Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō jvaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
9. jvaracikitsitam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vijvaraṁ jvarasandēhaṁ paryapr̥cchat punarvasum| viviktē śāntamāsīnamagnivēśaḥ kr̥tāñjaliḥ||3||
View original
विज्वरं ज्वरसन्देहं पर्यपृच्छत् पुनर्वसुम्| विविक्ते शान्तमासीनमग्निवेशः कृताञ्जलिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-10) · Śloka 10
dēhēndriyamanastāpī sarvarōgāgrajō balī| jvaraḥ pradhānō rōgāṇāmuktō bhagavatā purā||4|| tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayōdayē| prakr̥tiṁ ca pravr̥ttiṁ ca prabhāvaṁ kāraṇāni ca||5|| pūrvarūpamadhiṣṭhānaṁ balakālātmalakṣaṇam| vyāsatō vidhibhēdācca pr̥thagbhinnasya cākr̥tim||6|| liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṁ ca kriyākramam| vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṁ yacca pr̥thak pr̥thak||7|| jvarāvasr̥ṣṭō rakṣyaśca yāvatkālaṁ yatō yataḥ| praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartatē jvaraḥ||8|| yāścāpi punarāvr̥ttaṁ kriyāḥ praśamayanti tam| jagaddhitārthaṁ tat sarvaṁ bhagavan! vaktumarhasi||9|| tadagnivēśasya vacō niśamya gururabravīt| jvarādhikārē yadvācyaṁ tat saumya! nikhilaṁ śr̥ṇu||10||
View original
देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली| ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा||४|| तस्य प्राणिसपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलयोदये| प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च||५|| पूर्वरूपमधिष्ठानं बलकालात्मलक्षणम्| व्यासतो विधिभेदाच्च पृथग्भिन्नस्य चाकृतिम्||६|| लिङ्गमामस्य जीर्णस्य सौषधं च क्रियाक्रमम्| विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यच्च पृथक् पृथक्||७|| ज्वरावसृष्टो रक्ष्यश्च यावत्कालं यतो यतः| प्रशान्तः कारणैर्यैश्च पुनरावर्तते ज्वरः||८|| याश्चापि पुनरावृत्तं क्रियाः प्रशमयन्ति तम्| जगद्धितार्थं तत् सर्वं भगवन्! वक्तुमर्हसि||९|| तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्| ज्वराधिकारे यद्वाच्यं तत् सौम्य! निखिलं शृणु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (11) · Śloka 11
jvarō vikārō rōgaśca vyādhirātaṅka ēva ca| ēkō'rthō nāmaparyāyairvividhairabhidhīyatē||11||
View original
ज्वरो विकारो रोगश्च व्याधिरातङ्क एव च| एकोऽर्थो नामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (12) · Śloka 12
tasya prakr̥tiruddiṣṭā dōṣāḥ śārīramānasāḥ| dēhinaṁ na hi nirdōṣaṁ jvaraḥ samupasēvatē||12||
View original
तस्य प्रकृतिरुद्दिष्टा दोषाः शारीरमानसाः| देहिनं न हि निर्दोषं ज्वरः समुपसेवते||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (13) · Śloka 14
kṣayastamō jvaraḥ pāpmā mr̥tyuścōktā yamātmakāḥ| pañcatvapratyayānnr̥̄ṇāṁ kliśyatāṁ svēna karmaṇā||13|| ityasya prakr̥tiḥ prōktā, ...|14|
View original
क्षयस्तमो ज्वरः पाप्मा मृत्युश्चोक्ता यमात्मकाः| पञ्चत्वप्रत्ययान्नॄणां क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा||१३|| इत्यस्य प्रकृतिः प्रोक्ता, ...|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
... pravr̥ttistu parigrahāt| nidānē pūrvamuddiṣṭā rudrakōpācca dāruṇāt||14||
View original
... प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात्| निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (15-25) · Śloka 25
dvitīyē hi yugē śarvamakrōdhavratamāsthitam| divyaṁ sahasraṁ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ||15|| tapōvighnāśanāḥ kartuṁ tapōvighnaṁ mahātmanaḥ| paśyan samarthaścōpēkṣāṁ cakrē dakṣaḥ prajāpatiḥ||16|| punarmāhēśvaraṁ bhāgaṁ dhruvaṁ dakṣaḥ prajāpatiḥ| yajñē na kalpayāmāsa prōcyamānaḥ surairapi||17|| r̥caḥ paśupatēryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ| yajñasiddhipradāstābhirhīnaṁ caiva sa iṣṭavān||18|| athōttīrṇavratō dēvō buddhvā dakṣavyatikramam| rudrō raudraṁ puraskr̥tya bhāvamātmavidātmanaḥ||19|| sr̥ṣṭvā lalāṭē cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bālaṁ krōdhāgnisantaptamasr̥jat satranāśanam||20|| tatō yajñaḥ sa vidhvastō vyathitāśca divaukasaḥ| dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ||21|| athēśvaraṁ dēvagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum| tamr̥gbhirastuvan yāvacchaivē bhāvē śivaḥ sthitaḥ||22|| śivaṁ śivāya bhūtānāṁ sthitaṁ jñātvā kr̥tāñjaliḥ| bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā navalōcanaḥ||23|| jvālāmālākulō raudrō hrasvajaṅghōdaraḥ kramāt| krōdhāgniruktavān dēvamahaṁ kiṁ karavāṇi tē||24|| tamuvācēśvaraḥ krōdhaṁ jvarō lōkē bhaviṣyasi| janmādau nidhanē ca tvamapacārāntarēṣu ca||25||
View original
द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम्| दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः||१५|| तपोविघ्नाशनाः कर्तुं तपोविघ्नं महात्मनः| पश्यन् समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः||१६|| पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः| यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि||१७|| ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्य आहतयश्च याः| यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान्||१८|| अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम्| रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावमात्मविदात्मनः||१९|| सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वै दग्ध्वा तानसुरान् प्रभुः| बालं क्रोधाग्निसन्तप्तमसृजत् सत्रनाशनम्||२०|| ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः| दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः||२१|| अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम्| तमृग्भिरस्तुवन् यावच्छैवे भावे शिवः स्थितः||२२|| शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः| भिया भस्मप्रहरणस्त्रिशिरा नवलोचनः||२३|| ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात्| क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते||२४|| तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि| जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (26) · Śloka 27
santāpaḥ sārucistr̥ṣṇā sāṅgamardō hr̥di vyathā| jvaraprabhāvō, janmādau nidhanē ca mahattamaḥ||26|| prakr̥tiśca pravr̥ttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ|27|
View original
सन्तापः सारुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दो हृदि व्यथा| ज्वरप्रभावो, जन्मादौ निधने च महत्तमः||२६|| प्रकृतिश्च प्रवृत्तिश्च प्रभावश्च प्रदर्शितः|२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (27) · Śloka 27
nidānē kāraṇānyaṣṭau pūrvōktāni vibhāgaśaḥ||27||
View original
निदाने कारणान्यष्टौ पूर्वोक्तानि विभागशः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (28-29) · Śloka 29
ālasyaṁ nayanē sāsrē jr̥mbhaṇaṁ gauravaṁ kramaḥ| jvalanātapavāyvambubhaktidvēṣāvaniścitau||28|| avipākāsyavairasyē hāniśca balavarṇayōḥ| śīlavaikr̥tamalpaṁ ca jvaralakṣaṇamagrajam||29||
View original
आलस्यं नयने सास्रे जृम्भणं गौरवं क्रमः| ज्वलनातपवाय्वम्बुभक्तिद्वेषावनिश्चितौ||२८|| अविपाकास्यवैरस्ये हानिश्च बलवर्णयोः| शीलवैकृतमल्पं च ज्वरलक्षणमग्रजम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (30) · Śloka 30
kēvalaṁ samanaskaṁ ca jvarādhiṣṭhānamucyatē| śarīraṁ, balakālastu nidānē sampradarśitaḥ||30||
View original
केवलं समनस्कं च ज्वराधिष्ठानमुच्यते| शरीरं, बलकालस्तु निदाने सम्प्रदर्शितः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (31) · Śloka 31
jvarapratyātmikaṁ liṅgaṁ santāpō dēhamānasaḥ| jvarēṇāviśatā bhūtaṁ na hi kiñcinna tapyatē||31||
View original
ज्वरप्रत्यात्मिकं लिङ्गं सन्तापो देहमानसः| ज्वरेणाविशता भूतं न हि किञ्चिन्न तप्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (32-35) · Śloka 35
dvividhō vidhibhēdēna jvaraḥ śārīramānasaḥ| punaśca dvividhō dr̥ṣṭaḥ saumyaścāgnēya ēva vā||32|| antarvēgō bahirvēgō dvividhaḥ punarucyatē| prākr̥tō vaikr̥taścaiva sādhyaścāsādhya ēva ca||33|| punaḥ pañcavidhō dr̥ṣṭō dōṣakālabalābalāt| santataḥ satatō'nyēdyustr̥tīyakacaturthakau||34|| punarāśrayabhēdēna dhātūnāṁ saptadhā mataḥ| bhinnaḥ kāraṇabhēdēna punaraṣṭavidhō jvaraḥ||35||
View original
द्विविधो विधिभेदेन ज्वरः शारीरमानसः| पुनश्च द्विविधो दृष्टः सौम्यश्चाग्नेय एव वा||३२|| अन्तर्वेगो बहिर्वेगो द्विविधः पुनरुच्यते| प्राकृतो वैकृतश्चैव साध्यश्चासाध्य एव च||३३|| पुनः पञ्चविधो दृष्टो दोषकालबलाबलात्| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||३४|| पुनराश्रयभेदेन धातूनां सप्तधा मतः| भिन्नः कारणभेदेन पुनरष्टविधो ज्वरः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (36) · Śloka 37
śārīrō jāyatē pūrvaṁ dēhē, manasi mānasaḥ| vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam||36|| indriyāṇāṁ ca vaikr̥tyaṁ jñēyaṁ santāpalakṣaṇam|37|
View original
शारीरो जायते पूर्वं देहे, मनसि मानसः| वैचित्त्यमरतिर्ग्लानिर्मनसस्तापलक्षणम्||३६|| इन्द्रियाणां च वैकृत्यं ज्ञेयं सन्तापलक्षणम्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (37) · Śloka 38
vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṁ vātakaphātmakaḥ||37|| icchatyubhayamētattu jvarō vyāmiśralakṣaṇaḥ|38|
View original
वातपित्तात्मकः शीतमुष्णं वातकफात्मकः||३७|| इच्छत्युभयमेतत्तु ज्वरो व्यामिश्रलक्षणः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (38) · Śloka 39
yōgavāhaḥ paraṁ vāyuḥ saṁyōgādubhayārthakr̥t||38|| dāhakr̥ttējasā yuktaḥ, śītakr̥t sōmasaṁśrayāt|39|
View original
योगवाहः परं वायुः संयोगादुभयार्थकृत्||३८|| दाहकृत्तेजसा युक्तः, शीतकृत् सोमसंश्रयात्|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (39-41) · Śloka 41
antardāhō'dhikastr̥ṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ||39|| sandhyasthiśūlamasvēdō dōṣavarcōvinigrahaḥ| antarvēgasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayēt||40|| santāpō'bhyadhikō bāhyastr̥ṣṇādīnāṁ ca mārdavam| bahirvēgasya liṅgāni sukhasādhyatvamēva ca||41||
View original
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||३९|| सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः| अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत्||४०|| सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम्| बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (42-46) · Śloka 47
prākr̥taḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ| uṣṇamuṣṇēna saṁvr̥ddhaṁ pittaṁ śaradi kupyati||42|| citaḥ śītē kaphaścaivaṁ vasantē samudīryatē| varṣāsvamlavipākābhiradbhirōṣadhibhistathā||43|| sañcitaṁ pittamudriktaṁ śaradyādityatējasā| jvaraṁ sañjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ||44|| prakr̥tyaiva visargasya tatra nānaśanādbhayam| adbhirōṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ||45|| hēmantē, sūryasantaptaḥ sa vasantē prakupyati| vasantē ślēṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyatē||46|| ādānamadhyē tasyāpi vātapittaṁ bhavēdanu|47|
View original
प्राकृतः सुखसाध्यस्तु वसन्तशरदुद्भवः| उष्णमुष्णेन संवृद्धं पित्तं शरदि कुप्यति||४२|| चितः शीते कफश्चैवं वसन्ते समुदीर्यते| वर्षास्वम्लविपाकाभिरद्भिरोषधिभिस्तथा||४३|| सञ्चितं पित्तमुद्रिक्तं शरद्यादित्यतेजसा| ज्वरं सञ्जनयत्याशु तस्य चानुबलः कफः||४४|| प्रकृत्यैव विसर्गस्य तत्र नानशनाद्भयम्| अद्भिरोषधिभिश्चैव मधुराभिश्चितः कफः||४५|| हेमन्ते, सूर्यसन्तप्तः स वसन्ते प्रकुप्यति| वसन्ते श्लेष्मणा तस्माज्ज्वरः समुपजायते||४६|| आदानमध्ये तस्यापि वातपित्तं भवेदनु|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (47) · Śloka 48
ādāvantē ca madhyē ca buddhvā dōṣabalābalam||47|| śaradvasantayōrvidvāñjvarasya pratikārayēt|48|
View original
