathamaṁ pīḍāṁ karōti| atra ca na svapradhānaḥ paittikaścaturthakaḥ pittagr̥dhrasīvadbhavatyēvānabhidhānāditi mantavyaṁ; hārītē tu pittajanyatvaṁ yaduktaṁ tadanubandharūpapittajanyatvaṁ, pr̥thakprabhāvākartr̥tvāt; na hi prabhāvaścaturthakābhyupagamavirōdhī ||71-72||
Adhikarana 32 (73) · Śloka 73
viṣamajvara ēvānyaścaturthakaviparyayaḥ|
trividhō dhāturēkaikō dvidhātusthaḥ karōti yam||73||
View original
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः|
त्रिविधो धातुरेकैको द्विधातुस्थः करोति यम्||७३||
samprati madhyē ahanī jvarayatyādāvantē ca yō muñcati sa caturthakaviparyayatvēna caturthakagrahaṇagr̥hīta ēvēti darśayannāha- viṣamētyādi| trividhō dhāturiti vātādiḥ| dvidhātustha iti asthimajjagataḥ| ayaṁ ca viṣamajvara ivēti sāmānyēnōktaṁ, tathā'pi caturthakasya prakārarūpaviṣamajvara ēvēti mantavyam| atra tantrāntaram- “asthimajjōbhayagatē caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṁ jvarayati hyādāvantē ca muñcati” iti||73||
Adhikarana 33 (74) · Śloka 74
prāyaśaḥ sannipātēna dr̥ṣṭaḥ pañcavidhō jvaraḥ|
sannipātē tu yō bhūyān sa dōṣaḥ parikīrtitaḥ||74||
View original
प्रायशः सन्निपातेन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः|
सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः||७४||
caturthakaviparyayēṇa saṁyuktapañcavidhajvarāṇāṁ samānaṁ dharmamāha- prāyaśa ityādi| prāyaśōgrahaṇāt satatakādīnāṁ dvandvādijanyatvamapi sūcayati| nanu, yadi sannipātārabdhatvamēṣāṁ tarhi yaducyatē caturthakē ślaiṣmikatvādi, tat kathamityāha - sannipātē tu yō bhūyānityādi; yata ‘āganturanubandhō hi prāyaśō viṣamajvara’ iti granthēna bhūtānubandhō vaktavyaḥ; jatūkarṇē'pi tr̥tīyakacaturthakaviparyayāvuktvā'bhihitaṁ- “viṣamajvarāstridōṣajatvē'pyadhikadōṣalabdhākhyāḥ” iti| ētē pañcāpi jvarāḥ kēṣāñcidviṣamajvaratvēna sammatāḥ| tathāhi- viṣamatvaṁ viṣama(vēga)kālatvēna bhavati; yaduktamanyatra- “viṣamō viṣamārambhakriyākālō'nuṣaṅgavān” (vā. ni.a.2) iti| santatē tu dvādaśāhavisargēṇa trayōdaśāhē punaranubandhāt kālēvaiṣamyamasti, tēna sō'pi viṣama iti| anyē tu, santataṁ parityajya satatakādīṁścaturō viṣamajvarānicchanti; yataḥ santatē kālavaiṣamyaṁ tādr̥śaṁ nāsti; uktaṁ ca kharanādēna- “jvarāḥ pañca mayōktā yē pūrvaṁ santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṁ hitvā jñēyāstē viṣamajvarāḥ” iti| anyē tu- tr̥tīyakacaturthakāvēva viṣamau, viṣamāṇāṁ cirēṇōtpādāt; yadāha dāruvāhaḥ- “sūkṣmasūkṣmatarāsyēṣu dūradūratarēṣu ca| dōṣō raktādimārgēṣu śanairalpaṁ cirēṇa yat|| yāti dēhaṁ na vā(')śēṣaṁ bhūyiṣṭhaṁ pratipadyatē| kramō'yaṁ tēna vicchinnasantāpō lakṣyatē jvarē” ityāhuḥ||74||
Adhikarana 34 (75-83) · Śloka 83
r̥tvahōrātradōṣāṇāṁ manasaśca balābalāt|
kālamarthavaśāccaiva jvarastaṁ taṁ prapadyatē||75||
gurutvaṁ dainyamudvēgaḥ sadanaṁ chardyarōcakau|
rasasthitē bahistāpaḥ sāṅgamardō vijr̥mbhaṇam||76||
raktōṣṇāḥ piḍakāstr̥ṣṇā saraktaṁ ṣṭhīvanaṁ muhuḥ|
dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṁsthitē||77||
antardāhaḥ satr̥ṇmōhaḥ saglāniḥ sr̥ṣṭaviṭkatā|
daurgandhyaṁ gātravikṣēpō jvarē māṁsasthitē bhavēt||78||
svēdastīvrā pipāsā ca pralāpō vamyabhīkṣṇaśaḥ|
svagandhasyāsahatvaṁ ca mēdaḥsthē glānyarōcakau||79||
virēkavamanē cōbhē sāsthibhēdaṁ prakūjanam|
vikṣēpaṇaṁ ca gātrāṇāṁ śvāsaścāsthigatē jvarē||80||
hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam|
marmacchēdō bahiḥ śaityaṁ dāhō'ntaścaiva majjagē||81||
śukrasthānagataḥ śukramōkṣaṁ kr̥tvā vināśya ca|
prāṇaṁ vāyvagnisōmaiśca sārdhaṁ gacchatyasau vibhuḥ||82||
rasaraktāśritaḥ sādhyō mēdōmāṁsagataśca yaḥ|
asthimajjagataḥ kr̥cchraḥ śukrasthō naiva siddhyati||83||
View original
ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात्|
कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते||७५||
गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ|
रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम्||७६||
रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः|
दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते||७७||
अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता|
दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत्||७८||
स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः|
स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ||७९||
विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम्|
विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे||८०||
हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम्|
मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहोऽन्तश्चैव मज्जगे||८१||
शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च|
प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः||८२||
रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः|
अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिद्ध्यति||८३||
samprati santatajvara ēva yathā satatakādirūpō bhavati, tathā satatakādayaḥ santatādirūpā bhavanti, tadāha- r̥tvahōrātrētyādi| balābalāditi manō'ntēna sambadhyatē, balaṁ cābalaṁ ca balābalam| arthavaśāditi karmavaśāt| r̥tvādīnāṁ balāttathā r̥tvādyabalājjvarastaṁ taṁ satatādijvarōktaṁ kālaṁ prapadyatē| tatra r̥tubalādvātōttaraḥ satatakō varṣākālajaḥ pratyanīkāṁ śaradaṁ prāpya anyēdyuṣkādirūpō bhavati| ahōrātrabalābalābalāt kālaviśēṣaprāptiryathā- vasantasya madhyēṣvahōrātrēṣu vātikaścāturthikō jātō yaḥ sa vasantasya paścimānyahōrātrāṇi rūkṣāṇi prāpya balavān tr̥tīyakādirūpō bhavati, tathōktadinēṣvēva ślaiṣmikaḥ satatakō jātaḥ śēṣadinēṣu ślēṣmapratyanīkēṣu anyēdyuṣkādirūpō bhavati| dōṣabalābalādduṣṭahētusēvābhūtājjvaraparāvr̥ttiryuktaiva| manōbalāt satatajvarī manōnivr̥ttyādinā anyēdyuṣkādijvaravān bhavati; manōdaurbalyādbhayādinā caturthakādijvarī tr̥tiyakādijvaravān bhavati| karmavaśājjvaraparāvr̥ttau śubhakarmaṇā duḥkhajvaraparāvr̥ttyā yō yaḥ sukhaḥ sa bhavati; pāpakarmaṇā tu duḥkhajvarō bhavatīti jñēyam||75-83||
Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 89
hētubhirlakṣaṇaiścōktaḥ pūrvamaṣṭavidhō jvaraḥ|
samāsēnōpadiṣṭasya vyāsataḥ śr̥ṇu lakṣaṇam||84||
śirōruk parvaṇāṁ bhēdō dāhō rōmṇāṁ praharṣaṇam|
kaṇṭhāsyaśōṣō vamathustr̥ṣṇā mūrcchā bhramō'ruciḥ||85||
svapnanāśō'tivāgjr̥mbhā vātapittajvarākr̥tiḥ|
śītakō gauravaṁ tandrā staimityaṁ parvaṇāṁ ca ruk||86||
śirōgrahaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svēdāpravartanam|
santāpō madhyavēgaśca vātaślēṣmajvarākr̥tiḥ||87||
muhurdāhō muhuḥ śītaṁ svēdastambhō muhurmuhuḥ|
mōhaḥ kāsō'rucistr̥ṣṇā ślēṣmapittapravartanam||88||
liptatiktāsyatā tandrā ślēṣmapittajvarākr̥tiḥ|
ityētē dvandvajāḥ prōktāḥ ...|89|
View original
हेतुभिर्लक्षणैश्चोक्तः पूर्वमष्टविधो ज्वरः|
समासेनोपदिष्टस्य व्यासतः शृणु लक्षणम्||८४||
शिरोरुक् पर्वणां भेदो दाहो रोम्णां प्रहर्षणम्|
कण्ठास्यशोषो वमथुस्तृष्णा मूर्च्छा भ्रमोऽरुचिः||८५||
स्वप्ननाशोऽतिवाग्जृम्भा वातपित्तज्वराकृतिः|
शीतको गौरवं तन्द्रा स्तैमित्यं पर्वणां च रुक्||८६||
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम्|
सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः||८७||
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं स्वेदस्तम्भो मुहुर्मुहुः|
मोहः कासोऽरुचिस्तृष्णा श्लेष्मपित्तप्रवर्तनम्||८८||
लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः|
इत्येते द्वन्द्वजाः प्रोक्ताः ...|८९|
sampratyaṣṭavidhajvarākr̥tau vaktavyānāha- hētubhirityādi| hētavō'pi jvaraviśēṣagamakatvēnākr̥tirūpā bhavantyēvēti kr̥tvā hētukathanamapi yat kr̥taṁ tadapyucitam| pūrvamiti nidānē| samāsēnōpadiṣṭasyēti yē nidānē dvāndvikasānnipātikāgantavaḥ samāsēnōktāḥ, tēṣāmiha vistarēṇa lakṣaṇaṁ śr̥ṇviti; yē punarēkadōṣajanyā vātajvarādayastē tatraiva prapañcēnōktā iti nēha punarvaktavyāḥ| bhramaḥ yēna cakrasthitamivātmānaṁ manyatē, kiṁvā bhramaḥ bhrāntiḥ| śītakaḥ śītatā| staimityamiti vastrāvaguṇṭhitatvamiva| santāpō madhyavēga iti nātitīvraḥ santāpaḥ| svēdastambha iti svēdāpravartanam||84-88||-
Adhikarana 36 (89-108) · Śloka 109
... sannipātaja ucyatē||89||
sannipātajvarasyōrdhvaṁ trayōdaśavidhasya hi|
prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṁ vai pr̥thak pr̥thak||90||
bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṁ śirasō'tiruk|
vātapittōlbaṇē vidyālliṅgaṁ mandakaphē jvarē||91||
śaityaṁ kāsō'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ|
vātaślēṣmōlbaṇē vyādhau liṅgaṁ pittāvarē viduḥ||92||
chardiḥ śaityaṁ muhurdāhastr̥ṣṇā mōhō'sthivēdanā|
mandavātē vyavasyanti liṅgaṁ pittakaphōlbaṇē||93||
sandhyasthiśirasaḥ śūlaṁ pralāpō gauravaṁ bhramaḥ|
vātōlbaṇē syād dvyanugē tr̥ṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā||94||
raktaviṇmūtratā dāhaḥ svēdastr̥ḍ balasaṅkṣayaḥ|
mūrcchā cēti tridōṣē syālliṅgaṁ pittē garīyasi||95||
ālasyārucihr̥llāsadāhavamyaratibhramaiḥ|
kaphōlbaṇaṁ sannipātaṁ tandrākāsēna cādiśēt||96||
pratiśyā chardirālasyaṁ tandrā'rucyagnimārdavam|
hīnavātē pittamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē matam||97||
hāridramūtranētratvaṁ dāhastr̥ṣṇā bhramō'ruciḥ|
hīnavātē madhyakaphē liṅgaṁ pittādhikē matam||98||
śirōrugvēpathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarōcakau|
hīnapittē madhyakaphē liṅgaṁ syānmārutādhikē||99||
śītakō gauravaṁ tandrā pralāpō'sthiśirō'tiruk|
hīnapittē vātamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē viduḥ||100||
śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyō mukhaśōṣō'tipārśvaruk|
kaphahīnē pittamadhyē liṅgaṁ vātādhikē matam||101||
varcōbhēdō'gnidaurbalyaṁ tr̥ṣṇā dāhō'rucirbhramaḥ|
kaphahīnē vātamadhyē liṅgaṁ pittādhikē viduḥ||102||
sannipātajvarasyōrdhvamatō vakṣyāmi lakṣaṇam|
kṣaṇē dāhaḥ kṣaṇē śītamasthisandhiśirōrujā||103||
sāsrāvē kaluṣē raktē nirbhugnē cāpi darśanē |
sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvr̥taḥ||104||
tandrā mōhaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāsō'rucirbhramaḥ|
paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param||105||
ṣṭhīvanaṁ raktapittasya kaphēnōnmiśritasya ca|
śirasō lōṭhanaṁ tr̥ṣṇā nidrānāśō hr̥di vyathā||106||
svēdamūtrapurīṣāṇāṁ cirāddarśanamalpaśaḥ|
kr̥śatvaṁ nātigātrāṇāṁ pratataṁ kaṇṭhakūjanam||107||
kōṭhānāṁ śyāvaraktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam|
mūkatvaṁ srōtasāṁ pākō gurutvamudarasya ca||108||
cirāt pākaśca dōṣāṇāṁ sannipātajvarākr̥tiḥ|109|
View original
... सन्निपातज उच्यते||८९||
सन्निपातज्वरस्योर्ध्वं त्रयोदशविधस्य हि|
प्राक्सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक्||९०||
भ्रमः पिपासा दाहश्च गौरवं शिरसोऽतिरुक्|
वातपित्तोल्बणे विद्याल्लिङ्गं मन्दकफे ज्वरे||९१||
शैत्यं कासोऽरुचिस्तन्द्रापिपासादाहरुग्व्यथाः|
वातश्लेष्मोल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्तावरे विदुः||९२||
छर्दिः शैत्यं मुहुर्दाहस्तृष्णा मोहोऽस्थिवेदना|
मन्दवाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्तकफोल्बणे||९३||
सन्ध्यस्थिशिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः|
वातोल्बणे स्याद् द्व्यनुगे तृष्णा कण्ठास्यशुष्कता||९४||
रक्तविण्मूत्रता दाहः स्वेदस्तृड् बलसङ्क्षयः|
मूर्च्छा चेति त्रिदोषे स्याल्लिङ्गं पित्ते गरीयसि||९५||
आलस्यारुचिहृल्लासदाहवम्यरतिभ्रमैः|
कफोल्बणं सन्निपातं तन्द्राकासेन चादिशेत्||९६||
प्रतिश्या छर्दिरालस्यं तन्द्राऽरुच्यग्निमार्दवम्|
हीनवाते पित्तमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके मतम्||९७||
हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं दाहस्तृष्णा भ्रमोऽरुचिः|
हीनवाते मध्यकफे लिङ्गं पित्ताधिके मतम्||९८||
शिरोरुग्वेपथुः श्वासः प्रलापश्छर्द्यरोचकौ|
हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं स्यान्मारुताधिके||९९||
शीतको गौरवं तन्द्रा प्रलापोऽस्थिशिरोऽतिरुक्|
हीनपित्ते वातमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके विदुः||१००||
श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुखशोषोऽतिपार्श्वरुक्|
कफहीने पित्तमध्ये लिङ्गं वाताधिके मतम्||१०१||
वर्चोभेदोऽग्निदौर्बल्यं तृष्णा दाहोऽरुचिर्भ्रमः|
कफहीने वातमध्ये लिङ्गं पित्ताधिके विदुः||१०२||
सन्निपातज्वरस्योर्ध्वमतो वक्ष्यामि लक्षणम्|
क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा||१०३||
सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि दर्शने |
सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः||१०४||
तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः|
परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम्||१०५||
ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च|
शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा||१०६||
स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः|
कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम्||१०७||
कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्|
मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च||१०८||
चिरात् पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः|१०९|
sannipātajvarasyōrdhvamiti atrōrdhvaśabdēnādhikavācinā prakr̥tisamasamavāyārabdhasannipātajvarādyānyadhikāni vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhajvarasya lakṣaṇāni, tāni vakṣyāmītyartha iti kēcidvyākhyānayanti; yadiha sāsrāvakaluṣanirbhugnalōcanatvādi vaktavyaṁ na tat pr̥thagvātādijvarōktalakṣaṇamēlakē bhavati, kintu vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhē jvarē saṁyōgamahimnā bhavatīti| vayaṁ tu brūmaḥ- yadyūrdhvaśabdēna vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhajvaralakṣaṇābhidhānamiha pratijñāyatē, tadā yat pratyēkadōṣalakṣaṇamēlakēnōpapannaṁ lakṣaṇaṁ ‘kṣaṇē dāhaḥ kṣaṇē śītaṁ’ ityādi, tadihānabhihitaṁ syāt; sāmānyēna yānyatra prāyaḥ prādurbhavanti tāni vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhāni tathā prakr̥tisamasamavāyārabdhāni ca lakṣaṇānyucyantē; ata ūrdhvamiti padasya cātaḥ parēṇētyarthaḥ| nirbhugnē iti atikuṭilē| paridagdhā dagdhavat kr̥ṣṇavarṇā| kharasparśā gōjihvāvat| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṁ raktasya pittasya vā mukhēna svalpōdgiraṇam| śirasō lōṭhanamiti itastatō nayanam| kr̥śatvaṁ nātigātrāṇāṁ dōṣapūrṇatvēna| pratataṁ nirantaram| kōṭhō bhālukīyē- “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāṁllōhitō'srakaphapittāt| kṣaṇikōtpādavināśaḥ ‘kōṭha’ iti nigadyatē tajjñaiḥ” iti| mūkatvaṁ mandavacanatvam, avacanatā vā||89-108||-
Adhikarana 37 (109) · Śloka 110
dōṣē vibaddhē naṣṭē'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ||109||
sannipātajvarō'sādhyaḥ kr̥cchrasādhyastvatō'nyathā|110|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः||१०९||
सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्त्वतोऽन्यथा|११०|
sannipātasyāsādhyatākr̥cchrasādhyatālakṣaṇamāha- dōṣa ityādi| atra dōṣaśabdō vibaddhōpapadānmalē vartatē| naṣṭē'gnāviti itarajvarāpēkṣayā'dhikatayā naṣṭē'gnāvityarthaḥ| sarvāṇi ca sampūrṇāni balīyāṁsi lakṣaṇāni yasya sa sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyakr̥cchrasādhyābhidhānēna sukhasādhyō na bhavatīti darśitam| yaduktaṁ- “sannipātō duḥścikitsyānāṁ” (sū.a.25) iti, tathā ca bhālukinā- “mr̥tyunā saha yōddhavyaṁ sannipātaṁ cikitsatā” iti||109||-
Adhikarana 38 (110) · Śloka 111
nidānē trividhā prōktā yā pr̥thagjajvarākr̥tiḥ||110||
saṁsargasannipātānāṁ tayā cōktaṁ svalakṣaṇam|111|
View original
निदाने त्रिविधा प्रोक्ता या पृथग्जज्वराकृतिः||११०||
संसर्गसन्निपातानां तया चोक्तं स्वलक्षणम्|१११|
nidāna ityādi| nidānē jvaranidānē, prōktā “tatra yathōktānāṁ liṅgānāṁ” (ni.a.1) ityādinā granthēna prāguktētyarthaḥ; punaḥ prakaraṇāgatatvāducyata iti na paunaruktyam| tayā cōktaṁ svalakṣaṇamiti tayā dvandvarūpayā dvandvalakṣaṇaṁ, tathā sannipātarūpayā sannipātalakṣaṇamuktamityarthaḥ||110||-
Adhikarana 39 (111-113) · Śloka 114
āganturaṣṭamō yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ||111||
abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ|
śastralōṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ||112||
tadvidhaiśca hatē gātrē jvaraḥ syādabhighātajaḥ|
tatrābhighātajē vāyuḥ prāyō raktaṁ pradūṣayan||113||
savyathāśōphavaivarṇyaṁ karōti sarujaṁ jvaram|114|
View original
आगन्तुरष्टमो यस्तु स निर्दिष्टश्चतुर्विधः||१११||
अभिघाताभिषङ्गाभ्यामभिचाराभिशापतः|
शस्त्रलोष्टकशाकाष्ठमुष्ट्यरत्नितलद्विजैः||११२||
तद्विधैश्च हते गात्रे ज्वरः स्यादभिघातजः|
तत्राभिघातजे वायुः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्||११३||
सव्यथाशोफवैवर्ण्यं करोति सरुजं ज्वरम्|११४|
āgantuṁ caturvidhaṁ vibhajannāha- āganturityādi| kaśā ‘sāra’ iti khyātā, muṣṭiḥ ‘kīla’ iti khyātaḥ| hatē abhihatē| prāyō raktamiti atyarthaṁ raktaṁ dūṣayan māṁsādi cālpaṁ dūṣayatītyarthaḥ| yadyapi nidānē'pi “tatrābhighātajēna vāyunā duṣṭaśōṇitādhiṣṭhānēna” (ni.a.1) ityuktaṁ, tathā'pīha raktasya sākṣādduṣṭiḥ, tathā māṁsādīnāṁ manāgduṣṭiḥ sūcyata iti viśēṣaḥ||111-113||-
Adhikarana 40 (114-127) · Śloka 128
kāmaśōkabhayakrōdhairabhiṣaktasya yō jvaraḥ||114||
sō'bhiṣaṅgājvarō jñēyō yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ|
kāmaśōkabhayādvāyuḥ, krōdhāt pittaṁ, trayō malāḥ||115||
bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ|
bhūtādhikārē vyākhyātaṁ tadaṣṭavidhalakṣaṇam||116||
viṣavr̥kṣānilasparśāttathā'nyairviṣasambhavaiḥ|
abhiṣaktasya cāpyāhurjvaramēkē'bhiṣaṅgajam||117||
cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṁ labhatē naraḥ|
abhicārābhiśāpābhyāṁ siddhānāṁ yaḥ pravartatē||118||
sannipātajvarō ghōraḥ sa vijñēyaḥ suduḥsahaḥ|
sannipātajvarasyōktaṁ liṅgaṁ yattasya tat smr̥tam||119||
cittōndriyaśarīrāṇāmartayō'nyāśca naikaśaḥ|
prayōgaṁ tvabhicārasya dr̥ṣṭvā śāpasya caiva hi||120||
svayaṁ śrutvā'numānēna lakṣyatē praśamēna vā|
vaividhyādabhicārasya śāpasya ca tadātmakē||121||
yathākarmaprayōgēṇa lakṣaṇaṁ syāt pr̥thagvidham|
dhyānaniḥśvāsabahulaṁ liṅgaṁ kāmajvarē smr̥tam||122||
śōkajē bāṣpabahulaṁ trāsaprāyaṁ bhayajvarē|
krōdhajē bahusaṁrambhaṁ bhūtāvēśē tvamānuṣam||123||
mūrcchāmōhamadaglānibhūyiṣṭhaṁ viṣasambhavē|
kēṣāñcidēṣāṁ liṅgānāṁ santāpō jāyatē puraḥ||124||
paścāttulyaṁ tu kēṣāñcidēṣu kāmajvarādiṣu|