आदावन्ते च मध्ये च बुद्ध्वा दोषबलाबलम्||४७|| शरद्वसन्तयोर्विद्वाञ्ज्वरस्य प्रतिकारयेत्|४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
kālaprakr̥timuddiśya nirdiṣṭaḥ prākr̥tō jvaraḥ||48|| prāyēṇānilajō duḥkhaḥ kālēṣvanyēṣu vaikr̥taḥ| hētavō vividhāstasya nidānē sampradarśitāḥ||49||
View original
कालप्रकृतिमुद्दिश्य निर्दिष्टः प्राकृतो ज्वरः||४८|| प्रायेणानिलजो दुःखः कालेष्वन्येषु वैकृतः| हेतवो विविधास्तस्य निदाने सम्प्रदर्शिताः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (50) · Śloka 50
balavatsvalpadōṣēṣu jvaraḥ sādhyō'nupadravaḥ|50|
View original
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः|५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (50) · Śloka 51
hētubhirbahubhirjātō balibhirbahulakṣaṇaḥ||50|| jvaraḥ prāṇāntakr̥dyaśca śīghramindriyanāśanaḥ|51|
View original
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः||५०|| ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (51) · Śloka 52
saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca||51|| sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇō hanyājjvarō naram|52|
View original
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा द्वादशाहात्तथैव च||५१|| सप्रलापभ्रमश्वासस्तीक्ष्णो हन्याज्ज्वरो नरम्|५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (52) · Śloka 53
jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīrō dairgharātrikaḥ||52|| asādhyō balavān yaśca kēśasīmantakr̥jjvaraḥ|53|
View original
ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||५२|| असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः|५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (53-60) · Śloka 61
srōtōbhirvisr̥tā dōṣā guravō rasavāhibhiḥ||53|| sarvadēhānugāḥ stabdhā jvaraṁ kurvanti santatam| daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā saptāhaṁ vā suduḥsahaḥ||54|| sa śīghraṁ śīghrakāritvāt praśamaṁ yāti hanti vā| kāladūṣyaprakr̥tibhirdōṣastulyō hi santatam||55|| niṣpratyanīkaḥ kurutē tasmājjñēyaḥ suduḥsahaḥ| yathā dhātūṁstathā mūtraṁ purīṣaṁ cānilādayaḥ||56|| yugapaccānupadyantē niyamāt santatē jvarē| sa śuddhyā vā'pyaśuddhyā vā rasādīnāmaśēṣataḥ||57|| saptāhādiṣu kālēṣu praśamaṁ yāti hanti vā| yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ||58|| dvādaśaitē samuddiṣṭāḥ santatasyāśrayāstadā| visargaṁ dvādaśē kr̥tvā divasē'vyaktalakṣaṇam||59|| durlabhōpaśamaḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartatē| iti buddhvā jvaraṁ vaidya upakrāmēttu santatam ||60|| kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ|61|
View original
स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः||५३|| सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्| दशाहं द्वादशाहं वा सप्ताहं वा सुदुःसहः||५४|| स शीघ्रं शीघ्रकारित्वात् प्रशमं याति हन्ति वा| कालदूष्यप्रकृतिभिर्दोषस्तुल्यो हि सन्ततम्||५५|| निष्प्रत्यनीकः कुरुते तस्माज्ज्ञेयः सुदुःसहः| यथा धातूंस्तथा मूत्रं पुरीषं चानिलादयः||५६|| युगपच्चानुपद्यन्ते नियमात् सन्तते ज्वरे| स शुद्ध्या वाऽप्यशुद्ध्या वा रसादीनामशेषतः||५७|| सप्ताहादिषु कालेषु प्रशमं याति हन्ति वा| यदा तु नातिशुध्यन्ति न वा शुध्यन्ति सर्वशः||५८|| द्वादशैते समुद्दिष्टाः सन्ततस्याश्रयास्तदा| विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसेऽव्यक्तलक्षणम्||५९|| दुर्लभोपशमः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते| इति बुद्ध्वा ज्वरं वैद्य उपक्रामेत्तु सन्ततम् ||६०|| क्रियाक्रमविधौ युक्तः प्रायः प्रागपतर्पणैः|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (61-62) · Śloka 62
raktadhātvāśrayaḥ prāyō dōṣaḥ satatakaṁ jvaram||61|| sapratyanīkaḥ kurutē kālavr̥ddhikṣayātmakam| ahōrātrē satatakō dvau kālāvanuvartatē||62||
View original
रक्तधात्वाश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम्||६१|| सप्रत्यनीकः कुरुते कालवृद्धिक्षयात्मकम्| अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (63-67) · Śloka 67
kālaprakr̥tidūṣyāṇāṁ prāpyaivānyatamādbalam| anyēdyuṣkaṁ jvaraṁ dōṣō ruddhvā mēdōvahāḥ sirāḥ||63|| sapratyanīkō janayatyēkakālamaharniśi| dōṣō'sthimajjagaḥ kuryāttr̥tīyakacaturthakau||64|| gatirdvyēkāntarā'nyēdyurdōṣasyōktā'nyathā paraiḥ| anyēdyuṣkaṁ jvaraṁ kuryādapi saṁśritya śōṇitam||65|| māṁsasrōtāṁsyanugatō janayēttu tr̥tīyakam| saṁśritō mēdasō mārgaṁ dōṣaścāpi caturthakam ||66|| anyēdyuṣkaḥ pratidinaṁ dinaṁ hitvā tr̥tīyakaḥ| dinadvayaṁ yō viśramya pratyēti sa caturthakaḥ||67||
View original
कालप्रकृतिदूष्याणां प्राप्यैवान्यतमाद्बलम्| अन्येद्युष्कं ज्वरं दोषो रुद्ध्वा मेदोवहाः सिराः||६३|| सप्रत्यनीको जनयत्येककालमहर्निशि| दोषोऽस्थिमज्जगः कुर्यात्तृतीयकचतुर्थकौ||६४|| गतिर्द्व्येकान्तराऽन्येद्युर्दोषस्योक्ताऽन्यथा परैः| अन्येद्युष्कं ज्वरं कुर्यादपि संश्रित्य शोणितम्||६५|| मांसस्रोतांस्यनुगतो जनयेत्तु तृतीयकम्| संश्रितो मेदसो मार्गं दोषश्चापि चतुर्थकम् ||६६|| अन्येद्युष्कः प्रतिदिनं दिनं हित्वा तृतीयकः| दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (68-69) · Śloka 69
adhiśētē yathā bhūmiṁ bījaṁ kālē ca rōhati| adhiśētē tathā dhātuṁ dōṣaḥ kālē ca kupyati||68|| sa vr̥ddhiṁ balakālaṁ ca prāpya dōṣastr̥tīyakam| caturthakaṁ ca kurutē pratyanīkabalakṣayāt||69||
View original
अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले च रोहति| अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति||६८|| स वृद्धिं बलकालं च प्राप्य दोषस्तृतीयकम्| चतुर्थकं च कुरुते प्रत्यनीकबलक्षयात्||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (70) · Śloka 70
kr̥tvā vēgaṁ gatabalāḥ svē svē sthānē vyavasthitāḥ| punarvivr̥ddhāḥ svē kālē jvarayanti naraṁ malāḥ||70||
View original
कृत्वा वेगं गतबलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिताः| पुनर्विवृद्धाः स्वे काले ज्वरयन्ति नरं मलाः||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (71-72) · Śloka 72
kaphapittāttrikagrāhī pr̥ṣṭhādvātakaphātmakaḥ| vātapittācchirōgrāhī trividhaḥ syāttr̥tīyakaḥ||71|| caturthakō darśayati prabhāvaṁ dvividhaṁ jvaraḥ| jaṅghābhyāṁ ślaiṣmikaḥ pūrvaṁ śirastō'nilasambhavaḥ||72||
View original
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः| वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः||७१|| चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः| जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (73) · Śloka 73
viṣamajvara ēvānyaścaturthakaviparyayaḥ| trividhō dhāturēkaikō dvidhātusthaḥ karōti yam||73||
View original
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः| त्रिविधो धातुरेकैको द्विधातुस्थः करोति यम्||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (74) · Śloka 74
prāyaśaḥ sannipātēna dr̥ṣṭaḥ pañcavidhō jvaraḥ| sannipātē tu yō bhūyān sa dōṣaḥ parikīrtitaḥ||74||
View original
प्रायशः सन्निपातेन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः| सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (75-83) · Śloka 83
r̥tvahōrātradōṣāṇāṁ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṁ taṁ prapadyatē||75|| gurutvaṁ dainyamudvēgaḥ sadanaṁ chardyarōcakau| rasasthitē bahistāpaḥ sāṅgamardō vijr̥mbhaṇam||76|| raktōṣṇāḥ piḍakāstr̥ṣṇā saraktaṁ ṣṭhīvanaṁ muhuḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṁsthitē||77|| antardāhaḥ satr̥ṇmōhaḥ saglāniḥ sr̥ṣṭaviṭkatā| daurgandhyaṁ gātravikṣēpō jvarē māṁsasthitē bhavēt||78|| svēdastīvrā pipāsā ca pralāpō vamyabhīkṣṇaśaḥ| svagandhasyāsahatvaṁ ca mēdaḥsthē glānyarōcakau||79|| virēkavamanē cōbhē sāsthibhēdaṁ prakūjanam| vikṣēpaṇaṁ ca gātrāṇāṁ śvāsaścāsthigatē jvarē||80|| hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam| marmacchēdō bahiḥ śaityaṁ dāhō'ntaścaiva majjagē||81|| śukrasthānagataḥ śukramōkṣaṁ kr̥tvā vināśya ca| prāṇaṁ vāyvagnisōmaiśca sārdhaṁ gacchatyasau vibhuḥ||82|| rasaraktāśritaḥ sādhyō mēdōmāṁsagataśca yaḥ| asthimajjagataḥ kr̥cchraḥ śukrasthō naiva siddhyati||83||
View original
ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात्| कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते||७५|| गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ| रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम्||७६|| रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः| दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते||७७|| अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता| दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत्||७८|| स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः| स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ||७९|| विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम्| विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे||८०|| हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम्| मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहोऽन्तश्चैव मज्जगे||८१|| शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च| प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः||८२|| रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः| अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिद्ध्यति||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 89
hētubhirlakṣaṇaiścōktaḥ pūrvamaṣṭavidhō jvaraḥ| samāsēnōpadiṣṭasya vyāsataḥ śr̥ṇu lakṣaṇam||84|| śirōruk parvaṇāṁ bhēdō dāhō rōmṇāṁ praharṣaṇam| kaṇṭhāsyaśōṣō vamathustr̥ṣṇā mūrcchā bhramō'ruciḥ||85|| svapnanāśō'tivāgjr̥mbhā vātapittajvarākr̥tiḥ| śītakō gauravaṁ tandrā staimityaṁ parvaṇāṁ ca ruk||86|| śirōgrahaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svēdāpravartanam| santāpō madhyavēgaśca vātaślēṣmajvarākr̥tiḥ||87|| muhurdāhō muhuḥ śītaṁ svēdastambhō muhurmuhuḥ| mōhaḥ kāsō'rucistr̥ṣṇā ślēṣmapittapravartanam||88|| liptatiktāsyatā tandrā ślēṣmapittajvarākr̥tiḥ| ityētē dvandvajāḥ prōktāḥ ...|89|
View original
हेतुभिर्लक्षणैश्चोक्तः पूर्वमष्टविधो ज्वरः| समासेनोपदिष्टस्य व्यासतः शृणु लक्षणम्||८४|| शिरोरुक् पर्वणां भेदो दाहो रोम्णां प्रहर्षणम्| कण्ठास्यशोषो वमथुस्तृष्णा मूर्च्छा भ्रमोऽरुचिः||८५|| स्वप्ननाशोऽतिवाग्जृम्भा वातपित्तज्वराकृतिः| शीतको गौरवं तन्द्रा स्तैमित्यं पर्वणां च रुक्||८६|| शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम्| सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः||८७|| मुहुर्दाहो मुहुः शीतं स्वेदस्तम्भो मुहुर्मुहुः| मोहः कासोऽरुचिस्तृष्णा श्लेष्मपित्तप्रवर्तनम्||८८|| लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः| इत्येते द्वन्द्वजाः प्रोक्ताः ...|८९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (89-108) · Śloka 109
... sannipātaja ucyatē||89|| sannipātajvarasyōrdhvaṁ trayōdaśavidhasya hi| prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṁ vai pr̥thak pr̥thak||90|| bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṁ śirasō'tiruk| vātapittōlbaṇē vidyālliṅgaṁ mandakaphē jvarē||91|| śaityaṁ kāsō'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ| vātaślēṣmōlbaṇē vyādhau liṅgaṁ pittāvarē viduḥ||92|| chardiḥ śaityaṁ muhurdāhastr̥ṣṇā mōhō'sthivēdanā| mandavātē vyavasyanti liṅgaṁ pittakaphōlbaṇē||93|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṁ pralāpō gauravaṁ bhramaḥ| vātōlbaṇē syād dvyanugē tr̥ṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā||94|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svēdastr̥ḍ balasaṅkṣayaḥ| mūrcchā cēti tridōṣē syālliṅgaṁ pittē garīyasi||95|| ālasyārucihr̥llāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kaphōlbaṇaṁ sannipātaṁ tandrākāsēna cādiśēt||96|| pratiśyā chardirālasyaṁ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavātē pittamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē matam||97|| hāridramūtranētratvaṁ dāhastr̥ṣṇā bhramō'ruciḥ| hīnavātē madhyakaphē liṅgaṁ pittādhikē matam||98|| śirōrugvēpathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarōcakau| hīnapittē madhyakaphē liṅgaṁ syānmārutādhikē||99|| śītakō gauravaṁ tandrā pralāpō'sthiśirō'tiruk| hīnapittē vātamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē viduḥ||100|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyō mukhaśōṣō'tipārśvaruk| kaphahīnē pittamadhyē liṅgaṁ vātādhikē matam||101|| varcōbhēdō'gnidaurbalyaṁ tr̥ṣṇā dāhō'rucirbhramaḥ| kaphahīnē vātamadhyē liṅgaṁ pittādhikē viduḥ||102|| sannipātajvarasyōrdhvamatō vakṣyāmi lakṣaṇam| kṣaṇē dāhaḥ kṣaṇē śītamasthisandhiśirōrujā||103|| sāsrāvē kaluṣē raktē nirbhugnē cāpi darśanē | sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvr̥taḥ||104|| tandrā mōhaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāsō'rucirbhramaḥ| paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param||105|| ṣṭhīvanaṁ raktapittasya kaphēnōnmiśritasya ca| śirasō lōṭhanaṁ tr̥ṣṇā nidrānāśō hr̥di vyathā||106|| svēdamūtrapurīṣāṇāṁ cirāddarśanamalpaśaḥ| kr̥śatvaṁ nātigātrāṇāṁ pratataṁ kaṇṭhakūjanam||107|| kōṭhānāṁ śyāvaraktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam| mūkatvaṁ srōtasāṁ pākō gurutvamudarasya ca||108|| cirāt pākaśca dōṣāṇāṁ sannipātajvarākr̥tiḥ|109|
View original
... सन्निपातज उच्यते||८९|| सन्निपातज्वरस्योर्ध्वं त्रयोदशविधस्य हि| प्राक्सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक्||९०|| भ्रमः पिपासा दाहश्च गौरवं शिरसोऽतिरुक्| वातपित्तोल्बणे विद्याल्लिङ्गं मन्दकफे ज्वरे||९१|| शैत्यं कासोऽरुचिस्तन्द्रापिपासादाहरुग्व्यथाः| वातश्लेष्मोल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्तावरे विदुः||९२|| छर्दिः शैत्यं मुहुर्दाहस्तृष्णा मोहोऽस्थिवेदना| मन्दवाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्तकफोल्बणे||९३|| सन्ध्यस्थिशिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः| वातोल्बणे स्याद् द्व्यनुगे तृष्णा कण्ठास्यशुष्कता||९४|| रक्तविण्मूत्रता दाहः स्वेदस्तृड् बलसङ्क्षयः| मूर्च्छा चेति त्रिदोषे स्याल्लिङ्गं पित्ते गरीयसि||९५|| आलस्यारुचिहृल्लासदाहवम्यरतिभ्रमैः| कफोल्बणं सन्निपातं तन्द्राकासेन चादिशेत्||९६|| प्रतिश्या छर्दिरालस्यं तन्द्राऽरुच्यग्निमार्दवम्| हीनवाते पित्तमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके मतम्||९७|| हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं दाहस्तृष्णा भ्रमोऽरुचिः| हीनवाते मध्यकफे लिङ्गं पित्ताधिके मतम्||९८|| शिरोरुग्वेपथुः श्वासः प्रलापश्छर्द्यरोचकौ| हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं स्यान्मारुताधिके||९९|| शीतको गौरवं तन्द्रा प्रलापोऽस्थिशिरोऽतिरुक्| हीनपित्ते वातमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके विदुः||१००|| श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुखशोषोऽतिपार्श्वरुक्| कफहीने पित्तमध्ये लिङ्गं वाताधिके मतम्||१०१|| वर्चोभेदोऽग्निदौर्बल्यं तृष्णा दाहोऽरुचिर्भ्रमः| कफहीने वातमध्ये लिङ्गं पित्ताधिके विदुः||१०२|| सन्निपातज्वरस्योर्ध्वमतो वक्ष्यामि लक्षणम्| क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा||१०३|| सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि दर्शने | सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः||१०४|| तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः| परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम्||१०५|| ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च| शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा||१०६|| स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः| कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम्||१०७|| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्| मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च||१०८|| चिरात् पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः|१०९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (109) · Śloka 110
dōṣē vibaddhē naṣṭē'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ||109|| sannipātajvarō'sādhyaḥ kr̥cchrasādhyastvatō'nyathā|110|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः||१०९|| सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्त्वतोऽन्यथा|११०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (110) · Śloka 111
nidānē trividhā prōktā yā pr̥thagjajvarākr̥tiḥ||110|| saṁsargasannipātānāṁ tayā cōktaṁ svalakṣaṇam|111|
View original
निदाने त्रिविधा प्रोक्ता या पृथग्जज्वराकृतिः||११०|| संसर्गसन्निपातानां तया चोक्तं स्वलक्षणम्|१११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (111-113) · Śloka 114
āganturaṣṭamō yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ||111|| abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ| śastralōṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ||112|| tadvidhaiśca hatē gātrē jvaraḥ syādabhighātajaḥ| tatrābhighātajē vāyuḥ prāyō raktaṁ pradūṣayan||113|| savyathāśōphavaivarṇyaṁ karōti sarujaṁ jvaram|114|
View original
आगन्तुरष्टमो यस्तु स निर्दिष्टश्चतुर्विधः||१११|| अभिघाताभिषङ्गाभ्यामभिचाराभिशापतः| शस्त्रलोष्टकशाकाष्ठमुष्ट्यरत्नितलद्विजैः||११२|| तद्विधैश्च हते गात्रे ज्वरः स्यादभिघातजः| तत्राभिघातजे वायुः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्||११३|| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं करोति सरुजं ज्वरम्|११४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (114-127) · Śloka 128
kāmaśōkabhayakrōdhairabhiṣaktasya yō jvaraḥ||114|| sō'bhiṣaṅgājvarō jñēyō yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ| kāmaśōkabhayādvāyuḥ, krōdhāt pittaṁ, trayō malāḥ||115|| bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ| bhūtādhikārē vyākhyātaṁ tadaṣṭavidhalakṣaṇam||116|| viṣavr̥kṣānilasparśāttathā'nyairviṣasambhavaiḥ| abhiṣaktasya cāpyāhurjvaramēkē'bhiṣaṅgajam||117|| cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṁ labhatē naraḥ| abhicārābhiśāpābhyāṁ siddhānāṁ yaḥ pravartatē||118|| sannipātajvarō ghōraḥ sa vijñēyaḥ suduḥsahaḥ| sannipātajvarasyōktaṁ liṅgaṁ yattasya tat smr̥tam||119|| cittōndriyaśarīrāṇāmartayō'nyāśca naikaśaḥ| prayōgaṁ tvabhicārasya dr̥ṣṭvā śāpasya caiva hi||120|| svayaṁ śrutvā'numānēna lakṣyatē praśamēna vā| vaividhyādabhicārasya śāpasya ca tadātmakē||121|| yathākarmaprayōgēṇa lakṣaṇaṁ syāt pr̥thagvidham| dhyānaniḥśvāsabahulaṁ liṅgaṁ kāmajvarē smr̥tam||122|| śōkajē bāṣpabahulaṁ trāsaprāyaṁ bhayajvarē| krōdhajē bahusaṁrambhaṁ bhūtāvēśē tvamānuṣam||123|| mūrcchāmōhamadaglānibhūyiṣṭhaṁ viṣasambhavē| kēṣāñcidēṣāṁ liṅgānāṁ santāpō jāyatē puraḥ||124|| paścāttulyaṁ tu kēṣāñcidēṣu kāmajvarādiṣu| kāmādijānāmuddiṣṭaṁ jvarāṇāṁ yadviśēṣaṇam||125|| kāmādijānāṁ rōgāṇāmanyēṣāmapi tat smr̥tam| manasyabhihatē pūrvaṁ kāmādyairna tathā balam||126|| jvaraḥ prāpnōti vātādyairdēhō yāvanna dūṣyati| dēhē cābhiha(dru)tē pūrvaṁ vātādyairna tathā balam||127|| jvaraḥ prāpnōti kāmādyairmanō yāvanna dūṣyati|128|
View original
कामशोकभयक्रोधैरभिषक्तस्य यो ज्वरः||११४|| सोऽभिषङ्गाज्वरो ज्ञेयो यश्च भूताभिषङ्गजः| कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः||११५|| भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः| भूताधिकारे व्याख्यातं तदष्टविधलक्षणम्||११६|| विषवृक्षानिलस्पर्शात्तथाऽन्यैर्विषसम्भवैः| अभिषक्तस्य चाप्याहुर्ज्वरमेकेऽभिषङ्गजम्||११७|| चिकित्सया विषघ्न्यैव स शमं लभते नरः| अभिचाराभिशापाभ्यां सिद्धानां यः प्रवर्तते||११८|| सन्निपातज्वरो घोरः स विज्ञेयः सुदुःसहः| सन्निपातज्वरस्योक्तं लिङ्गं यत्तस्य तत् स्मृतम्||११९|| चित्तोन्द्रियशरीराणामर्तयोऽन्याश्च नैकशः| प्रयोगं त्वभिचारस्य दृष्ट्वा शापस्य चैव हि||१२०|| स्वयं श्रुत्वाऽनुमानेन लक्ष्यते प्रशमेन वा| वैविध्यादभिचारस्य शापस्य च तदात्मके||१२१|| यथाकर्मप्रयोगेण लक्षणं स्यात् पृथग्विधम्| ध्याननिःश्वासबहुलं लिङ्गं कामज्वरे स्मृतम्||१२२|| शोकजे बाष्पबहुलं त्रासप्रायं भयज्वरे| क्रोधजे बहुसंरम्भं भूतावेशे त्वमानुषम्||१२३|| मूर्च्छामोहमदग्लानिभूयिष्ठं विषसम्भवे| केषाञ्चिदेषां लिङ्गानां सन्तापो जायते पुरः||१२४|| पश्चात्तुल्यं तु केषाञ्चिदेषु कामज्वरादिषु| कामादिजानामुद्दिष्टं ज्वराणां यद्विशेषणम्||१२५|| कामादिजानां रोगाणामन्येषामपि तत् स्मृतम्| मनस्यभिहते पूर्वं कामाद्यैर्न तथा बलम्||१२६|| ज्वरः प्राप्नोति वाताद्यैर्देहो यावन्न दूष्यति| देहे चाभिह(द्रु)ते पूर्वं वाताद्यैर्न तथा बलम्||१२७|| ज्वरः प्राप्नोति कामाद्यैर्मनो यावन्न दूष्यति|१२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (128) · Śloka 129
tē pūrvaṁ kēvalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ||128|| hētvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavō jvarāḥ|129|
View original
ते पूर्वं केवलाः पश्चान्निजैर्व्यामिश्रलक्षणाः||१२८|| हेत्वौषधविशिष्टाश्च भवन्त्यागन्तवो ज्वराः|१२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (129-131) · Śloka 132
saṁsr̥ṣṭāḥ sannipatitāḥ pr̥thagvā kupitā malāḥ||129|| rasākhyaṁ dhātumanvētya paktiṁ sthānānnirasya ca| svēna tēnōṣmaṇa caiva kr̥tvā dēhōṣmaṇō balam||130|| srōtāṁsi ruddhvā samprāptāḥ kēvalaṁ dēhamulbaṇāḥ| santāpamadhikaṁ dēhē janayanti narastadā||131|| bhavatyatyuṣṇasarvāṅgō jvaritastēna cōcyatē|132|
View original
संसृष्टाः सन्निपतिताः पृथग्वा कुपिता मलाः||१२९|| रसाख्यं धातुमन्वेत्य पक्तिं स्थानान्निरस्य च| स्वेन तेनोष्मण चैव कृत्वा देहोष्मणो बलम्||१३०|| स्रोतांसि रुद्ध्वा सम्प्राप्ताः केवलं देहमुल्बणाः| सन्तापमधिकं देहे जनयन्ति नरस्तदा||१३१|| भवत्यत्युष्णसर्वाङ्गो ज्वरितस्तेन चोच्यते|१३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (132) · Śloka 133
srōtasāṁ sanniruddhatvāt svēdaṁ nā nādhigacchati||132|| svasthānāt pracyutē cāgnau prāyaśastaruṇējvarē|133|
View original
स्रोतसां सन्निरुद्धत्वात् स्वेदं ना नाधिगच्छति||१३२|| स्वस्थानात् प्रच्युते चाग्नौ प्रायशस्तरुणेज्वरे|१३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (133-136) · Śloka 137
aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca||133|| hr̥dayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyamēva ca| jvarō'visargī balavān dōṣāṇāmapravartanam||134|| lālāprasēkō hr̥llāsaḥ kṣunnāśō virasaṁ mukham| stabdhasuptaguruvaṁ ca gātrāṇāṁ bahumūtratā||135|| na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam| jvaravēgō'dhikastr̥ṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ||136|| malapravr̥ttirutklēśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam|137|
View original
अरुचिश्चाविपाकश्च गुरुत्वमुदरस्य च||१३३|| हृदयस्याविशुद्धिश्च तन्द्रा चालस्यमेव च| ज्वरोऽविसर्गी बलवान् दोषाणामप्रवर्तनम्||१३४|| लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो विरसं मुखम्| स्तब्धसुप्तगुरुवं च गात्राणां बहुमूत्रता||१३५|| न विड् जीर्णा न च ग्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम्| ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||१३६|| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्|१३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (137) · Śloka 138
kṣut kṣāmatā laghutvaṁ ca gātrāṇāṁ jvaramārdavam||137|| dōṣapravr̥ttiraṣṭāhō nirāmajvaralakṣaṇam|138|
View original
क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम्||१३७|| दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम्|१३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (138) · Śloka 139
navajvarē divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam||138|| krōdhapravātavyāyāmān kaṣāyāṁśca vivarjayēt|139|
View original