kāmādijānāmuddiṣṭaṁ jvarāṇāṁ yadviśēṣaṇam||125||
kāmādijānāṁ rōgāṇāmanyēṣāmapi tat smr̥tam|
manasyabhihatē pūrvaṁ kāmādyairna tathā balam||126||
jvaraḥ prāpnōti vātādyairdēhō yāvanna dūṣyati|
dēhē cābhiha(dru)tē pūrvaṁ vātādyairna tathā balam||127||
jvaraḥ prāpnōti kāmādyairmanō yāvanna dūṣyati|128|
View original
कामशोकभयक्रोधैरभिषक्तस्य यो ज्वरः||११४||
सोऽभिषङ्गाज्वरो ज्ञेयो यश्च भूताभिषङ्गजः|
कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः||११५||
भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः|
भूताधिकारे व्याख्यातं तदष्टविधलक्षणम्||११६||
विषवृक्षानिलस्पर्शात्तथाऽन्यैर्विषसम्भवैः|
अभिषक्तस्य चाप्याहुर्ज्वरमेकेऽभिषङ्गजम्||११७||
चिकित्सया विषघ्न्यैव स शमं लभते नरः|
अभिचाराभिशापाभ्यां सिद्धानां यः प्रवर्तते||११८||
सन्निपातज्वरो घोरः स विज्ञेयः सुदुःसहः|
सन्निपातज्वरस्योक्तं लिङ्गं यत्तस्य तत् स्मृतम्||११९||
चित्तोन्द्रियशरीराणामर्तयोऽन्याश्च नैकशः|
प्रयोगं त्वभिचारस्य दृष्ट्वा शापस्य चैव हि||१२०||
स्वयं श्रुत्वाऽनुमानेन लक्ष्यते प्रशमेन वा|
वैविध्यादभिचारस्य शापस्य च तदात्मके||१२१||
यथाकर्मप्रयोगेण लक्षणं स्यात् पृथग्विधम्|
ध्याननिःश्वासबहुलं लिङ्गं कामज्वरे स्मृतम्||१२२||
शोकजे बाष्पबहुलं त्रासप्रायं भयज्वरे|
क्रोधजे बहुसंरम्भं भूतावेशे त्वमानुषम्||१२३||
मूर्च्छामोहमदग्लानिभूयिष्ठं विषसम्भवे|
केषाञ्चिदेषां लिङ्गानां सन्तापो जायते पुरः||१२४||
पश्चात्तुल्यं तु केषाञ्चिदेषु कामज्वरादिषु|
कामादिजानामुद्दिष्टं ज्वराणां यद्विशेषणम्||१२५||
कामादिजानां रोगाणामन्येषामपि तत् स्मृतम्|
मनस्यभिहते पूर्वं कामाद्यैर्न तथा बलम्||१२६||
ज्वरः प्राप्नोति वाताद्यैर्देहो यावन्न दूष्यति|
देहे चाभिह(द्रु)ते पूर्वं वाताद्यैर्न तथा बलम्||१२७||
ज्वरः प्राप्नोति कामाद्यैर्मनो यावन्न दूष्यति|१२८|
abhiṣaṅgajvarēṣu dōṣānubandhaviśēṣānāha- kāmētyādi| nanu nidānē- “abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyāmanubadhyatē” (ni.a.1) ityuktaṁ, tat kimiha bhūtābhiṣaṅgajasya tridōṣānubandha ucyatē- na, tatra kāmādyabhiṣaṅgajō yaḥ prāyō bhavati, tadabhiprāyēṇōktaṁ “vātapittābhyāmanubadhyatē” (ni.a.1) iti; kāmādikēṣu hi kvacidvātaḥ kvacit pittamiti vātapittānubandhō jñēyaḥ| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti dēvādayō'ṣṭau unmādē bhūtā uktāḥ, tēṣāṁ madhyē āvēśakartr̥bhūtasya yallakṣaṇaṁ tēna samānyatra dōṣalakṣaṇāni bhūtajvarē bhavanti| atra kāśmīrāḥ “viṣavr̥kṣānilasparśāt” ityādigranthaṁ viṣajvarābhidhāyakaṁ paṭhanti, viṣajō'pyabhiṣaṅgaja ēva praviśati| yē tu na paṭhanti, tanmatē'pyabhiṣaṅgajē ēva viṣauṣadhigandhajasyāpyavarōdhaḥ| anyē tu viṣajaṁ viṣajanitapittakr̥tatvēna dōṣaja ēva kṣipanti| abhicāraḥ hiṁsārthō'tharvamantrahōmādiḥ| abhiśāpaḥ abhiśapanamēva| siddhā mantrauṣadhatapaḥśamādisiddhāḥ| ‘sannipātajvarasyōktaṁ’ ityādigranthamatra kāśmīrāḥ paṭhanti, sa ca nātiprasiddhaḥ||114-127||-
Adhikarana 41 (128) · Śloka 129
tē pūrvaṁ kēvalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ||128||
hētvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavō jvarāḥ|129|
View original
ते पूर्वं केवलाः पश्चान्निजैर्व्यामिश्रलक्षणाः||१२८||
हेत्वौषधविशिष्टाश्च भवन्त्यागन्तवो ज्वराः|१२९|
āgantōrnijādbhēdakaṁ dharmamāha- tē pūrvamityādi| kēvalā iti nijadōṣarahitāḥ| nijairiti nijadōṣalakṣaṇaiḥ| hētvauṣadhaviśiṣṭāścēti nijajjvarādviśiṣṭahētavō viśiṣṭauṣadhāśca bhavanti; tatra viśiṣṭō hēturabhighātādiḥ, bhēṣajaṁ ca pariṣēkamantrādi||128||-
Adhikarana 42 (129-131) · Śloka 132
saṁsr̥ṣṭāḥ sannipatitāḥ pr̥thagvā kupitā malāḥ||129||
rasākhyaṁ dhātumanvētya paktiṁ sthānānnirasya ca|
svēna tēnōṣmaṇa caiva kr̥tvā dēhōṣmaṇō balam||130||
srōtāṁsi ruddhvā samprāptāḥ kēvalaṁ dēhamulbaṇāḥ|
santāpamadhikaṁ dēhē janayanti narastadā||131||
bhavatyatyuṣṇasarvāṅgō jvaritastēna cōcyatē|132|
View original
संसृष्टाः सन्निपतिताः पृथग्वा कुपिता मलाः||१२९||
रसाख्यं धातुमन्वेत्य पक्तिं स्थानान्निरस्य च|
स्वेन तेनोष्मण चैव कृत्वा देहोष्मणो बलम्||१३०||
स्रोतांसि रुद्ध्वा सम्प्राप्ताः केवलं देहमुल्बणाः|
सन्तापमधिकं देहे जनयन्ति नरस्तदा||१३१||
भवत्यत्युष्णसर्वाङ्गो ज्वरितस्तेन चोच्यते|१३२|
saṁsr̥ṣṭā ityādinā sarvajvarasādhāraṇāṁ samprāptimantē brūtē| samprāptirapi hi sarvajvarāṇāmākr̥tirēva, tēna nōtsūtramasyābhidhānam | kiṁvā, kramaprāptē sāmajvaralakṣaṇē vaktavyē'rucyādīnāṁ sāmajvaralakṣaṇānāmutpādē upapattiṁ darśayituṁ samprāptirucyatē| saṁsr̥ṣṭā iti yugmabhūtāḥ| sannipatitā iti trayō'pi militāḥ| paktimiti paktihētutayā jāṭharāgniṁ brūtē| sthānāditi grahaṇyāḥ, grahaṇī hi jāṭharāgnisthānam| svēnēti dōṣōṣmaṇā; tēnēti jāṭharāgnyūṣmaṇā| dēhōṣmaṇa iti sakaladēhacāriṇaḥ prākr̥tōṣmaṇaḥ| vātaślēṣmaṇōstu yadyapi pittavaduṣmā nāsti, tathā'pi tayōrbhūtatvēna ūṣmā yō'sti, sa iha grāhyaḥ; vaktavyaṁ hi grahaṇyadhyāyē- “bhaumāpyāgnēyavāyavyāḥ pañcōṣmāṇaḥ sanābhasāḥ” (ci.a.15) iti| kiṁvā, tēnētyanēna divyarūpajvarādhiṣṭhānaprabhāvakr̥taṁ dōṣāṇāmūṣmāṇaṁ grāhayati; kiṁvā, jvarasāmānyasamprāptiprāptapittōṣmāṇaṁ nidarśayati , sarvatra hi jvarē pittamavaśyaṁ bhavati; yaduktaṁ- “ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā” (vā.ci.a.1) iti| kēvalamiti samastam||129-131||-
Adhikarana 43 (132) · Śloka 133
srōtasāṁ sanniruddhatvāt svēdaṁ nā nādhigacchati||132||
svasthānāt pracyutē cāgnau prāyaśastaruṇējvarē|133|
View original
स्रोतसां सन्निरुद्धत्वात् स्वेदं ना नाधिगच्छति||१३२||
स्वस्थानात् प्रच्युते चाग्नौ प्रायशस्तरुणेज्वरे|१३३|
svēdaṁ nā nādhigacchatītyatra prāya iti yōjyaṁ, kvacijjvarē svēdasyāpyabhihitatvāt| nā iti puruṣaḥ||132||-
Adhikarana 44 (133-136) · Śloka 137
aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca||133||
hr̥dayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyamēva ca|
jvarō'visargī balavān dōṣāṇāmapravartanam||134||
lālāprasēkō hr̥llāsaḥ kṣunnāśō virasaṁ mukham|
stabdhasuptaguruvaṁ ca gātrāṇāṁ bahumūtratā||135||
na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam|
jvaravēgō'dhikastr̥ṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ||136||
malapravr̥ttirutklēśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam|137|
View original
अरुचिश्चाविपाकश्च गुरुत्वमुदरस्य च||१३३||
हृदयस्याविशुद्धिश्च तन्द्रा चालस्यमेव च|
ज्वरोऽविसर्गी बलवान् दोषाणामप्रवर्तनम्||१३४||
लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो विरसं मुखम्|
स्तब्धसुप्तगुरुवं च गात्राणां बहुमूत्रता||१३५||
न विड् जीर्णा न च ग्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम्|
ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||१३६||
मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्|१३७|
avisargīti nityānuṣaktaḥ| dōṣāṇāmiti malasambaddhānāṁ dōṣāṇām| apravartanam avisargaḥ| kṣunnāśa iti bubhukṣābhāvaḥ| na viḍ jīrṇēti na purīṣaṁ pakvam| na ca glāniriti na kṣīṇamāṁsatā||133-136||-
Adhikarana 45 (137) · Śloka 138
kṣut kṣāmatā laghutvaṁ ca gātrāṇāṁ jvaramārdavam||137||
dōṣapravr̥ttiraṣṭāhō nirāmajvaralakṣaṇam|138|
View original
क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम्||१३७||
दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम्|१३८|
kṣut kṣāmatētyādinā nirāmajvaralakṣaṇamāha| atra ca kṣudādayō dōṣapākādbhavantō vinā'pyaṣṭāhaṁ nirāmadōṣārabdhajvaralakṣaṇaṁ bhavanti| aṣṭāhastu kṣudādīn vinā dōṣapākē'satyapi bhēṣajadānayōgyāṁ jvarasya vyādhērnirāmatāṁ brūtē, ata ēva “pācanaṁ śamanīyaṁ vā kaṣāyaṁ pāyayēttu tam” iti vikalpadvayēna yadā'ṣṭāhē kṣudādidōṣapākalakṣaṇānudayastadā dōṣapākārthaṁ pācanīyaṁ dēyam, atha kṣudhādisamudayō'pi jātastadā śamanīyaṁ dēyaṁ sarvathā nirāmatvājjvarasya| ētāmēva sarvathānirāmatāmupadiśatā kharanādēnōktaṁ yat- “na ca niḥsaptataivaikā nirāmajvaralakṣaṇam| cirādapi hi pacyantē sannipātajvarē malāḥ|| saptarātrātivr̥ttiṁ ca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmādētaddvayaṁ dr̥ṣṭvā nirāmaṁ jvaramādiśēt” iti| aṣṭāhādarvāgdōṣapākajanitakṣudādidarśanānnirāmatā suśrutēnāṣṭāhādarvāgbhēṣajadāna darśayatā pratipāditā| yaduktam- “arvāgapi ca dēyaṁ syādbhēṣajaṁ dōṣapākataḥ” (su.u.a.39) iti| tasmāt kṣudādayō'ṣṭāhaśca vyastaṁ samastaṁ ca lakṣaṇaṁ yathōktanyāyājjñēyam||137||-
Adhikarana 46 (138) · Śloka 139
navajvarē divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam||138||
krōdhapravātavyāyāmān kaṣāyāṁśca vivarjayēt|139|
View original
नवज्वरे दिवास्वप्नस्नानाभ्यङ्गान्नमैथुनम्||१३८||
क्रोधप्रवातव्यायामान् कषायांश्च विवर्जयेत्|१३९|
sauṣadhaṁ ca kriyākramamityanēna yadyapyauṣadhamādāvuktaṁ, tathā'pi tasya kriyākramaviśēṣaṇatayā aprādhānyamiti kr̥tvā auṣadhamatikramya ‘navajvarē’ ityādinā kriyākramaṁ brūtē| kriyāyāścikitsāyāḥ kramaḥ paripāṭī| tatrāpyahitasyaiva prathamaṁ niṣēdhaḥ| annaśabdēna gurvannamabhidhattē| hārītēna hi- “navajvarē vyavāyādi pratyēkaṁ dōṣakōpanam| gurvannabhōjanāccāpi viṣṭambhō dōṣakōpanam ” ityuktam| kaṣāyāṁścēti jātau bahuvacanaṁ; tēna kaṣāyaṁ varjayēdityarthaḥ| uktaṁ hyatra jatūkarṇēna- “kaṣāyarasagurūṣṇasnigdhānnasnānābhyaṅgān navajvarē varjayēt” iti||138||-
Adhikarana 47 (139) · Śloka 140
jvarē laṅghanamēvādāvupadiṣṭamr̥tē jvarāt||139||
kṣayānilabhayakrōdhakāmaśōkaśramōdbhavāt |140|
View original
ज्वरे लङ्घनमेवादावुपदिष्टमृते ज्वरात्||१३९||
क्षयानिलभयक्रोधकामशोकश्रमोद्भवात् |१४०|
jvarē ityādi| laṅghanaśabdēnēhānaśanaṁ vivakṣitaṁ, yadyapi “catuṣprakārā saṁśuddhiḥ” (sū.a.22) ityādinā laṅghanabr̥ṁhaṇīyē daśavidhamēva laṅghanamuktaṁ, tathā'pi tēṣāmihāvasthāviśēṣēṇa viniyōgāllaṅghanamēvēti niyamō'pavādaviṣayaṁ tyaktvā samuccīyamānāvadhāraṇē jñēyaḥ, yathā- “naraṁ ca nārāyaṇamēva cōbhau svataḥ sutau sañjanayāmbabhūva” ityatra| tēnāvasthāyāṁ vamanamapi bhavati vakṣyamāṇam| yattu laṅghanabr̥ṁhaṇīyē kaphapittajvaracchardyādiṣu madhyē jvaraṁ paṭhitvōktaṁ- “pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyēṇādāvupācarēt” (sū.a.22) iti, tatra bhēṣajaprayōgasyādau pācanaṁ kartavyamiti brūtē, na jvarādau; tēnēhādau laṅghanābhidhānaṁ na virudhyatē| hārītē tu “pittaślēṣmaviśuddhyarthaṁ kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṁ, tat ‘kaphapradhānān’ ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṁ jñēyam| kṣayaśabdēna dhātukṣayakr̥taṁ jvaraṁ kiṁvā rājayakṣmajvaraṁ gr̥hṇāti, anilaśabdēna nirāmānilagrahaṇaṁ; kiṁvā kṣayanilaśabdēna dhātukṣayakupitānilagrahaṇam| yaduktaṁ- “vāyōrdhātukṣayāt kōpō mārgasyāvaraṇēna ca” (ci.a.28) iti| yastu mārgāvaraṇēna vāyuḥ kupyati, sa āvarakadharmitayā prāyēṇa sāmō bhavati, tatra ca laṅghanaṁ mātrayā kartavyamēva| yaduktaṁ- “sāmē vātē'pi laṅghanam| kuryādēvāmapaktyarthaṁ yuktyā, na tu yathā kaphē” iti| anilajvaramuktvā'pi kāmādijvarābhidhānaṁ tēṣu kālāntarēṇa vātasambandhō bhavati, tēna prathamamapi vātāsambandhē kāmādijvarāṇāmalaṅghanīyatvōpadarśanārtham||139||-
Adhikarana 48 (140-141) · Śloka 142
laṅghanēna kṣayaṁ nītē dōṣē sandhukṣitē'nalē||140||
vijvaratvaṁ laghutvaṁ ca kṣuccaivāsyōpajāyatē |
prāṇāvirōdhinā cainaṁ laṅghanēnōpapādayēt||141||
balādhiṣṭhānamārōgyaṁ yadarthō'yaṁ kriyākramaḥ|142|
View original
लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले||१४०||
विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते |
प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत्||१४१||
बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽयं क्रियाक्रमः|१४२|
laṅghanaphalamāha- laṅghanēnētyādi| prāṇāvirōdhinēti balāvirōdhinā, virōdhaścātikṣayakaratvēnēhōcyatē| ārōgyaṁ balavata ēva bhavatīti balādhiṣṭhānamārōgyamuktam| yadityanēnārōgyaṁ pratyavamr̥śati||140-141||-
Adhikarana 49 (142) · Śloka 143
laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgvastiktakō rasaḥ||142||
pācanānyavipakvānāṁ dōṣāṇāṁ taruṇē jvarē|143|
View original
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः||१४२||
पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणे ज्वरे|१४३|
prakr̥tasya laṅghanasya pācanatāṁ darśayannaparāṇyapi svēdādīni pācanānyāha- laṅghanamityādi| kāla iti aṣṭāhaḥ| tiktakō rasō'tra yavāgūpānīyādisaṁskārakatvēna jñēyaḥ, svatantrabhēṣajaprayōgastaruṇē niṣiddha ēva| uktaṁ hi- “bhēṣajaṁ hyāmadōṣasya bhūyō jvalayati jvaram” iti| ‘avipakvānāṁ dōṣāṇām’ iti kr̥tvā'pi ‘taruṇē jvarē’ iti yat karōti, tēnāṣṭāhādūrdhvamataruṇē jvarē'pakvēṣu dōṣēṣu prādhānyēna kaṣāyapānaṁ pācanamadhikr̥taṁ, na laṅghanādaya iti darśayati||142||-
Adhikarana 50 (143-144) · Śloka 145
tr̥ṣyatē salilaṁ cōṣṇaṁ dadyādvātakaphajvarē ||143||
madyōtthē paittikē cātha śītalaṁ tiktakaiḥ śr̥tam|
dīpanaṁ pācanaṁ caiva jvaraghnamubhayaṁ hi tat||144||
srōtasāṁ śōdhanaṁ balyaṁ rucisvēdakaraṁ śivam|145|
View original
तृष्यते सलिलं चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे ||१४३||
मद्योत्थे पैत्तिके चाथ शीतलं तिक्तकैः शृतम्|
दीपनं पाचनं चैव ज्वरघ्नमुभयं हि तत्||१४४||
स्रोतसां शोधनं बल्यं रुचिस्वेदकरं शिवम्|१४५|
laṅghanādikālē ēva avasthāviśēṣē dēyaṁ jalamāha- tr̥ṣyata ityādi| vātakaphajvarē iti vātajvarē, kaphajvarē, vātakaphajvarē ca| madyōtthē kaphādijvarē'pi śītalaṁ jalaṁ jñēyam| tiktakaiḥ śr̥tamiti vakṣyamāṇamustādibhiḥ śr̥tam| ubhayamiti uṣṇaṁ tathā tiktakaśr̥taśītaṁ ca| tridōṣakaphapittajvarayōstu yadyapīha pānīyaṁ nōktaṁ; tathā'pi sāmānyēna vimānasthānē yaduktaṁ- “kinnu khalu jvaritēbhyaḥ pānīyamuṣṇaṁ prayacchanti” (vi.a.3) ityādinā, tatprāmāṇyāduṣṇamēva jalaṁ dēyaṁ; vātapaittikē tu jvarē'tyarthadāhādikārakē śītalamēva dēyamityapi vimāna ēva “atyarthōtsannapittē” (vi.a.3) ityādinā granthēna sūcitam||143-144|-
Adhikarana 51 (145) · Śloka 146
mustaparpaṭakōśīracandanōdīcyanāgaraiḥ||145||
śr̥taśītaṁ jalaṁ dadyāt pipāsājvaraśāntayē|146|
View original
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः||१४५||
शृतशीतं जलं दद्यात् पिपासाज्वरशान्तये|१४६|
mustētyādiḥ pānīyasādhakaḥ ṣaḍaṅgaprayōgaḥ| atra śuṇṭhī atiktā'pyāmāśayaduṣṭikārakajvarahitatvādvihitā; atra śr̥taśītaṁ jalaṁ dadyāditi jalasaṁskāraśrutyā na kvāthaparibhāṣayā kvāthakaraṇaṁ, kintu jalasaṁskāraparibhāṣayā| paribhāṣā ca svatantrānuktā'pi vr̥ddhavyavahārasiddhā pramāṇībhūtaiva| sā ca “yadapsu śr̥taśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyatē| karṣamātraṁ tatō dravyaṁ sādhayēt prāsthikē'mbhasi|| ardhaśr̥taṁ prayōktavyaṁ pānē pēyādisaṁvidhau” iti; paribhāṣārthaśca vyakta ēva||145||-
Adhikarana 52 (146) · Śloka 147
kaphapradhānānutkliṣṭān dōṣānāmāśayasthitān||146||
buddhvā jvarakarān kālē vamyānāṁ vamanairharēt|147|
View original
कफप्रधानानुत्क्लिष्टान् दोषानामाशयस्थितान्||१४६||
बुद्ध्वा ज्वरकरान् काले वम्यानां वमनैर्हरेत्|१४७|
aviśēṣēṇa taruṇātaruṇajvarē'vasthāvidhēyaṁ vamanamāha- kaphapradhānānityādi| kaphaḥ pradhānō yēṣāṁ tē kaphapradhānāḥ| utkliṣṭāniti hr̥llāsādinā bahirgamanōnmukhān| āmāśayasthitānityanēna sarvaśarīraṁ parityajyāmāśayagamanaṁ darśayati| jvarakarānityanēna jvarakarān hi dōṣānēvaṁvidhānēva navajvarē vamanairharēt, nānyathēti darśayati| kālē iti yathōktāyāmavasthāyām| vamanairiti bahuvacanēna prakr̥tyādyapēkṣayā bahūnāṁ vamanadravyayōgānāṁ prayōgaṁ darśayati| vamyānāmityanēna avamyagarbhiṇyādiṣu vamanaṁ niṣēdhayati| atra ca svayamēvōtkliṣṭatvāddōṣasya dōṣōtklēśaprayōjanakau snēhasvēdau na kriyētē, alpau vā kriyētē||146||-
Adhikarana 53 (147-148) · Śloka 149
anupasthitadōṣāṇāṁ vamanaṁ taruṇējvarē||147||
hr̥drōgaṁ śvāsamānāhaṁ mōhaṁ ca janayēdbhr̥śam|
sarvadēhānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ ||148||
dōṣāḥ phalānāmāmānāṁ svarasā iva sātyayāḥ|149|
View original
अनुपस्थितदोषाणां वमनं तरुणेज्वरे||१४७||
हृद्रोगं श्वासमानाहं मोहं च जनयेद्भृशम्|
सर्वदेहानुगाः सामा धातुस्था असुनिर्हराः ||१४८||
दोषाः फलानामामानां स्वरसा इव सात्ययाः|१४९|
uktāvasthāvyatirēkēṇa vamanē dōṣamāha- anupasthitētyādi| sarvadēhānugā iti sūkṣmasirātvagādyanugatāḥ | sāmā iti sāmatvēna styānā apracalāśca| dhātusthā iti dhātuṣu atyantānupravēśavyavasthitāḥ| na sukhēna nihriyantē iti asunirharāḥ; kiṁvā, asūn prāṇān nirharantīti asunirharāḥ| atrārthā phalānāmityādinā dr̥ṣṭāntamāha| āmānāṁ phalānāṁ yathā svarasā nirharaṇē sātyayā bhavanti, tathā yathōktā api dōṣā ityarthaḥ; sātyayā iti savyāpadaḥ ||147-148||-
Adhikarana 54 (149-154) · Śloka 155
vamitaṁ laṅghitaṁ kālē yavāgūbhirupācarēt||149||
yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ|
yāvajjvaramr̥dūbhāvāt ṣaḍahaṁ vā vicakṣaṇaḥ||150||
tasyāgnirdīpyatē tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ|
tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ||151||
vātamūtrapurīṣāṇāṁ dōṣāṇāṁ cānulōmanāḥ|
svēdanāya dravōṣṇatvāddravatvāttr̥ṭpraśāntayē||152||
āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca|
jvaraghnyō jvarasātmyatvāttasmāt pēyābhirāditaḥ||153||
jvarānupacarēddhīmānr̥tē madyasamutthitāt|
madātyayē madyanityē grīṣmē pittakaphādhikē||154||
ūrdhvagē raktapittē ca yavāgūrna hitā jvarē|155|
View original
वमितं लङ्घितं काले यवागूभिरुपाचरेत्||१४९||
यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः|
यावज्ज्वरमृदूभावात् षडहं वा विचक्षणः||१५०||
तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः|
ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः||१५१||
वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमनाः|
स्वेदनाय द्रवोष्णत्वाद्द्रवत्वात्तृट्प्रशान्तये||१५२||
आहारभावात् प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च|
ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात् पेयाभिरादितः||१५३||
ज्वरानुपचरेद्धीमानृते मद्यसमुत्थितात्|
मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफाधिके||१५४||
ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे|१५५|