नवज्वरे दिवास्वप्नस्नानाभ्यङ्गान्नमैथुनम्||१३८|| क्रोधप्रवातव्यायामान् कषायांश्च विवर्जयेत्|१३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (139) · Śloka 140
jvarē laṅghanamēvādāvupadiṣṭamr̥tē jvarāt||139|| kṣayānilabhayakrōdhakāmaśōkaśramōdbhavāt |140|
View original
ज्वरे लङ्घनमेवादावुपदिष्टमृते ज्वरात्||१३९|| क्षयानिलभयक्रोधकामशोकश्रमोद्भवात् |१४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (140-141) · Śloka 142
laṅghanēna kṣayaṁ nītē dōṣē sandhukṣitē'nalē||140|| vijvaratvaṁ laghutvaṁ ca kṣuccaivāsyōpajāyatē | prāṇāvirōdhinā cainaṁ laṅghanēnōpapādayēt||141|| balādhiṣṭhānamārōgyaṁ yadarthō'yaṁ kriyākramaḥ|142|
View original
लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले||१४०|| विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते | प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत्||१४१|| बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽयं क्रियाक्रमः|१४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (142) · Śloka 143
laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgvastiktakō rasaḥ||142|| pācanānyavipakvānāṁ dōṣāṇāṁ taruṇē jvarē|143|
View original
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः||१४२|| पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणे ज्वरे|१४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (143-144) · Śloka 145
tr̥ṣyatē salilaṁ cōṣṇaṁ dadyādvātakaphajvarē ||143|| madyōtthē paittikē cātha śītalaṁ tiktakaiḥ śr̥tam| dīpanaṁ pācanaṁ caiva jvaraghnamubhayaṁ hi tat||144|| srōtasāṁ śōdhanaṁ balyaṁ rucisvēdakaraṁ śivam|145|
View original
तृष्यते सलिलं चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे ||१४३|| मद्योत्थे पैत्तिके चाथ शीतलं तिक्तकैः शृतम्| दीपनं पाचनं चैव ज्वरघ्नमुभयं हि तत्||१४४|| स्रोतसां शोधनं बल्यं रुचिस्वेदकरं शिवम्|१४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (145) · Śloka 146
mustaparpaṭakōśīracandanōdīcyanāgaraiḥ||145|| śr̥taśītaṁ jalaṁ dadyāt pipāsājvaraśāntayē|146|
View original
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः||१४५|| शृतशीतं जलं दद्यात् पिपासाज्वरशान्तये|१४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (146) · Śloka 147
kaphapradhānānutkliṣṭān dōṣānāmāśayasthitān||146|| buddhvā jvarakarān kālē vamyānāṁ vamanairharēt|147|
View original
कफप्रधानानुत्क्लिष्टान् दोषानामाशयस्थितान्||१४६|| बुद्ध्वा ज्वरकरान् काले वम्यानां वमनैर्हरेत्|१४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (147-148) · Śloka 149
anupasthitadōṣāṇāṁ vamanaṁ taruṇējvarē||147|| hr̥drōgaṁ śvāsamānāhaṁ mōhaṁ ca janayēdbhr̥śam| sarvadēhānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ ||148|| dōṣāḥ phalānāmāmānāṁ svarasā iva sātyayāḥ|149|
View original
अनुपस्थितदोषाणां वमनं तरुणेज्वरे||१४७|| हृद्रोगं श्वासमानाहं मोहं च जनयेद्भृशम्| सर्वदेहानुगाः सामा धातुस्था असुनिर्हराः ||१४८|| दोषाः फलानामामानां स्वरसा इव सात्ययाः|१४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (149-154) · Śloka 155
vamitaṁ laṅghitaṁ kālē yavāgūbhirupācarēt||149|| yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| yāvajjvaramr̥dūbhāvāt ṣaḍahaṁ vā vicakṣaṇaḥ||150|| tasyāgnirdīpyatē tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ||151|| vātamūtrapurīṣāṇāṁ dōṣāṇāṁ cānulōmanāḥ| svēdanāya dravōṣṇatvāddravatvāttr̥ṭpraśāntayē||152|| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca| jvaraghnyō jvarasātmyatvāttasmāt pēyābhirāditaḥ||153|| jvarānupacarēddhīmānr̥tē madyasamutthitāt| madātyayē madyanityē grīṣmē pittakaphādhikē||154|| ūrdhvagē raktapittē ca yavāgūrna hitā jvarē|155|
View original
वमितं लङ्घितं काले यवागूभिरुपाचरेत्||१४९|| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| यावज्ज्वरमृदूभावात् षडहं वा विचक्षणः||१५०|| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः||१५१|| वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमनाः| स्वेदनाय द्रवोष्णत्वाद्द्रवत्वात्तृट्प्रशान्तये||१५२|| आहारभावात् प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च| ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात् पेयाभिरादितः||१५३|| ज्वरानुपचरेद्धीमानृते मद्यसमुत्थितात्| मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफाधिके||१५४|| ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे|१५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 55 (155) · Śloka 156
tatra tarpaṇamēvāgrē prayōjyaṁ lājasaktubhiḥ||155|| jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṁ samadhuśarkaram|156|
View original
तत्र तर्पणमेवाग्रे प्रयोज्यं लाजसक्तुभिः||१५५|| ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम्|१५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 56 (156-159) · Śloka 160
tataḥ sātmyabalāpēkṣī bhōjayējjīrṇatarpaṇam||156|| tanunā mudgayūṣēṇa jāṅgalānāṁ rasēna vā| annakālēṣu cāpyasmai vidhēyaṁ dantadhāvanam||157|| yō'sya vaktrarasastasmādviparītaṁ priyaṁ ca yat| tadasya mukhavaiśadyaṁ prakāṅkṣāṁ cānnapānayōḥ||158|| dhattē rasaviśēṣāṇāmabhijñatvaṁ karōti yat| viśōdhya drumaśākhāgrairāsyaṁ prakṣālya cāsakr̥t||159|| mastvikṣurasamadyādyairyathāhāramavāpnuyāt|160|
View original
ततः सात्म्यबलापेक्षी भोजयेज्जीर्णतर्पणम्||१५६|| तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा| अन्नकालेषु चाप्यस्मै विधेयं दन्तधावनम्||१५७|| योऽस्य वक्त्ररसस्तस्माद्विपरीतं प्रियं च यत्| तदस्य मुखवैशद्यं प्रकाङ्क्षां चान्नपानयोः||१५८|| धत्ते रसविशेषाणामभिज्ञत्वं करोति यत्| विशोध्य द्रुमशाखाग्रैरास्यं प्रक्षाल्य चासकृत्||१५९|| मस्त्विक्षुरसमद्याद्यैर्यथाहारमवाप्नुयात्|१६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 57 (160) · Śloka 161
pācanaṁ śamanīyaṁ vā kaṣāyaṁ pāyayēdbhiṣak||160|| jvaritaṁ ṣaḍahē'tītē laghvannapratibhōjitam|161|
View original
पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेद्भिषक्||१६०|| ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नप्रतिभोजितम्|१६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 58 (161-162) · Śloka 163
stabhyantē na vipacyantē kurvanti viṣamajvaram||161|| dōṣā baddhāḥ kaṣāyēṇa stambhitvāttaruṇē jvarē| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyatē||162|| yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ syāt sa varjyastaruṇajvarē|163|
View original
स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम्||१६१|| दोषा बद्धाः कषायेण स्तम्भित्वात्तरुणे ज्वरे| न तु कल्पनमुद्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यते||१६२|| यः कषायकषायः स्यात् स वर्ज्यस्तरुणज्वरे|१६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 59 (163) · Śloka 164
yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ||163|| daśāhaṁ yāvadaśnīyāllaghvannaṁ jvaraśāntayē|164|
View original
यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैर्वा रसैर्हितैः||१६३|| दशाहं यावदश्नीयाल्लघ्वन्नं ज्वरशान्तये|१६४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 60 (164) · Śloka 165
ata ūrdhvaṁ kaphē mandē vātapittōttarē jvarē||164|| paripakvēṣu dōṣēṣu sarpiṣpānaṁ yathā'mr̥tam|165|
View original
अत ऊर्ध्वं कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे||१६४|| परिपक्वेषु दोषेषु सर्पिष्पानं यथाऽमृतम्|१६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 61 (165-166) · Śloka 167
nirdaśāhamapi jñātvā kaphōttaramalaṅghitam||165|| na sarpiḥ pāyayēdvaidyaḥ kaṣāyaistamupācarēt | yāvallaghutvādaśanaṁ dadyānmāṁsarasēna ca||166|| balaṁ hyalaṁ nigrahāya dōṣāṇāṁ, balakr̥cca tat |167|
View original
निर्दशाहमपि ज्ञात्वा कफोत्तरमलङ्घितम्||१६५|| न सर्पिः पाययेद्वैद्यः कषायैस्तमुपाचरेत् | यावल्लघुत्वादशनं दद्यान्मांसरसेन च||१६६|| बलं ह्यलं निग्रहाय दोषाणां, बलकृच्च तत् |१६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 62 (167) · Śloka 168
dāhatr̥ṣṇāparītasya vātapittōttaraṁ jvaram||167|| baddhapracyutadōṣaṁ vā nirāmaṁ payasā jayēt|168|
View original
दाहतृष्णापरीतस्य वातपित्तोत्तरं ज्वरम्||१६७|| बद्धप्रच्युतदोषं वा निरामं पयसा जयेत्|१६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 63 (168) · Śloka 169
kriyābhirābhiḥ praśamaṁ na prayāti yadā jvaraḥ||168|| akṣīṇabalamāṁsāgnēḥ śamayēttaṁ virēcanaiḥ|169|
View original
क्रियाभिराभिः प्रशमं न प्रयाति यदा ज्वरः||१६८|| अक्षीणबलमांसाग्नेः शमयेत्तं विरेचनैः|१६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 64 (169-170) · Śloka 171
jvarakṣīṇasya na hitaṁ vamanaṁ na virēcanam||169|| kāmaṁ tu payasā tasya nirūhairvā harēnmalān| nirūhō balamagniṁ ca vijvaratvaṁ mudaṁ rucim||170|| paripakvēṣu dōṣēṣu prayuktaḥ śīghramāvahēt|171|
View original
ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्||१६९|| कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान्| निरूहो बलमग्निं च विज्वरत्वं मुदं रुचिम्||१७०|| परिपक्वेषु दोषेषु प्रयुक्तः शीघ्रमावहेत्|१७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 65 (171) · Śloka 172
pittaṁ vā kaphapittaṁ vā pittāśayagataṁ harēt||171|| sraṁsanaṁ trīnmalān bastirharēt pakvāśayasthitān|172|
View original
पित्तं वा कफपित्तं वा पित्ताशयगतं हरेत्||१७१|| स्रंसनं त्रीन्मलान् बस्तिर्हरेत् पक्वाशयस्थितान्|१७२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 66 (172) · Śloka 173
jvarē purāṇē saṅkṣīṇē kaphapittē dr̥ḍhāgnayē||172|| rūkṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam|173|
View original
ज्वरे पुराणे सङ्क्षीणे कफपित्ते दृढाग्नये||१७२|| रूक्षबद्धपुरीषाय प्रदद्यादनुवासनम्|१७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 67 (173) · Śloka 174
gauravē śirasaḥ śūlē vibaddhēṣvindriyēṣu ca||173|| jīrṇajvarē rucikaraṁ kuryānmūrdhavirēcanam|174|
View original
गौरवे शिरसः शूले विबद्धेष्विन्द्रियेषु च||१७३|| जीर्णज्वरे रुचिकरं कुर्यान्मूर्धविरेचनम्|१७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 68 (174-175) · Śloka 176
abhyaṅgāṁśca pradēhāṁśca pariṣēkāvagāhanē||174|| vibhajya śītōṣṇakr̥taṁ kuryājjīrṇē jvarē bhiṣak| tairāśu praśamaṁ yāti bahirmārgagatō jvaraḥ||175|| labhantē sukhamaṅgāni balaṁ varṇaśca vardhatē|176|
View original
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकावगाहने||१७४|| विभज्य शीतोष्णकृतं कुर्याज्जीर्णे ज्वरे भिषक्| तैराशु प्रशमं याति बहिर्मार्गगतो ज्वरः||१७५|| लभन्ते सुखमङ्गानि बलं वर्णश्च वर्धते|१७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 69 (176) · Śloka 177
dhūpanāñjanayōgaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam||176|| tvaṅmātraśēṣā yēṣāṁ ca bhavatyāganturanvayaḥ|177|
View original
धूपनाञ्जनयोगैश्च यान्ति जीर्णज्वराः शमम्||१७६|| त्वङ्मात्रशेषा येषां च भवत्यागन्तुरन्वयः|१७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 70 (177-178) · Śloka 179
iti kriyākramaḥ siddhō jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||177|| yēṣāṁ tvēṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śr̥ṇu| raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha||178|| yavāgvōdanalājārthē jvaritānāṁ jvarāpahāḥ|179|
View original
इति क्रियाक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१७७|| येषां त्वेष क्रमस्तानि द्रव्याण्यूर्ध्वमतः शृणु| रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह||१७८|| यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः|१७९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 71 (179-187) · Śloka 188
lājapēyāṁ sukhajarāṁ pippalīnāgaraiḥ śr̥tām||179|| pibējjvarī jvaraharāṁ kṣudvānalpāgnirāditaḥ| amlābhilāṣī tāmēva dāḍimāmlāṁ sanāgarām||180|| sr̥ṣṭaviṭ paittikō vā'tha śītāṁ madhuyutāṁ pibēt| pēyāṁ vā raktaśālīnāṁ pārśvabastiśirōruji||181|| śvadaṁṣṭrākaṇṭakāribhyāṁ siddhāṁ jvaraharāṁ pibēt| jvarātisārī pēyāṁ vā pibēt sāmlāṁ śr̥tāṁ naraḥ||182|| pr̥śniparṇībalābilvanāgarōtpaladhānyakaiḥ| śr̥tāṁ vidārīgandhādyairdīpanīṁ svēdanīṁ naraḥ||183|| kāsī śvāsī ca hikkī ca yavāgūṁ jvaritaḥ pibēt| vibaddhavarcāḥ sayavāṁ pippalyāmalakaiḥ śr̥tām||184|| sarpiṣmatīṁ pibēt pēyāṁ jvarī dōṣānulōmanīm| kōṣṭhē vibaddhē saruji pibēt pēyāṁ śr̥tāṁ jvarī||185|| mr̥dvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ| pibēt sabilvāṁ pēyāṁ vā jvarē saparikartikē||186|| balāvr̥kṣāmlakōlāmlakalaśīdhāvanīśr̥tām| asvēdanidrastr̥ṣṇārtaḥ pibēt pēyāṁ saśarkarām||187|| nāgarāmalakaiḥ siddhāṁ ghr̥tabhr̥ṣṭāṁ jvarāpahām|188|
View original
लाजपेयां सुखजरां पिप्पलीनागरैः शृताम्||१७९|| पिबेज्ज्वरी ज्वरहरां क्षुद्वानल्पाग्निरादितः| अम्लाभिलाषी तामेव दाडिमाम्लां सनागराम्||१८०|| सृष्टविट् पैत्तिको वाऽथ शीतां मधुयुतां पिबेत्| पेयां वा रक्तशालीनां पार्श्वबस्तिशिरोरुजि||१८१|| श्वदंष्ट्राकण्टकारिभ्यां सिद्धां ज्वरहरां पिबेत्| ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत् साम्लां शृतां नरः||१८२|| पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः| शृतां विदारीगन्धाद्यैर्दीपनीं स्वेदनीं नरः||१८३|| कासी श्वासी च हिक्की च यवागूं ज्वरितः पिबेत्| विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम्||१८४|| सर्पिष्मतीं पिबेत् पेयां ज्वरी दोषानुलोमनीम्| कोष्ठे विबद्धे सरुजि पिबेत् पेयां शृतां ज्वरी||१८५|| मृद्वीकापिप्पलीमूलचव्यामलकनागरैः| पिबेत् सबिल्वां पेयां वा ज्वरे सपरिकर्तिके||१८६|| बलावृक्षाम्लकोलाम्लकलशीधावनीशृताम्| अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः पिबेत् पेयां सशर्कराम्||१८७|| नागरामलकैः सिद्धां घृतभृष्टां ज्वरापहाम्|१८८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 72 (188) · Śloka 189
mudgānmasūrāṁścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān||188|| yūṣārthē yūṣasātmyānāṁ jvaritānāṁ pradāpayēt|189|
View original
मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्टकान्||१८८|| यूषार्थे यूषसात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत्|१८९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 73 (189) · Śloka 190
paṭōlapatraṁ saphalaṁ kulakaṁ pāpacēlikam||189|| karkōṭakaṁ kaṭhillaṁ ca vidyācchākaṁ jvarē hitam|190|
View original
पटोलपत्रं सफलं कुलकं पापचेलिकम्||१८९|| कर्कोटकं कठिल्लं च विद्याच्छाकं ज्वरे हितम्|१९०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 74 (190-193) · Śloka 194
lāvān kapiñjalānēṇāṁścakōrānupacakrakān||190|| kuraṅgān kālapucchāṁśca hariṇān pr̥ṣatāñchaśān| pradadyānmāṁsasātmyāya jvaritāya jvarāpahān||191|| īṣadamlānanamlān vā rasān kālē vicakṣaṇaḥ| kukkuṭāṁśca mayūrāṁśca tittirikrauñcavartakān||192|| gurūṣṇatvānna śaṁsanti jvarē kēciccikitsakāḥ| laṅghanēnānilabalaṁ jvarē yadyadhikaṁ bhavēt||193|| bhiṣaṅmātrāvikalpajñō dadyāttānapi kālavit|194|
View original
लावान् कपिञ्जलानेणांश्चकोरानुपचक्रकान्||१९०|| कुरङ्गान् कालपुच्छांश्च हरिणान् पृषताञ्छशान्| प्रदद्यान्मांससात्म्याय ज्वरिताय ज्वरापहान्||१९१|| ईषदम्लाननम्लान् वा रसान् काले विचक्षणः| कुक्कुटांश्च मयूरांश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकान्||१९२|| गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः| लङ्घनेनानिलबलं ज्वरे यद्यधिकं भवेत्||१९३|| भिषङ्मात्राविकल्पज्ञो दद्यात्तानपि कालवित्|१९४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 75 (194) · Śloka 195
gharmāmbu cānupānārthaṁ tr̥ṣitāya pradāpayēt||194|| madyaṁ vā madyasātmyāya yathādōṣaṁ yathābalam|195|
View original
घर्माम्बु चानुपानार्थं तृषिताय प्रदापयेत्||१९४|| मद्यं वा मद्यसात्म्याय यथादोषं यथाबलम्|१९५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 76 (195-196) · Śloka 196
gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṁśca navajvarē||195|| āhārān dōṣapaktyarthaṁ prāyaśaḥ parivarjayēt| annapānakramaḥ siddhō jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||196||
View original
गुरूष्णस्निग्धमधुरान् कषायांश्च नवज्वरे||१९५|| आहारान् दोषपक्त्यर्थं प्रायशः परिवर्जयेत्| अन्नपानक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 77 (197-199) · Śloka 200
ata ūrdhvaṁ pravakṣyantē kaṣāyā jvaranāśanāḥ| pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā mustaparpaṭakaṁ pibēt||197|| sanāgaraṁ parpaṭakaṁ pibēdvā sadurālabham| kirātatiktakaṁ mustaṁ guḍūcīṁ viśvabhēṣajam||198|| pāṭhāmuśīraṁ sōdīcyaṁ pibēdvā jvaraśāntayē| jvaraghnā dīpanāścaitē kaṣāyā dōṣapācanāḥ||199|| tr̥ṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ|200|
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते कषाया ज्वरनाशनाः| पाक्यं शीतकषायं वा मुस्तपर्पटकं पिबेत्||१९७|| सनागरं पर्पटकं पिबेद्वा सदुरालभम्| किराततिक्तकं मुस्तं गुडूचीं विश्वभेषजम्||१९८|| पाठामुशीरं सोदीच्यं पिबेद्वा ज्वरशान्तये| ज्वरघ्ना दीपनाश्चैते कषाया दोषपाचनाः||१९९|| तृष्णारुचिप्रशमना मुखवैरस्यनाशनाः|२००|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 78 (200-203) · Śloka 203
kaliṅgakāḥ paṭōlasya patraṁ kaṭukarōhiṇī||200|| paṭōlaḥ sārivā mustaṁ pāṭhā kaṭukarōhiṇī| nimbaḥ paṭōlastriphalā mr̥dvīkā mustavatsakau||101|| kirātatiktamamr̥tā candanaṁ viśvabhēṣajam| guḍūcyāmalakaṁ mustamardhaślōkasamāpanāḥ||202|| kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān| santataṁ satatānyēdyustr̥tīyakacaturthakān||203||
View original
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी||२००|| पटोलः सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी| निम्बः पटोलस्त्रिफला मृद्वीका मुस्तवत्सकौ||१०१|| किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्| गुडूच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः||२०२|| कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधाञ्ज्वरान्| सन्ततं सततान्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकान्||२०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 79 (204-206) · Śloka 207
vatsakāragvadhau pāṭhāṁ ṣaḍgranthāṁ kaṭurōhiṇīm| mūrvāṁ sātiviṣāṁ nimbaṁ paṭōlaṁ dhanvayāsakam||204|| vacāṁ mustamuśīraṁ ca madhukaṁ triphalāṁ balām| pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā pibējjvaraharaṁ naraḥ||205|| madhūkamustamr̥dvīkākāśmaryāṇi parūṣakam| trāyamāṇāmuśīraṁ ca triphalāṁ kaṭurōhiṇīm||206|| pītvā niśisthitaṁ janturjvarācchīghraṁ vimucyatē|207|
View original
वत्सकारग्वधौ पाठां षड्ग्रन्थां कटुरोहिणीम्| मूर्वां सातिविषां निम्बं पटोलं धन्वयासकम्||२०४|| वचां मुस्तमुशीरं च मधुकं त्रिफलां बलाम्| पाक्यं शीतकषायं वा पिबेज्ज्वरहरं नरः||२०५|| मधूकमुस्तमृद्वीकाकाश्मर्याणि परूषकम्| त्रायमाणामुशीरं च त्रिफलां कटुरोहिणीम्||२०६|| पीत्वा निशिस्थितं जन्तुर्ज्वराच्छीघ्रं विमुच्यते|२०७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 80 (207-209) · Śloka 209
jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam||207|| vibaddhadōṣō jvaritaḥ kaṣāyaṁ saguḍaṁ pibēt| triphalāṁ trāyamāṇāṁ ca mr̥dvīkāṁ kaṭurōhiṇīm||208|| pittaślēṣmaharastvēṣa kaṣāyō hyānulōmikaḥ| trivr̥tāśarkarāyuktaḥ pittaślēṣmajvarāpahaḥ||209||
View original
जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्||२०७|| विबद्धदोषो ज्वरितः कषायं सगुडं पिबेत्| त्रिफलां त्रायमाणां च मृद्वीकां कटुरोहिणीम्||२०८|| पित्तश्लेष्महरस्त्वेष कषायो ह्यानुलोमिकः| त्रिवृताशर्करायुक्तः पित्तश्लेष्मज्वरापहः||२०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 81 (210-214) · Śloka 214
br̥hatyau vatsakaṁ mustaṁ dēvadāru mahauṣadham| kōlavallī ca yōgō'yaṁ sannipātajvarāpahaḥ||210|| śaṭī puṣkaramūlaṁ ca vyāghrī śr̥ṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṁ pāṭhā kirātaṁ kaṭurōhiṇī||211|| ēṣa śaṭyādikō vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahr̥dgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu śasyatē||212|| br̥hatyau pauṣkaraṁ bhārgī śaṭī śr̥ṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭōlaṁ kaṭurōhiṇī||213|| br̥hatyādirgaṇaḥ prōktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarvēṣu dadyāt sōpadravēṣu ca||214||
View original
बृहत्यौ वत्सकं मुस्तं देवदारु महौषधम्| कोलवल्ली च योगोऽयं सन्निपातज्वरापहः||२१०|| शटी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा| गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी||२११|| एष शट्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासतन्द्रासु शस्यते||२१२|| बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा| वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी||२१३|| बृहत्यादिर्गणः प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः| कासादिषु च सर्वेषु दद्यात् सोपद्रवेषु च||२१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 82 (215) · Śloka 215
kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ| nirdiṣṭā bhēṣajādhyāyē bhiṣaktānapi yōjayēt||215||
View original
कषायाश्च यवाग्वश्च पिपासाज्वरनाशनाः| निर्दिष्टा भेषजाध्याये भिषक्तानपि योजयेत्||२१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 83 (216-217) · Śloka 217
jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhōjanaiḥ| rūkṣasya yē na śāmyanti sarpistēṣāṁ bhiṣagjitam||216|| rūkṣaṁ tējō jvarakaraṁ tējasā rūkṣitasya ca| yaḥ syādanubalō dhātuḥ snēhavadhyaḥ sa cānilaḥ||217||
View original
ज्वराः कषायैर्वमनैर्लङ्घनैर्लघुभोजनैः| रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषग्जितम्||२१६|| रूक्षं तेजो ज्वरकरं तेजसा रूक्षितस्य च| यः स्यादनुबलो धातुः स्नेहवध्यः स चानिलः||२१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 84 (218) · Śloka 218
kaṣāyāḥ sarva ēvaitē sarpiṣā saha yōjitāḥ| prayōjyā jvaraśāntyarthamagnisandhukṣaṇāḥ śivāḥ||218||
View original
कषायाः सर्व एवैते सर्पिषा सह योजिताः| प्रयोज्या ज्वरशान्त्यर्थमग्निसन्धुक्षणाः शिवाः||२१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 85 (219-221) · Śloka 221
pippalyaścandanaṁ mustamuśīraṁ kaṭurōhiṇī| kaliṅgakāstāmalakī sārivā'tiviṣā sthirā||219|| drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā nidigdhikā| siddhamitairghr̥taṁ sadyō jīrṇajvaramapōhati||220|| kṣayaṁ kāsaṁ śiraḥśūlaṁ pārśvaśūlaṁ halīmakam| aṁsābhitāpamāgniṁ ca viṣamaṁ sanniyacchati||221||
View original
पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी| कलिङ्गकास्तामलकी सारिवाऽतिविषा स्थिरा||२१९|| द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका| सिद्धमितैर्घृतं सद्यो जीर्णज्वरमपोहति||२२०|| क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलं हलीमकम्| अंसाभितापमाग्निं च विषमं सन्नियच्छति||२२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 86 (222-223) · Śloka 223
vāsāṁ guḍūcīṁ triphalāṁ trāyamāṇāṁ yavāsakam| paktvā tēna kaṣāyēṇa payasā dviguṇēna ca||222|| pippalīmustamr̥dvīkācandanōtpalanāgaraiḥ| kalkīkr̥taiśca vipacēddhr̥taṁ jīrṇajvarāpaham||223||
View original
वासां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम्| पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च||२२२|| पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागरैः| कल्कीकृतैश्च विपचेद्धृतं जीर्णज्वरापहम्||२२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 87 (224-226) · Śloka 226
balāṁ śvadaṁṣṭrāṁ br̥hatīṁ kalasīṁ dhāvanīṁ sthirām| nimbaṁ parpaṭakaṁ mustaṁ trāyamāṇāṁ durālabhām||224|| kr̥tvā kaṣāyaṁ pēṣyārthē dadyāttāmalakīṁ śaṭīm| drākṣāṁ puṣkaramūlaṁ ca mēdāmāmalakāni ca||225|| ghr̥taṁ payaśca tat siddhaṁ sarpirjvaraharaṁ param| kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṁsatāpanut ||226||
View original
बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीं कलसीं धावनीं स्थिराम्| निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम्||२२४|| कृत्वा कषायं पेष्यार्थे दद्यात्तामलकीं शटीम्| द्राक्षां पुष्करमूलं च मेदामामलकानि च||२२५|| घृतं पयश्च तत् सिद्धं सर्पिर्ज्वरहरं परम्| क्षयकासशिरःशूलपार्श्वशूलांसतापनुत् ||२२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 88 (227-233) · Śloka 233
jvaribhyō bahudōṣēbhya ūrdhvaṁ cādhaśca buddhimān| dadyāt saṁśōdhanaṁ kālē kalpē yadupadēkṣyatē||227|| madanaṁ pippalībhirvā kaliṅgairmadhukēna vā| yuktamuṣṇāmbunā pēyaṁ vamanaṁ jvaraśāntayē||228|| kṣaudrāmbunā rasēnēkṣōrathavā lavaṇāmbunā| jvarē pracchardanaṁ śastaṁ madyairvā tarpaṇēna vā||229|| mr̥dvīkāmalakānāṁ vā rasaṁ praskandanaṁ pibēt| rasamāmalakānāṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ jvarāpaham||230|| lihyādvā traivr̥taṁ cūrṇaṁ saṁyuktaṁ madhusarpiṣā| pibēdvā kṣaudramāvāpya saghr̥taṁ triphalārasam||231|| āragvadhaṁ vā payasā mr̥dvīkānāṁ rasēna vā| trivr̥tāṁ trāyamāṇāṁ vā payasā jvaritaḥ pibēt||232|| jvarādvimucyatē pītvā mr̥dvīkābhiḥ sahābhayām| payō'nupānamuṣṇaṁ vā pītvā drākṣārasaṁ naraḥ||233||
View original
ज्वरिभ्यो बहुदोषेभ्य ऊर्ध्वं चाधश्च बुद्धिमान्| दद्यात् संशोधनं काले कल्पे यदुपदेक्ष्यते||२२७|| मदनं पिप्पलीभिर्वा कलिङ्गैर्मधुकेन वा| युक्तमुष्णाम्बुना पेयं वमनं ज्वरशान्तये||२२८|| क्षौद्राम्बुना रसेनेक्षोरथवा लवणाम्बुना| ज्वरे प्रच्छर्दनं शस्तं मद्यैर्वा तर्पणेन वा||२२९|| मृद्वीकामलकानां वा रसं प्रस्कन्दनं पिबेत्| रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम्||२३०|| लिह्याद्वा त्रैवृतं चूर्णं संयुक्तं मधुसर्पिषा| पिबेद्वा क्षौद्रमावाप्य सघृतं त्रिफलारसम्||२३१|| आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा| त्रिवृतां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्||२३२|| ज्वराद्विमुच्यते पीत्वा मृद्वीकाभिः सहाभयाम्| पयोऽनुपानमुष्णं वा पीत्वा द्राक्षारसं नरः||२३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 89 (234-239) · Śloka 239
kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyatē jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśr̥taṁ payaḥ||234|| ēraṇḍamūlōtkvathitaṁ jvarāt saparikartikāt| payō vimucyatē pītvā tadvadbilvaśalāṭubhiḥ||235|| trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam| varcōmūtravibandhaghnaṁ śōphajvaraharaṁ payaḥ||236|| sanāgaraṁ samr̥dvīkaṁ saghr̥takṣaudraśarkaram| śr̥taṁ payaḥ sakharjūraṁ pipāsājvaranāśanam||237|| caturguṇēnāmbhasā vā śr̥taṁ jvaraharaṁ payaḥ| dhārōṣṇaṁ vā payaḥ sadyō vātapittajvaraṁ jayēt||238|| jīrṇajvarāṇāṁ sarvēṣāṁ payaḥ praśamanaṁ param| pēyaṁ taduṣṇaṁ śītaṁ vā yathāsvaṁ bhēṣajaiḥ śr̥tam||239||
View original
कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्| मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः||२३४|| एरण्डमूलोत्क्वथितं ज्वरात् सपरिकर्तिकात्| पयो विमुच्यते पीत्वा तद्वद्बिल्वशलाटुभिः||२३५|| त्रिकण्टकबलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम्| वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोफज्वरहरं पयः||२३६|| सनागरं समृद्वीकं सघृतक्षौद्रशर्करम्| शृतं पयः सखर्जूरं पिपासाज्वरनाशनम्||२३७|| चतुर्गुणेनाम्भसा वा शृतं ज्वरहरं पयः| धारोष्णं वा पयः सद्यो वातपित्तज्वरं जयेत्||२३८|| जीर्णज्वराणां सर्वेषां पयः प्रशमनं परम्| पेयं तदुष्णं शीतं वा यथास्वं भेषजैः शृतम्||२३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 90 (240-249) · Śloka 249
prayōjayējjvaraharānnirūhān sānuvāsanān| pakvāśayagatē dōṣē vakṣyantē yē ca siddhiṣu||240|| paṭōlāriṣṭapatrāṇi sōśīraścaturaṅgulaḥ| hrībēraṁ rōhiṇī tiktā śvadaṁṣṭrā madanāni ca||241|| sthirā balā ca tat sarvaṁ payasyardhōdakē śr̥tam| kṣīrāvaśēṣaṁ niryūhaṁ saṁyuktaṁ madhusarpiṣā||242|| kalkairmadanamustānāṁ pippalyā madhukasya ca| vatsakasya ca saṁyuktaṁ bastiṁ dadyājjvarāpaham||243|| śuddhē mārgē hr̥tē dōṣē viprasannēṣu dhātuṣu| gatāṅgaśūlō laghvaṅgaḥ sadyō bhavati vijvaraḥ||244|| āragvadhamuśīraṁ ca madanasya phalaṁ tathā| catasraḥ parṇinīścaiva niryūhamupakalpayēt||245|| priyaṅgurmadanaṁ mustaṁ śatāhvā madhuyaṣṭikā| kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṁ jvaraghnō bastiruttamaḥ||246|| guḍūcīṁ trāyamāṇāṁ ca candanaṁ madhukaṁ vr̥ṣam| sthirāṁ balāṁ pr̥śniparṇīṁ madanaṁ cēti sādhayēt||247|| rasaṁ jāṅgalamāṁsasya rasēna sahitaṁ bhiṣak| pippalīphalamustānāṁ kalkēna madhukasya ca||248|| īṣatsalavaṇaṁ yuktyā nirūhaṁ madhusarpiṣā| jvarapraśamanaṁ dadyādbalasvēdarucipradam||249||
View original
प्रयोजयेज्ज्वरहरान्निरूहान् सानुवासनान्| पक्वाशयगते दोषे वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||२४०|| पटोलारिष्टपत्राणि सोशीरश्चतुरङ्गुलः| ह्रीबेरं रोहिणी तिक्ता श्वदंष्ट्रा मदनानि च||२४१|| स्थिरा बला च तत् सर्वं पयस्यर्धोदके शृतम्| क्षीरावशेषं निर्यूहं संयुक्तं मधुसर्पिषा||२४२|| कल्कैर्मदनमुस्तानां पिप्पल्या मधुकस्य च| वत्सकस्य च संयुक्तं बस्तिं दद्याज्ज्वरापहम्||२४३|| शुद्धे मार्गे हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु| गताङ्गशूलो लघ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वरः||२४४|| आरग्वधमुशीरं च मदनस्य फलं तथा| चतस्रः पर्णिनीश्चैव निर्यूहमुपकल्पयेत्||२४५|| प्रियङ्गुर्मदनं मुस्तं शताह्वा मधुयष्टिका| कल्कः सर्पिर्गुडः क्षौद्रं ज्वरघ्नो बस्तिरुत्तमः||२४६|| गुडूचीं त्रायमाणां च चन्दनं मधुकं वृषम्| स्थिरां बलां पृश्निपर्णीं मदनं चेति साधयेत्||२४७|| रसं जाङ्गलमांसस्य रसेन सहितं भिषक्| पिप्पलीफलमुस्तानां कल्केन मधुकस्य च||२४८|| ईषत्सलवणं युक्त्या निरूहं मधुसर्पिषा| ज्वरप्रशमनं दद्याद्बलस्वेदरुचिप्रदम्||२४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 91 (250-253) · Śloka 253
jīvantīṁ madhukaṁ mēdāṁ pippalīṁ madanaṁ vacām| r̥ddhiṁ rāsnāṁ balāṁ viśvaṁ śatapuṣpāṁ śatāvarīm||250|| piṣṭvā kṣīraṁ jalaṁ sarpistailaṁ ca vipacēdbhiṣak| ānuvāsanikaṁ snēhamētaṁ vidyājjvarāpaham||251|| paṭōlapicumardābhyāṁ guḍūcyā madhukēna ca| madanaiśca śr̥taḥ snēhō jvaraghnamanuvāsanam||252|| candanāgurukāśmaryapaṭōlamadhukōtpalaiḥ| siddhaḥ snēhō jvaraharaḥ snēhabastiḥ praśasyatē||253||
View original
जीवन्तीं मधुकं मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम्| ऋद्धिं रास्नां बलां विश्वं शतपुष्पां शतावरीम्||२५०|| पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं च विपचेद्भिषक्| आनुवासनिकं स्नेहमेतं विद्याज्ज्वरापहम्||२५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां गुडूच्या मधुकेन च| मदनैश्च शृतः स्नेहो ज्वरघ्नमनुवासनम्||२५२|| चन्दनागुरुकाश्मर्यपटोलमधुकोत्पलैः| सिद्धः स्नेहो ज्वरहरः स्नेहबस्तिः प्रशस्यते||२५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 92 (254-255) · Śloka 255
yaduktaṁ bhēṣajādhyāyē vimānē rōgabhēṣajē| śirōvirēcanaṁ kuryādyuktijñastajjvarāpaham||254|| yacca nāvanikaṁ tailaṁ yāśca tailaṁ yāśca prāgdhūmavartayaḥ| mātrāśitīyē nirdiṣṭāḥ prayōjyāstā jvarēṣvapi||255||
View original
यदुक्तं भेषजाध्याये विमाने रोगभेषजे| शिरोविरेचनं कुर्याद्युक्तिज्ञस्तज्ज्वरापहम्||२५४|| यच्च नावनिकं तैलं याश्च तैलं याश्च प्राग्धूमवर्तयः| मात्राशितीये निर्दिष्टाः प्रयोज्यास्ता ज्वरेष्वपि||२५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 93 (256) · Śloka 256
abhyaṅgāṁśca pradēhāṁśca pariṣēkāṁśca kārayēt| yathābhilāṣaṁ śītōṣṇaṁ vibhajya dvividhaṁ jvaram||256||
View original
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकांश्च कारयेत्| यथाभिलाषं शीतोष्णं विभज्य द्विविधं ज्वरम्||२५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 94 (257) · Śloka 257
sahasradhautaṁ sarpirvā tailaṁ vā candanādikam| dāhajvarapraśamanaṁ dadyādabhyañjanaṁ bhiṣak||257||
View original
सहस्रधौतं सर्पिर्वा तैलं वा चन्दनादिकम्| दाहज्वरप्रशमनं दद्यादभ्यञ्जनं भिषक्||२५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 95 (258-259) · Śloka 259
atha candanādyaṁ tailamupadēkṣyāmaḥ- candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakōśīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīkanāgapuṣpōdīcyavanyapadmōtpalanalinakumuda- saugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamr̥ṇālaśālūkaśaivālakaśērukānantākuśakāśēkṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvētasavānīragundrā- kakubhāsanāśvakarṇasyandanavātapōthaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanōdumbarāśvattha- nyagrōdhadhātakīdūrvētkaṭaśr̥ṅgāṭakamañjiṣṭhājyōtiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkōvidārakadalī- saṁvartakāriṣṭaśataparvāśītakumbhikāśatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrōhiṇīśītapākyōdanapākīkālabalāpayasyāvidārī- jīvakarṣabhakamēdāmahāmēdāmadhurasarṣyaprōktātr̥ṇaśūnyamōcarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭōlanimbaśālmalīnārikēla- kharjūramr̥dvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmāguptāmadhūkānāmanyēṣāṁ ca śītavīryāṇāṁ yathālābhamauṣadhānāṁ kaṣāyaṁ kārayēt| tēna kaṣāyēṇa dviguṇitapayasā tēṣāmēva ca kalkēna kaṣāyārdhamātraṁ mr̥dvagninā sādhayēttailam| ētattailamabhyaṅgāt sadyō dāhajvaramapanayati| ētairēva cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradēhaṁ kārayēt| ētairēva ca śr̥taśītaṁ salilamavagāhapariṣēkārthaṁ prayuñjīta||258|| iti candanādyaṁ tailam| madhvāranālakṣīradadhighr̥tasalilasēkāvagāhāśca sadyō dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt||259||
View original
अथ चन्दनाद्यं तैलमुपदेक्ष्यामः- चन्दनभद्रश्रीकालानुसार्यकालीयकपद्मापद्मकोशीरसारिवामधुकप्रपौण्डरीकनागपुष्पोदीच्यवन्यपद्मोत्पलनलिनकुमुद- सौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रबिसमृणालशालूकशैवालकशेरुकानन्ताकुशकाशेक्षुदर्भशरनलशालिमूलजम्बुवेतसवानीरगुन्द्रा- ककुभासनाश्वकर्णस्यन्दनवातपोथशालतालधवतिनिशखदिरकदरकदम्बकाश्मर्यफलसर्जप्लक्षवटकपीतनोदुम्बराश्वत्थ- न्यग्रोधधातकीदूर्वेत्कटशृङ्गाटकमञ्जिष्ठाज्योतिष्मतीपुष्करबीजक्रौञ्चादनबदरीकोविदारकदली- संवर्तकारिष्टशतपर्वाशीतकुम्भिकाशतावरीश्रीपर्णीश्रावणीमहाश्रावणीरोहिणीशीतपाक्योदनपाकीकालबलापयस्याविदारी- जीवकर्षभकमेदामहामेदामधुरसर्ष्यप्रोक्तातृणशून्यमोचरसाटरूषकबकुलकुटजपटोलनिम्बशाल्मलीनारिकेल- खर्जूरमृद्वीकाप्रियालप्रियङ्गुधन्वनात्मागुप्तामधूकानामन्येषां च शीतवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्| तेन कषायेण द्विगुणितपयसा तेषामेव च कल्केन कषायार्धमात्रं मृद्वग्निना साधयेत्तैलम्| एतत्तैलमभ्यङ्गात् सद्यो दाहज्वरमपनयति| एतैरेव चौषधैरश्लक्ष्णपिष्टैः सुशीतैः प्रदेहं कारयेत्| एतैरेव च शृतशीतं सलिलमवगाहपरिषेकार्थं प्रयुञ्जीत||२५८|| इति चन्दनाद्यं तैलम्| मध्वारनालक्षीरदधिघृतसलिलसेकावगाहाश्च सद्यो दाहज्वरमपनयन्ति शीतस्पर्शत्वात्||२५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 96 (260-266) · Śloka 266
bhavanti cātra- pauṣkarēṣu suśītēṣu padmōtpaladalēṣu ca| kadalīnāṁ ca patrēṣu kṣaumēṣu vimalēṣu ca||260|| candanōdakaśītēṣu śītē dhārāgr̥hē'pi vā| himāmbusiktē sadanē dāhārtaḥ saṁviśēt sukham||261|| hēmaśaṅkhapravālānāṁ maṇīnāṁ mauktikasya ca| candanōdakaśītānāṁ saṁsparśānurasān spr̥śēt||262|| sragbhirnīlōtpalaiḥ padmairvyajanairvividhairapi| śītavātāvahairvyajjyēccandanōdakavarṣibhiḥ ||263|| nadyastaḍāgāḥ padminyō hradāśca vimalōdakāḥ| avagāhē hitā dāhatr̥ṣṇāglānijvarāpahāḥ||264|| priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanōkṣitāḥ| sāntvayēyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ||265|| śītāni cānnapānāni śītānyupavanāni ca| vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ||266||
View original
भवन्ति चात्र- पौष्करेषु सुशीतेषु पद्मोत्पलदलेषु च| कदलीनां च पत्रेषु क्षौमेषु विमलेषु च||२६०|| चन्दनोदकशीतेषु शीते धारागृहेऽपि वा| हिमाम्बुसिक्ते सदने दाहार्तः संविशेत् सुखम्||२६१|| हेमशङ्खप्रवालानां मणीनां मौक्तिकस्य च| चन्दनोदकशीतानां संस्पर्शानुरसान् स्पृशेत्||२६२|| स्रग्भिर्नीलोत्पलैः पद्मैर्व्यजनैर्विविधैरपि| शीतवातावहैर्व्यज्ज्येच्चन्दनोदकवर्षिभिः ||२६३|| नद्यस्तडागाः पद्मिन्यो ह्रदाश्च विमलोदकाः| अवगाहे हिता दाहतृष्णाग्लानिज्वरापहाः||२६४|| प्रियाः प्रदक्षिणाचाराः प्रमदाश्चन्दनोक्षिताः| सान्त्वयेयुः परैः कामैर्मणिमौक्तिकभूषणाः||२६५|| शीतानि चान्नपानानि शीतान्युपवनानि च| वायवश्चन्द्रपादाश्च शीता दाहज्वरापहाः||२६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 97 (267) · Śloka 267
athōṣṇābhiprāyiṇāṁ jvaritānāmabhyaṅgādīnupakramānupadēkṣyāmaḥ- agurukuṣṭhatagarapatranaladaśailēyadhyāmakaharēṇukāsthauṇēyakakṣēmakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarōhiṣasaralaśallakī- dēvadārvagnimanthabilvasyōnākakāśmaryapāṭalāpunarnavāvr̥ścīrakaṇṭakārībr̥hatīśālaparṇīpr̥śniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgōkṣurakairaṇḍa- śōbhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvakaśaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrōrubūkapattūrākṣīvāśmāntakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇī- tilaparṇīpīluparṇīmēṣaśr̥ṅgīhiṁsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphōtakāṇḍīrātmajaikēṣīkākarañjadhānyakājamōda- pr̥thvīkāsumukhasurasakuṭhērakakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabhūstr̥ṇaśr̥ṅgavērapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārōhāvacābalātibalā- guḍūcīśatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvētājyōtiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgērī- tilabadarakulatthamāṣāṇāmēvaṁvidhānāmanyēṣāṁ cōṣṇavīryāṇāṁ yathālābhamauṣadhānāṁ kaṣāyaṁ kārayēt, tēna kaṣāyēṇa tēṣāmēva ca kalkēna surāsauvīrakatuṣōdakamairēyamēdakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītēna tailapātraṁ vipācayēt| tēna sukhōṣṇēna tailēnōṣṇābhiprāyiṇaṁ jvaritamabhyañjyāt, tathā śītajvaraḥ praśāmyati; ētairēva cauṣadhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhōṣṇaiḥ pradēhaṁ kārayēt, ētairēva ca śr̥taṁ sukhōṣṇaṁ salilamavagāhanārthaṁ pariṣēkārthaṁ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham||267|| ityagurvādyaṁ tailam|
View original
अथोष्णाभिप्रायिणां ज्वरितानामभ्यङ्गादीनुपक्रमानुपदेक्ष्यामः- अगुरुकुष्ठतगरपत्रनलदशैलेयध्यामकहरेणुकास्थौणेयकक्षेमकैलावराङ्गदलपुरतमालपत्रभूतीकरोहिषसरलशल्लकी- देवदार्वग्निमन्थबिल्वस्योनाककाश्मर्यपाटलापुनर्नवावृश्चीरकण्टकारीबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमुद्गपर्णीगोक्षुरकैरण्ड- शोभाञ्जनकवरुणार्कचिरबिल्वतिल्वकशटीपुष्करमूलगण्डीरोरुबूकपत्तूराक्षीवाश्मान्तकशिग्रुमातुलुङ्गपीलुकमूलकपर्णी- तिलपर्णीपीलुपर्णीमेषशृङ्गीहिंस्रादन्तशठैरावतकभल्लातकास्फोतकाण्डीरात्मजैकेषीकाकरञ्जधान्यकाजमोद- पृथ्वीकासुमुखसुरसकुठेरककालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकभूस्तृणशृङ्गवेरपिप्पलीसर्षपाश्वगन्धारास्नारुहारोहावचाबलातिबला- गुडूचीशतपुष्पाशीतवल्लीनाकुलीगन्धनाकुलीश्वेताज्योतिष्मतीचित्रकाध्यण्डाम्लचाङ्गेरी- तिलबदरकुलत्थमाषाणामेवंविधानामन्येषां चोष्णवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्, तेन कषायेण तेषामेव च कल्केन सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकदधिमण्डारनालकट्वरप्रतिविनीतेन तैलपात्रं विपाचयेत्| तेन सुखोष्णेन तैलेनोष्णाभिप्रायिणं ज्वरितमभ्यञ्ज्यात्, तथा शीतज्वरः प्रशाम्यति; एतैरेव चौषधैः श्लक्ष्णपिष्टैः सुखोष्णैः प्रदेहं कारयेत्, एतैरेव च शृतं सुखोष्णं सलिलमवगाहनार्थं परिषेकार्थं च प्रयुञ्जीत शीतज्वरप्रशमार्थम्||२६७|| इत्यगुर्वाद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 98 (268-271) · Śloka 271
bhavanti cātra- trayōdaśavidhaḥ svēdaḥ svēdādhyāyē nidarśitaḥ| mātrākālavidā yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ||268|| sā kuṭī tacca śayanaṁ taccāvacchādanaṁ jvaram| śītaṁ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā ghanāḥ||269|| cārūpacitagātryaśca taruṇyō yauvanōṣmaṇā| āślēṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram||270|| svēdanānyannapānāni vātaślēṣmaharāṇi ca| śītajvaraṁ jayantyāśu saṁsargabalayōjanāt||271||
View original
भवन्ति चात्र- त्रयोदशविधः स्वेदः स्वेदाध्याये निदर्शितः| मात्राकालविदा युक्तः स च शीतज्वरापहः||२६८|| सा कुटी तच्च शयनं तच्चावच्छादनं ज्वरम्| शीतं प्रशमयन्त्याशु धूपाश्चागुरुजा घनाः||२६९|| चारूपचितगात्र्यश्च तरुण्यो यौवनोष्मणा| आश्लेषाच्छमयन्त्याशु प्रमदाः शिशिरज्वरम्||२७०|| स्वेदनान्यन्नपानानि वातश्लेष्महराणि च| शीतज्वरं जयन्त्याशु संसर्गबलयोजनात्||२७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 99 (272-282) · Śloka 283
vātajē śramajē caiva purāṇē kṣatajē jvarē| laṅghanaṁ na hitaṁ vidyācchamanaistānupācarēt||272|| vikṣipyāmāśayōṣmāṇaṁ yasmādgatvā rasaṁ nr̥ṇām| jvaraṁ kurvanti dōṣāstu hīyatē'gnibalaṁ tataḥ||273|| yathā prajvalitō vahniḥ sthālyāmindhanavānapi| na pacatyōdanaṁ samyaganilaprēritō bahiḥ||274|| paktisthānāttathā dōṣairūṣmā kṣiptō bahirnr̥ṇām| na pacatyabhyavahr̥taṁ kr̥cchrāt pacati vā laghu||275|| atō'gnibalarakṣārthaṁ laṅghanādikramō hitaḥ| saptāhēna hi pacyantē saptadhātugatā malāḥ||276|| nirāmaścāpyataḥ prōktō jvaraḥ prāyō'ṣṭamē'hani| udīrṇadōṣastvalpāgniraśnan guru viśēṣataḥ||277|| mucyatē sahasā prāṇaiściraṁ kliśyati vā naraḥ| ētasmātkāraṇādvidvān vātikē'pyāditō jvarē||278|| nāti gurvati vā snigdhaṁ bhōjayēt sahasā naram| jvarē mārutajē tvādāvanapēkṣyāpi hi kramam||279|| kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān| pāyayitvā kaṣāyaṁ ca bhōjayēdrasabhōjanam||280|| jīrṇajvaraharaṁ kuryāt sarvaśaścāpyupakramam| ślēṣmalānāmavātānāṁ jvarō'nuṣṇaḥ kaphādhikaḥ||281|| paripākaṁ na saptāhēnāpi yāti mr̥dūṣmaṇām| taṁ kramēṇa yathōktēna laṅghanālpāśanādinā||282|| ādaśāhamupakramya kaṣāyādyairupācarēt|283|
View original
वातजे श्रमजे चैव पुराणे क्षतजे ज्वरे| लङ्घनं न हितं विद्याच्छमनैस्तानुपाचरेत्||२७२|| विक्षिप्यामाशयोष्माणं यस्माद्गत्वा रसं नृणाम्| ज्वरं कुर्वन्ति दोषास्तु हीयतेऽग्निबलं ततः||२७३|| यथा प्रज्वलितो वह्निः स्थाल्यामिन्धनवानपि| न पचत्योदनं सम्यगनिलप्रेरितो बहिः||२७४|| पक्तिस्थानात्तथा दोषैरूष्मा क्षिप्तो बहिर्नृणाम्| न पचत्यभ्यवहृतं कृच्छ्रात् पचति वा लघु||२७५|| अतोऽग्निबलरक्षार्थं लङ्घनादिक्रमो हितः| सप्ताहेन हि पच्यन्ते सप्तधातुगता मलाः||२७६|| निरामश्चाप्यतः प्रोक्तो ज्वरः प्रायोऽष्टमेऽहनि| उदीर्णदोषस्त्वल्पाग्निरश्नन् गुरु विशेषतः||२७७|| मुच्यते सहसा प्राणैश्चिरं क्लिश्यति वा नरः| एतस्मात्कारणाद्विद्वान् वातिकेऽप्यादितो ज्वरे||२७८|| नाति गुर्वति वा स्निग्धं भोजयेत् सहसा नरम्| ज्वरे मारुतजे त्वादावनपेक्ष्यापि हि क्रमम्||२७९|| कुर्यान्निरनुबन्धानामभ्यङ्गादीनुपक्रमान्| पाययित्वा कषायं च भोजयेद्रसभोजनम्||२८०|| जीर्णज्वरहरं कुर्यात् सर्वशश्चाप्युपक्रमम्| श्लेष्मलानामवातानां ज्वरोऽनुष्णः कफाधिकः||२८१|| परिपाकं न सप्ताहेनापि याति मृदूष्मणाम्| तं क्रमेण यथोक्तेन लङ्घनाल्पाशनादिना||२८२|| आदशाहमुपक्रम्य कषायाद्यैरुपाचरेत्|२८३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 100 (283) · Śloka 284
sāmā yē yē ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca yē||283|| laṅghanaṁ laṅghanīyōktaṁ tēṣu kāryaṁ prati prati|284|
View original
सामा ये ये च कफजाः कफपित्तज्वराश्च ये||२८३|| लङ्घनं लङ्घनीयोक्तं तेषु कार्यं प्रति प्रति|२८४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 101 (284) · Śloka 285
vamanaiśca virēkaiśca bastibhiśca yathākramam||284|| jvarānupacarēddhīmān kaphapittānilōdbhavān|285|
View original
वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम्||२८४|| ज्वरानुपचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान्|२८५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 102 (285-286) · Śloka 287
saṁsr̥ṣṭān sannipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ||285|| jvarān dōṣakramāpēkṣī yathōktairauṣadhairjayēt| vardhanēnaikadōṣasya kṣapaṇēnōcchritasya vā||286|| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṁ jayēt|287|
View original
संसृष्टान् सन्निपतितान् बुद्ध्वा तरतमैः समैः||२८५|| ज्वरान् दोषक्रमापेक्षी यथोक्तैरौषधैर्जयेत्| वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा||२८६|| कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत्|२८७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 103 (287-288) · Śloka 289
sannipātajvarasyāntē karṇamūlē sudārūṇaḥ||287|| śōthaḥ sañjāyatē tēna kaścidēva pramucyatē| raktāvasēcanaiḥ śīghraṁ sarpiṣpānaiśca taṁ jayēt||288|| pradēhaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ|289|
View original
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारूणः||२८७|| शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते| रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत्||२८८|| प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः|२८९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 104 (289) · Śloka 290
śītōṣṇasnigdharūkṣādyairjvarō yasya na śāmyati||289|| śākhānusārī raktasya sō'vasēkāt praśāmyati|290|
View original
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति||२८९|| शाखानुसारी रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति|२९०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 105 (290) · Śloka 291
visarpēṇābhighātēna yaśca visphōṭakairjvaraḥ||290|| tatrādau sarpiṣaḥ pānaṁ kaphapittōttarō na cēt|291|
View original
विसर्पेणाभिघातेन यश्च विस्फोटकैर्ज्वरः||२९०|| तत्रादौ सर्पिषः पानं कफपित्तोत्तरो न चेत्|२९१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 106 (291) · Śloka 292
daurbalyāddēhadhātūnāṁ jvarō jīrṇō'nuvartatē||291|| balyēḥ sambr̥ṁhaṇaistasmādāhāraistamupācarēt|292|
View original
दौर्बल्याद्देहधातूनां ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते||२९१|| बल्येः सम्बृंहणैस्तस्मादाहारैस्तमुपाचरेत्|२९२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 107 (292-295) · Śloka 296
karma sādhāraṇaṁ jahyāttr̥tīyakacaturthakau ||292|| āganturanubandhō hi prāyaśō viṣamajvarē| vātapradhānaṁ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ||293|| snigdhōṣṇairannapānaiśca śamayēdviṣamajvaram| virēcanēna payasā sarpiṣā saṁskr̥tēna ca||294|| viṣamaṁ tiktaśītaiśca jvaraṁ pittōttaraṁ jayēt| vamanaṁ pācanaṁ rūkṣamannapānaṁ vilaṅghanam||295|| kaṣāyōṣṇaṁ ca viṣamē jvarē śastaṁ kaphōttarē|296|
View original
कर्म साधारणं जह्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ||२९२|| आगन्तुरनुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे| वातप्रधानं सर्पिर्भिर्बस्तिभिः सानुवासनैः||२९३|| स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम्| विरेचनेन पयसा सर्पिषा संस्कृतेन च||२९४|| विषमं तिक्तशीतैश्च ज्वरं पित्तोत्तरं जयेत्| वमनं पाचनं रूक्षमन्नपानं विलङ्घनम्||२९५|| कषायोष्णं च विषमे ज्वरे शस्तं कफोत्तरे|२९६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 108 (296-309) · Śloka 310