vamanalaṅghanayōranantaraṁ yadvidhēyaṁ tadāha- vamitamityādi| vamitaṁ laṅghitamiti avasthāvaśāt kadācidvamitaṁ, kadācillaṅghitaṁ, kadācicca vamitalaṅghitam| vamanānantaraṁ hi yadā samyagviśuddhirna bhūtā tadā tadaharlaṅghanamapi kriyatē| kālē iti annadānayōgyē kālē| yathāsvauṣadhasiddhābhiriti yathāviṣayaṁ yasyāṁ yavāgvāṁ yadbhēṣajaṁ pippalīnāgarādi vaktavyaṁ, tatsiddhābhiḥ; kiṁvā, yasmiñjvarē yadbhēṣajaṁ pācanaṁ vaktavyaṁ, tatsiddhābhiḥ| uktaṁ hi suśrutē- “annakālē hitā pēyā yathāsvaṁ pācanaiḥ kr̥tā” (su.u.a.39) iti| maṇḍapūrvābhiriti maṇḍapradhānābhiḥ| tatra prathamaṁ maṇḍaṁ pītvā tadanu tanupēyābhāgō yōjyaḥ| yāvajjvaramr̥dūbhāvāditi yāvajjvarasya dōṣapākāttīkṣṇatā nivartatē; asati jvaramr̥dubhāvē'pi ṣaḍahaṁ yāvat| ayaṁ ca ṣaḍahaḥ kiṁ pēyādināt prabhr̥ti āhōsvijjvarōtpādadināditi pakṣadvayamuttaratra ‘jvaritaṁ ṣaḍahē'tītē’ ityatra nirlōcayiṣyāmaḥ| svēdanāyētyādau ‘bhavanti’ iti śēṣaḥ| jvarasātmyatvamabhidhāya yavagūnāmaviṣayaṁ jvaritamāha- r̥ta ityādi| r̥tē madyasamutthitāditi madyakāraṇē jvarē niṣēdhaḥ| tathā madātyayē'pi vyādhāvanyahētujō'pi yō jvaraḥ, tathā grīṣmē, tathā pittakaphādhikē yō jvaraḥ, tathōrdhvaraktapittinō yō jvaraḥ, tēṣu sarvēṣu pēyā na dēyā| iha madātyayādīnāṁ pēyārhēṣu jātō'pi jvaraḥ pēyānarhaḥ| ‘pittakaphādhikē’ ityanēna pittakaphayō ratimātrōdgamē sati pēyāyā adānaṁ bōdhayati| tēna, kaphajē jvarē pittajē jvarē'nudbhūtadōṣē ca pēyā dātavyā| tathā hi tantrāntarē- “kaphajē'pi yadā kṣīṇō laṅghanādikramāt kaphaḥ| śastā ēva yavāgvastu tathā pittē'pyayaṁ kramaḥ” iti| tathā'trēva- “paittikō vā'tha śītāṁ madhuyutāṁ pibēt| lājapēyāṁ” ityanēna pittē'pi yavāgūṁ vakṣyati| yattu- “pāṁśudhānē yathā vr̥ṣṭiḥ klēdayatyati kardamam| tathā ślēṣmaṇi saṁvr̥ddhē yavāgūḥ ślēṣmavardhanī” iti hārītēnōktaṁ, tadativr̥ddhakaphaviṣayaṁ jñēyam| anyē tu militapittakaphādhikēṣu puruṣēṣu yavāgūpratiṣēdhamicchanti| yadi tu ‘ūrdhvagē kaphapittē ca’ iti pāṭhastadā vātajvariṇō'pi yadā ūrdhvagaṁ kaphapittaṁ vamanēnāyāti svayaṁ tadā'pi pēyā na dēyētyarthaḥ | suśrutē tu “kaphapittaparītasya ūrdhvāsr̥kpittinastathā| madyanityasya na hitā yavāgūḥ” (su.u.taṁ.a.39) ityuktaṁ, tēna ‘ūrdhvagē raktapittē’ iti pāṭhō yuktaḥ||149-154||-
Adhikarana 55 (155) · Śloka 156
tatra tarpaṇamēvāgrē prayōjyaṁ lājasaktubhiḥ||155||
jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṁ samadhuśarkaram|156|
View original
तत्र तर्पणमेवाग्रे प्रयोज्यं लाजसक्तुभिः||१५५||
ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम्|१५६|
‘ūrdhvagē tarpaṇaṁ pūrvaṁ’ (ci.a.4) iti vacasā yavāgūṁ bādhitvā ūrdhvagē raktapittē tarpaṇaṁ yadyapi vihitamēva, tathā'pyūrdhvagaraktapittinō yō jvarastatrāpi tarpaṇādikramavidhānamētat| tarpaṇaṁ tōyapariplutāḥ saktavaḥ| jvarāpahāni phalāni drākṣādāḍimādīni| vacanaṁ hi- “drākṣādaḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ| tarpaṇārhēṣu kartavyaṁ tarpaṇaṁ jvaranāśanam” iti||155||-
Adhikarana 56 (156-159) · Śloka 160
tataḥ sātmyabalāpēkṣī bhōjayējjīrṇatarpaṇam||156||
tanunā mudgayūṣēṇa jāṅgalānāṁ rasēna vā|
annakālēṣu cāpyasmai vidhēyaṁ dantadhāvanam||157||
yō'sya vaktrarasastasmādviparītaṁ priyaṁ ca yat|
tadasya mukhavaiśadyaṁ prakāṅkṣāṁ cānnapānayōḥ||158||
dhattē rasaviśēṣāṇāmabhijñatvaṁ karōti yat|
viśōdhya drumaśākhāgrairāsyaṁ prakṣālya cāsakr̥t||159||
mastvikṣurasamadyādyairyathāhāramavāpnuyāt|160|
View original
ततः सात्म्यबलापेक्षी भोजयेज्जीर्णतर्पणम्||१५६||
तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा|
अन्नकालेषु चाप्यस्मै विधेयं दन्तधावनम्||१५७||
योऽस्य वक्त्ररसस्तस्माद्विपरीतं प्रियं च यत्|
तदस्य मुखवैशद्यं प्रकाङ्क्षां चान्नपानयोः||१५८||
धत्ते रसविशेषाणामभिज्ञत्वं करोति यत्|
विशोध्य द्रुमशाखाग्रैरास्यं प्रक्षाल्य चासकृत्||१५९||
मस्त्विक्षुरसमद्याद्यैर्यथाहारमवाप्नुयात्|१६०|
jīrṇaṁ tarpaṇaṁ yasya taṁ jīrṇatarpaṇam| mudgayūṣasya jāṅgalarasasya ca vikalpaḥ sātmyāpēkṣō balāpēkṣaśca jñēyaḥ| durbalō hi durbalāgniḥ prāyō bhavati, tasya ca mudgayuṣō laghutvēna dēyaḥ, itarasya tu jāṅgalō rasaḥ||156-159||-
Adhikarana 57 (160) · Śloka 161
pācanaṁ śamanīyaṁ vā kaṣāyaṁ pāyayēdbhiṣak||160||
jvaritaṁ ṣaḍahē'tītē laghvannapratibhōjitam|161|
View original
पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेद्भिषक्||१६०||
ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नप्रतिभोजितम्|१६१|
samprati kaṣāyapānaviṣayamāha- pācanamityādi| pācanamiti āmadōṣapacanam| śamanīyamiti pakvadōṣōpaśamanam| ētacca vikalpadvayaṁ yōgyatayā yathākramamāmadōṣaviṣayaṁ tathā pakvadōṣaviṣayaṁ jñēyam| ṣaḍahē'tītē iti jvarāhādārabhya ṣaḍahē'tikrāntē; ataḥ saptamē'hani laghvannaṁ mātrayā svarūpēṇa ca yat, tatpratibhōjitaṁ jvaritamaṣṭamē'hani kaṣāyaṁ pāyayēditi vākyārthaḥ| ēvaṁ ca pūrvōktāṣṭāhakr̥tanirāmatāvyavasthāyāḥ pācanasya śamanīyasya vā upayōga upapannō bhavati| nanu pēyāprayōgē “yāvajjvaramr̥dubhāvāt ṣaḍahaṁ vā vicakṣaṇaḥ” ityuktaṁ, tataśca pēyayaiva tāvat ṣaḍahō vyāpyatē, pūrvaṁ ca jvarādau laṅghanamuktaṁ, taccānirdiṣṭakālamapi ‘laṅghanēna kṣayaṁ nītē’ ityādigranthōktalaṅghitaphalaṁ yāvatā kālēna bhavati tāvatkālaṁ kartavyaṁ; hārītēna tu kālō'pi darśitaḥ, yathā- “laṅghanaṁ laṅghanīyānāṁ kuryāddōṣānurūpataḥ| trirātramēkarātraṁ vā ṣaḍrātramathavā jvarē” iti; tēna jvaralaṅghanadinaistathā ṣaḍahēna ca samaṁ jvarāhādārabhyāṣṭāhātikramō'pi bhavati, tataśca jvarāhādārabhyāṣṭāhē pācanaśamanīyakaṣāyō bhavatu, tasmāt pēyāprayōgaṣaḍahē'tītē “pācanaṁ śamanīyaṁ vā kaṣāyaṁ pāyayēt” ityabhiprāyaḥ , tathā ‘jvarē pēyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṁ sarpirvirēcanam| ṣaḍahē ṣaḍahē dēyaṁ vīkṣya dōṣabalābalē” (ci.a.30) ityanēna granthēnāpi pēyāprayōgaṣaḍahādūrdhvaṁ kaṣāyaṣaḍaha uktaḥ, na tu jvarōtpādādiṣaḍahādūrdhvam| atra brūmaḥ- “yāvajjvaramr̥dūbhāvāt ṣaḍahaṁ vā vicakṣaṇaḥ” ityanēnāpi jvarōtpādadinādārabhya ṣaḍahaparyantaṁ pēyāprayōga ucyatē, pēyā hi jvarē prādhānyēna dōṣapācanārthaṁ prayujyatē| yaduktaṁ- “laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgvastiktakō rasaḥ| pācanānyavipakvānāṁ dōṣāṇāṁ taruṇē jvarē” iti| laṅghanādipācanīyatvaṁ dōṣāṇāmaṣṭāhadarvāgēva, aṣṭāhādūrdhvaṁ tu kaṣāyēṇaiva pācanamuktam | tatrālaṅghanīyē vātajvarē ādidināt prabhr̥ti pēyā ṣaḍahamapi vyāpnōti , ēkadvitradinalaṅghitē jvarē pēyā pañcacatustridinaprayōgēṇa jvaradinādārabhya ṣaḍahaparyantaṁ kartavyā| yatra tu dōṣāṇāmapi sāmatayā sannipātajvarē vā laṅghanamēva ṣaḍrātraṁ ṣaḍrātrādikramēṇa vā kriyatē, tatra prādēśikē vidhau nāyaṁ pēyāṣaḍrātraniyama autsargikaḥ pravartatē| kiñcātimātralaṅghanaprayōgē pēyā na dōṣapācanārthaṁ kriyatē, kintu bhūrilaṅghanakṣayitāgnēḥ sandhukṣaṇārthaṁ, tatrāgnisandhukṣaṇē jātē punarauṣadhapānamēva bhavati| “jvarē pēyāḥ kaṣāyaśca” (ci.a.30) ityādau pēyā samānakāryāṇāṁ laṅghanādīnāmupalakṣaṇabhūtā; tataśca pēyā yatra pratiṣiddhā madyōtthajvarādau tatra tarpaṇādikramēṇāpi ṣaḍahō grāhyaḥ| tēna, prathamaṣaḍahē utsargatō laṅghanādipācanaṁ kartavyamiti pēyā ṣaḍahē dēyēti; vacanamapyatrōcyatē, tathāhi suśrutē- “laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā dōṣō na pacyatē| tadā taṁ mukhavairasyatr̥ṣṇārōcakanāśanaiḥ|| kaṣāyaiḥ pācanairhr̥dyairjvaraghnaiḥ samupācarēt” (su.u.taṁ.a.39) ityuktvā, kaṣāyapānakālaniyamē prōktaṁ- “saptarātrāt paraṁ kēcinmanyantē dēyamauṣadham” (su.u.taṁ.a.39) ityādi| tataśca laṅghanādiṣaḍahē'tikrāntē saptarātrādbhēṣajadānaṁ suśrutēnāsthāpyāpratiṣēdhādanumatamēva| tathā carakē “laṅghanaṁ svēdanaṁ” ityādinā taruṇajvarē laṅghanādi vihitaṁ, taruṇatā ca jvarasya saptāhamātraṁ bhavati| yaduktaṁ puṣkalāvatē- “āsaptarātraṁ taruṇaṁ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ| madhyaṁ dvādaśarātraṁ tu, purāṇamata uttaram” iti| saptāhādūrdhvamataruṇē jvarē utsargatastāvallaṅghanapēyādi na vihitamēva carakēṇāpi, tathā hārītēnāpi laṅghanōṣṇōdakamustādiśr̥tajalapānapēyābhidhānānantaramuktam- “ētāṁ kriyāṁ prayuñjīta ṣaḍrātraṁ saptamē'hani| pibēt kaṣāyasaṁyōgān jvaraghnān sādhusādhitān ” iti| tathā kharanādēnāpi- “laṅghitālaṅghitaṁ tasmādvamitaṁ vā jvarārditam| tatsātmyatvādatastasminnādau jvaramupācarēt|| yavāgūbhiryathādōṣaṁ” ityādinā tarpaṇādikramaṁ cābhidhāyōktam- “iti ṣaḍrātrikaḥ prōktō navajvaraharō vidhiḥ| tataḥ paraṁ pācanīyaṁ śamanaṁ vā jvarē hitam” iti| tantrāntarē ca yadētat saptamē'hani kaṣāyapānavidhānaṁ, tadaṣṭāhē vihitakaṣāyapānēna samamadūrāntaratvānna virōdhīti mantavyaṁ, tasmājjvarāhādārabhya ṣaḍahē'tītē laghvannapratibhōjitē kaṣāyapānaṁ, tathā ṣaḍahaṁ yāvat yavāgūpacāra iti, tathā “jvarē pēyāḥ kaṣāyāśca” (ci.a.30) ityādaya utsargavidhayaḥ, tēnaiṣāṁ kvacidbādhanamapi bhavatīti yuktamēva||160||-
Adhikarana 58 (161-162) · Śloka 163
stabhyantē na vipacyantē kurvanti viṣamajvaram||161||
dōṣā baddhāḥ kaṣāyēṇa stambhitvāttaruṇē jvarē|
na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyatē||162||
yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ syāt sa varjyastaruṇajvarē|163|
View original
स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम्||१६१||
दोषा बद्धाः कषायेण स्तम्भित्वात्तरुणे ज्वरे|
न तु कल्पनमुद्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यते||१६२||
यः कषायकषायः स्यात् स वर्ज्यस्तरुणज्वरे|१६३|
samprati kaṣāyaśabdasāmānyēna navajvaraniṣiddhakaṣāyasya mahātyayakārakasya navajvarē prayōgē dōṣamāha- stabhyanta ityādi| stabhyanta iti avicaladharmāṇō bhavanti| na vipacyanta iti cirēṇāpi na sukhaṁ pacyantē| stambhitvāditi stambhanasvabhāvatvāt| uktaṁ hi- “kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ” (sū.a.26) iti| ayamarthō hārītē'pyuktaḥ- “na kaṣāyaṁ praśaṁsanti narāṇāṁ taruṇē jvarē| kaṣāyēṇākulībhūtā dōṣā jētuṁ sudustarāḥ” iti| pūrvaṁ ṣaḍvirēcanaśatāśritīyē pañcarasakr̥tēṣvapi svarasādiṣu kaṣāyaśabda uktaḥ, tadiha yadi kaṣāyaśabdēna sāmānyēna madhurādikr̥tānāṁ svarasādīnāṁ pratiṣēdhaḥ syāt, tadā ṣaḍaṅgapānīyasya pañcavidhakalpanāyāmavaśyanivēśanīyasya tathā yavāgūsādhanārthasya ca pāṭhēna tattaddravasya niṣēdhaḥ syāt; yēna, ṣaḍaṅgasya tathā yavāgūsādhanadravasya ca prayōgō'tra pañcavidhakalpanāyāmantarbhāvanīyaḥ, bhēṣajaprayōgasya pañcavidhakalpanārthē'ntarbhāvāt; ataḥ sarvakalpanākaṣāyapratiṣēdhō mā syādityāha- na tvityādi| natu kalpamuddiśyēti svarasakalkaśr̥taśītaphāṇṭarūpakalpanaṁ lakṣyīkr̥tya; yaḥ kaṣāyakaṣāya iti yaḥ kaṣāyairāmalakādibhiḥ kr̥taḥ svarasādirūpaḥ kaṣāyaḥ sa niṣidhyata ityarthaḥ| na cānēna kaṣāyarasakr̥tasvarasādiniṣēdhēna madhurādikr̥tasvarasādīnāṁ taruṇajvarē prayōgō bhavati, svarasādibhēṣajasyātigurōstaruṇajvarē'vidhānāt| tēna, kaṣāyakaṣāyapratiṣēdhēna tiktadravyakr̥taṣaḍaṅgādikalpanākaṣāyasya vihitasyāvirōdhaḥ sādhyatē, na tvavihitasvarasādividhānaṁ kriyatē| svarasādigurubhēṣajasya taruṇajvarē niṣēdhavacanaṁ- “bhēṣajaṁ hyāmadōṣasya bhūyō jvalayati jvaram” (su.u.taṁ.a.39) iti| anyē tu bruvatē- yat- ṣaḍarātrāt parataḥ saptamē divasē kaṣāyapānaṁ vihitaṁ “pācanaṁ śamanīyaṁ ca” ityādinā svatantrēṇa; tatra saptamē divasē taruṇa ēva jvarō bhavati, taruṇē ca jvarē kaṣāyapānaṁ niṣiddhamiti virōdhaṁ paśyan madhurādidravyakr̥takaṣāyasya saptamē'hanyapratiṣēdhaḥ, kaṣāyakaṣāyasya tu saptamē'hni pratiṣēdha ityupadarśanārthaṁ ‘na tu kalpanamuddiśya’ ityādi kr̥taṁ; tataśca jvarādiṣaḍahē sarvakaṣāyapratiṣēdha ēva, saptamadivasaprāptē tu taruṇē kaṣāyadravyakr̥takaṣāyamātrapratiṣēdha iti vākyārthō bhavati||161-162||-
Adhikarana 59 (163) · Śloka 164
yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ||163||
daśāhaṁ yāvadaśnīyāllaghvannaṁ jvaraśāntayē|164|
View original
यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैर्वा रसैर्हितैः||१६३||
दशाहं यावदश्नीयाल्लघ्वन्नं ज्वरशान्तये|१६४|
yavāgūttarakālaṁ bhōjanasādhanamāha- yūṣairityādi| yadi kaphaprabalatā balavadagniśca tadā yūṣaiḥ, vātaprābalyē tu durbalatvē ca rasairiti vyavasthā| amlavikalpō'pi sātmyāpēkṣayā'gnyapēkṣayā ca jñēyaḥ| vakṣyati hi- “mandāgnayē'mlasātmyāya tatsāmlamapi kalpayēt” iti| amlaṁ cātra jvaraghnaṁ dāḍimādyēva kāryam| laghviti mātrālaghu prakr̥tilaghu ca raktaśālyādikam||163||-
Adhikarana 60 (164) · Śloka 165
ata ūrdhvaṁ kaphē mandē vātapittōttarē jvarē||164||
paripakvēṣu dōṣēṣu sarpiṣpānaṁ yathā'mr̥tam|165|
View original
अत ऊर्ध्वं कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे||१६४||
परिपक्वेषु दोषेषु सर्पिष्पानं यथाऽमृतम्|१६५|
daśāhāt parataḥ prāyaḥ kartavyamāha- ata ityādi| kaphē mandē iti mandē'pi kaphē; yadi kaphō nāstyēva dōṣarūpastadā sarpirvātapittōttarē jvarē dēyamityarthaḥ| paripakvēṣviti sarvathā pakvēṣu| sarpiriti vaktavyē adhikapānagrahaṇēnānuvāsanābhyaṅgādinā sarpiṣa upayōgamasmin kālē niṣēdhayati| anuvāsanābhyaṅgau hi paścātkālavaktavyau| iyaṁ ca mandakaphavātapittōttaratvarūpā'vasthā prāyēṇa daśāhādūrdhvaṁ kālamahimnaiva sarvajvarē vyaktā bhavati; yathā- vr̥ddhē puruṣē prabalavātatvaṁ, taruṇajvarē sāmadōṣatā, tathā''māśayasamutthatayā kaphaprabalatvaṁ bhavati; daśāhāduttaraṁ tu laṅghanādinā kaphaḥ kṣīṇō bhavati, jvarasantāpēna ca rūkṣēṇa dhātuśōṣaṇācca vātapittē vardhētē| yattu pēyākaṣāyasarpiḥkṣīravirēcanānāṁ ṣaḍahē ṣaḍahē dēyatvaṁ tat prāyikam| tēna daśāhādūrdhvaṁ dvitīyaṣaḍaha ēvāvasthāviśēṣaprāptau sarpirdānaṁ na virōdhi||164||-
Adhikarana 61 (165-166) · Śloka 167
nirdaśāhamapi jñātvā kaphōttaramalaṅghitam||165||
na sarpiḥ pāyayēdvaidyaḥ kaṣāyaistamupācarēt |
yāvallaghutvādaśanaṁ dadyānmāṁsarasēna ca||166||
balaṁ hyalaṁ nigrahāya dōṣāṇāṁ, balakr̥cca tat |167|
View original
निर्दशाहमपि ज्ञात्वा कफोत्तरमलङ्घितम्||१६५||
न सर्पिः पाययेद्वैद्यः कषायैस्तमुपाचरेत् |
यावल्लघुत्वादशनं दद्यान्मांसरसेन च||१६६||
बलं ह्यलं निग्रहाय दोषाणां, बलकृच्च तत् |१६७|
uktasarpiṣpānāpavādaviṣayamāha- nirdaśāhamityādi| nirgatō daśāhō yasya sa nirdaśāhaḥ| alaṅghitamiti asañjātalaṅghitalakṣaṇam, iyaṁ cāvasthā prabalasāmadōṣārabdhatvājjvarasya tathā'samyagupacārācca bhavatīti jñēyam| kaṣāyaistaṁ kaphōttaramalaṅghitaṁ cōpācarēt| yāvallaghutvāditi cchēdaḥ| laghutvē tu jātē kaphōttaratā'laṅghitatā ca nāpayāti na tadā sarpiṣpānamēvānuvr̥ttaṁ kartavyamityarthaḥ| kaphōttarē'laṅghitē'pi nirdaśāhajvarē māṁsarasēna kimarthamēvamaśanaṁ kaphaviruddhaṁ dēyamityāha- balaṁ hītyādi| balakr̥cca taditi māṁsarasēnāśanaṁ balakārakamityarthaḥ||165-166||-
Adhikarana 62 (167) · Śloka 168
dāhatr̥ṣṇāparītasya vātapittōttaraṁ jvaram||167||
baddhapracyutadōṣaṁ vā nirāmaṁ payasā jayēt|168|
View original
दाहतृष्णापरीतस्य वातपित्तोत्तरं ज्वरम्||१६७||
बद्धप्रच्युतदोषं वा निरामं पयसा जयेत्|१६८|
dāhētyādina kṣīrāvasthāmāha| baddhapracyutadōṣaṁ vētyatra baddhadōṣatvam apravartamānadōṣatvaṁ, pracyutadōṣatvaṁ tu stōkēna pravartamānadōṣatvam| tatra kṣīraṁ tāvad yathā baddhē pravartakaṁ bhavati, tathā pracyutē'pi savibandhadōṣapravartakatayōpakārakaṁ bhavati, ata ēva kṣīraguṇēṣu-“purīṣē grathitē pathyaṁ”, tathā “atīsārē ca pathyaṁ” (sū.a.1) ityuktam| kiṁvā, baddhadōṣē gavyaṁ kṣīraṁ saratvāddēyaṁ, pracyutē tu saṅgrāhitvācchāgaṁ dēyam||167||-
Adhikarana 63 (168) · Śloka 169
kriyābhirābhiḥ praśamaṁ na prayāti yadā jvaraḥ||168||
akṣīṇabalamāṁsāgnēḥ śamayēttaṁ virēcanaiḥ|169|
View original
क्रियाभिराभिः प्रशमं न प्रयाति यदा ज्वरः||१६८||
अक्षीणबलमांसाग्नेः शमयेत्तं विरेचनैः|१६९|
‘ābhiḥ kriyābhiryadā na praśamaṁ yāti jvarastadā virēcanaiḥ śamayēt’ iti bhāṣayā virēcanasya bahuvyāpatkatayā itarakarmāsiddhāvēva kartavyatāṁ darśayati| virēcanairiti bahuvacanēna vamanavirēcanē api gr̥hyētē; yaduktaṁ- “ubhayamapi dōṣamalavirēcanādvirēcanaśabdaṁ labhatē” (ka.a.1) iti, tathā virēcanayōgavivaraṇē vamanavirēcanayōgānēvābhidhāsyati||168||-
Adhikarana 64 (169-170) · Śloka 171
jvarakṣīṇasya na hitaṁ vamanaṁ na virēcanam||169||
kāmaṁ tu payasā tasya nirūhairvā harēnmalān|
nirūhō balamagniṁ ca vijvaratvaṁ mudaṁ rucim||170||
paripakvēṣu dōṣēṣu prayuktaḥ śīghramāvahēt|171|
View original
ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्||१६९||
कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान्|
निरूहो बलमग्निं च विज्वरत्वं मुदं रुचिम्||१७०||
परिपक्वेषु दोषेषु प्रयुक्तः शीघ्रमावहेत्|१७१|
jvarēṇākṣīṇasya śōdhanamuktvā jvarakṣīṇasya śōdhanamāha- jvarakṣīṇasyētyādi| payasēti payaḥpānēna| payastvanulōmakatayā dōṣaharaṁ bhavati| anulōmakatvaṁ ca virēcanatvēna vyavahriyata iti virēcanādēyatvē kṣīramuktam| atra kṣīrasya pūrvōktaviṣayēṇaiva guṇānāṁ labdhatvādavaśiṣṭaṁ nirūhaguṇamāha- nirūha ityādi||169-170||-
Adhikarana 65 (171) · Śloka 172
pittaṁ vā kaphapittaṁ vā pittāśayagataṁ harēt||171||
sraṁsanaṁ trīnmalān bastirharēt pakvāśayasthitān|172|
View original
पित्तं वा कफपित्तं वा पित्ताशयगतं हरेत्||१७१||
स्रंसनं त्रीन्मलान् बस्तिर्हरेत् पक्वाशयस्थितान्|१७२|
virēcanāsthāpanayōrdōṣabhēdēna sthānabhēdēna ca viṣayamāha- pittamityādi| vamanasya tu dōṣabhēdēna sthānabhēdēna ca viṣayaḥ ‘kaphapradhānān’ ityādinaivōkta iti nēha punarucyatē; paraṁ pūrvamavasthāvihitaṁ vamanaṁ svayamutkliṣṭadōṣē jñēyam, ētacca jīrṇajvaravihitaṁ vamanaṁ snēhasvēdābhyāṁ dōṣamutklēśya kartavyamiti viśēṣaḥ| pittāśaya āmāśayādhōbhāga ēva| sraṁsanamiti cchēdaḥ||171||-
Adhikarana 66 (172) · Śloka 173
jvarē purāṇē saṅkṣīṇē kaphapittē dr̥ḍhāgnayē||172||
rūkṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam|173|
View original
ज्वरे पुराणे सङ्क्षीणे कफपित्ते दृढाग्नये||१७२||
रूक्षबद्धपुरीषाय प्रदद्यादनुवासनम्|१७३|
anuvāsanaviṣayamāha- jvara ityādi| prakaraṇāgatāyāmapi purāṇatāyāṁ ‘purāṇē’ iti padamatyarthapurāṇatāmāha||172||-
Adhikarana 67 (173) · Śloka 174
gauravē śirasaḥ śūlē vibaddhēṣvindriyēṣu ca||173||
jīrṇajvarē rucikaraṁ kuryānmūrdhavirēcanam|174|
View original
गौरवे शिरसः शूले विबद्धेष्विन्द्रियेषु च||१७३||
जीर्णज्वरे रुचिकरं कुर्यान्मूर्धविरेचनम्|१७४|
gaurava ityādinā śirōvirēcanaviṣayamāha| śirasa iti pūrvēṇōttarēṇa ca yōjyam| indriyāṇāṁ vibandhaḥ svaviṣayapravr̥ttau jāḍyam||173||-
Adhikarana 68 (174-175) · Śloka 176
abhyaṅgāṁśca pradēhāṁśca pariṣēkāvagāhanē||174||
vibhajya śītōṣṇakr̥taṁ kuryājjīrṇē jvarē bhiṣak|
tairāśu praśamaṁ yāti bahirmārgagatō jvaraḥ||175||
labhantē sukhamaṅgāni balaṁ varṇaśca vardhatē|176|
View original
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकावगाहने||१७४||
विभज्य शीतोष्णकृतं कुर्याज्जीर्णे ज्वरे भिषक्|
तैराशु प्रशमं याति बहिर्मार्गगतो ज्वरः||१७५||
लभन्ते सुखमङ्गानि बलं वर्णश्च वर्धते|१७६|
antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanamāha- abhyaṅgāṁścētyādi| prādēhaḥ sāmānyēna bahalō'bahalaśca lēpa iha gr̥hyatē| yē tu suśrutamatēna bahalaṁ viśōṣiṇaṁ pradēhaṁ grāhayanti, tanmatēna dāhapraśamanē lēpō bahalaḥ kartavyaḥ syāt, sa ca tanurēva kartavyaḥ, uktaṁ hi- “ślakṣṇapiṣṭaghanō lēpaścandanasyāpi dāhakr̥t” (ci.a.30) ityādi| vibhajya śītōṣṇakr̥tamiti uṣṇābhiprāyaṁ śītābhiprāyaṁ ca vibhajya yathāsaṅkhyaṁ śītakr̥tān tathōṣṇakr̥tān; vakṣyati hi- “abhyaṅgāṁśca pradēhaṁśca pariṣēkāṁśca kārayēt| yathābhilāṣaṁ śītōṣṇaṁ vibhajya dvividhaṁ jvaram” iti| śītōṣṇatā ca dravyamahimnā saṁskārēṇa ca jñēyā||174-175||-
Adhikarana 69 (176) · Śloka 177
dhūpanāñjanayōgaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam||176||
tvaṅmātraśēṣā yēṣāṁ ca bhavatyāganturanvayaḥ|177|
View original
धूपनाञ्जनयोगैश्च यान्ति जीर्णज्वराः शमम्||१७६||
त्वङ्मात्रशेषा येषां च भवत्यागन्तुरन्वयः|१७७|
tvaṅmātraśēṣā iti dhātvantaratyāgēna tvaṅmātrāvasthitadōṣajanyāḥ, yēṣāṁ cāganturbhūtarūpō'nvayaḥ kāraṇaṁ bhavati jvarāṇāṁ, tē dhūpādinā śamaṁ yānti||176||-
Adhikarana 70 (177-178) · Śloka 179
iti kriyākramaḥ siddhō jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||177||
yēṣāṁ tvēṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śr̥ṇu|
raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha||178||
yavāgvōdanalājārthē jvaritānāṁ jvarāpahāḥ|179|
View original
इति क्रियाक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१७७||
येषां त्वेष क्रमस्तानि द्रव्याण्यूर्ध्वमतः शृणु|
रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह||१७८||
यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः|१७९|
kramaprāptauṣadhapraśnasyōttarārdhamāha- yēṣāmityādi| ‘raktaśālyādayaḥ śastāḥ śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha’ iti kēcit paṭhanti, atra ‘śālayaḥ’ iti padēna yavakādīnāṁ nirāsaḥ kriyatē| kēcittu ‘raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ’ iti paṭhanti, tatra yadyapi ‘śūkadhānyaṁ śamīdhānyaṁ samātītaṁ praśasyatē’ (sū.a.27) ityuktamēva, tathā'pi pramādādapurāṇagrahaṇaniṣēdhārthaṁ ‘purāṇāḥ’ iti padam ||177-178||-
Adhikarana 71 (179-187) · Śloka 188
lājapēyāṁ sukhajarāṁ pippalīnāgaraiḥ śr̥tām||179||
pibējjvarī jvaraharāṁ kṣudvānalpāgnirāditaḥ|
amlābhilāṣī tāmēva dāḍimāmlāṁ sanāgarām||180||
sr̥ṣṭaviṭ paittikō vā'tha śītāṁ madhuyutāṁ pibēt|
pēyāṁ vā raktaśālīnāṁ pārśvabastiśirōruji||181||
śvadaṁṣṭrākaṇṭakāribhyāṁ siddhāṁ jvaraharāṁ pibēt|
jvarātisārī pēyāṁ vā pibēt sāmlāṁ śr̥tāṁ naraḥ||182||
pr̥śniparṇībalābilvanāgarōtpaladhānyakaiḥ|
śr̥tāṁ vidārīgandhādyairdīpanīṁ svēdanīṁ naraḥ||183||
kāsī śvāsī ca hikkī ca yavāgūṁ jvaritaḥ pibēt|
vibaddhavarcāḥ sayavāṁ pippalyāmalakaiḥ śr̥tām||184||
sarpiṣmatīṁ pibēt pēyāṁ jvarī dōṣānulōmanīm|
kōṣṭhē vibaddhē saruji pibēt pēyāṁ śr̥tāṁ jvarī||185||
mr̥dvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ|
pibēt sabilvāṁ pēyāṁ vā jvarē saparikartikē||186||
balāvr̥kṣāmlakōlāmlakalaśīdhāvanīśr̥tām|
asvēdanidrastr̥ṣṇārtaḥ pibēt pēyāṁ saśarkarām||187||
nāgarāmalakaiḥ siddhāṁ ghr̥tabhr̥ṣṭāṁ jvarāpahām|188|
View original
लाजपेयां सुखजरां पिप्पलीनागरैः शृताम्||१७९||
पिबेज्ज्वरी ज्वरहरां क्षुद्वानल्पाग्निरादितः|
अम्लाभिलाषी तामेव दाडिमाम्लां सनागराम्||१८०||
सृष्टविट् पैत्तिको वाऽथ शीतां मधुयुतां पिबेत्|
पेयां वा रक्तशालीनां पार्श्वबस्तिशिरोरुजि||१८१||
श्वदंष्ट्राकण्टकारिभ्यां सिद्धां ज्वरहरां पिबेत्|
ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत् साम्लां शृतां नरः||१८२||
पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः|
शृतां विदारीगन्धाद्यैर्दीपनीं स्वेदनीं नरः||१८३||
कासी श्वासी च हिक्की च यवागूं ज्वरितः पिबेत्|
विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम्||१८४||
सर्पिष्मतीं पिबेत् पेयां ज्वरी दोषानुलोमनीम्|
कोष्ठे विबद्धे सरुजि पिबेत् पेयां शृतां ज्वरी||१८५||
मृद्वीकापिप्पलीमूलचव्यामलकनागरैः|
पिबेत् सबिल्वां पेयां वा ज्वरे सपरिकर्तिके||१८६||
बलावृक्षाम्लकोलाम्लकलशीधावनीशृताम्|
अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः पिबेत् पेयां सशर्कराम्||१८७||
नागरामलकैः सिद्धां घृतभृष्टां ज्वरापहाम्|१८८|
lājapēyāmityādikā daśa yavāgvaḥ| tatra prathamā ślēṣmaṇīti haricandraḥ; kiṁvā lājapēyāṁ sukhajarāmityēkā, tathā pippalīnāgaraiḥ śr̥tāmiti dvitīyā, ēvaṁ śēṣābhiḥ samamēkādaśa pēyāḥ| sanāgarāṁ sr̥ṣṭaviṭ pibēditi yōjanā, sanāgarāmēva śītāṁ madhuyutāṁ pibēt paittika ityaparā| śuṇṭhyāstu madhurapākitvēna pācanatvēna ca pittē prayōgaḥ| iha vidārīgandhādyaṁ hrasvapañcamūlam| sayavāmiti padēna ṣaṣṭitaṇḍulakāryāṁ pibēditi| sabilvāmityādinā dhāvanīśr̥tāmityantēna caikā yavāgūḥ| parikartikā kartikākārā vēdanā| kalaśī siṁhapucchī| dhāvanī kaṇṭakārī| atra ca yavāgūnāṁ sādhanadravyajalataṇḍulaparimāṇē vr̥ddhavaidyavyavahārāḥ pūjitāḥ pramāṇīkartavyāḥ| atrāgnivēśasaṁhitāyāmadhīyatē- “kvāthyadravyāñjaliṁ kṣuṇṇaṁ śrapayitvā jalāḍhakē| pādaśēṣēṇa tēnātha yavāgūrupakalpayēt|| karṣārdhaṁ vā kaṇāśuṇṭhyōḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayēd yuktyā vāriprasthēna cāparām ” iti| aparāmiti kvāthasādhyayavāgvā uktāyā bhinnāṁ kalkasādhyāmityarthaḥ| ēvaṁ ca kalkapalēna yā tatra yavāgūsādhanaparibhāṣā, sā ihāpi dravyapalakalkēna yavāgūsādhanamupadiśatā'numataiva, tathāhi jīvantyādiyavāgvāmaṣṭabhirdravyaiḥ kōlapramāṇaiḥ sādhanamuktam| yattu tatra vr̥kṣāmlayuktētyādyuktaṁ, tadamlatāmātrārthaṁ vr̥kṣāmladānaṁ, na tadaṣṭamāṣakapramāṇaṁ; kiṁvā, tadapyaṣṭamāṣakamānapramāṇamastu, tathā'pyadūrāntarārthatayā kalkapalasādhanōpadēśikā paribhāṣā'numataiva bhavatyaṣṭamāṣakādhikapalakalkasādhanōpadēśēna; uktaṁ hi- “jīvantyajājīśaṭhipuṣkarāhvaiḥ sakāravīdīpyakabilvamadhyaiḥ| sayāvaśūkairbadarapramāṇairvr̥kṣāmlayuktā ghr̥tatailabhr̥ṣṭā|| arśōtisārānilagulmaśōphahr̥drōgamandāgnihitā yavāgūḥ|| yā pañcakōlairvidhinaiva tēna siddhā bhavēt sā'pi samā tayaiva” (ci.a.12) iti; tasmādētadyavāgūktamānaliṅgadarśanāt kalkapalasādhyayavāgvabhidhāyikā paribhāṣā'numataiva, tadanyā tatsahacaritā karṣārdhakaṇāśuṇṭhīmānadarśikā'numataiva| kvāthasādhyayavāgvādidravyamānē tu vr̥ddhavyavahārapūjitēyaṁ paribhāṣā- “yadapsu śr̥taśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyatē| karṣamātraṁ tatō dravyaṁ sādhayēt prāsthikē'mbhasi|| ardhaśr̥taṁ prayōktavyaṁ pānē pēyādisaṁvidhau” iti| ādiśabdēnātra yūṣarasādigrahaṇam| “kvāthyadravyāñjaliṁ kṣuṇṇaṁ” ityādiparibhāṣāyāstathā'nuktaparibhāṣāyāśca kartavyavyavasthā, tathā sakalayavāgūsādhanataṇḍulajalādimānavyavasthāvicāraścāpāmārgataṇḍulīya (sū.a.4) ēva nirlōcitō'nusaraṇīyaḥ||179-187||-
Adhikarana 72 (188) · Śloka 189
mudgānmasūrāṁścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān||188||
yūṣārthē yūṣasātmyānāṁ jvaritānāṁ pradāpayēt|189|
View original
मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्टकान्||१८८||
यूषार्थे यूषसात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत्|१८९|
mudgānityādirjvarahitayūṣadravyasaṅgrahaḥ| yūṣakaraṇaṁ ca yavāgūsādhanavat| mudgaḥ svanāmaprasiddhaḥ||188||-
Adhikarana 73 (189) · Śloka 190
paṭōlapatraṁ saphalaṁ kulakaṁ pāpacēlikam||189||
karkōṭakaṁ kaṭhillaṁ ca vidyācchākaṁ jvarē hitam|190|
View original
पटोलपत्रं सफलं कुलकं पापचेलिकम्||१८९||
कर्कोटकं कठिल्लं च विद्याच्छाकं ज्वरे हितम्|१९०|
kulakaṁ kāravēllakam| pāpacēlikaṁ pāṭhāśākam| kaṭhillakaṁ raktapunarnavā||189||-
Adhikarana 74 (190-193) · Śloka 194
lāvān kapiñjalānēṇāṁścakōrānupacakrakān||190||
kuraṅgān kālapucchāṁśca hariṇān pr̥ṣatāñchaśān|
pradadyānmāṁsasātmyāya jvaritāya jvarāpahān||191||
īṣadamlānanamlān vā rasān kālē vicakṣaṇaḥ|
kukkuṭāṁśca mayūrāṁśca tittirikrauñcavartakān||192||
gurūṣṇatvānna śaṁsanti jvarē kēciccikitsakāḥ|
laṅghanēnānilabalaṁ jvarē yadyadhikaṁ bhavēt||193||
bhiṣaṅmātrāvikalpajñō dadyāttānapi kālavit|194|
View original
लावान् कपिञ्जलानेणांश्चकोरानुपचक्रकान्||१९०||
कुरङ्गान् कालपुच्छांश्च हरिणान् पृषताञ्छशान्|
प्रदद्यान्मांससात्म्याय ज्वरिताय ज्वरापहान्||१९१||
ईषदम्लाननम्लान् वा रसान् काले विचक्षणः|
कुक्कुटांश्च मयूरांश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकान्||१९२||
गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः|
लङ्घनेनानिलबलं ज्वरे यद्यधिकं भवेत्||१९३||
भिषङ्मात्राविकल्पज्ञो दद्यात्तानपि कालवित्|१९४|
kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| ēṇaḥ kr̥ṣṇasāraḥ| upacakrakaḥ cakōraḥ| kālapucchaḥ hariṇaviśēṣaḥ| hariṇaḥ tāmravarṇaḥ| pr̥ṣataḥ binducitritō hariṇaḥ| rasakaraṇē sūdaśāstraṁ- “palāni dvādaśa prasthē ghanē'tha tanukē tu ṣaṭ| māṁsasya vaṇṭanaṁ kuryāt palamacchatarē rasē” iti| yatra tu rasasya dravyāntarēṇa sādhanaṁ, tatra yavāgūvat sādhanaṁ vyākhyēyam| mātrāvikalpajña ityanēna tāvatyā mātrayā, tēna ca saṁskārakr̥tēna vikalpēnānuṣṇalaghunā lāvādayō dēyāḥ, yēna gauravādagnivadhamuṣṇatvādvā jvarāvr̥ttiṁ na janayantīti darśayati||190-193||-
Adhikarana 75 (194) · Śloka 195
gharmāmbu cānupānārthaṁ tr̥ṣitāya pradāpayēt||194||
madyaṁ vā madyasātmyāya yathādōṣaṁ yathābalam|195|
View original
घर्माम्बु चानुपानार्थं तृषिताय प्रदापयेत्||१९४||
मद्यं वा मद्यसात्म्याय यथादोषं यथाबलम्|१९५|
gharmāmbu uṣṇāmbu| gharmāmbvādiślēkaṁ caikē'nārṣaṁ vadanti; tanna, anupānavyavasthāyāmuṣṇapānīyamadyayōrhitatvaṁ pūrvamanuktamēvēti tadupādānaṁ; tathāca tantrāntarē- “jvarē pibēdanuṣṇāmbu madyasātmyastu yō bhavēt| tasmai dōṣabalaṁ dr̥ṣṭvā yuktyā madyaṁ vidhīyatē” iti||194||-
Adhikarana 76 (195-196) · Śloka 196
gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṁśca navajvarē||195||
āhārān dōṣapaktyarthaṁ prāyaśaḥ parivarjayēt|
annapānakramaḥ siddhō jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||196||
View original
गुरूष्णस्निग्धमधुरान् कषायांश्च नवज्वरे||१९५||
आहारान् दोषपक्त्यर्थं प्रायशः परिवर्जयेत्|
अन्नपानक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१९६||
gurūṣṇētyādinā gurūṣṇādiniṣēdhaḥ; pūrvaṁ tu kaṣāyaniṣēdhō yadyapi sāmānyēna kr̥taḥ, tathā'pīhānnapratiṣēdhaprastāvādatyahitapratiṣēdhācca punaḥ kriyatē||195-196||
Adhikarana 77 (197-199) · Śloka 200
ata ūrdhvaṁ pravakṣyantē kaṣāyā jvaranāśanāḥ|
pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā mustaparpaṭakaṁ pibēt||197||
sanāgaraṁ parpaṭakaṁ pibēdvā sadurālabham|
kirātatiktakaṁ mustaṁ guḍūcīṁ viśvabhēṣajam||198||
pāṭhāmuśīraṁ sōdīcyaṁ pibēdvā jvaraśāntayē|
jvaraghnā dīpanāścaitē kaṣāyā dōṣapācanāḥ||199||
tr̥ṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ|200|
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते कषाया ज्वरनाशनाः|
पाक्यं शीतकषायं वा मुस्तपर्पटकं पिबेत्||१९७||
सनागरं पर्पटकं पिबेद्वा सदुरालभम्|
किराततिक्तकं मुस्तं गुडूचीं विश्वभेषजम्||१९८||
पाठामुशीरं सोदीच्यं पिबेद्वा ज्वरशान्तये|
ज्वरघ्ना दीपनाश्चैते कषाया दोषपाचनाः||१९९||
तृष्णारुचिप्रशमना मुखवैरस्यनाशनाः|२००|
pākyamiti śr̥tam| śītakaṣāyastu dravyaṁ saṅkṣuṇṇamuṣṇōdakē prakṣipya niśāsthitam| atra śītakaṣāyaparibhāṣā- “dravyādāpōthitāttōyē prataptē niśi saṁsthitāt| yaḥ kaṣāyō'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhr̥taḥ” (sū.a.4) iti| atrāpi yadyapi dravyasya pānīyasya ca mānaṁ nōktaṁ, tathā'pi kvāthyadravyasamaṁ dravyaṁ grāhyaṁ, pānīyaṁ tu yāvanmānaḥ pēyaḥ kvāthō bhavati tāvanmanaṁ grāhyaṁ, nahyatra pānīyahrāsō'sti; kiṁvā paribhāṣayaiva jalaṁ dēyaṁ- “ṣaḍbhiḥ palaiścaturbhirvā salilācchītaphāṇṭayōḥ| āplutaṁ bhēṣajapalaṁ rasākhyāyāṁ paladvayam” iti| śītakaṣāyaḥ svalpavīryatayā tathā śaityaguṇayōgāccātpabaladōṣē dāhābhibhūtēca dēyaḥ| parpaṭakaṁ sadurālabhaṁ vēti tr̥tīyō yōgō mandāgnipittakaphē| kirātatiktādiścaturthō vātakaphē| pāṭhādiśca pittē| kirātatiktādinā ca bhēlakē sati pāṭhāsaptakaṁ jatūkarṇapratyayāt kaphapittē bhavati| uktaṁ hi tatra- “bhūnimbaghanaguḍūcīśuṇṭhyudīcyōśīrahvayapāṭhāḥ” iti| atra kvāthakaraṇē dravyādimānasyānuktatvānnyāyatō mānavyavasthā| tatrēha yadyapi kvāthasaṁvidhānaṁ viśēṣēṇa nōktaṁ, tathā'pi vyādhitarūpīyē yat kvāthakaraṇasaṁvidhānamuktaṁ- “chēdyāni khaṇḍaśaśchēdayitvā mēdyāni cāṇuśō bhēdayitvā, prakṣālya, pānīyēnābhyāsiñcēt” ityādinā “gatarasēṣvauṣadhēṣu sthālīmavatārya paripūtaṁ kaṣāyaṁ” (vi.a.7) ityantēna, tadēva sarvakaṣāyakaraṇasaṁvidhānaṁ jñēyam| tatra hi yadyapi kvāthyadravyamānaṁ tathā dravamānaṁ sthāpyakaṣāyamānaṁ ca nōktaṁ, tathā'pi yāvaddravyaṁ yāvatā jalēna pakvaṁ sat gatarasaṁ bhavati, tāvati jalē tāvaddravyaṁ dēyamiti labhyatē; tathā yāvatā kvāthaśēṣēṇa gatarasānyauṣadhāni bhavanti tāvān kvāthaḥ sthāpyata iti ca labhyatē; ētaccauṣadhānāṁ gatarasatvaṁ dravabhāgatrayakṣaya ēva bhavatīti dr̥śyatē, tēna caturbhāgāvaśiṣṭatā sarvakvāthē viśēṣavacanaṁ vinā kartavyā| kvāthārthajaladānaṁ tu dravyāpēkṣayā bhavati| tatra mr̥duni dravyē caturguṇēna jalēna, kaṭhinē'ṣṭaguṇēna, kaṭhinatarē tu ṣōḍaśaguṇēna pākē sati caturbhāgāvaśēṣē gatarasatvaṁ bhavati; ētadapi dr̥śyatē- snēhādisādhanakabhūrikvāthakaraṇē iyaṁ prayujyatē; yatra tvalpaṁ kvāthyadravyaṁ tatra yathā yathā'lpatvaṁ bhavati tathā tathā mr̥dunyalpē'pi dravyē bhūrijalaṁ dīyatē, stōkēna jalēna kvāthyadravyasya gatarasatvābhāvāt| tēna, karṣādārabhya palaparyantakvāthē mr̥dunyapi ṣōḍaśaguṇaṁ jalaṁ dīyatē, palādūrdhvaṁ tu kuḍavaparyantamaṣṭaguṇaṁ jalaṁ dīyatē| tadēvamanirdiṣṭadravyajalaśēṣamānamapyācāryēṇa gatarasatvābhidhānāt sarvakaṣāyadravyādiparimāṇamuktam| yadi hi dravyādīnāṁ niyataṁ pramāṇaṁ brūyāt, tadā dravyāpēkṣayā tathā snēhādisādhanāpēkṣayā dēyakvāthyāpēkṣayā ca yadbhinnaṁ parimāṇaṁ tanna gr̥hītaṁ syāt| tadarthābhidhāyikāśca svatantrāntaraparibhāṣā likhyantē| pātavyakaṣāyē kr̥ṣṇātrēyaḥ- “kvāthyadravyapalē kuryāt prasthārdhaṁ pādaśēṣitam” iti; anyatrāpyuktaṁ- “kvāthyadravyapalē vāri dviraṣṭaguṇamiṣyatē” iti; tathā “karṣādau tu palaṁ yāvaddadyāt ṣōḍaśikaṁ jalam| tatastu kuḍavaṁ yāvattōyamaṣṭaguṇaṁ bhavēt” iti; suśrutē ca snēhādikvāthaparibhāṣā- “caturguṇēnāṣṭaguṇēna ṣōḍaśaguṇēna vā'mbhasā'bhyāṣicya caturbhāgāvaśiṣṭaṁ kvāthayitvā'vatārayēt ” (su.ci.a.31); ityādipāṭhabhēdāccaturguṇāṣṭaguṇaṣōḍaśaguṇajaladāpikāḥ śrūyantē, tāḥ kaṭhinādidravyabhēdādbōddhavyāḥ| yaduktaṁ- “mr̥dau caturguṇaṁ dēyaṁ, kaṭhinē'ṣṭaguṇaṁ tathā| kaṭhināt kaṭhinatarē dēyaṁ ṣōḍaśikaṁ jalam” iti| ēvaṁ tantrāntaraparibhāṣāyāṁ ca vyavasthā vaktavyā| agnivēśē hi śrūyatē- “dravyamāpōthitaṁ kvāthyaṁ dattvā ṣōḍaśika jalam| pādaśēṣaṁ ca kartavyamēṣa kvāthavidhiḥ smr̥taḥ|| caturguṇēnāmbhasā vā dvitīyaḥ samudāhr̥taḥ” iti; atra madhyavidhayā'ṣṭaguṇatvamapi pānīyasya labhyatē; tēnāpyuktaṁ- “dravyāṇāṁ madhyapākārthaṁ yatra mātrā na darśitā| pādāṁśādauṣadhāttatra jalaṁ dadyāccaturguṇam|| caturbhāgāvaśiṣṭaṁ ca kaṣāyaṁ kārayēdbhiṣak” iti| ēvamanyā api tantrāntaraparibhāṣā avirōdhēna nēyāḥ| atraikē vadanti- yadētadvyādhitarūpīyē kaṣāyakaraṇamuddiṣṭaṁ tannirūhādhikārē, tadviśiṣṭārthaviṣaya ēva, tathāvidhakaṣāyakaraṇaṁ nānyatra; yathā balātailē- “balāśataṁ guḍūcyāśca pādaṁ rāsnāṣṭabhāgikam| jalāḍhakaśatē paktvā” (ci.a.28) ityādyuktaṁ mānaṁ na kvāthāntarē yāti, kintu tatraiva niyamitamiti| maivaṁ, viṣayaviśēṣōddēśavihitō'pi vidhirviṣayāntarē'pi vr̥ddhavaidyavyavahārānumatyā tathā tantrāntaraparibhāṣāsaṁvādēna ca viṣamatantraṁ vā dr̥ṣṭvā samānatvēnaiva vyavasthāpyatē; yathā ikṣvākukalpē uktaṁ- “yāvat syāttantumattōyē patitaṁ tu na śīryatē” (ka.a.3) ityādi lēhapākalakṣaṇaṁ viṣayaviśēṣōktaṁ viṣayāntarē'pi sādhāraṇaṁ bhavati| atra pēyakvāthamātrā'pi tu iyattayā nōktā, tasyāḥ puruṣādyapēkṣayā nānātvāt; sāmānyēna ca yaduktaṁ- “dōṣapramāṇānurūpō hi bhaiṣajyapramāṇavikalpō balapramāṇaviśēṣāpēkṣō bhavati” (vi.a.8) iti; ētēna, yāvanmātramauṣadhaṁ balāgnyādyapēkṣayōpapadyatē yasya puruṣasya, tāvanmātramauṣadhaṁ tasya dēyamityuktaṁ bhavati| uktaṁ cānyatra- “mātrāyā nāstyavasthānaṁ dōṣamagniṁ balaṁ vayaḥ| vyādhiṁ dravyaṁ ca kōṣṭhaṁ ca vīkṣya mātrāṁ prayōjayēt” iti| tatrādūrāntarā madhyapuruṣābhiprāyēṇa yā mātrā bhavati, sā sūcitaiva tantrakartrā “palaṁ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṁ pibēt” (ci.a.19) ityādinā, tathā paṭōladyē'pi “palaṁ tathaiṣāṁ saha cūrṇitānāṁ jalē śr̥taṁ dōṣaharaṁ pibēnnā” ityādinā| suśrutē'yuktaṁ- “vyādhyādiṣu tu madhyēṣu kvāthasyāñjaliriṣyatē” (su.sū.a.39) iti, palē ca kvāthyē ṣōḍaśapalasya pādaśēṣatāyāṁ catuḥpalarūpō'ñjalirēva bhavati| dārukō'pyāha- “jaghanyā dvipalā prōktā mātrā, madhyā catuṣpalā| uttamā ṣaṭpalā prōktā kvāthasnēhauṣadhēṣu tu” iti| anyatra cōktam- “uttamasya palaṁ mātrā, tribhiścākṣaiśca madhyamā| jaghanyasya palārdhaṁ tu snēhakvāthyauṣadhēṣu ca” iti| ētāścādūrāntarārthā balāgnyādimānēna vyavahriyamāṇā ēva paribhāṣāḥ| anyaccintyatē- yadētaccaturguṇatvādinā jalamuktaṁ, tat kiṁ kr̥tadvaiguṇyaṁ sarvatra grahītavyam, uktaṁ hi- “śuṣkadravyēṣvidaṁ mānaṁ dviguṇaṁ taddravārdrayōḥ” iti; maivaṁ, suniṣaṇṇakādērghr̥tadravyasya dvātriṁśatpalaparimāṇē dravaprasthē siddhē'pi yadayaṁ- “triṁśatpalāni prasthō'tra vijñēyō dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti karōti, tēna tantrāntaraparibhāṣānumataṁ kuḍavādāvēva mānē dvaiguṇyaṁ bhavati, kuḍavapūrvamānē tu dravārdrāṇāṁ dvaiguṇyaṁ nāstīti darśayati| yēna, pūrvaparibhāṣayaiva dvaiguṇyē labdhē yat punardvātriṁśatpalaprasthakīrtanaṁ, tat pūrvaparibhāṣāvyabhicārē sati kvacidvaiguṇyaṁ darśayati| tēna, raktikādau tatparibhāṣārthavyabhicārastantrāntarapramāṇādunnīyatē| tathācātrēyaḥ- “dvaiguṇyaṁ kuḍavādau tu śuṣkamānāddravasya hi| ārdrasyātyalpavīryatvājjñēyamanyatra tat samam” iti; tathā jatūkarṇē'pyuktam- “ārdrāṇāṁ ca dravāṇāṁ ca dviguṇāḥ kuḍavādayaḥ” iti; anyatrāpyuktaṁ- “raktikādiṣu mānēṣu yāvanna kuḍavō bhavēt| śuṣkē dravārdrayōścaiva tulyaṁ mānaṁ prakīrtitam” iti| ēvaṁ ca kuḍavādimānayōgyasyāpi yatra dravyasya palōllēkhēna mānaṁ gr̥hyatē, tatrāpi na dvaiguṇyam| tēna “rāsnāsahasraniryūhē tailadrōṇaṁ vipācayēt” (ci.a.28) ityādiṣu palōllēkhēna jalaṁ gr̥hyamāṇaṁ na dviguṇaṁ bhavati| kvacit palōllēkhamānavidhānē'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādivivakṣāṁ kr̥tvā palōllēkhāgatē'pi dravē dvaiguṇyaṁ bhavati| yathā kṣatakṣīṇacikitsitē “madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthē” (ci.a.11) ityādinā yaḥ prayōga uktaḥ, sa jatūkarṇē “drākṣāyāḥ prasthaḥ, madhukasyārdhakvāthaḥ” ityādinā granthēna paṭhitaḥ; tēna, jatūkarṇē madhukasyārdhaprasthōllēkhapāṭhāt kr̥tadvaiguṇyamēva dravaṁ bhavati, tatpratyayāccēhāpi madhukāṣṭapalōllēkhavihitakvāthyē kuḍavadvayavivakṣayā kr̥tadvaiguṇyamēva jalaṁ dēyam| ēvamanyatrāpyanusaraṇīyam| anyē tu, “kuḍavādāvityatra atadguṇasaṁvijñānabahuvrīhiṇā kuḍavē na dvaiguṇyamasti” iti bruvatē; tataśca suśrutē “snēhakuḍavē sādhyē bhēṣajapalaṁ piṣṭaṁ kalkaṁ” (su.ci.a.31) ityuktaṁ, tat kuḍavē snēhacatuḥpalē bhēṣajapalaṁ bhavatīti kr̥tvā snēhaprasthē'ṣṭapalakalkadānavyavahāra upapannaḥ; yadi tu kuḍavēnāṣṭau palāni snēhasya gr̥hyantē, tadā prasthē catuḥpalakalkadānamavyavahārasiddhaṁ syāt; ētannātisādhu; yatastaiva snihakuḍavē sādhyē kvāthyadravyaprasthō vidhēya ityuktaṁ, tatra yadi kuḍavēna snēhapalacatuṣṭayaṁ gr̥hyatē tadā catuḥpalē snēhē ṣōḍaśapalakvāthyagrahaṇaṁ syāt, na ca tathā vyavaharati, kvāthyaṣōḍaśapalaṁ hi aṣṭapalē snēha ēva gr̥hyatē, tasmādasādhakamētat kuḍavādvaiguṇyasyēti| dvaiguṇyaṁ kuḍavē yuktaṁ, yathā'gastyaharītakyāṁ madhunaḥ kuḍavaṁ yadihōktaṁ, tattantrāntarē “madhunaśca palāṣṭakam” iti paṭhyatē; tathā tantrāntarē- “trāyamāṇā catuḥpalaṁ daśakē'mbhasi śēṣitē| kuḍavē kuḍavān sarpiḥkṣīradhātrīrasān pacēt” iti śrūyatē; tatra yadi catuḥpalaḥ kuḍavaḥ syāt, tadā'trōktatrāyamāṇāghr̥tēna saha virōdhaḥ syāt; uktaṁ hi- “jalē daśaguṇē sādhyaṁ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi, yāvat “rasasyāmalakānāṁ ca kṣīrasya ca ghr̥tasya ca| palāni pr̥thagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayēt” (ci.a.5) iti, tathā'nyatrāpyuktam- “ārdradravyadravadravyapalairaṣṭabhirēva ca| śuṣkadravyacatuṣkēṇa kuḍavaḥ samudāhr̥taḥ” iti; tasmāt kuḍavē dvaiguṇyaṁ sādhu| ārdradvaiguṇyē tu, yēṣāṁ dravyāṇāṁ śuṣkāṇāmupayōga uktastēṣāmārdraprayōgē dvaiguṇyaṁ bhavati; yē tu nityamārdrā ēvōpayujyantē, na tēṣāṁ dvaiguṇyam| yaduktaṁ- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahācarāḥ | nityamārdrāḥ prayōktavyā na tēṣāṁ dviguṇaṁ bhavēt” iti| ētat sarvaṁ pēyakvāthaprasaṅgēnōktaṁ snēhapākē'pi cintanīyam| snēhapākē tu snēhāt pādikaḥ kalkō dēyaḥ, tathāhi vakṣyati- “jalasnēhauṣadhānāṁ tu pramāṇaṁ yatra nēritam| tatra syādauṣadhāt snēhaḥ snēhāttōyaṁ caturguṇam” (ka.a.12) iti| caturguṇa ēva snēhō dravatvē'pi na dvaiguṇyāt kalkādaṣṭaguṇō bhavati| anyatrāpyuktaṁ- “kvāthyāccaturguṇaṁ vāri pādasthaṁ syāccaturguṇam| snēhāt snēhasamaṁ kṣīraṁ kalkastu snēhapādikaḥ” iti| yattu, aṣṭapala ēva snēhē kalkasya palamānatvaṁ, tadāgamasiddhamapi na vyavahriyatē; uktaṁ hi kr̥ṣṇātrēyē- “snēhapākavidhau yatra pramāṇaṁ nōditaṁ kvacit| snēhasya kuḍavaṁ tatra pacēt kalkapalēna tu” iti| tathā suśrutē'pi snēhakuḍavē kalkapalamuktam| tadētadakalkasādhyatvaṁ snēhasya svarasēnātiguruṇā sādhyē snēhē puṣpakalkasādhyē vā vyavasthāpanīyam| dravyasya hi sasāratvaniḥ- sāratvābhyāṁ kalkasyālpatvabhūyastvē dr̥ṣṭē| yaduktaṁ śaunakavacanamanuvadatā vāgbhaṭēna- “snēhē sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yōjayēdaṁśaṁ caturthaṁ ṣaṣṭhamaṣṭamam” iti; tathā “śaṇasya kōvidārasya karbudārasya śālmalēḥ| kalkāḍhyatvāt puṣpakalkaṁ praśaṁsanti catuḥpalam” iti| atra snēhaprasthāpēkṣayā catuḥpalaḥ kalkaḥ snēhādaṣṭamabhāga ēva bhavatītyādiviśēṣavacanēna “kalkaśca snēhāpādikaḥ” iti sāmānyavacanasya bādhā kvacidviṣayaviśēṣē bhavatīha na virōdhamāvahati| bhavatu, alamatiprapañcēna, sarvathā vyavahārānugatamēva śāstraṁ pramāṇīkartavyam||197-199||-
Adhikarana 78 (200-203) · Śloka 203
kaliṅgakāḥ paṭōlasya patraṁ kaṭukarōhiṇī||200||
paṭōlaḥ sārivā mustaṁ pāṭhā kaṭukarōhiṇī|
nimbaḥ paṭōlastriphalā mr̥dvīkā mustavatsakau||101||
kirātatiktamamr̥tā candanaṁ viśvabhēṣajam|
guḍūcyāmalakaṁ mustamardhaślōkasamāpanāḥ||202||
kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān|
santataṁ satatānyēdyustr̥tīyakacaturthakān||203||
View original
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी||२००||
पटोलः सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी|
निम्बः पटोलस्त्रिफला मृद्वीका मुस्तवत्सकौ||१०१||
किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्|
गुडूच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः||२०२||
कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधाञ्ज्वरान्|
सन्ततं सततान्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकान्||२०३||
pañca pañcavidhaṁ jvaramiti yathāsaṅkhyaṁ santatādiṣu kaliṅgādayō jñēyāḥ| anyē tu pañcasu pañcaiva yaugikānāhuḥ ||200-203||
Adhikarana 79 (204-206) · Śloka 207
vatsakāragvadhau pāṭhāṁ ṣaḍgranthāṁ kaṭurōhiṇīm|
mūrvāṁ sātiviṣāṁ nimbaṁ paṭōlaṁ dhanvayāsakam||204||
vacāṁ mustamuśīraṁ ca madhukaṁ triphalāṁ balām|
pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā pibējjvaraharaṁ naraḥ||205||
madhūkamustamr̥dvīkākāśmaryāṇi parūṣakam|
trāyamāṇāmuśīraṁ ca triphalāṁ kaṭurōhiṇīm||206||
pītvā niśisthitaṁ janturjvarācchīghraṁ vimucyatē|207|
View original
वत्सकारग्वधौ पाठां षड्ग्रन्थां कटुरोहिणीम्|
मूर्वां सातिविषां निम्बं पटोलं धन्वयासकम्||२०४||
वचां मुस्तमुशीरं च मधुकं त्रिफलां बलाम्|
पाक्यं शीतकषायं वा पिबेज्ज्वरहरं नरः||२०५||
मधूकमुस्तमृद्वीकाकाश्मर्याणि परूषकम्|
त्रायमाणामुशीरं च त्रिफलां कटुरोहिणीम्||२०६||
पीत्वा निशिस्थितं जन्तुर्ज्वराच्छीघ्रं विमुच्यते|२०७|
vatsakāragvadhamityādinā balāmityantēna kēcidyōgatrayaṁ, kēcidēkamēva yōgaṁ vadanti| niśi sthitamiti śītakaṣāyam||204-206||-
Adhikarana 80 (207-209) · Śloka 209
jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam||207||
vibaddhadōṣō jvaritaḥ kaṣāyaṁ saguḍaṁ pibēt|
triphalāṁ trāyamāṇāṁ ca mr̥dvīkāṁ kaṭurōhiṇīm||208||
pittaślēṣmaharastvēṣa kaṣāyō hyānulōmikaḥ|
trivr̥tāśarkarāyuktaḥ pittaślēṣmajvarāpahaḥ||209||
View original
जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्||२०७||
विबद्धदोषो ज्वरितः कषायं सगुडं पिबेत्|
त्रिफलां त्रायमाणां च मृद्वीकां कटुरोहिणीम्||२०८||
पित्तश्लेष्महरस्त्वेष कषायो ह्यानुलोमिकः|
त्रिवृताशर्करायुक्तः पित्तश्लेष्मज्वरापहः||२०९||
jātītyādau jātīpallavāḥ| saguḍaṁ pibēdityatra guḍasya prakṣēpyatvēna kvāthyadravyāpēkṣayā pādikatvam| ēvamanyatrāpi prakṣēpē bōddhavyam||207-209||
Adhikarana 81 (210-214) · Śloka 214
br̥hatyau vatsakaṁ mustaṁ dēvadāru mahauṣadham|
kōlavallī ca yōgō'yaṁ sannipātajvarāpahaḥ||210||
śaṭī puṣkaramūlaṁ ca vyāghrī śr̥ṅgī durālabhā|
guḍūcī nāgaraṁ pāṭhā kirātaṁ kaṭurōhiṇī||211||
ēṣa śaṭyādikō vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ|
kāsahr̥dgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu śasyatē||212||
br̥hatyau pauṣkaraṁ bhārgī śaṭī śr̥ṅgī durālabhā|
vatsakasya ca bījāni paṭōlaṁ kaṭurōhiṇī||213||
br̥hatyādirgaṇaḥ prōktaḥ sannipātajvarāpahaḥ|
kāsādiṣu ca sarvēṣu dadyāt sōpadravēṣu ca||214||
View original
बृहत्यौ वत्सकं मुस्तं देवदारु महौषधम्|
कोलवल्ली च योगोऽयं सन्निपातज्वरापहः||२१०||
शटी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा|
गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी||२११||
एष शट्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः|
कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासतन्द्रासु शस्यते||२१२||
बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा|
वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी||२१३||
बृहत्यादिर्गणः प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः|
कासादिषु च सर्वेषु दद्यात् सोपद्रवेषु च||२१४||
atra kaṣāyaprakaraṇāgatatvāt sannipātacikitsāvasaramapyullaṅghya sannipātaharau śaṭyādibr̥hatyādiprayōgau paṭhati||210-214||
Adhikarana 82 (215) · Śloka 215
kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ|
nirdiṣṭā bhēṣajādhyāyē bhiṣaktānapi yōjayēt||215||
View original
कषायाश्च यवाग्वश्च पिपासाज्वरनाशनाः|
निर्दिष्टा भेषजाध्याये भिषक्तानपि योजयेत्||२१५||
bhēṣajādhyāyē bhēṣajacatuṣkē; catuṣkē'pi hi ‘adhīyantē asminnarthā’ iti kr̥tvā adhyāyaśabdō vartata ēva| yōgamātrēṇa tu tatra ṣaḍvirēcanaśatāśritīyē'dhyāyē (sū.a.4) jvaraghnatr̥ṣṇāghnau mahākaṣāyau prōktau; tayōśca pratyēkadravyakr̥tāḥ kaṣāyā bahavō bhavantīti kaṣāyā iti bahuvacanaṁ sādhu| yavāgvaśca apāmārgataṇḍulīyē (sū.a.2) prōktāḥ||215||
Adhikarana 83 (216-217) · Śloka 217
jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhōjanaiḥ|
rūkṣasya yē na śāmyanti sarpistēṣāṁ bhiṣagjitam||216||
rūkṣaṁ tējō jvarakaraṁ tējasā rūkṣitasya ca|
yaḥ syādanubalō dhātuḥ snēhavadhyaḥ sa cānilaḥ||217||
View original
ज्वराः कषायैर्वमनैर्लङ्घनैर्लघुभोजनैः|
रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषग्जितम्||२१६||
रूक्षं तेजो ज्वरकरं तेजसा रूक्षितस्य च|
यः स्यादनुबलो धातुः स्नेहवध्यः स चानिलः||२१७||
idānīṁ sarpiḥprayōgānabhidhātuṁ sarpiṣō viṣayamāha - jvarā ityādi| vamanairityanēnēhāvasthāvidhēyavamanaprayōgān sarpiḥṣaḍahabhāvinō darśayati| laṅghanavacanēna ca laṅghanasamānakālāḥ svēdādayō gr̥hyantē| rūkṣasyēti vacanēna kaṣāyādiprayōgē satyapi sāmatānubandhāt kaphōttaratayā vā yatra rūkṣatvaṁ na bhavati tatra sarpirna dātavyamiti darśayati| atra kaṣāyairityādyasamāsanirdēśēna vyastaiḥ samastairapi kaṣāyādiprayōgai rūkṣasya sarpiḥpānaṁ kartavyamiti darśayati| nanvaviśēṣēṇa sarvajvarēṣu kaṣāyānantaraṁ sarpirucyatē, tatkathamupapannaṁ bhavatītyāha- rūkṣaṁ tēja ityādi| tatra tējaḥśabdō yadyapi pittānalasnēhaśaktidyutiṣu grīṣmē ca vartatē, tathā'pīha tējaḥśabdēnōṣmā'bhidhīyatē; tēna rūkṣasvarūpa ūṣmā sarvatra jvarakara ityuktaṁ bhavati| sa cōṣmā āmāśayavikṣiptasyāgnēstathā dēhabhavō jvaraprabhāvakr̥taśca jvararūpō jñēyaḥ| yaduktaṁ- “svēna tēnōṣmaṇā caiva kr̥tvā dēhōṣmaṇau balam| santāpamadhikaṁ dēhē janayanti” ityādi| ayaṁ ca ūṣmā sūkṣmavicārē yadyapi pittasya bhavati, yaduktaṁ- “ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā” (vā.ci.a.1) iti, pittaṁ ca yadyapi “sasnēhamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ ca” (sū.a.10) ityādinā granthēna snigdhamuktaṁ, tathā'pyavasthāvaśāt pittaṁ nirāmaṁ sanniḥsnēhaṁ bhavati, snēhaśca pittaguṇō dravayōganimittakō na sāṁsiddhikaḥ; tēna snēhāpagamaḥ pittasyōhyata ēvāvasthāyāṁ; tēna niḥsnēhasya pittasyōṣmā rūkṣa ēva bhavati| iyaṁ ca vyādhyavasthā vyādhiprabhāvādēva jīrṇāvasthāyāṁ bhavati, yathā- madātyayasyāntē vātapittatvaṁ; yaduktaṁ “pittamārutaparyantaḥ prāyēṇa hi madātyayaḥ” (ci.a.24) iti| kṣārapāṇinā'pyuktaṁ- “jvarōṣmaṇā rūkṣitēṣu dhātuṣu balavān mārutō jvarānubandhaṁ viṣamajvarāṇāmanyatamaṁ vā kuryāt” ityādi| tatra rūkṣēṇa tējasā jvarakālasambandhādrūkṣitasya jvariṇō yō'nubandhō dhāturanilaḥ syāt sa ca snēhavadhya iti sarpiḥkr̥tasnēhaguṇavadhya ityarthaḥ; cakārādrūkṣaṁ tējō yajjvarakaraṁ tadapi sarpiḥkr̥tasnēhavadhyamiti samuccinōti| dhāturiti viśēṣaṇēna vāyōrdhāraṇātmakatā ucyatē; tataśca dhāraṇātmakasya vāyōḥ prakōpō mahātyaya iti sūcayati| anu paścādbalaṁ bhavati yasya sō'nubalaḥ| tēna sarvajvarēṣu kaṣāyādinā dvādaśāhēna ca kālēna kaphaṁśavikṣayē sati jvarōṣmā vr̥ddhō bhavati, tadvirūkṣaṇācca vāyurapi vr̥ddhō bhavati| atra jvarōṣmaṇi pittadharmē sarpistāvacchaityādvihitaṁ bhavatīti prasiddhatvānōktaṁ; snēhāṁśēnaiva tu sarpiryathā pittōṣmāṇaṁ jvarakaraṁ rūkṣasvarūpaṁ tathā vātaṁ ca snēhācchamayati, tat ‘rūkṣaṁ tēja’ ityādinā ślōkēnōktaṁ bhavati| anyē tu tējaḥśabdēnēha pittamēva grāhayanti| pittaṁ hi dvividhaṁ- sadravaṁ nirdravaṁ ca| yat sadravaṁ tat sasnēhaṁ, yattu laṅghanādinā kṣapitārdrabhāgaṁ nirdravaṁ tadrūkṣaṁ bhavati, tadiha ‘rūkṣaṁ tēja’ ityanēna gr̥hyatē| anyē tu ‘yaḥ syādanubalō dhātuḥ’ ityanēnānubandharūpaṁ kaphaṁ grāhayanti, tatō'nubandhaḥ kaphō rūkṣaṁ pittaṁ vātaśca snēhāsādhyō bhavatītyarthaḥ; snēhaśabdēna ca prakaraṇāt sarpirucyatē, sarpiśca kaphajit saṁskārādbhavati; yaduktaṁ- “ghr̥taṁ tulyaguṇaṁ dōṣaṁ saṁskārāttu jayēt kapham” iti (ni.a.1); kiñca “ata ūrdhvaṁ kaphē mandē” ityādinā triṣvapi dōṣēṣu sarpiḥprayōgō'numataḥ; tadihāpi traya ēva dōṣā yathōktavyākhyayā sarpirviṣayāḥ pratipāditā bhavantīti| asmakaṁ tu pūrva ēva vyākhyānē svarasaḥ| anyē tu ‘rūkṣē tējō jvarakaraṁ’ iti paṭhanti| tatra rūkṣē iti kaṣāyādibhī rūkṣīkr̥taśarīrē iti jñēyaṁ, śēṣaṁ ca pūrvavat| ayaṁ ca pāṭhaḥ pūrvaṭīkākr̥dbhirbhāsadatta-svāmidāsāṣāḍhavarma-brahmadēvaprabhr̥tibhirapi vyākhyātatvānna pratikṣēpaṇīyaḥ| kharanādēnāpi samānō'yaṁ pāṭhaḥ| uktaṁ hi tatra- “kaṣāyapānādvamanāllaṅghanāllaghubhōjanāt| rūkṣitānāṁ jvarō mōkṣē sarpiḥpānamudīkṣatē|| rūkṣatējō'dhikē dēhē” ityādinā||216-217||
Adhikarana 84 (218) · Śloka 218
kaṣāyāḥ sarva ēvaitē sarpiṣā saha yōjitāḥ|
prayōjyā jvaraśāntyarthamagnisandhukṣaṇāḥ śivāḥ||218||
View original
कषायाः सर्व एवैते सर्पिषा सह योजिताः|
प्रयोज्या ज्वरशान्त्यर्थमग्निसन्धुक्षणाः शिवाः||२१८||
samprati sarpīṁṣi prāha- kaṣāyā ityādi| ya ētē jvaraghnā kaṣāyā uktāstē sarpiṣā saha yōjitāḥ sarpiḥsādhanatvēna prayuktāḥ prayōjyāḥ; yathōktakaṣāyadravyaiḥ svaviṣaya ēva sarpīṁṣi sādhayitvā prayōjyānīti vākyārthaḥ| anyē tu kaṣāyāṇāṁ sarpiṣā miśrīkr̥tānāmanēna vacasā prayōgamicchanti||218||
Adhikarana 85 (219-221) · Śloka 221
pippalyaścandanaṁ mustamuśīraṁ kaṭurōhiṇī|
kaliṅgakāstāmalakī sārivā'tiviṣā sthirā||219||
drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā nidigdhikā|
siddhamitairghr̥taṁ sadyō jīrṇajvaramapōhati||220||
kṣayaṁ kāsaṁ śiraḥśūlaṁ pārśvaśūlaṁ halīmakam|
aṁsābhitāpamāgniṁ ca viṣamaṁ sanniyacchati||221||
View original
पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी|
कलिङ्गकास्तामलकी सारिवाऽतिविषा स्थिरा||२१९||
द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका|
सिद्धमितैर्घृतं सद्यो जीर्णज्वरमपोहति||२२०||
क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलं हलीमकम्|
अंसाभितापमाग्निं च विषमं सन्नियच्छति||२२१||
pippalya ityādi| pippalyādau ghr̥tē pippalyādīnāṁ viśēṣānuktēḥ kaṣāyatvaṁ kalkatvaṁ caikē bruvatē, anyē tu kalkamēvēcchanti| dravakāryaṁ tu dravasyānuktatvāttōyēnaiva kartavyaṁ, “dravakāryē'pi cānuktē sarvatra salilaṁ smr̥tam” (ka.a.12) iti vacanāt| nanu yatra kalkatvēna dravyaśrutiḥ, dravaṁ ca na śrutaṁ, tatra jalaṁ grahītavyaṁ, yathā- “tryūṣaṇatriphalākalkē bilvamātrē guḍāt palē| sarpiṣō'ṣṭapalaṁ paktvā mātrāṁ mandānalaḥ pibēt” (ci.a.15) iti; yatra tu kaṣāyatvaṁ kalkatvaṁ vā nōktaṁ tatra kvāthakalkāvēva kartavyau, yaduktaṁ suśrutē- “kalkakvāthāvanirdēśē gaṇāttasmāt prayōjayēt” (su.ci.a.31) iti| maivaṁ, suśrutōktaparibhāṣā hīyaṁ gaṇaviṣayā ēva, ‘gaṇāttasmāt prayōjayēt’ iti vacanāt; na ca pippalyādayō'mī gaṇatvēnōktāḥ, gaṇō'pi yatrādhikaraṇēna śrutastatraiva kvāthakalkakaraṇaṁ; yaduktamanyatra- “yatrādhikaraṇēnōktirgaṇasya snēhasaṁvidhau| tatraiva kalkaniryūhāviṣyētē snēhavēdibhiḥ” iti; kiñca sāmānyēna dravyasya snēhasādhanābhidhānē yadi kalkakaṣāyatvaṁ syāttadā balātailādau “balākaṣāyakalkābhyāṁ tailaṁ kṣīrasamaṁ pacēt” (ci.a.29) iti na kuryāt kalkakaṣāyayōrupādānaṁ, sāmānyasādhanavacanēnaiva labdhatvāt, tasmāt kalkamātrēṇaiva pippalyādidravyaṁ jalaṁ ca caturguṇaṁ dēyam; ēvamanyatrāpi bōddhavyam| atra ca paktavyaghr̥tasya pramāṇānirdēśādavyavasthitamānamēva sarpiricchātaḥ paktavyaṁ, yatra tu prasthādimānanirdēśaṁ karōti tatra tāvanmātrēṇaiva snēhasādhyarōgōpaśamō bhavatīti jñēyam| tathāhi vātavyādhau prabhūtasnēhasādhyē bhūyasīmēva snēhamātrāṁ vakṣyati, prapauṇḍarīkādyē nasyayōgitayā kuḍavamānaṁ snēhaṁ vakṣyati, kuṣṭhōktatiktakaṣaṭpalādau atyalpapākasaṁvidhānēna pakvasya ghr̥tasya kāryakartr̥tvaṁ bhavatīti bhēṣajaprabhāvadarśī maharṣirbōdhayati| tatra yadi kuṣṭhasya dīrgharōgatayā bhūyō bhūyastiktaṣaṭpalalēpēna prayōjanaṁ tadā punaḥ punaḥ ṣaṭpalamānaṁ paktavyaṁ ghr̥taṁ, “yathā kurvanti sa upāya” (sū.a.26) iti vacanāt| ēvamagastyaharītakyādāvapi pratiniyatamānakathanaprayōjanaṁ vācyam| tasmānna yādr̥cchikaṁ kvacidācāryasya mānābhidhānamanabhidhānaṁ ca| tāmalakī ‘bhūmyāmalakī’ iti khyātā| halīmakaṁ kāmalābhēdam| sanniyacchati samīkarōti||219-221||
Adhikarana 86 (222-223) · Śloka 223
vāsāṁ guḍūcīṁ triphalāṁ trāyamāṇāṁ yavāsakam|
paktvā tēna kaṣāyēṇa payasā dviguṇēna ca||222||
pippalīmustamr̥dvīkācandanōtpalanāgaraiḥ|
kalkīkr̥taiśca vipacēddhr̥taṁ jīrṇajvarāpaham||223||
View original
वासां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम्|
पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च||२२२||
पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागरैः|
कल्कीकृतैश्च विपचेद्धृतं जीर्णज्वरापहम्||२२३||
vāsādyē ghr̥tē kvāthasya parimāṇaṁ yadyapi nōktaṁ, tathā'pi dviguṇa ēva kvāthō grāhyaḥ; snēhapākē caturguṇa ēva dravaḥ, “snēhāttōyaṁ caturguṇam” (ka.a.12) iti vacanāt; jalaśabdaścātra dravōpalakṣaṇaḥ| atra ca “dvābhyāmapi cāturguṇyam” iti paribhāṣayā yadyapi kṣīraṁ kaṣāyavadviguṇamatra labhyatē, tathā'pi trividhaśiṣyabuddhihitāya spaṣṭārthaṁ kṣīradvaiguṇyābhidhānamiti bruvatē| tatra kṣīrasya mānānuktau “kvāthyāccaturguṇaṁ vāri pādasthaṁ syāccaturguṇam| snēhāt snēhasamaṁ kṣīraṁ kalkaśca snēhapādikaḥ” iti vacanāt kṣīrasya dravāntarasattvē sati snēhasamatvamēva syāt; tataśca kaṣāyabhāgatrayaṁ kṣīraṁ caikabhāgamiti kr̥tvā dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣā syāt; tasmāt kartavyaṁ kṣīradvaiguṇyavacanam| anyē tu- “dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣayā pratyēkamēva dravēṇa cāturguṇyamicchanti”, tataścēha kaṣāyasya cāturguṇyaṁ kṣīrasya tu dvaiguṇyaṁ bhavati| tatra “ēkēnāpi cāturguṇyaṁ, dvābhyāmapi cāturguṇyaṁ, tribhirapi cāturguṇyaṁ, caturbhiḥ samam” iti vacanēna caturbhiḥ snēhasamatābhidhānēna snēhacāturguṇyamēva dravasyōktam| atō dvābhyāṁ tribhirapi tathā cāturguṇyaṁ kartavyaṁ yathā snēhāccaturguṇaṁ syāt, tacca militvaiva cāturguṇyaṁ bhavati na pratyēkam| caturguṇadravaparibhāṣā tu pañcaprabhr̥tidravasānnidhyē viśēṣavacanādbādhyatē| vacanaṁ hi- “pañcaprabhr̥ti yatra syurdravāṇi snēhasaṁvidhau| tatra snēhasamānyāhurarvāk syāttu caturguṇam” iti||222-223||
Adhikarana 87 (224-226) · Śloka 226
balāṁ śvadaṁṣṭrāṁ br̥hatīṁ kalasīṁ dhāvanīṁ sthirām|
nimbaṁ parpaṭakaṁ mustaṁ trāyamāṇāṁ durālabhām||224||
kr̥tvā kaṣāyaṁ pēṣyārthē dadyāttāmalakīṁ śaṭīm|
drākṣāṁ puṣkaramūlaṁ ca mēdāmāmalakāni ca||225||
ghr̥taṁ payaśca tat siddhaṁ sarpirjvaraharaṁ param|
kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṁsatāpanut ||226||
View original
बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीं कलसीं धावनीं स्थिराम्|
निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम्||२२४||
कृत्वा कषायं पेष्यार्थे दद्यात्तामलकीं शटीम्|
द्राक्षां पुष्करमूलं च मेदामामलकानि च||२२५||
घृतं पयश्च तत् सिद्धं सर्पिर्ज्वरहरं परम्|
क्षयकासशिरःशूलपार्श्वशूलांसतापनुत् ||२२६||
balādyē'pi kvāthapayasōḥ pūrvōktakvāthakṣīrasāhacaryāt pratyēkaṁ dviguṇatvaṁ jñēyam||224-226||
Adhikarana 88 (227-233) · Śloka 233
jvaribhyō bahudōṣēbhya ūrdhvaṁ cādhaśca buddhimān|
dadyāt saṁśōdhanaṁ kālē kalpē yadupadēkṣyatē||227||
madanaṁ pippalībhirvā kaliṅgairmadhukēna vā|
yuktamuṣṇāmbunā pēyaṁ vamanaṁ jvaraśāntayē||228||
kṣaudrāmbunā rasēnēkṣōrathavā lavaṇāmbunā|
jvarē pracchardanaṁ śastaṁ madyairvā tarpaṇēna vā||229||
mr̥dvīkāmalakānāṁ vā rasaṁ praskandanaṁ pibēt|
rasamāmalakānāṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ jvarāpaham||230||
lihyādvā traivr̥taṁ cūrṇaṁ saṁyuktaṁ madhusarpiṣā|
pibēdvā kṣaudramāvāpya saghr̥taṁ triphalārasam||231||
āragvadhaṁ vā payasā mr̥dvīkānāṁ rasēna vā|
trivr̥tāṁ trāyamāṇāṁ vā payasā jvaritaḥ pibēt||232||
jvarādvimucyatē pītvā mr̥dvīkābhiḥ sahābhayām|
payō'nupānamuṣṇaṁ vā pītvā drākṣārasaṁ naraḥ||233||
View original
ज्वरिभ्यो बहुदोषेभ्य ऊर्ध्वं चाधश्च बुद्धिमान्|
दद्यात् संशोधनं काले कल्पे यदुपदेक्ष्यते||२२७||
मदनं पिप्पलीभिर्वा कलिङ्गैर्मधुकेन वा|
युक्तमुष्णाम्बुना पेयं वमनं ज्वरशान्तये||२२८||
क्षौद्राम्बुना रसेनेक्षोरथवा लवणाम्बुना|
ज्वरे प्रच्छर्दनं शस्तं मद्यैर्वा तर्पणेन वा||२२९||
मृद्वीकामलकानां वा रसं प्रस्कन्दनं पिबेत्|
रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम्||२३०||
लिह्याद्वा त्रैवृतं चूर्णं संयुक्तं मधुसर्पिषा|
पिबेद्वा क्षौद्रमावाप्य सघृतं त्रिफलारसम्||२३१||
आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा|
त्रिवृतां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्||२३२||
ज्वराद्विमुच्यते पीत्वा मृद्वीकाभिः सहाभयाम्|
पयोऽनुपानमुष्णं वा पीत्वा द्राक्षारसं नरः||२३३||
samprati kramasūcitavamanavirēcanayōgānāha- jvaribhya ityādinā| bahudōṣēbhya ityanēna alpadōṣēṣu saṁśōdhanaṁ niṣiddhamiti sphōrayati| kāla iti yathōktavamanavirēcanayōgyajvarāvasthāyām| kalpa iti kalpasthānē| madanapippalīyuktaṁ kaphē, kaliṅgayuktaṁ pittaślēṣmaṇi, madhukayuktaṁ tu dāhaprāyē | kṣaudrayōgānmadhurīkr̥tamambu kṣaudrāmbu| saindhavayōgāllavaṇīkr̥tamambu lavaṇāmbu| praskandanamiti virēcanam| āvāpyēti upayōjya||227-233||
Adhikarana 89 (234-239) · Śloka 239
kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt|
mucyatē jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśr̥taṁ payaḥ||234||
ēraṇḍamūlōtkvathitaṁ jvarāt saparikartikāt|
payō vimucyatē pītvā tadvadbilvaśalāṭubhiḥ||235||
trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam|
varcōmūtravibandhaghnaṁ śōphajvaraharaṁ payaḥ||236||
sanāgaraṁ samr̥dvīkaṁ saghr̥takṣaudraśarkaram|
śr̥taṁ payaḥ sakharjūraṁ pipāsājvaranāśanam||237||
caturguṇēnāmbhasā vā śr̥taṁ jvaraharaṁ payaḥ|
dhārōṣṇaṁ vā payaḥ sadyō vātapittajvaraṁ jayēt||238||
jīrṇajvarāṇāṁ sarvēṣāṁ payaḥ praśamanaṁ param|
pēyaṁ taduṣṇaṁ śītaṁ vā yathāsvaṁ bhēṣajaiḥ śr̥tam||239||
View original
कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्|
मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः||२३४||
एरण्डमूलोत्क्वथितं ज्वरात् सपरिकर्तिकात्|
पयो विमुच्यते पीत्वा तद्वद्बिल्वशलाटुभिः||२३५||
त्रिकण्टकबलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम्|
वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोफज्वरहरं पयः||२३६||
सनागरं समृद्वीकं सघृतक्षौद्रशर्करम्|
शृतं पयः सखर्जूरं पिपासाज्वरनाशनम्||२३७||
चतुर्गुणेनाम्भसा वा शृतं ज्वरहरं पयः|
धारोष्णं वा पयः सद्यो वातपित्तज्वरं जयेत्||२३८||
जीर्णज्वराणां सर्वेषां पयः प्रशमनं परम्|
पेयं तदुष्णं शीतं वा यथास्वं भेषजैः शृतम्||२३९||
pāṭhakramāgatakṣīraprayōgānāha- kāsādityādi| atra pañcamūlyādidravyasya tathā kṣīrasya pānīyasya ca mānānuktau vr̥ddhavaidyavyavahārasiddhayā paribhāṣayā mānakalpanā; yaduktaṁ- “dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ” iti| ētacca dravyasyārdhapalaṁ, kṣīraṁ palacatuṣṭayaṁ, pānīyaṁ palāni ṣōḍaśa dattvā, kṣīrāvaśēṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ; ēvamprakārā mānavyavasthā| yatra tu māṣaparṇībhr̥tīyē “mēdāṁ payasyāṁ jīvantīṁ vidārīṁ kaṇṭakārikām| śvadaṁṣṭrāṁ kṣīrikāṁ māṣān gōdhūmāṁśchāliṣaṣṭikān|| payasyardhōdakē paktvā kārṣikānāḍhakōnmitē| vivarjayēt kṣīraśēṣaṁ” (ci.a.2) ityādinā kṣīradravyādimānamuktaṁ tattatraiva viṣayē jñēyaṁ, tantrāntaraparibhāṣā- gr̥hītatvādasya mānasya| pradēśāntarayōgōktaṁ hi mānaṁ tadēva pradēśāntarē'pi mānaliṅgaṁ bhavati yat paribhāṣānugataṁ, yattu paribhāṣāntarabādhakaṁ mānaṁ tat svaviṣaya ēvāvatiṣṭhatē; yathā- “sādhayēcchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrē jalāṣṭaguṇitē kṣīraśēṣaṁ ca nā pibēt” (ci.a.5) iti; ēvamanyadapi tantrāntarē yat paribhāṣāviruddhamānakathanaṁ tattatraiva prayōgē vyavasthitaṁ jñēyam| parikartikā parikartanākārā gudādivēdanā| nāgaramityādau kṣaudrasya pākānarhatvēnōttarakālaṁ dravyāntaratulyamānasyaiva prakṣēpō jñēyaḥ| uṣṇaṁ śītaṁ cēti vikalpa icchāviśēṣakr̥taḥ; prabalē vātē uṣṇaṁ, pittē tvatibalē śītam||234-239||
Adhikarana 90 (240-249) · Śloka 249
prayōjayējjvaraharānnirūhān sānuvāsanān|
pakvāśayagatē dōṣē vakṣyantē yē ca siddhiṣu||240||
paṭōlāriṣṭapatrāṇi sōśīraścaturaṅgulaḥ|
hrībēraṁ rōhiṇī tiktā śvadaṁṣṭrā madanāni ca||241||
sthirā balā ca tat sarvaṁ payasyardhōdakē śr̥tam|
kṣīrāvaśēṣaṁ niryūhaṁ saṁyuktaṁ madhusarpiṣā||242||
kalkairmadanamustānāṁ pippalyā madhukasya ca|
vatsakasya ca saṁyuktaṁ bastiṁ dadyājjvarāpaham||243||
śuddhē mārgē hr̥tē dōṣē viprasannēṣu dhātuṣu|
gatāṅgaśūlō laghvaṅgaḥ sadyō bhavati vijvaraḥ||244||
āragvadhamuśīraṁ ca madanasya phalaṁ tathā|
catasraḥ parṇinīścaiva niryūhamupakalpayēt||245||
priyaṅgurmadanaṁ mustaṁ śatāhvā madhuyaṣṭikā|
kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṁ jvaraghnō bastiruttamaḥ||246||
guḍūcīṁ trāyamāṇāṁ ca candanaṁ madhukaṁ vr̥ṣam|
sthirāṁ balāṁ pr̥śniparṇīṁ madanaṁ cēti sādhayēt||247||
rasaṁ jāṅgalamāṁsasya rasēna sahitaṁ bhiṣak|
pippalīphalamustānāṁ kalkēna madhukasya ca||248||
īṣatsalavaṇaṁ yuktyā nirūhaṁ madhusarpiṣā|
jvarapraśamanaṁ dadyādbalasvēdarucipradam||249||
View original
प्रयोजयेज्ज्वरहरान्निरूहान् सानुवासनान्|
पक्वाशयगते दोषे वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||२४०||
पटोलारिष्टपत्राणि सोशीरश्चतुरङ्गुलः|
ह्रीबेरं रोहिणी तिक्ता श्वदंष्ट्रा मदनानि च||२४१||
स्थिरा बला च तत् सर्वं पयस्यर्धोदके शृतम्|
क्षीरावशेषं निर्यूहं संयुक्तं मधुसर्पिषा||२४२||
कल्कैर्मदनमुस्तानां पिप्पल्या मधुकस्य च|
वत्सकस्य च संयुक्तं बस्तिं दद्याज्ज्वरापहम्||२४३||
शुद्धे मार्गे हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु|
गताङ्गशूलो लघ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वरः||२४४||
आरग्वधमुशीरं च मदनस्य फलं तथा|
चतस्रः पर्णिनीश्चैव निर्यूहमुपकल्पयेत्||२४५||
प्रियङ्गुर्मदनं मुस्तं शताह्वा मधुयष्टिका|
कल्कः सर्पिर्गुडः क्षौद्रं ज्वरघ्नो बस्तिरुत्तमः||२४६||
गुडूचीं त्रायमाणां च चन्दनं मधुकं वृषम्|
स्थिरां बलां पृश्निपर्णीं मदनं चेति साधयेत्||२४७||
रसं जाङ्गलमांसस्य रसेन सहितं भिषक्|
पिप्पलीफलमुस्तानां कल्केन मधुकस्य च||२४८||
ईषत्सलवणं युक्त्या निरूहं मधुसर्पिषा|
ज्वरप्रशमनं दद्याद्बलस्वेदरुचिप्रदम्||२४९||
nirūhavidhau jvaraharāniti vacanēna jvaraharairdravyairnirūhānuvāsanakalpanāṁ darśayati| paṭōlādyē nirūhē payasyardhōdakē śr̥tamiti vacanēna kṣīratulyasya jalasya grahaṇamardhaśabdasya samavibhāgavacanatvājjñēyam| atra ca kvāthakalkasnēhādimānavyavasthā siddhisthānē vaktavyaiva bōddhavyā| guḍūcyādau sādhayēdrasamiti kvāthaṁ kuryāt| īṣatsalavaṇamiṣatkṣaudrasarpiṣā yuktamiti yōjyam||240-249||
Adhikarana 91 (250-253) · Śloka 253
jīvantīṁ madhukaṁ mēdāṁ pippalīṁ madanaṁ vacām|
r̥ddhiṁ rāsnāṁ balāṁ viśvaṁ śatapuṣpāṁ śatāvarīm||250||
piṣṭvā kṣīraṁ jalaṁ sarpistailaṁ ca vipacēdbhiṣak|
ānuvāsanikaṁ snēhamētaṁ vidyājjvarāpaham||251||
paṭōlapicumardābhyāṁ guḍūcyā madhukēna ca|
madanaiśca śr̥taḥ snēhō jvaraghnamanuvāsanam||252||
candanāgurukāśmaryapaṭōlamadhukōtpalaiḥ|
siddhaḥ snēhō jvaraharaḥ snēhabastiḥ praśasyatē||253||
View original
जीवन्तीं मधुकं मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम्|
ऋद्धिं रास्नां बलां विश्वं शतपुष्पां शतावरीम्||२५०||
पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं च विपचेद्भिषक्|
आनुवासनिकं स्नेहमेतं विद्याज्ज्वरापहम्||२५१||
पटोलपिचुमर्दाभ्यां गुडूच्या मधुकेन च|
मदनैश्च शृतः स्नेहो ज्वरघ्नमनुवासनम्||२५२||
चन्दनागुरुकाश्मर्यपटोलमधुकोत्पलैः|
सिद्धः स्नेहो ज्वरहरः स्नेहबस्तिः प्रशस्यते||२५३||
jīvantyādyē'nuvāsanē yamakē kṣīraṁ snēhasamaṁ, jalaṁ tu triguṇamiti snēhāccāturguṇyaṁ dravasya kāryam| madanaiśca śr̥taḥ snēha ityatrānantarōktaḥ sarpistailarūpa ēva yamakasnēhō jñēyaḥ| ēvaṁ ‘siddhaḥ snēha’ ityatrāpi jñēyam||250-253||
Adhikarana 92 (254-255) · Śloka 255
yaduktaṁ bhēṣajādhyāyē vimānē rōgabhēṣajē|
śirōvirēcanaṁ kuryādyuktijñastajjvarāpaham||254||
yacca nāvanikaṁ tailaṁ yāśca tailaṁ yāśca prāgdhūmavartayaḥ|
mātrāśitīyē nirdiṣṭāḥ prayōjyāstā jvarēṣvapi||255||
View original
यदुक्तं भेषजाध्याये विमाने रोगभेषजे|
शिरोविरेचनं कुर्याद्युक्तिज्ञस्तज्ज्वरापहम्||२५४||
यच्च नावनिकं तैलं याश्च तैलं याश्च प्राग्धूमवर्तयः|
मात्राशितीये निर्दिष्टाः प्रयोज्यास्ता ज्वरेष्वपि||२५५||
yaduktamityādinā śirōvirēcanadravyamāha| bhēṣajādhyāyē iti apāmārgataṇḍulīyē (sū.a.2)| yacca nāvanikaṁ tailamiti aṇutailam||254-255||
Adhikarana 93 (256) · Śloka 256
abhyaṅgāṁśca pradēhāṁśca pariṣēkāṁśca kārayēt|
yathābhilāṣaṁ śītōṣṇaṁ vibhajya dvividhaṁ jvaram||256||
View original
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकांश्च कारयेत्|
यथाभिलाषं शीतोष्णं विभज्य द्विविधं ज्वरम्||२५६||
abhyaṅgāṁścētyādinā kramāgataṁ bahiḥparimārjanamāha| yathābhilāṣamiti yathēccham| śītōṣṇaṁ vibhajyēti śītasamutthaṁ jvaramuṣṇasamutthaṁ ca jvaraṁ vibhajya; tatra śītasamutthē uṣṇābhyaṅgādayaḥ, uṣṇē ca śītāḥ kartavyāḥ||256||
Adhikarana 94 (257) · Śloka 257
sahasradhautaṁ sarpirvā tailaṁ vā candanādikam|
dāhajvarapraśamanaṁ dadyādabhyañjanaṁ bhiṣak||257||
View original
सहस्रधौतं सर्पिर्वा तैलं वा चन्दनादिकम्|
दाहज्वरप्रशमनं दद्यादभ्यञ्जनं भिषक्||२५७||
atra ca pratilōmavyākhyayā śītābhiprāyiṇō'bhyaṅgādīnāha- sahasrētyādi| sahasraśabdō vipulārthaḥ; tēnānēkadhā dhautaṁ sarpirityarthaḥ sūcitaḥ||257||
Adhikarana 95 (258-259) · Śloka 259
atha candanādyaṁ tailamupadēkṣyāmaḥ- candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakōśīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīkanāgapuṣpōdīcyavanyapadmōtpalanalinakumuda- saugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamr̥ṇālaśālūkaśaivālakaśērukānantākuśakāśēkṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvētasavānīragundrā- kakubhāsanāśvakarṇasyandanavātapōthaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanōdumbarāśvattha- nyagrōdhadhātakīdūrvētkaṭaśr̥ṅgāṭakamañjiṣṭhājyōtiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkōvidārakadalī- saṁvartakāriṣṭaśataparvāśītakumbhikāśatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrōhiṇīśītapākyōdanapākīkālabalāpayasyāvidārī- jīvakarṣabhakamēdāmahāmēdāmadhurasarṣyaprōktātr̥ṇaśūnyamōcarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭōlanimbaśālmalīnārikēla- kharjūramr̥dvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmāguptāmadhūkānāmanyēṣāṁ ca śītavīryāṇāṁ yathālābhamauṣadhānāṁ kaṣāyaṁ kārayēt|
tēna kaṣāyēṇa dviguṇitapayasā tēṣāmēva ca kalkēna kaṣāyārdhamātraṁ mr̥dvagninā sādhayēttailam|
ētattailamabhyaṅgāt sadyō dāhajvaramapanayati|
ētairēva cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradēhaṁ kārayēt|
ētairēva ca śr̥taśītaṁ salilamavagāhapariṣēkārthaṁ prayuñjīta||258||
iti candanādyaṁ tailam|
madhvāranālakṣīradadhighr̥tasalilasēkāvagāhāśca sadyō dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt||259||
View original
अथ चन्दनाद्यं तैलमुपदेक्ष्यामः- चन्दनभद्रश्रीकालानुसार्यकालीयकपद्मापद्मकोशीरसारिवामधुकप्रपौण्डरीकनागपुष्पोदीच्यवन्यपद्मोत्पलनलिनकुमुद- सौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रबिसमृणालशालूकशैवालकशेरुकानन्ताकुशकाशेक्षुदर्भशरनलशालिमूलजम्बुवेतसवानीरगुन्द्रा- ककुभासनाश्वकर्णस्यन्दनवातपोथशालतालधवतिनिशखदिरकदरकदम्बकाश्मर्यफलसर्जप्लक्षवटकपीतनोदुम्बराश्वत्थ- न्यग्रोधधातकीदूर्वेत्कटशृङ्गाटकमञ्जिष्ठाज्योतिष्मतीपुष्करबीजक्रौञ्चादनबदरीकोविदारकदली- संवर्तकारिष्टशतपर्वाशीतकुम्भिकाशतावरीश्रीपर्णीश्रावणीमहाश्रावणीरोहिणीशीतपाक्योदनपाकीकालबलापयस्याविदारी- जीवकर्षभकमेदामहामेदामधुरसर्ष्यप्रोक्तातृणशून्यमोचरसाटरूषकबकुलकुटजपटोलनिम्बशाल्मलीनारिकेल- खर्जूरमृद्वीकाप्रियालप्रियङ्गुधन्वनात्मागुप्तामधूकानामन्येषां च शीतवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्|
तेन कषायेण द्विगुणितपयसा तेषामेव च कल्केन कषायार्धमात्रं मृद्वग्निना साधयेत्तैलम्|
एतत्तैलमभ्यङ्गात् सद्यो दाहज्वरमपनयति|
एतैरेव चौषधैरश्लक्ष्णपिष्टैः सुशीतैः प्रदेहं कारयेत्|
एतैरेव च शृतशीतं सलिलमवगाहपरिषेकार्थं प्रयुञ्जीत||२५८||
इति चन्दनाद्यं तैलम्|
मध्वारनालक्षीरदधिघृतसलिलसेकावगाहाश्च सद्यो दाहज्वरमपनयन्ति शीतस्पर्शत्वात्||२५९||
sūcitaṁ candanādyaṁ tailaṁ brūtē- athētyādi| athaśabdō'dhikārē| candanādyēna dravyēṇa saṁskr̥taṁ tailamapi candanādyamucyatē| candanaṁ raktacandanaṁ, bhadraśriyaṁ śvētacandanaṁ, kālānusāryaṁ śītalaṁ, nalinaṁ padmabhēdaḥ, bisaṁ mr̥ṇālasūtraṁ, vētasaḥ sugandhimūlaṁ, vānīrastadbhēdō'pyasugandhimūlaḥ, aśvakarṇaḥ śālabhēdaḥ, ariṣṭaḥ parvatīyanimbaḥ, syandanaḥ nēmivr̥kṣaḥ, vātapōthaḥ palāśaḥ, tiniśaḥ vañjulaḥ, kadaraḥ viṭkhadiraḥ, kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ, vaṭaḥ niṣprarōhō vaṭaḥ, nyagrōdhastu prarōhavān, jyōtiṣmatī kāṅgaṇikā, saṁvartakaḥ bibhītakaḥ, śataparvā śvētadūrvā, śītakumbhikā , kāṣṭhapāṭalā, mahāśrāvaṇī alambuṣā sthūlaphalā, śītapākī gaṇḍadūrvā, ōdanapākī nīlabhēṇḍī, kālā kākōlī, r̥ṣyaprōktā r̥ddhiḥ, tr̥ṇaśūnyaṁ kētakī| yathālābhamityanēna duḥkhaprāpyabhēṣajaparityāgēnāpi candanādipākaṁ darśayati| dviguṇaṁ payō yasmin kvāthē tēna dviguṇapayasā kvāthēna| atra kalkamānānirdēśē'pi snēhapādikatvaṁ kalkasya, “kalkaśca snēhapādikaḥ” iti vacanāt| atra yadyapi tailamuṣṇaṁ ghr̥taṁ ca śītalaṁ, śītaṁ ca dāhapraśamanē praśastaṁ, tathā'pi sūkṣmamārgānusāritayā vyavāyitayā tathā sparśanēnādhikavātaharatayā tailamēvābhyaṅgaprastāvē candanādyaṁ kr̥taṁ na ghr̥tam; anyē ghr̥tādapi tailaṁ saṁskāravāhitaramiti kr̥tvā tailamihōktamiti bruvatē| nanu candanādyamiti sañjñākaraṇēna kiṁ? pradēśāntarē vyavahārārthamiti cēt; na, vinā'pi sañjñākaraṇē pradēśāntarē yaugikasañjñayā vyavahārō dr̥ṣṭaḥ, yathā- “ṣaṭpalaṁ pāyayēt sarpiḥ” (ci.a.5), tathā “vāsāghr̥taṁ dādhikaṁ ca pibēttryūṣaṇamēva ca” (ci.a.17) ityādau; tathā kr̥tāyāmapi sañjñāyāṁ vyavahārō na dr̥śyatē, yathā- “ētat prāyōgikaṁ sarpiḥ pārūṣakamiti smr̥tam” (ci.a.29) iti, tathā ṣaḍbhāgakaṣāyakādisañjñāṁ kr̥tvā na ca tābhiḥ pradēśāntarē vyavahāraḥ kr̥taḥ| maivaṁ pārūṣakādisañjñayā yadyapi śāstrē vyavahārō nāsti, tathā'pi tadvidyānāṁ vaidyānāṁ tayā sañjñayā vyavahārō bhaviṣyati, ētadarthaṁ sañjñākaraṇam| sañjñānāṁ ca prayōgakathanasamayē'karaṇē'pi yōgasiddhāḥ sañjñā bhavantyēva ṣaṭpalādikāḥ| tēna pradēśāntarē'pi yaugikasañjñāvyavahārō bhavati kvacit, kvaciccānyathōpādēyatayā vaidyaprasiddhyā ca prayōgasamaya ēva sañjñā kriyata iti na kācit kṣatiḥ| ēvamanyatrāpi sañjñākaraṇē vyākhyēyam| aślakṣṇapiṣṭairiti vacanēna ślakṣṇapiṣṭalēpasya dāhakartr̥tāṁ sucayati; yaduktaṁ- “ślakṣṇapiṣṭaghanō lēpaścandanasyāpi dāhakr̥t| tvagagatasyōṣmaṇō rōdhācchītakr̥ttvanyathā'gurōḥ” (ci.a.30) iti||258-259||
Adhikarana 96 (260-266) · Śloka 266
bhavanti cātra- pauṣkarēṣu suśītēṣu padmōtpaladalēṣu ca|
kadalīnāṁ ca patrēṣu kṣaumēṣu vimalēṣu ca||260||
candanōdakaśītēṣu śītē dhārāgr̥hē'pi vā|
himāmbusiktē sadanē dāhārtaḥ saṁviśēt sukham||261||
hēmaśaṅkhapravālānāṁ maṇīnāṁ mauktikasya ca|
candanōdakaśītānāṁ saṁsparśānurasān spr̥śēt||262||
sragbhirnīlōtpalaiḥ padmairvyajanairvividhairapi|
śītavātāvahairvyajjyēccandanōdakavarṣibhiḥ ||263||
nadyastaḍāgāḥ padminyō hradāśca vimalōdakāḥ|
avagāhē hitā dāhatr̥ṣṇāglānijvarāpahāḥ||264||
priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanōkṣitāḥ|
sāntvayēyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ||265||
śītāni cānnapānāni śītānyupavanāni ca|
vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ||266||
View original
भवन्ति चात्र- पौष्करेषु सुशीतेषु पद्मोत्पलदलेषु च|
कदलीनां च पत्रेषु क्षौमेषु विमलेषु च||२६०||
चन्दनोदकशीतेषु शीते धारागृहेऽपि वा|
हिमाम्बुसिक्ते सदने दाहार्तः संविशेत् सुखम्||२६१||
हेमशङ्खप्रवालानां मणीनां मौक्तिकस्य च|
चन्दनोदकशीतानां संस्पर्शानुरसान् स्पृशेत्||२६२||
स्रग्भिर्नीलोत्पलैः पद्मैर्व्यजनैर्विविधैरपि|
शीतवातावहैर्व्यज्ज्येच्चन्दनोदकवर्षिभिः ||२६३||
नद्यस्तडागाः पद्मिन्यो ह्रदाश्च विमलोदकाः|
अवगाहे हिता दाहतृष्णाग्लानिज्वरापहाः||२६४||
प्रियाः प्रदक्षिणाचाराः प्रमदाश्चन्दनोक्षिताः|
सान्त्वयेयुः परैः कामैर्मणिमौक्तिकभूषणाः||२६५||
शीतानि चान्नपानानि शीतान्युपवनानि च|
वायवश्चन्द्रपादाश्च शीता दाहज्वरापहाः||२६६||
saṁsparśānurasān spr̥śēditi vacanānna ciraṁ dhārayēditi darśayati; ciradhāraṇē hi tēṣāmapyuṣṇatā syāt| vāyavaścandrapādāśca śītā iti atra śītā iti viśēṣaṇaṁ vāyōḥ; na candrapādānāṁ, tēṣāṁ sarvadā śītatvāt; kiṁvā candrapādā api uṣṇakālē uṣṇasamparkāduṣṇā bhavanti, tannirāsārthaṁ śītā iti||260-266||
Adhikarana 97 (267) · Śloka 267
athōṣṇābhiprāyiṇāṁ jvaritānāmabhyaṅgādīnupakramānupadēkṣyāmaḥ- agurukuṣṭhatagarapatranaladaśailēyadhyāmakaharēṇukāsthauṇēyakakṣēmakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarōhiṣasaralaśallakī- dēvadārvagnimanthabilvasyōnākakāśmaryapāṭalāpunarnavāvr̥ścīrakaṇṭakārībr̥hatīśālaparṇīpr̥śniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgōkṣurakairaṇḍa- śōbhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvakaśaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrōrubūkapattūrākṣīvāśmāntakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇī- tilaparṇīpīluparṇīmēṣaśr̥ṅgīhiṁsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphōtakāṇḍīrātmajaikēṣīkākarañjadhānyakājamōda- pr̥thvīkāsumukhasurasakuṭhērakakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabhūstr̥ṇaśr̥ṅgavērapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārōhāvacābalātibalā- guḍūcīśatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvētājyōtiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgērī- tilabadarakulatthamāṣāṇāmēvaṁvidhānāmanyēṣāṁ cōṣṇavīryāṇāṁ yathālābhamauṣadhānāṁ kaṣāyaṁ kārayēt, tēna kaṣāyēṇa tēṣāmēva ca kalkēna surāsauvīrakatuṣōdakamairēyamēdakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītēna tailapātraṁ vipācayēt|
tēna sukhōṣṇēna tailēnōṣṇābhiprāyiṇaṁ jvaritamabhyañjyāt, tathā śītajvaraḥ praśāmyati; ētairēva cauṣadhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhōṣṇaiḥ pradēhaṁ kārayēt, ētairēva ca śr̥taṁ sukhōṣṇaṁ salilamavagāhanārthaṁ pariṣēkārthaṁ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham||267||
ityagurvādyaṁ tailam|
View original
अथोष्णाभिप्रायिणां ज्वरितानामभ्यङ्गादीनुपक्रमानुपदेक्ष्यामः- अगुरुकुष्ठतगरपत्रनलदशैलेयध्यामकहरेणुकास्थौणेयकक्षेमकैलावराङ्गदलपुरतमालपत्रभूतीकरोहिषसरलशल्लकी- देवदार्वग्निमन्थबिल्वस्योनाककाश्मर्यपाटलापुनर्नवावृश्चीरकण्टकारीबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमुद्गपर्णीगोक्षुरकैरण्ड- शोभाञ्जनकवरुणार्कचिरबिल्वतिल्वकशटीपुष्करमूलगण्डीरोरुबूकपत्तूराक्षीवाश्मान्तकशिग्रुमातुलुङ्गपीलुकमूलकपर्णी- तिलपर्णीपीलुपर्णीमेषशृङ्गीहिंस्रादन्तशठैरावतकभल्लातकास्फोतकाण्डीरात्मजैकेषीकाकरञ्जधान्यकाजमोद- पृथ्वीकासुमुखसुरसकुठेरककालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकभूस्तृणशृङ्गवेरपिप्पलीसर्षपाश्वगन्धारास्नारुहारोहावचाबलातिबला- गुडूचीशतपुष्पाशीतवल्लीनाकुलीगन्धनाकुलीश्वेताज्योतिष्मतीचित्रकाध्यण्डाम्लचाङ्गेरी- तिलबदरकुलत्थमाषाणामेवंविधानामन्येषां चोष्णवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्, तेन कषायेण तेषामेव च कल्केन सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकदधिमण्डारनालकट्वरप्रतिविनीतेन तैलपात्रं विपाचयेत्|
तेन सुखोष्णेन तैलेनोष्णाभिप्रायिणं ज्वरितमभ्यञ्ज्यात्, तथा शीतज्वरः प्रशाम्यति; एतैरेव चौषधैः श्लक्ष्णपिष्टैः सुखोष्णैः प्रदेहं कारयेत्, एतैरेव च शृतं सुखोष्णं सलिलमवगाहनार्थं परिषेकार्थं च प्रयुञ्जीत शीतज्वरप्रशमार्थम्||२६७||
इत्यगुर्वाद्यं तैलम्|
agurvādyē kṣēmakaḥ cōrakaḥ, rōhiṣaḥ ‘rāmakarpūra’ iti khyātaḥ, śigruḥ śōbhāñjanabhēdaḥ, mūlakaparṇī gugguluḥ, tilaparṇī ‘hulhula’ iti khyātā, pīluparṇī mōraṭā, mūrvētyanyē, gaṇḍīraḥ śamaṭhabhēdaḥ, sa hi jalasthalajabhēdādvividhaḥ, ātmajā putrañjīvakhyātā, ēkaiṣikā ambaṣṭhā, sumukhādayaḥ parṇāsabhēdāḥ, ruhā vr̥kṣaruhā, rōhā añjalikārikā, śītaparṇī vr̥kṣakalambukā, nākulī cavikā, gandhanākulī rāsnābhēdaḥ, adhyaṇḍā śūkaśimbī| anyēṣāṁ cētyanēna rōgabhiṣagjitīyādyuktōṣṇadravyāṇi grāhayati| sauvīratuṣōdakē trivr̥tkalpē vakṣyamāṇē, mairēyaṁ surākr̥tā surā, mēdakō jagalaḥ, kaṭvaraṁ sasnēhadadhidravaḥ| pātram āḍhakam| atra kaṣāyādīni dravadravyāṇi snēhasamāni pratyēkaṁ kartavyāni; yaduktaṁ- “pañcaprabhr̥ti yatra syurdravāṇi snēhasaṁvidhau| tatra snēhasamānyāhuḥ” iti||267||
Adhikarana 98 (268-271) · Śloka 271
bhavanti cātra- trayōdaśavidhaḥ svēdaḥ svēdādhyāyē nidarśitaḥ|
mātrākālavidā yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ||268||
sā kuṭī tacca śayanaṁ taccāvacchādanaṁ jvaram|
śītaṁ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā ghanāḥ||269||
cārūpacitagātryaśca taruṇyō yauvanōṣmaṇā|
āślēṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram||270||
svēdanānyannapānāni vātaślēṣmaharāṇi ca|
śītajvaraṁ jayantyāśu saṁsargabalayōjanāt||271||
View original
भवन्ति चात्र- त्रयोदशविधः स्वेदः स्वेदाध्याये निदर्शितः|
मात्राकालविदा युक्तः स च शीतज्वरापहः||२६८||
सा कुटी तच्च शयनं तच्चावच्छादनं ज्वरम्|
शीतं प्रशमयन्त्याशु धूपाश्चागुरुजा घनाः||२६९||
चारूपचितगात्र्यश्च तरुण्यो यौवनोष्मणा|
आश्लेषाच्छमयन्त्याशु प्रमदाः शिशिरज्वरम्||२७०||
स्वेदनान्यन्नपानानि वातश्लेष्महराणि च|
शीतज्वरं जयन्त्याशु संसर्गबलयोजनात्||२७१||
svēdādhyāyē trayōdaśavidhasyōktatvāt punastrayōdaśavidhavacanaṁ sarvēṣāmēva karaṇārthaṁ; kiṁvā adhikānāgnisvēdaniṣēdhārtham| trayōdaśavidhasvēdāntargatā'pi kuṭī viśēṣēṇa hitatvāt punarucyatē| tacca śayanamiti kuṭīparikaratayā pratipāditaṁ śayanam; ēvamācchādanamapi| ētacca śayanācchādanaṁ pr̥thagapyatra hitamiti pr̥thakpāṭhāddarśayati| ghanā iti bahalāḥ| svēdanāni uṣṇāni kukkuṭamadirākulatthādīni| saṁsargabalayōjanādityatra anantarōkta ēvōṣṇābhiprāyajvarakarō vātakaphasaṁsargaḥ saṁsargaśabdēna gr̥hyatē; tēna vātakaphasaṁsargē yadā vātō balavān tadā gurūṣṇasnigdhabhūyiṣṭhamannapānaṁ, yadā tu kaphō balavāṁstadā laghūṣṇarūkṣaprāyaṁ vidhēyamityarthaḥ| ayaṁ ca vātakaphajō jvarō viśēṣēṇa vāyōryōgavāhitayā śītō bhavatīti kr̥tvēhōktaḥ ; tēna kēvalakaphajaḥ kēvalavātajō'pi śītābhiprāyō jñēya ēva||268-271||
Adhikarana 99 (272-282) · Śloka 283
vātajē śramajē caiva purāṇē kṣatajē jvarē|
laṅghanaṁ na hitaṁ vidyācchamanaistānupācarēt||272||
vikṣipyāmāśayōṣmāṇaṁ yasmādgatvā rasaṁ nr̥ṇām|
jvaraṁ kurvanti dōṣāstu hīyatē'gnibalaṁ tataḥ||273||
yathā prajvalitō vahniḥ sthālyāmindhanavānapi|
na pacatyōdanaṁ samyaganilaprēritō bahiḥ||274||
paktisthānāttathā dōṣairūṣmā kṣiptō bahirnr̥ṇām|
na pacatyabhyavahr̥taṁ kr̥cchrāt pacati vā laghu||275||
atō'gnibalarakṣārthaṁ laṅghanādikramō hitaḥ|
saptāhēna hi pacyantē saptadhātugatā malāḥ||276||
nirāmaścāpyataḥ prōktō jvaraḥ prāyō'ṣṭamē'hani|
udīrṇadōṣastvalpāgniraśnan guru viśēṣataḥ||277||
mucyatē sahasā prāṇaiściraṁ kliśyati vā naraḥ|
ētasmātkāraṇādvidvān vātikē'pyāditō jvarē||278||
nāti gurvati vā snigdhaṁ bhōjayēt sahasā naram|
jvarē mārutajē tvādāvanapēkṣyāpi hi kramam||279||
kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān|
pāyayitvā kaṣāyaṁ ca bhōjayēdrasabhōjanam||280||
jīrṇajvaraharaṁ kuryāt sarvaśaścāpyupakramam|
ślēṣmalānāmavātānāṁ jvarō'nuṣṇaḥ kaphādhikaḥ||281||
paripākaṁ na saptāhēnāpi yāti mr̥dūṣmaṇām|
taṁ kramēṇa yathōktēna laṅghanālpāśanādinā||282||
ādaśāhamupakramya kaṣāyādyairupācarēt|283|
View original
वातजे श्रमजे चैव पुराणे क्षतजे ज्वरे|
लङ्घनं न हितं विद्याच्छमनैस्तानुपाचरेत्||२७२||
विक्षिप्यामाशयोष्माणं यस्माद्गत्वा रसं नृणाम्|
ज्वरं कुर्वन्ति दोषास्तु हीयतेऽग्निबलं ततः||२७३||
यथा प्रज्वलितो वह्निः स्थाल्यामिन्धनवानपि|
न पचत्योदनं सम्यगनिलप्रेरितो बहिः||२७४||
पक्तिस्थानात्तथा दोषैरूष्मा क्षिप्तो बहिर्नृणाम्|
न पचत्यभ्यवहृतं कृच्छ्रात् पचति वा लघु||२७५||
अतोऽग्निबलरक्षार्थं लङ्घनादिक्रमो हितः|
सप्ताहेन हि पच्यन्ते सप्तधातुगता मलाः||२७६||
निरामश्चाप्यतः प्रोक्तो ज्वरः प्रायोऽष्टमेऽहनि|
उदीर्णदोषस्त्वल्पाग्निरश्नन् गुरु विशेषतः||२७७||
मुच्यते सहसा प्राणैश्चिरं क्लिश्यति वा नरः|
एतस्मात्कारणाद्विद्वान् वातिकेऽप्यादितो ज्वरे||२७८||
नाति गुर्वति वा स्निग्धं भोजयेत् सहसा नरम्|
ज्वरे मारुतजे त्वादावनपेक्ष्यापि हि क्रमम्||२७९||
कुर्यान्निरनुबन्धानामभ्यङ्गादीनुपक्रमान्|
पाययित्वा कषायं च भोजयेद्रसभोजनम्||२८०||
जीर्णज्वरहरं कुर्यात् सर्वशश्चाप्युपक्रमम्|
श्लेष्मलानामवातानां ज्वरोऽनुष्णः कफाधिकः||२८१||
परिपाकं न सप्ताहेनापि याति मृदूष्मणाम्|
तं क्रमेण यथोक्तेन लङ्घनाल्पाशनादिना||२८२||
आदशाहमुपक्रम्य कषायाद्यैरुपाचरेत्|२८३|
samprati vātajādīnāṁ jvarāṇāṁ pūrvaṁ niṣiddhaṁ laṅghanamapakr̥ṣya viśēṣacikitsāmāha- vātaja ityādi| śamanairiti kaṣāyasarpiḥpānādibhiḥ śamanaiḥ||272-282||-
Adhikarana 100 (283) · Śloka 284
sāmā yē yē ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca yē||283||
laṅghanaṁ laṅghanīyōktaṁ tēṣu kāryaṁ prati prati|284|
View original
सामा ये ये च कफजाः कफपित्तज्वराश्च ये||२८३||
लङ्घनं लङ्घनीयोक्तं तेषु कार्यं प्रति प्रति|२८४|
samprati vātajādīnāmapyāvasthāyāṁ laṅghanaṁ, tathā kaphajādīnāmapi svarūpēṇaiva sāmānyēna lāghavakaraṁ laṅghanamāha- sāmā ityādi| sāmā ityanēna vātikasyāpi sāmasya laṅghanīyatvaṁ brūtē| uktaṁ hyanyatra- “sāmē vātē'pi laṅghanam” iti| kaphajē tu nirāmē'pi laṅghanaṁ śasyatē| kaphapittajaśabdēna kaphayuktapittajasyaiva laṅghanīyatvaṁ na kēvalaṁ nirāmapittajasya, sāmapittajasya tu āmakṣayārthaṁ laṅghanaṁ śasyata ēva| yaduktamanyatra- “sāmē pittē'pi laṅghanam| kuryādēvāmapaktyarthaṁ” iti| yattūktaṁ- “kaphapittē dravē dhātu sahētē laṅghanaṁ mahat” iti; tadapi sāmatvēna sadravapittāpēkṣyā, kṣīṇadravāṁśē tu pittē laṅghanaṁ na kartavyamēva| laṅghanīyōktamitivacanēna laṅghanabr̥ṁhaṇīyōktaṁ daśavidhaṁ laṅghanamavasthāniṣiddhavamanādisarvathāniṣiddhavyāyāmādirahitaṁ ca grāhyam||283||-
Adhikarana 101 (284) · Śloka 285
vamanaiśca virēkaiśca bastibhiśca yathākramam||284||
jvarānupacarēddhīmān kaphapittānilōdbhavān|285|
View original
वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम्||२८४||
ज्वरानुपचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान्|२८५|
pūrvaṁ yad ‘vamanairharēt’ ityuktaṁ tatsaṁsr̥ṣṭadōṣēṣu jvarēṣu kaphādhikyēna, samprati tu ēkaikadōṣajē vamanaiścētyādinā vamanādīni prāhēti na paunaruktyam||284||-
Adhikarana 102 (285-286) · Śloka 287
saṁsr̥ṣṭān sannipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ||285||
jvarān dōṣakramāpēkṣī yathōktairauṣadhairjayēt|
vardhanēnaikadōṣasya kṣapaṇēnōcchritasya vā||286||
kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṁ jayēt|287|
View original
संसृष्टान् सन्निपतितान् बुद्ध्वा तरतमैः समैः||२८५||
ज्वरान् दोषक्रमापेक्षी यथोक्तैरौषधैर्जयेत्|
वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा||२८६||
कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत्|२८७|
saṁsargasannipātacikitsāsūtramāha- saṁsr̥ṣṭānityādi| taratamaiḥ samairiti saṁsargē ēkōlbaṇē ulbaṇataraiḥ; sannipātē ca vr̥ddhataravr̥ddhatamadōṣārabdhē dōṣānusārēṇaiva; tathā dvyulbaṇatarē'pi sannipātē dvau dōṣau tarēṇaiva jñēyau, vr̥ddhavr̥ddhataravr̥ddhatamadōṣārabdhē ca tridōṣē'tyarthavr̥ddhā dōṣāstamairjñēyāḥ| yēna ‘triṣu tamaḥ’ iti yaduktaṁ tatriṣu madhyē ēkasya prakarṣāvadhāraṇē bhavati; yadā tu triṣu dvau prakr̥ṣṭau vivakṣitau tadā ēkaprakr̥ṣṭāpēkṣayā ‘dvayōstaraḥ’ ityasyaiva viṣayaḥ| samaistu samadōṣārabdhasaṁsargaḥ sannipātaśca jñēyaḥ| dōṣakramāpēkṣīti dōṣāpēkṣītyanēna anēkasakaladōṣagatavr̥ddhavr̥ddhataratvādiviśēṣē cikitsitōpayuktē apēkṣaṇīyatvamuktaṁ, kramāpēkṣītyanēna ca jvaritacikitsitōktalaṅghanādikramāpēkṣā darśitā| yathōktairauṣadhairiti laṅghanādibhirañjanaparyantaiḥ| nanu tridōṣajē jvarē cikitsā nōpapadyatē, yatō na tridōṣaśamanaṁ prāyō dravyaṁ bhavati, yaddhi vātasya pathyaṁ tacchlēṣmaṇyapathyaṁ, yat pittē pathyaṁ tacca prāyaḥ ślēṣmaṇyapathyaṁ; yathā hi tiktakaṣāyaṁ kaphapittaharaṁ tadvātakaraṁ, yacca madhuraṁ vātapittaharaṁ tat kaphakaraṁ, yattu tridōṣaharamāmalakādi tat stōkaṁ pratiniyatarōgaviṣayaṁ nāvaśayaṁ jvarayaugikaṁ ca, sannipātaścāyaṁ mahātyayikaḥ, tat kathamasya cikitsā kartavyētyāha- vardhanēnētyādi| pañcaviṁśatiprakārō'tra sannipāta ucyatē “dvyulbaṇaikōlbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādinā; tatra svamatē kṣīṇadvādaśasu sannipātēṣu jvarārambhakatvaṁ nāsti, kṣīṇā hi dōṣāḥ svaliṅgahānimātravikārā nādhikaṁ jvarādikaṁ kartuṁ samarthāḥ; śēṣēṣu tu trayōdaśasu tridōṣaharadravyasyābhāvādabhyarhitadōṣāpēkṣayā cikitsōcyatē, gatyantarābhāvāt| tatra vardhanēnaikadōṣasyētyanēnaikadōṣasya vardhanēnāpītyarthaḥ; ēkaśabdēna ca dvitrivr̥ddhō dōṣa ēvā pēkṣitō na vr̥ddhatarō nāpi vr̥ddhatamaḥ| tayōrhi ativr̥ddhayōrvardhanēnātimātravr̥ddhyā'tyahitamēva syāt| vardhanēnaikadōṣasyētyanēna vr̥ddhataravr̥ddhatamadōṣadvayakṣapaṇakēnaikadōṣavardhanēna; yathā- vr̥ddhē kaphē vr̥ddhatarayōśca vātapittayōrmadhuraṁ, taddhi vr̥ddhataravātapittadvayahantr̥tayā kaphaṁ kṣīṇaṁ vardhayadapi jvaraṁ balavaddōṣahantr̥tayā harati; tathā vr̥ddhē kaphē vr̥ddhatarē c pittē madhuraprayōgō jñēyaḥ| ēvamudāharaṇāntarāṇi jñēyāni| ataśca vardhanēnaikadōṣasyētyanēna dvyulbaṇānāṁ trayāṇāṁ tathā hīnamadhyādhikadōṣāṇāṁ sannipātānāṁ cikitsōktā| kṣapaṇēnaikadōṣasyētyanēna ca kṣīṇadvayasaṁvardhakamapi yanmahātyayavr̥ddhataravr̥ddhatamadōṣakṣayakaraṁ bhavati tadbhēṣajaṁ kartavyaṁ; vr̥ddhatamō hyapratikr̥taḥ sadyō hanti, tatpratikriyāyāṁ ca kṣīṇayōrvr̥ddhiralpātyayā, sā kramēṇa pratikartavyēti bhāvaḥ| anēnaikōlbaṇāstrayaḥ sannipātāścikitsitāḥ| asminnarthē tantrāntaraṁ “nyūnaikadōṣasaṁvr̥ddhirēvaṁ vr̥ddhajayō'pi vā| sannipātē tu kartavyaḥ sannipātavaśēna tu” iti| pariśiṣṭasamasannipātacikitsāmāha- kphasthānānupūrvyā vēti| vāśabdō vyavasthitavikalpavācī, kaphasya sthānaṁ kaphasthānam, āmāśayōrdhvabhāga ityarthaḥ; ānupūrvī anukramaḥ; tēna kaphasthānupūrvyā jayēditi kaphasthānaṁ prathamaṁ jayēt, sthānagrahaṇēna sthāninaḥ kaphasyāpi grahaṇam| kaphajayastu sākṣānnōktaḥ, tatsthānasyaivāmāśayasya jvarārambhakadōṣēṇa duṣṭasya cikitsyatvōpadarśanārtham | uktaṁ hi- “jvarō hyāmāśayasamutthaḥ” (vi.a.3) iti| ēvaṁ ca samā api dōṣā jvarārambhakā yasmādāmāśayaṁ viśēṣēṇa dūṣayitvā jvaraṁ kurvanti, tasmāt sthānānuguṇaiva jvarē prathamaṁ cikitsā kartavyā| sthānidōṣāpēkṣayā hi sthānamēva prathamaṁ cikitsyam| yaduktaṁ- “sthānaṁ jayēddhi pūrvaṁ” iti| kaphasya sthānaṁ kaphasthānam| tatra laṅghanapācanādikriyā jvarē prathamaṁ pratipāditāḥ kriyantē| ētacca yadyapi sarvajvarasādhāraṇaṁ cikitsitaṁ, tathā'pi sannipātē balavattaravātacikitsāpūrvakajvaracikitsāprasaktinirāsārthaṁ samasannipātē prōcyatē| jvarādanyatra hi sannipātē sama ēva vātaḥ pūrvaṁ cikitsyatē; uktaṁ hi- “vātasyānujayēt pittaṁ, pittasyānu jayēt kapham” ityādi| kaphasthānānupūrvyā cikitsitē kriyamāṇē yō dōṣa ulbaṇō bhavati tatra ‘vardhanēnaikadōṣasya kṣapaṇēnōcchritasya vā’ iti cikitsā kāryā| ētadēva bhēlēnōktaṁ- “sannipātajvarē pūrvaṁ kuryādāmakaphāpaham| paścācchlēṣmaṇi saṅkṣīṇē śamayēt pittamārutau” iti| anyē kaphasthānamāmāśayarūpaṁ sthānaṁ yasya tat kaphasthānaṁ pittamiti paścātpadalōpāduṣṭramukhavadbahuvrīhiṁ vadanti, tataśca pittānupūrvyā jayēdityarthaḥ| tadarthānuvādakaṁ ca suśrutavacanaṁ paṭhanti- “śamayēt pittamēvādau jvarēṣu samavāyiṣu| durnivārataraṁ taddhi jvarārtēṣu viśēṣataḥ” (su.ci.a.39) iti| tatraivaṁ tarhi spaṣṭārthaṁ ‘pittānupūrvyā’ ityēvamēva paṭhēt| suśrutavacanaṁ hi jīrṇatridōṣābhiprāyēṇa jñēyam, ētacca prathamōtpannasannipātajvaracikitsitaṁ kaphasthānānupūrvyā jñēyam| yē tu kapaśca sthānaṁ cēti dvandvaṁ kurvatē, tēṣāṁ matē kaphasyāmāśayasyāpi ca jvarasthānasya pūrvaṁ jayaḥ kartavya ityarthaḥ, sa ca ṣaṣṭhītatpuruṣē'pi sthānasyāmāśayasya sthānikaphāpēkṣayā kriyamāṇacikitsayā labhyata ēvēti nārthavirōdhaḥ| iyaṁ caikadōṣavardhanādirūpā sannipātacikitsā yadyapi na viśuddhā, yaduktaṁ- “prayōgaḥ śamayēdvyādhiṁ yō'nyamanyamudīrayēt| nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayēdyō na kōpayēt” (ni.a.8) iti, tathā'pi sannipātacikitsāyāṁ gatyantarāsambhavē sati alpadōṣabahuguṇatayā kriyata iti jñēyam| anyē tu ‘vardha’ cchēdanē, ityasmādvardhanēnēti sādhayanti, vardhanaśabdēna ca mūlacchēdakārakaṁ saṁśōdhanamucyatē; ēkagrahaṇēna ca na yugapadvātādīnāṁ bastyādiśōdhanaṁ kartavyaṁ, kintvēkaikēnēti darśayati; kṣapaṇēnōcchritasyētyanēna saṁśōdhanaviṣayē saṁśamanamucyatē; śēṣasya tu vyākhyā pūrvavat| anēna ślōkēna trayōdaśavidhasannipātārabdhajvaracikitsitamuktaṁ bhavati| kṣīṇavr̥ddhadōṣavikalpakr̥taṣaḍvidhasannipātēṣu yō jvarastatra na kēvalaṁ vr̥ddhasya dōṣadvayasyaikasya vā vr̥ddhasya jvarārambhakasya cikitsā kāryā, kintu svamānakṣīṇavardhanamapi tatra kartavyaṁ bhavati; svamānakṣīṇadvādaśasannipātasya tu jvarānārambhakatvamēva||285-286||-
Adhikarana 103 (287-288) · Śloka 289
sannipātajvarasyāntē karṇamūlē sudārūṇaḥ||287||
śōthaḥ sañjāyatē tēna kaścidēva pramucyatē|
raktāvasēcanaiḥ śīghraṁ sarpiṣpānaiśca taṁ jayēt||288||
pradēhaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ|289|
View original
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारूणः||२८७||
शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते|
रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत्||२८८||
प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः|२८९|
sannipātaprastāvāttajjaṁ triśōthīyōktaśōthamanūdya cikitsāmāha- sannipātētyādi| kaścidēva pramucyatē ityanēna dāruṇatvamasya darśayati; “santi hyēvaṁvidhā rōgāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| yē hanyuranupakrāntā mithyārambhēṇa vā punaḥ” (sū.a.18); kiṁvā sādhya ēvāyaṁ prāyō bhavati, kadācicca kr̥cchrasādhya iti| nanu triśōthīyē “jvarāntē durjayō'ntāya śōphastasyōpajāyatē” (sū.a.18) ityanēnānupakramaṇīyatvamasyōktam, iha tu kaścidēva pramucyata iti kathaṁ na virōdhaḥ? maivaṁ, tatrāpi durjayō bhavati, antāya vētyarthaḥ; atō na virōdhaḥ||287-288||-
Adhikarana 104 (289) · Śloka 290
śītōṣṇasnigdharūkṣādyairjvarō yasya na śāmyati||289||
śākhānusārī raktasya sō'vasēkāt praśāmyati|290|
View original
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति||२८९||
शाखानुसारी रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति|२९०|
śākhānusārītyatra yadyapi “śākhā raktādayō dhātavaḥ” (sū.a.11) ityuktaṁ, tathā'pīha raktadūṣakō viśēṣēṇa jvarō jñēyaḥ, raktāśrayē ēva dōṣē raktamōkṣasya viśēṣēṇa samarthatvāt| raktamōkṣasthānaṁ ca bāhumadhyaṁ jñēyaṁ; yaduktamanyatra- “śītōṣṇasnigdharūkṣādyairjvarō yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcēdbāhvōḥ kramāt sirāḥ” iti| śītōṣṇādisēvāvacanāt sakaladōṣānurūpacikitsākramē sati raktaduṣṭyaiva prāyō jvarānubandhō bhavatīti darśayati||289||-
Adhikarana 105 (290) · Śloka 291
visarpēṇābhighātēna yaśca visphōṭakairjvaraḥ||290||
tatrādau sarpiṣaḥ pānaṁ kaphapittōttarō na cēt|291|
View original
विसर्पेणाभिघातेन यश्च विस्फोटकैर्ज्वरः||२९०||
तत्रादौ सर्पिषः पानं कफपित्तोत्तरो न चेत्|२९१|
vikārāntarānubandhajvaracikitsāmāha- visarpēṇētyādi| kaphōttaraśca pittōttaraścēti kr̥tvaikaśēṣāt kaphapittōttaratvaṁ jñēyaṁ; kiṁvā kaphapittayōrmilitayōruttaratvaṁ jñēyam| tēnānūrdhvagē pittē dēyamēva sarpiḥ||290||-
Adhikarana 106 (291) · Śloka 292
daurbalyāddēhadhātūnāṁ jvarō jīrṇō'nuvartatē||291||
balyēḥ sambr̥ṁhaṇaistasmādāhāraistamupācarēt|292|
View original
दौर्बल्याद्देहधातूनां ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते||२९१||
बल्येः सम्बृंहणैस्तस्मादाहारैस्तमुपाचरेत्|२९२|
daurbalyādityādau dēhagrahaṇēnātmāditō vyāvr̥tya rasādiṣudhātuśabdaṁ pravartayati, rasādaya ēva hi viśēṣēṇa dēhadhārakāḥ| br̥ṁhaṇaṁ puṣṭijananam||291||-
Adhikarana 107 (292-295) · Śloka 296
karma sādhāraṇaṁ jahyāttr̥tīyakacaturthakau ||292||
āganturanubandhō hi prāyaśō viṣamajvarē|
vātapradhānaṁ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ||293||
snigdhōṣṇairannapānaiśca śamayēdviṣamajvaram|
virēcanēna payasā sarpiṣā saṁskr̥tēna ca||294||
viṣamaṁ tiktaśītaiśca jvaraṁ pittōttaraṁ jayēt|
vamanaṁ pācanaṁ rūkṣamannapānaṁ vilaṅghanam||295||
kaṣāyōṣṇaṁ ca viṣamē jvarē śastaṁ kaphōttarē|296|
View original
कर्म साधारणं जह्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ||२९२||
आगन्तुरनुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे|
वातप्रधानं सर्पिर्भिर्बस्तिभिः सानुवासनैः||२९३||
स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम्|
विरेचनेन पयसा सर्पिषा संस्कृतेन च||२९४||
विषमं तिक्तशीतैश्च ज्वरं पित्तोत्तरं जयेत्|
वमनं पाचनं रूक्षमन्नपानं विलङ्घनम्||२९५||
कषायोष्णं च विषमे ज्वरे शस्तं कफोत्तरे|२९६|
bhūtānubandhinōstr̥tīyakacaturthakayōścikitsāmāha- karmētyādi| karma sādhāraṇamiti bhūtānubandhē dōṣē ca sādhāraṇī cikitsā daivavyapāśrayā balyādirūpā, yuktivyapāśrayā dōṣānurūpakaṣāyapānādirūpā ca| viṣamajvaraśabdēna tr̥tīyacaturthakāvēvābhimatau, caturthakēna caturthakaviparyayō'pi gr̥hyatē| tiktaśītairanupānairbhēṣajaiścēti vijñēyam| kaṣāyōṣṇamiti uṣṇāḥ kaṣāyāḥ||292-295||-
Adhikarana 108 (296-309) · Śloka 310
yōgāḥ parāḥ pravakṣyantē viṣamajvaranāśanāḥ||296||
prayōktavyā matimatā dōṣādīn pravibhajya tē|
surā samaṇḍā pānārthē bhakṣyārthē caraṇāyudhaḥ||297||
tittiriśca mayūraśca prayōjyā viṣamajvarē|
pibēdvā ṣaṭpalaṁ sarpirabhayāṁ vā prayōjayēt||298||
triphalāyāḥ kaṣāyaṁ vā guḍūcyā rasamēva vā|
nīlinīmajagandhāṁ ca trivr̥tāṁ kaṭurōhiṇīm||299||
pibējjvarāgamē yuktyā snēhasvēdōpapāditaḥ|
sarpiṣō mahatīṁ mātrāṁ pītvā vā chardayēt punaḥ||300||
upayujyānnapānaṁ vā prabhūtaṁ punarullikhēt|
sānnaṁ madyaṁ prabhūtaṁ vā pītvā svapyājjvarāgamē||301||
āsthāpanaṁ yāpanaṁ vā kārayēdviṣamajvarē|
payasā vr̥ṣadaṁśasya śakr̥dvā tadahaḥ pibēt||302||
vr̥ṣasya dadhimaṇḍēna surayā vā sasaindhavam|
pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ||303||
pañcagavyasya payasaḥ prayōgō viṣamajvarē|
rasōnasya satailasya prāgbhaktamupasēvanam||304||
mēdyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṁ ca bhakṣaṇam|
hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṁ sasaindhavā||305||
purāṇasarpiḥ siṁhasya vasā tadvat sasaindhavā|
saindhavaṁ pippalīnāṁ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ||306||
nētrāñjanaṁ tailapiṣṭaṁ śasyatē viṣamajvarē|
palaṅkaṣā nimbapatraṁ vacā kuṣṭhaṁ harītakī||307||
sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpanaṁ jvaranāśanam|
yē dhūmā dhūpanaṁ yacca nāvanaṁ cāñjanaṁ ca yat||308||
manōvikārē nirdiṣṭaṁ kāryaṁ tadviṣamajvarē|
maṇīnāmōṣadhīnāṁ ca maṅgalyānāṁ viṣasya ca||309||
dhāraṇādagadānāṁ ca sēvanānna bhavējjvaraḥ|310|
View original
योगाः पराः प्रवक्ष्यन्ते विषमज्वरनाशनाः||२९६||
प्रयोक्तव्या मतिमता दोषादीन् प्रविभज्य ते|
सुरा समण्डा पानार्थे भक्ष्यार्थे चरणायुधः||२९७||
तित्तिरिश्च मयूरश्च प्रयोज्या विषमज्वरे|
पिबेद्वा षट्पलं सर्पिरभयां वा प्रयोजयेत्||२९८||
त्रिफलायाः कषायं वा गुडूच्या रसमेव वा|
नीलिनीमजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्||२९९||
पिबेज्ज्वरागमे युक्त्या स्नेहस्वेदोपपादितः|
सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः||३००||
उपयुज्यान्नपानं वा प्रभूतं पुनरुल्लिखेत्|
सान्नं मद्यं प्रभूतं वा पीत्वा स्वप्याज्ज्वरागमे||३०१||
आस्थापनं यापनं वा कारयेद्विषमज्वरे|
पयसा वृषदंशस्य शकृद्वा तदहः पिबेत्||३०२||
वृषस्य दधिमण्डेन सुरया वा ससैन्धवम्|
पिप्पल्यास्त्रिफलायाश्च दध्नस्तक्रस्य सर्पिषः||३०३||
पञ्चगव्यस्य पयसः प्रयोगो विषमज्वरे|
रसोनस्य सतैलस्य प्राग्भक्तमुपसेवनम्||३०४||
मेद्यानामुष्णवीर्याणामामिषाणां च भक्षणम्|
हिङ्गुतुल्या तु वैयाघ्री वसा नस्यं ससैन्धवा||३०५||
पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत् ससैन्धवा|
सैन्धवं पिप्पलीनां च तण्डुलाः समनःशिलाः||३०६||
नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं शस्यते विषमज्वरे|
पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी||३०७||
सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपनं ज्वरनाशनम्|
ये धूमा धूपनं यच्च नावनं चाञ्जनं च यत्||३०८||
मनोविकारे निर्दिष्टं कार्यं तद्विषमज्वरे|
मणीनामोषधीनां च मङ्गल्यानां विषस्य च||३०९||
धारणादगदानां च सेवनान्न भवेज्ज्वरः|३१०|
dōṣādīn pravibhajyēti dōṣakāladēśaprakr̥tyādīnapēkṣya yadyatra yaugikaṁ tattatra kāryamityarthaḥ| ṣaṭpalamiti gulmē vakṣyamāṇam| nīlinī nīlikā, nīlabuhnā vā| nīlinyādiśca virēcanayōgō jvarāgamanadinē virēkāt kāryakarō bhavati prabhāvāt| mahatī mātrā ahōrātrapariṇamanīyā; anyatra tu ṣaṭpalī mātrā mahatī mātrōktā| anyatra “anyēdyuṣkō dvyahagrāhī tr̥tīyakacaturthakau” ityārabhya yāvat “anāgatē cikitsyāstē balakālau vijānatā” ityantēna vēgadināt prāg yā cikitsōktā sēhōktavamanādivyatiriktā jñēyā| vamanādayāstviha prakōpadinē kriyamāṇāḥ prakupitasya dōṣasya kōṣṭhamāgatasya samyak sadyōhā bhavantīti kr̥tvā kriyantē iti jñēyam| sānnaṁ prabhūtaṁ madyaṁ pītvā punarullikhēditi yōjanā, tathā madyaṁ sānnaṁ pītvā tadahaḥ svapēditi yōjanā| yāpanā mustādikā bastayō vakṣyamāṇāḥ| vr̥ṣadaṁśō biḍālaḥ| vr̥ṣasyētyatrāpi śakr̥diti sambandhaḥ| mēdyānāmiti mēdurāṇāṁ, kiṁvā mēdhyānāṁ pavitrāṇām| vaivyāghrītyatra puṁliṅgamēva prayōjakaṁ vacanādunnīyatē| siṁhō vyāghra ēvēti vadanti| ‘añju’ vyaktimrakṣaṇagatiṣu, iti pāṭhānmrakṣaṇamātrē'pyañjanaṁ syādityata āha- nētrāñjanamiti| manōvikārē unmādē'pasmārē ca| dhāraṇāditi cchēdaḥ; agadānāṁ ca sēvanāditi yōjanā||296-309||-
Adhikarana 109 (309-316) · Śloka 317
sōmaṁ sānucaraṁ dēvaṁ samātr̥gaṇamīśvaram||310||
pūjayan prayataḥ śīghraṁ mucyatē viṣamajvarāt|
viṣṇuṁ sahasramūrdhānaṁ carācarapatiṁ vibhum||311||
stuvannāmasahasrēṇa jvarān sarvānapōhati|
brahmāṇamaśvināvindraṁ hutabhakṣaṁ himācalam||312||
gaṅgāṁ marudgaṇāṁścēṣṭyā pūjayañjayati jvarān|
bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṁ pūjanēna ca||313||
brahmacaryēṇa tapasā satyēna niyamēna ca|
japahōmapradānēna vēdānāṁ śravaṇēna ca||314||
jvarādvimucyatē śīghraṁ sādhūnāṁ darśanēna ca|
jvarē rasasthē vamanamupavāsaṁ ca kārayēt||315||
sēkapradēhau raktasthē tathā saṁśamanāni ca|
virēcanaṁ sōpavāsaṁ māṁsamēdaḥsthitē hitam||316||
asthimajjagatē dēyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|317|
View original
सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम्||३१०||
पूजयन् प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्|
विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरपतिं विभुम्||३११||
स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान् सर्वानपोहति|
ब्रह्माणमश्विनाविन्द्रं हुतभक्षं हिमाचलम्||३१२||
गङ्गां मरुद्गणांश्चेष्ट्या पूजयञ्जयति ज्वरान्|
भक्त्या मातुः पितुश्चैव गुरूणां पूजनेन च||३१३||
ब्रह्मचर्येण तपसा सत्येन नियमेन च|
जपहोमप्रदानेन वेदानां श्रवणेन च||३१४||
ज्वराद्विमुच्यते शीघ्रं साधूनां दर्शनेन च|
ज्वरे रसस्थे वमनमुपवासं च कारयेत्||३१५||
सेकप्रदेहौ रक्तस्थे तथा संशमनानि च|
विरेचनं सोपवासं मांसमेदःस्थिते हितम्||३१६||
अस्थिमज्जगते देया निरूहाः सानुवासनाः|३१७|
daivavyapāśrayacikitsāmāha- sōmamityādi| saha umayēti sōmaḥ, tam| sānucaramiti nandyādigaṇayuktam| samātr̥gaṇamiti samātr̥samūham| prayataḥ pavitraḥ| sahasramūrdhanamiti “sahasraśīrṣā” ityādi vēdapratipāditam| nāmasahasrēṇētyādi mahābhāratōktanāmasahasrēṇa| iṣṭyēti yajñēna||309-316||-
Adhikarana 110 (317-322) · Śloka 323
śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yō jvaraḥ||317||
daivavyapāśrayaṁ tatra sarvamauṣadhamiṣyatē|
abhighātajvarō naśyēt pānābhyaṅgēna sarpiṣaḥ||318||
raktāvasēkairmadyaiśca sātmyairmāṁsarasaudanaiḥ|
sānāhō madyasātmyānāṁ madirārasabhōjanaiḥ||319||
kṣatānāṁ vraṇitānāṁ ca kṣatavraṇacikitsayā|
āśvāsēnēṣṭalābhēna vāyōḥ praśamanēna ca||320||
harṣaṇaiśca śamaṁ yānti kāmaśōkabhayajvarāḥ|
kāmyairarthairmanōjñaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ||321||
sadvākyaiśca śamaṁ yāti jvaraḥ krōdhasamutthitaḥ|
kāmāt krōdhajvarō nāśaṁ krōdhāt kāmasamudbhavaḥ||322||
yāti tābhyāmubhābhyāṁ ca bhayaśōkasamutthitaḥ|323|
View original
शापाभिचाराद्भूतानामभिषङ्गाच्च यो ज्वरः||३१७||
दैवव्यपाश्रयं तत्र सर्वमौषधमिष्यते|
अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः||३१८||
रक्तावसेकैर्मद्यैश्च सात्म्यैर्मांसरसौदनैः|
सानाहो मद्यसात्म्यानां मदिरारसभोजनैः||३१९||
क्षतानां व्रणितानां च क्षतव्रणचिकित्सया|
आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च||३२०||
हर्षणैश्च शमं यान्ति कामशोकभयज्वराः|
काम्यैरर्थैर्मनोज्ञैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः||३२१||
सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः|
कामात् क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात् कामसमुद्भवः||३२२||
याति ताभ्यामुभाभ्यां च भयशोकसमुत्थितः|३२३|
śāpētyādinā''gantujvaracikitsāmāha| naśyēditi praśāmyatītyarthaḥ| sānāha iti abhighātajvara ēva sānāhaḥ| kṣatānāmiti uraḥkṣatinām| kṣatacikitsayā vraṇacikitsayā ca vraṇināṁ jvarō'paitītyarthaḥ| ayaṁ hyupadravarūpō jvaraḥ; upadravaśca mūlavyādhicikitsayaiva śāmyatīti bhāvaḥ| vāyōḥ praśamanēnēti kāmādijvarēṣu vātānubandhādupapannam| sadvākyairiti śōbhanairvacanaiḥ| kāmādīnāṁ pratidvandvēna cikitsāmāha- kāmādityādi||317-322||-
Adhikarana 111 (323) · Śloka 324
jvarasya vēgaṁ kālaṁ ca cintayañjvaryatē tu yaḥ||323||
tasyēṣṭaistu vicitraiśca viṣayairnāśayēt smr̥tim|324|
View original
ज्वरस्य वेगं कालं च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः||३२३||
तस्येष्टैस्तु विचित्रैश्च विषयैर्नाशयेत् स्मृतिम्|३२४|
jvaravēgakālacintājō'pi jvaraḥ kāmādivanmānasāpacārādbhavatīti taccikitsāmāha- jvarasyētyādi||323||-
Adhikarana 112 (324-328) · Śloka 328
jvarapramōkṣē puruṣaḥ kūjan vamati cēṣṭatē|
śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgō vēpatē līyatē muhuḥ||324||
pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ śītāṅgaśca bhavatyapi|
visañjñō jvaravēgārtaḥ sakrōdha iva vīkṣyatē ||325||
sadōṣaśabdaṁ ca śakr̥ddravaṁ sravati vēgavat|
liṅgānyētāni jānīyājjvaramōkṣē vicakṣaṇaḥ||326||
bahudōṣasya balavān prāyēṇābhinavō jvaraḥ|
satkriyādōṣapaktyā cēdvimuñcati sudāruṇam||327||
kr̥tvā dōṣavaśādvēgaṁ kramāduparamanti yē|
tēṣāmadāruṇō mōkṣō jvarāṇāṁ cirakāriṇām||328||
View original
ज्वरप्रमोक्षे पुरुषः कूजन् वमति चेष्टते|
श्वसन्विवर्णः स्विन्नाङ्गो वेपते लीयते मुहुः||३२४||
प्रलपत्युष्णसर्वाङ्गः शीताङ्गश्च भवत्यपि|
विसञ्ज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्ष्यते ||३२५||
सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं स्रवति वेगवत्|
लिङ्गान्येतानि जानीयाज्ज्वरमोक्षे विचक्षणः||३२६||
बहुदोषस्य बलवान् प्रायेणाभिनवो ज्वरः|
सत्क्रियादोषपक्त्या चेद्विमुञ्चति सुदारुणम्||३२७||
कृत्वा दोषवशाद्वेगं क्रमादुपरमन्ति ये|
तेषामदारुणो मोक्षो ज्वराणां चिरकारिणाम्||३२८||
sampratyauṣadhamabhidhāya ‘vimuñcati’ ityādipraśnasyōttaramāha- jvarapramōkṣē ityādi| līyata iti muhyati| uṣṇasarvāṅgaḥ śītasarvāṅgaśca bhavatyapīti uṣṇasarvāṅgō vā śītasarvāṅgō vā bhavatītyarthaḥ| sadōṣaśabdamiti sadōṣaṁ saśabdaṁ ca| ētāni ca lakṣaṇāni sannipātajvarē ēva bhavantīti jñēyaṁ; nānyatra, adarśanādēva| ata ēva baddudōṣasya balina ityādi granthaṁ kēcit paṭhantyēvātra| ētāni lakṣaṇāni jvaramōkṣakālē kṣīṇēnāpi dōṣēṇa kriyantē, yathānirvāpyatā pradīpēnālōkō mahān kriyatē||324-328||
Adhikarana 113 (329) · Śloka 329
vigataklamasantāpamavyathaṁ vimalēndriyam|
yuktaṁ prakr̥tisattvēna vidyāt puruṣamajvaram||329||
View original
विगतक्लमसन्तापमव्यथं विमलेन्द्रियम्|
युक्तं प्रकृतिसत्त्वेन विद्यात् पुरुषमज्वरम्||३२९||
samprati praśāntajvaralakṣaṇapraśnasyōttaraṁ- vigatētyādi| prakr̥tisattvēnēti sahajasattvēna||329||
Adhikarana 114 (330-332) · Śloka 332
sajvarō jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca|
asātmyānyannapānāni viruddhāni ca varjayēt||330||
vyavāyamaticēṣṭāśca snānamatyaśanāni ca|
tathā jvaraḥ śamaṁ yāti praśāntō jāyatē na ca||331||
vyāyāmaṁ ca vyavāyaṁ ca snānaṁ caṅkramaṇāni ca|
jvaramuktō na sēvēta yāvanna balavān bhavēt||332||
View original
सज्वरो ज्वरमुक्तश्च विदाहीनि गुरूणि च|
असात्म्यान्यन्नपानानि विरुद्धानि च वर्जयेत्||३३०||
व्यवायमतिचेष्टाश्च स्नानमत्यशनानि च|
तथा ज्वरः शमं याति प्रशान्तो जायते न च||३३१||
व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चङ्क्रमणानि च|
ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान् भवेत्||३३२||
‘jvarāvaśiṣṭō rakṣyaśca yāvatkālaṁ yatō yataḥ’ iti praśnasyōttaraṁ- sajvara ityādi| ‘tathā jvaraḥ śamaṁ yāti praśāntō jāyatē na ca’ ityanēna ‘yataḥ’ iti praśnasya jvaramuktāsēvyahētupraśnarūpasyōttaraṁ jñēyam| ‘vyavāyamaticēṣṭāśca’ ityatra vyavāyaṁ kr̥tvā'pi punaḥ ‘vyāyāmaṁ ca’ ityādau vyavāyapāṭhēna vyavāyasyātyantaniṣiddhatōcyatē; anyē tu pramādapāṭha ēvāyamityāhuḥ| snānamūrjaskaramapi prabhāvājjvaraṁ pratyānayati; yaduktamanyatra- “snānamāśu jvaraṁ kuryājjvaramuktasya dēhinaḥ| tasmānmuktajvaraḥ snānaṁ viṣavat parivarjayēt” iti||330-332||
Adhikarana 115 (333-343) · Śloka 343
asañjātabalō yastu jvaramuktō niṣēvatē|
varjyamētannarastasya punarāvartatē jvaraḥ||333||
durhr̥tēṣu ca dōṣēṣu yasya vā vinivartatē|
svalpēnapyapacārēṇa tasya vyāvartatē punaḥ||334||
cirakālaparikliṣṭaṁ durbalaṁ hīnatējasam |
acirēṇaiva kālēna sa hanti punarāgataḥ||335||
athavā'pi parīpākaṁ dhātuṣvēva kramānmalāḥ|
yānti jvaramakurvantastē tathā'pyapakurvatē||336||
dīnatāṁ śvayathuṁ glāniṁ pāṇḍutāṁ nānnakāmatām|
kaṇḍūruktōṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṁ ca tē mr̥dum||337||
ēvamanyē'pi ca gadā vyāvartantē punargatāḥ|
anirghātēna dōṣāṇāmalpairapyahitairnr̥ṇām||338||
nirvr̥ttē'pi jvarē tasmādyathāvasthaṁ yathābalam|
yathāprāṇaṁ harēddōṣaṁ prayōgairvā śamaṁ nayēt||339||
mr̥dubhiḥ śōdhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayō hitāḥ|
hitāśca laghavō yūṣā jāṅgalāmiṣajā rasāḥ||340||
abhyaṅgōdvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca|
hitāni punarāvr̥ttē jvarē tiktaghr̥tāni ca||341||
gurvyabhiṣyandyasātmyānāṁ bhōjanāt punarāgatē|
laṅghanōṣṇōpacārādiḥ kramaḥ kāryaśca pūrvavat||342||
kirātatiktakaṁ tiktā mustaṁ parpaṭakō'mr̥tā|
ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṁ jvaram||343||
View original
असञ्जातबलो यस्तु ज्वरमुक्तो निषेवते|
वर्ज्यमेतन्नरस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः||३३३||
दुर्हृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते|
स्वल्पेनप्यपचारेण तस्य व्यावर्तते पुनः||३३४||
चिरकालपरिक्लिष्टं दुर्बलं हीनतेजसम् |
अचिरेणैव कालेन स हन्ति पुनरागतः||३३५||
अथवाऽपि परीपाकं धातुष्वेव क्रमान्मलाः|
यान्ति ज्वरमकुर्वन्तस्ते तथाऽप्यपकुर्वते||३३६||
दीनतां श्वयथुं ग्लानिं पाण्डुतां नान्नकामताम्|
कण्डूरुक्तोठपिडकाः कुर्वन्त्यग्निं च ते मृदुम्||३३७||
एवमन्येऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर्गताः|
अनिर्घातेन दोषाणामल्पैरप्यहितैर्नृणाम्||३३८||
निर्वृत्तेऽपि ज्वरे तस्माद्यथावस्थं यथाबलम्|
यथाप्राणं हरेद्दोषं प्रयोगैर्वा शमं नयेत्||३३९||
मृदुभिः शोधनैः शुद्धिर्यापना बस्तयो हिताः|
हिताश्च लघवो यूषा जाङ्गलामिषजा रसाः||३४०||
अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानधूपनान्यञ्जनानि च|
हितानि पुनरावृत्ते ज्वरे तिक्तघृतानि च||३४१||
गुर्व्यभिष्यन्द्यसात्म्यानां भोजनात् पुनरागते|
लङ्घनोष्णोपचारादिः क्रमः कार्यश्च पूर्ववत्||३४२||
किराततिक्तकं तिक्ता मुस्तं पर्पटकोऽमृता|
घ्नन्ति पीतानि चाभ्यासात् पुनरावर्तकं ज्वरम्||३४३||
anantaram ‘asañjātabalō yastu’ ityādi granthaṁ kāśmīrāḥ paṭhanti; tē ca prakr̥tyādisūtrē'pyasya granthasyānuguṇaṁ praśnagranthaṁ paṭhanti||333-343||
Adhikarana 116 (344) · Śloka 344
tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ jvaritānāṁ vicakṣaṇaḥ|
jvarākriyākramāpēkṣī kuryāttattaccikitsitam||344||
View original
तस्यां तस्यामवस्थायां ज्वरितानां विचक्षणः|
ज्वराक्रियाक्रमापेक्षी कुर्यात्तत्तच्चिकित्सितम्||३४४||
uktānuktacikitsāparigrahārthamāha- tasyāmityādi||344||
Adhikarana 117 (345) · Śloka 345
rōgarāṭ sarvabhūtānāmantakr̥ddāruṇō jvaraḥ|
tasmādviśēṣatastasya yatēta praśamē bhiṣak||345||
View original
रोगराट् सर्वभूतानामन्तकृद्दारुणो ज्वरः|
तस्माद्विशेषतस्तस्य यतेत प्रशमे भिषक्||३४५||
jvaracikitsāyāṁ yatnaṁ kārayitumāha- rōgarāḍityādi||345||
Adhikarana 118 (346) · Śloka 346
tatra ślōkaḥ- yathākramaṁ yathāpraśnamuktaṁ jvaracikitsitam|
ātrēyēṇāgnivēśāya bhūtānāṁ hitakāmyayā||346||
View original
तत्र श्लोकः- यथाक्रमं यथाप्रश्नमुक्तं ज्वरचिकित्सितम्|
आत्रेयेणाग्निवेशाय भूतानां हितकाम्यया||३४६||
yathākramamiti adhyāyārthasaṅgrahaślōkaḥ| bhūtānāṁ hitakāmyayētyanēna sarvabhūtahitēyaṁ cikitsēti darśayati||346||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsitasthānē jvaracikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
iti śrīcakrapāṇidattakr̥tāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ cikitsāsthānē jvaracikitsitādhyāyastr̥tīyaḥ||3||