yōgāḥ parāḥ pravakṣyantē viṣamajvaranāśanāḥ||296|| prayōktavyā matimatā dōṣādīn pravibhajya tē| surā samaṇḍā pānārthē bhakṣyārthē caraṇāyudhaḥ||297|| tittiriśca mayūraśca prayōjyā viṣamajvarē| pibēdvā ṣaṭpalaṁ sarpirabhayāṁ vā prayōjayēt||298|| triphalāyāḥ kaṣāyaṁ vā guḍūcyā rasamēva vā| nīlinīmajagandhāṁ ca trivr̥tāṁ kaṭurōhiṇīm||299|| pibējjvarāgamē yuktyā snēhasvēdōpapāditaḥ| sarpiṣō mahatīṁ mātrāṁ pītvā vā chardayēt punaḥ||300|| upayujyānnapānaṁ vā prabhūtaṁ punarullikhēt| sānnaṁ madyaṁ prabhūtaṁ vā pītvā svapyājjvarāgamē||301|| āsthāpanaṁ yāpanaṁ vā kārayēdviṣamajvarē| payasā vr̥ṣadaṁśasya śakr̥dvā tadahaḥ pibēt||302|| vr̥ṣasya dadhimaṇḍēna surayā vā sasaindhavam| pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ||303|| pañcagavyasya payasaḥ prayōgō viṣamajvarē| rasōnasya satailasya prāgbhaktamupasēvanam||304|| mēdyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṁ ca bhakṣaṇam| hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṁ sasaindhavā||305|| purāṇasarpiḥ siṁhasya vasā tadvat sasaindhavā| saindhavaṁ pippalīnāṁ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ||306|| nētrāñjanaṁ tailapiṣṭaṁ śasyatē viṣamajvarē| palaṅkaṣā nimbapatraṁ vacā kuṣṭhaṁ harītakī||307|| sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpanaṁ jvaranāśanam| yē dhūmā dhūpanaṁ yacca nāvanaṁ cāñjanaṁ ca yat||308|| manōvikārē nirdiṣṭaṁ kāryaṁ tadviṣamajvarē| maṇīnāmōṣadhīnāṁ ca maṅgalyānāṁ viṣasya ca||309|| dhāraṇādagadānāṁ ca sēvanānna bhavējjvaraḥ|310|
View original
योगाः पराः प्रवक्ष्यन्ते विषमज्वरनाशनाः||२९६|| प्रयोक्तव्या मतिमता दोषादीन् प्रविभज्य ते| सुरा समण्डा पानार्थे भक्ष्यार्थे चरणायुधः||२९७|| तित्तिरिश्च मयूरश्च प्रयोज्या विषमज्वरे| पिबेद्वा षट्पलं सर्पिरभयां वा प्रयोजयेत्||२९८|| त्रिफलायाः कषायं वा गुडूच्या रसमेव वा| नीलिनीमजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्||२९९|| पिबेज्ज्वरागमे युक्त्या स्नेहस्वेदोपपादितः| सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः||३००|| उपयुज्यान्नपानं वा प्रभूतं पुनरुल्लिखेत्| सान्नं मद्यं प्रभूतं वा पीत्वा स्वप्याज्ज्वरागमे||३०१|| आस्थापनं यापनं वा कारयेद्विषमज्वरे| पयसा वृषदंशस्य शकृद्वा तदहः पिबेत्||३०२|| वृषस्य दधिमण्डेन सुरया वा ससैन्धवम्| पिप्पल्यास्त्रिफलायाश्च दध्नस्तक्रस्य सर्पिषः||३०३|| पञ्चगव्यस्य पयसः प्रयोगो विषमज्वरे| रसोनस्य सतैलस्य प्राग्भक्तमुपसेवनम्||३०४|| मेद्यानामुष्णवीर्याणामामिषाणां च भक्षणम्| हिङ्गुतुल्या तु वैयाघ्री वसा नस्यं ससैन्धवा||३०५|| पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत् ससैन्धवा| सैन्धवं पिप्पलीनां च तण्डुलाः समनःशिलाः||३०६|| नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं शस्यते विषमज्वरे| पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी||३०७|| सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपनं ज्वरनाशनम्| ये धूमा धूपनं यच्च नावनं चाञ्जनं च यत्||३०८|| मनोविकारे निर्दिष्टं कार्यं तद्विषमज्वरे| मणीनामोषधीनां च मङ्गल्यानां विषस्य च||३०९|| धारणादगदानां च सेवनान्न भवेज्ज्वरः|३१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 109 (309-316) · Śloka 317
sōmaṁ sānucaraṁ dēvaṁ samātr̥gaṇamīśvaram||310|| pūjayan prayataḥ śīghraṁ mucyatē viṣamajvarāt| viṣṇuṁ sahasramūrdhānaṁ carācarapatiṁ vibhum||311|| stuvannāmasahasrēṇa jvarān sarvānapōhati| brahmāṇamaśvināvindraṁ hutabhakṣaṁ himācalam||312|| gaṅgāṁ marudgaṇāṁścēṣṭyā pūjayañjayati jvarān| bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṁ pūjanēna ca||313|| brahmacaryēṇa tapasā satyēna niyamēna ca| japahōmapradānēna vēdānāṁ śravaṇēna ca||314|| jvarādvimucyatē śīghraṁ sādhūnāṁ darśanēna ca| jvarē rasasthē vamanamupavāsaṁ ca kārayēt||315|| sēkapradēhau raktasthē tathā saṁśamanāni ca| virēcanaṁ sōpavāsaṁ māṁsamēdaḥsthitē hitam||316|| asthimajjagatē dēyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|317|
View original
सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम्||३१०|| पूजयन् प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्| विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरपतिं विभुम्||३११|| स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान् सर्वानपोहति| ब्रह्माणमश्विनाविन्द्रं हुतभक्षं हिमाचलम्||३१२|| गङ्गां मरुद्गणांश्चेष्ट्या पूजयञ्जयति ज्वरान्| भक्त्या मातुः पितुश्चैव गुरूणां पूजनेन च||३१३|| ब्रह्मचर्येण तपसा सत्येन नियमेन च| जपहोमप्रदानेन वेदानां श्रवणेन च||३१४|| ज्वराद्विमुच्यते शीघ्रं साधूनां दर्शनेन च| ज्वरे रसस्थे वमनमुपवासं च कारयेत्||३१५|| सेकप्रदेहौ रक्तस्थे तथा संशमनानि च| विरेचनं सोपवासं मांसमेदःस्थिते हितम्||३१६|| अस्थिमज्जगते देया निरूहाः सानुवासनाः|३१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 110 (317-322) · Śloka 323
śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yō jvaraḥ||317|| daivavyapāśrayaṁ tatra sarvamauṣadhamiṣyatē| abhighātajvarō naśyēt pānābhyaṅgēna sarpiṣaḥ||318|| raktāvasēkairmadyaiśca sātmyairmāṁsarasaudanaiḥ| sānāhō madyasātmyānāṁ madirārasabhōjanaiḥ||319|| kṣatānāṁ vraṇitānāṁ ca kṣatavraṇacikitsayā| āśvāsēnēṣṭalābhēna vāyōḥ praśamanēna ca||320|| harṣaṇaiśca śamaṁ yānti kāmaśōkabhayajvarāḥ| kāmyairarthairmanōjñaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ||321|| sadvākyaiśca śamaṁ yāti jvaraḥ krōdhasamutthitaḥ| kāmāt krōdhajvarō nāśaṁ krōdhāt kāmasamudbhavaḥ||322|| yāti tābhyāmubhābhyāṁ ca bhayaśōkasamutthitaḥ|323|
View original
शापाभिचाराद्भूतानामभिषङ्गाच्च यो ज्वरः||३१७|| दैवव्यपाश्रयं तत्र सर्वमौषधमिष्यते| अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः||३१८|| रक्तावसेकैर्मद्यैश्च सात्म्यैर्मांसरसौदनैः| सानाहो मद्यसात्म्यानां मदिरारसभोजनैः||३१९|| क्षतानां व्रणितानां च क्षतव्रणचिकित्सया| आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च||३२०|| हर्षणैश्च शमं यान्ति कामशोकभयज्वराः| काम्यैरर्थैर्मनोज्ञैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः||३२१|| सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः| कामात् क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात् कामसमुद्भवः||३२२|| याति ताभ्यामुभाभ्यां च भयशोकसमुत्थितः|३२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 111 (323) · Śloka 324
jvarasya vēgaṁ kālaṁ ca cintayañjvaryatē tu yaḥ||323|| tasyēṣṭaistu vicitraiśca viṣayairnāśayēt smr̥tim|324|
View original
ज्वरस्य वेगं कालं च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः||३२३|| तस्येष्टैस्तु विचित्रैश्च विषयैर्नाशयेत् स्मृतिम्|३२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 112 (324-328) · Śloka 328
jvarapramōkṣē puruṣaḥ kūjan vamati cēṣṭatē| śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgō vēpatē līyatē muhuḥ||324|| pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ śītāṅgaśca bhavatyapi| visañjñō jvaravēgārtaḥ sakrōdha iva vīkṣyatē ||325|| sadōṣaśabdaṁ ca śakr̥ddravaṁ sravati vēgavat| liṅgānyētāni jānīyājjvaramōkṣē vicakṣaṇaḥ||326|| bahudōṣasya balavān prāyēṇābhinavō jvaraḥ| satkriyādōṣapaktyā cēdvimuñcati sudāruṇam||327|| kr̥tvā dōṣavaśādvēgaṁ kramāduparamanti yē| tēṣāmadāruṇō mōkṣō jvarāṇāṁ cirakāriṇām||328||
View original
ज्वरप्रमोक्षे पुरुषः कूजन् वमति चेष्टते| श्वसन्विवर्णः स्विन्नाङ्गो वेपते लीयते मुहुः||३२४|| प्रलपत्युष्णसर्वाङ्गः शीताङ्गश्च भवत्यपि| विसञ्ज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्ष्यते ||३२५|| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं स्रवति वेगवत्| लिङ्गान्येतानि जानीयाज्ज्वरमोक्षे विचक्षणः||३२६|| बहुदोषस्य बलवान् प्रायेणाभिनवो ज्वरः| सत्क्रियादोषपक्त्या चेद्विमुञ्चति सुदारुणम्||३२७|| कृत्वा दोषवशाद्वेगं क्रमादुपरमन्ति ये| तेषामदारुणो मोक्षो ज्वराणां चिरकारिणाम्||३२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 113 (329) · Śloka 329
vigataklamasantāpamavyathaṁ vimalēndriyam| yuktaṁ prakr̥tisattvēna vidyāt puruṣamajvaram||329||
View original
विगतक्लमसन्तापमव्यथं विमलेन्द्रियम्| युक्तं प्रकृतिसत्त्वेन विद्यात् पुरुषमज्वरम्||३२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 114 (330-332) · Śloka 332
sajvarō jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca| asātmyānyannapānāni viruddhāni ca varjayēt||330|| vyavāyamaticēṣṭāśca snānamatyaśanāni ca| tathā jvaraḥ śamaṁ yāti praśāntō jāyatē na ca||331|| vyāyāmaṁ ca vyavāyaṁ ca snānaṁ caṅkramaṇāni ca| jvaramuktō na sēvēta yāvanna balavān bhavēt||332||
View original
सज्वरो ज्वरमुक्तश्च विदाहीनि गुरूणि च| असात्म्यान्यन्नपानानि विरुद्धानि च वर्जयेत्||३३०|| व्यवायमतिचेष्टाश्च स्नानमत्यशनानि च| तथा ज्वरः शमं याति प्रशान्तो जायते न च||३३१|| व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चङ्क्रमणानि च| ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान् भवेत्||३३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 115 (333-343) · Śloka 343
asañjātabalō yastu jvaramuktō niṣēvatē| varjyamētannarastasya punarāvartatē jvaraḥ||333|| durhr̥tēṣu ca dōṣēṣu yasya vā vinivartatē| svalpēnapyapacārēṇa tasya vyāvartatē punaḥ||334|| cirakālaparikliṣṭaṁ durbalaṁ hīnatējasam | acirēṇaiva kālēna sa hanti punarāgataḥ||335|| athavā'pi parīpākaṁ dhātuṣvēva kramānmalāḥ| yānti jvaramakurvantastē tathā'pyapakurvatē||336|| dīnatāṁ śvayathuṁ glāniṁ pāṇḍutāṁ nānnakāmatām| kaṇḍūruktōṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṁ ca tē mr̥dum||337|| ēvamanyē'pi ca gadā vyāvartantē punargatāḥ| anirghātēna dōṣāṇāmalpairapyahitairnr̥ṇām||338|| nirvr̥ttē'pi jvarē tasmādyathāvasthaṁ yathābalam| yathāprāṇaṁ harēddōṣaṁ prayōgairvā śamaṁ nayēt||339|| mr̥dubhiḥ śōdhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayō hitāḥ| hitāśca laghavō yūṣā jāṅgalāmiṣajā rasāḥ||340|| abhyaṅgōdvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca| hitāni punarāvr̥ttē jvarē tiktaghr̥tāni ca||341|| gurvyabhiṣyandyasātmyānāṁ bhōjanāt punarāgatē| laṅghanōṣṇōpacārādiḥ kramaḥ kāryaśca pūrvavat||342|| kirātatiktakaṁ tiktā mustaṁ parpaṭakō'mr̥tā| ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṁ jvaram||343||
View original
असञ्जातबलो यस्तु ज्वरमुक्तो निषेवते| वर्ज्यमेतन्नरस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः||३३३|| दुर्हृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते| स्वल्पेनप्यपचारेण तस्य व्यावर्तते पुनः||३३४|| चिरकालपरिक्लिष्टं दुर्बलं हीनतेजसम् | अचिरेणैव कालेन स हन्ति पुनरागतः||३३५|| अथवाऽपि परीपाकं धातुष्वेव क्रमान्मलाः| यान्ति ज्वरमकुर्वन्तस्ते तथाऽप्यपकुर्वते||३३६|| दीनतां श्वयथुं ग्लानिं पाण्डुतां नान्नकामताम्| कण्डूरुक्तोठपिडकाः कुर्वन्त्यग्निं च ते मृदुम्||३३७|| एवमन्येऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर्गताः| अनिर्घातेन दोषाणामल्पैरप्यहितैर्नृणाम्||३३८|| निर्वृत्तेऽपि ज्वरे तस्माद्यथावस्थं यथाबलम्| यथाप्राणं हरेद्दोषं प्रयोगैर्वा शमं नयेत्||३३९|| मृदुभिः शोधनैः शुद्धिर्यापना बस्तयो हिताः| हिताश्च लघवो यूषा जाङ्गलामिषजा रसाः||३४०|| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानधूपनान्यञ्जनानि च| हितानि पुनरावृत्ते ज्वरे तिक्तघृतानि च||३४१|| गुर्व्यभिष्यन्द्यसात्म्यानां भोजनात् पुनरागते| लङ्घनोष्णोपचारादिः क्रमः कार्यश्च पूर्ववत्||३४२|| किराततिक्तकं तिक्ता मुस्तं पर्पटकोऽमृता| घ्नन्ति पीतानि चाभ्यासात् पुनरावर्तकं ज्वरम्||३४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 116 (344) · Śloka 344
tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ jvaritānāṁ vicakṣaṇaḥ| jvarākriyākramāpēkṣī kuryāttattaccikitsitam||344||
View original
तस्यां तस्यामवस्थायां ज्वरितानां विचक्षणः| ज्वराक्रियाक्रमापेक्षी कुर्यात्तत्तच्चिकित्सितम्||३४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 117 (345) · Śloka 345
rōgarāṭ sarvabhūtānāmantakr̥ddāruṇō jvaraḥ| tasmādviśēṣatastasya yatēta praśamē bhiṣak||345||
View original
रोगराट् सर्वभूतानामन्तकृद्दारुणो ज्वरः| तस्माद्विशेषतस्तस्य यतेत प्रशमे भिषक्||३४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 118 (346) · Śloka 346
tatra ślōkaḥ- yathākramaṁ yathāpraśnamuktaṁ jvaracikitsitam| ātrēyēṇāgnivēśāya bhūtānāṁ hitakāmyayā||346||
View original
तत्र श्लोकः- यथाक्रमं यथाप्रश्नमुक्तं ज्वरचिकित्सितम्| आत्रेयेणाग्निवेशाय भूतानां हितकाम्यया||३४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsitasthānē jvaracikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon