24. kāsacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

હિક્કાશ્વાસાનન્તરં સમાનચિકિત્સિતત્વાત્ તથા હિક્કાશ્વાસકાસાનાં પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાચ્ચ કાસચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

તપસા યશસા ધૃત્યા ધિયા ચ પરયાઽન્વિતઃ| આત્રેયઃ કાસશાન્ત્યર્થં પ્રાહ સિદ્ધં ચિકિત્સિતમ્||૩|| વાતાદિજાસ્ત્રયો યે ચ ક્ષતજઃ ક્ષયજસ્તથા| પઞ્ચૈતે સ્યુર્નૃણાં કાસા વર્ધમાનાઃ ક્ષયપ્રદાઃ||૪||

અત્ર ચાત્રેયસ્યાભિધાનાદેવ શિષ્યપ્રશ્નોઽનુમીયતે, નાપૃષ્ટા ગુરવો વદન્તીતિ ન્યાયાત્| ક્ષયજ ઇતિ ક્ષયો ધાતુક્ષયઃ; તેન રાજયક્ષ્મસમ્બન્ધાનાં ક્ષીણધાતુપુરુષભવાનાં તથા જરાકાસસ્ય ચ ધાતુક્ષયજસ્ય ક્ષયજશબ્દેન ગ્રહણં ભવતિ| ક્ષતજેન ઉરઃક્ષતપૂર્વકયક્ષ્મભવસ્ય તથા ક્ષતક્ષીણસ્ય ચ કાસસ્ય ગ્રહણં ભવતિ| પઞ્ચેતિ સઙ્ખ્યયા સકલકાસાવરોધમત્રૈવ યથોક્તવ્યાખ્યાનેન દર્શયતિ| ક્ષયપ્રદા ઇતિ દેહક્ષયપ્રદાઃ, મારકા ઇતિ યાવત્; કિંવા ધાતુક્ષયપ્રદાઃ, ક્ષયજોઽપિ કાસઃ પુનર્વિશિષ્ટક્ષયપ્રદો ભવતિ, યથા- જ્વરોત્પન્નં રક્તપિત્તં પુનર્જ્વરકરં ભવતિ; ઉક્તં હિ- “જ્વરસન્તાપાદ્રક્તમુદીર્યતે| રક્તપિત્તાજ્જ્વરઃ” (નિ.અ.૮) ઇતિ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

પૂર્વરૂપં ભવેત્તેષાં શૂકપૂર્ણગલાસ્યતા| કણ્ઠે કણ્ડૂશ્ચ ભોજ્યાનામવરોધશ્ચ જાયતે||૫||

પૂર્વરૂપમાહ- પૂર્વેત્યાદિ| શૂકૈરિવ પૂર્ણઃ શૂકપૂર્ણઃ ગલ આસ્યં ચ યસ્ય તસ્ય ભાવઃ શૂકપૂર્ણગલાસ્યતા| ભોજ્યાનામવરોધઃ અરુચિઃ, અશક્તિર્વાઽભ્યવહરણે||૫||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

અધઃપ્રતિહતો વાયુરૂર્ધ્વસ્રોતઃસમાશ્રિતઃ| ઉદાનભાવમાપન્નઃ કણ્ઠે સક્તસ્તથોરસિ||૬|| આવિશ્ય શિરસઃ ખાનિ સર્વાણિ પ્રતિપૂરયન્| આભઞ્જન્નાક્ષિપન્ દેહં હનુમન્યે તથાઽક્ષિણી||૭|| નેત્રે પૃષ્ઠમુરઃપાર્શ્વે નિર્ભુજ્ય સ્તમ્ભયંસ્તતઃ| શુષ્કો વા સકફો વાઽપિ કસનાત્કાસ ઉચ્યતે||૮||

સમ્પ્રાપ્તિમાહ- અધ ઇત્યાદિ| ઉદાનભાવમાપન્ન ઇતિ ઊર્ધ્વગતિસ્વભાવમાપન્નઃ| ખાનીતિ સ્રોતાંસિ| નિર્ભુજ્યેતિ આક્ષિપ્ય| સ્તમ્ભયન્ નેત્રાદીન્યેવ| કસનાદિતીતિ યથોક્તગતિમત્ત્વાત્ તથા ઉરઃપ્રભૃતિશાતનાચ્ચ ‘કાસ’ ઇત્યન્વર્થસઞ્જ્ઞયોચ્યતે| ‘કસ’ ગતિશાતનયોઃ, ઇત્યસ્ય ધાતોરયં પ્રયોગઃ||૬-૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

પ્રતિઘાતવિશેષેણ તસ્ય વાયોઃ સરંહસઃ| વેદનાશબ્દવૈશિષ્ટ્યં કાસાનામુપજાયતે||૯||

એવં સામાન્યોક્તસ્ય કાસસ્ય ભેદહેતુમાહ- પ્રતીઘાતેત્યાદિ| પ્રતીઘાત ઇત્યાવરણં, સ ચ કફાદિ| સરંહસઃ સવેગસ્ય| વેદના પીડા, શબ્દઃ કાસશબ્દઃ, સઞ્જ્ઞા વા; તયોર્વૈશિષ્ટ્યં વિશિષ્ટત્વં ભિન્નત્વમિતિ યાવત્||૯||

Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13

રૂક્ષશીતકષાયાલ્પપ્રમિતાનશનં સ્ત્રિયઃ| વેગધારણમાયાસો વાતકાસપ્રવર્તકાઃ||૧૦|| હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલસ્વરભેદકરો ભૃશમ્| શુષ્કોરઃકણ્ઠવક્રસ્ય હૃષ્ટલોમ્નઃ પ્રતામ્યતઃ||૧૧|| નિર્ઘોષદૈન્યસ્તનનદૌર્બલ્યક્ષોભમોહકૃત્| શુષ્કકાસઃ કફં શુષ્કં કૃચ્છ્રાન્મુક્ત્વાઽલ્પતાં વ્રજેત્||૧૨|| સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણૈશ્ચ ભુક્તપીતૈઃ પ્રશામ્યતિ| ઊર્ધ્વવાતસ્ય જીર્ણેઽન્ને વેગવાન્મારુતો ભવેત્||૧૩||

રૂક્ષેત્યાદિના વાતજસ્ય હેતુલક્ષણે આહ| પ્રતામ્યત ઇતિ તમસીવ પ્રવિશતઃ| ઊર્ધ્વવાતસ્યેતિ ઊર્ધ્વગતયા પ્રકુપિતવાતસ્ય||૧૦-૧૩||

Adhikarana 7 (14-16) · Śloka 16

કટુકોષ્ણવિદાહ્યમ્લક્ષારાણામતિસેવનમ્| પિત્તકાસકરં ક્રોધઃ સન્તાપશ્ચાગ્નિસૂર્યજઃ||૧૪|| પીતનિષ્ઠીવનાક્ષિત્વં તિક્તાસ્યત્વં સ્વરામયઃ| ઉરોધૂમાયનં તૃષ્ણા દાહો મોહોઽરુચિર્ભ્રમઃ||૧૫|| પ્રતતં કાસમાનશ્ચ જ્યોતીંષીવ ચ પશ્યતિ| શ્લેષ્માણં પિત્તસંસૃષ્ટં નિષ્ઠીવતિ ચ પૈત્તિકે||૧૬||

કટ્વિત્યાદિના પિત્તકાસહેતુલિઙ્ગે પ્રાહ| અગ્નિસૂર્યજ ઇતિ અગ્નિસૂર્યભવઃ સન્તાપ ઇત્યર્થઃ| ઉરોધૂમાયનમિતિ ઉરસો ધૂમોદ્વમનમિવ| પિત્તજેઽપ્યસ્મિઞ્ શ્લેષ્મનિષ્ઠીવનં વ્યાધેરુરઃપ્રભૃતિકફસ્થાનભૂતત્વેન શ્લેષ્મપિત્તસંસર્ગજતયેતિ જ્ઞેયમ્||૧૪-૧૬||

Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 19

ગુર્વભિષ્યન્દિમધુરસ્નિગ્ધસ્વપ્નાવિચેષ્ટનૈઃ| વૃદ્ધઃ શ્લેષ્માઽનિલં રુદ્ધ્વા કફકાસં કરોતિ હિ||૧૭|| મન્દાગ્નિત્વારુચિચ્છર્દિપીનસોત્ક્લેશગૌરવૈઃ| લોમહર્ષાસ્યમાધુર્યક્લેદસંસદનૈર્યુતમ્||૧૮|| બહુલં મધુરં સ્નિગ્ધં નિષ્ઠીવતિ ઘનં કફમ્| કાસમાનો હ્યરુગ્ વક્ષઃ સમ્પૂર્ણમિવ મન્યતે||૧૯||

ગુર્વિત્યાદિના શ્લેષ્મજમાહ||૧૭-૧૯||

Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23

અતિવ્યવાયભારાધ્વયુદ્ધાશ્વગજવિગ્રહૈઃ| રૂક્ષસ્યોરઃ ક્ષતં વાયુર્ગૃહીત્વા કાસમાવહેત્||૨૦|| સ પૂર્વં કાસતે શુષ્કં તતઃ ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમ્| કણ્ઠેન રુજતાઽત્યર્થં વિરુગ્ણેનેવ ચોરસા||૨૧|| સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના| દુઃખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાભિતાપિના||૨૨|| પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યપીડિતઃ| પારાવત ઇવાકૂજન્ કાસવેગાત્ક્ષતોદ્ભવાત્||૨૩||

અતિવ્યવાયેત્યાદિના ક્ષતજમાહ| ઉરઃ ક્ષતં ગૃહીત્વેતિ ક્ષતમુરઃ પ્રાપ્યેત્યર્થઃ| અયં ચ કાસઃ સાહસજયક્ષ્મરૂપેઽપ્યુક્તો જ્ઞેયઃ||૨૦-૨૩||

Adhikarana 10 (24-30) · Śloka 30

વિષમાસાત્મ્યભોજ્યાતિવ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્| ઘૃણિનાં શોચતાં નૄણાં વ્યાપન્નેઽગ્નૌ ત્રયો મલાઃ||૨૪|| કુપિતાઃ ક્ષયજં કાસં કુર્યુર્દેહક્ષયપ્રદમ્| દુર્ગન્ધં હરિતં રક્તં ષ્ઠીવેત્ પૂયોપમં કફમ્||૨૫|| સ્થાનાદુત્કાસમાનશ્ચ હૃદયં મન્યતે ચ્યુતમ્ | અકસ્માદુષ્ણશીતાર્તો બહ્વાશી દુર્બલઃ કૃશઃ||૨૬|| સ્નિગ્ધાચ્છમુખવર્ણત્વક્ શ્રીમદ્દર્શનલોચનઃ | પાણિપાદતલૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ સતતાસૂયકો ઘૃણી||૨૭|| જ્વરો મિશ્રાકૃતિસ્તસ્ય પાર્શ્વરુક્ પીનસોઽરુચિઃ| ભિન્નસંહતવર્ચસ્ત્વં સ્વરભેદોઽનિમિત્તતઃ||૨૮|| ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ| સાધ્યો બલવતાં વા સ્યાદ્યાપ્યસ્ત્વેવં ક્ષતોત્થિતઃ||૨૯|| નવૌ કદાચિત્ સિધ્યેતામેતૌ પાદગુણાન્વિતૌ| સ્થવિરાણાં જરાકાસઃ સર્વો યાપ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ||૩૦||

વિષમેત્યાદિના ક્ષયજમાહ| અત્ર ચ વિષમાસાત્મ્યભોજ્યેન તથા વ્યવાયેન તથા વેગનિગ્રહેણ વિષમાશનજ-ધાતુક્ષયજ-વેગસન્ધારણજાનાં યક્ષ્મણાં લક્ષણભૂતકાસહેતુત્રયં પૃથગુક્તં ભવતિ| અત્ર પ્રસન્નદૃષ્ટિત્વાદિ વ્યાધિપ્રભાવાદ્ભવતિ| મિશ્રાકૃતિરિતિ મિશ્રદોષલિઙ્ગો જ્વરો ભવતિ| ભિન્નેત્યાદિ ભિન્નવર્ચસ્ત્વમનિમિત્તતો ભવતિ, તથા સ્વરભેદોઽપ્યનિમિત્તો ભવતિ| દેહનાશન ઇતિ અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| પાદગુણાન્વિતાવિતિ વૈદ્યાદિપાદચતુષ્ટયગુણવન્તૌ| ન ચાત્ર કદાચિત્સિધ્યેતામિત્યભિધાનેન યાપ્યત્વસાધ્યત્વાનામેકવિષયત્વં; યતો નવયોરેવ ચતુષ્પાદસમ્પત્ત્યા સાધ્યત્વમુક્તમ્, અતોઽન્યથા ક્ષતજો યાપ્ય ઉક્ત ઇતિ ભિન્નવિષયતા| ક્ષયજકાસભેદં યાપ્યતયા દર્શયન્નાહ- સ્થવિરાણામિત્યાદિ| સ્થવિરાણામિત્યુક્ત્વાઽપિ જરાકાસ ઇતિ વચનેન સ્થવિરાણાં યો જરયા દેહક્ષયકારિકયા કૃતઃ સ યાપ્યઃ, યસ્તુ દોષકૃતઃ સ સાધ્ય એવ ભવતીતિ દર્શયતિ| અન્યે તુ જરાકાસં દોષકૃતેષ્વેવાન્તર્ભાવયન્તિ||૨૪-૩૦||

Adhikarana 11 (31) · Śloka 31

ત્રીન્સાધ્યાન્સાધયેત્પૂર્વાન્ પથ્યૈર્યાપ્યાંશ્ચ યાપયેત્| ચિકિત્સામત ઊર્ધ્વં તુ શૃણુ કાસનિબર્હિણીમ્||૩૧||

ત્રીન્ પૂર્વાનિતિ દોષજાન્| સાધ્યાનિતિ સાધ્યત્વેનોક્તાન્| યાપ્યાનિતિ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા, કિંવા ક્ષયજક્ષતજકાસાભિપ્રાયેણ જ્ઞેયમ્||૩૧||

Adhikarana 12 (32-34) · Śloka 34

રૂક્ષસ્યાનિલજં કાસમાદૌ સ્નેહૈરુપાચરેત્| સર્પિર્ભિર્બસ્તિભિઃ પેયાયૂષક્ષીરરસાદિભિઃ||૩૨|| વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ સ્નેહાદ્યૈર્ધૂમૈર્લેહૈશ્ચ યુક્તિતઃ| અભ્યઙ્ગૈઃ પરિષેકૈશ્ચ સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્||૩૩|| બસ્તિભિર્બદ્ધવિડ્વાતં શુષ્કોર્ધ્વં ચોર્ધ્વભક્તિકૈઃ| ઘૃતૈઃ સપિત્તં સકફં જયેત્ સ્નેહવિરેચનૈઃ||૩૪||

રૂક્ષસ્યેત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| શુષ્ક ઊર્ધ્વઃ દેહો યસ્ય સ શુષ્કોર્ધ્વસ્તં, શુષ્કકાસગૃહીતં વા; સપિત્તમૂર્ધ્વભક્તિકૈર્ઘૃતૈર્જયેત્, શુષ્કોર્ધ્વમેવ સકફં સ્નેહવિરેચનૈર્જયેત્||૩૨-૩૪||

Adhikarana 13 (35) · Śloka 35

કણ્ટકારીગુડૂચીભ્યાં પૃથક્ ત્રિંશત્પલાદ્રસે| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતકાસનુદ્વહ્નિદીપનઃ||૩૫|| ઇતિ કણ્ટકારીઘૃતમ્|

કણ્ટકારીત્યાદૌ રસે ઇતિ ક્વાથે||૩૫||

Adhikarana 14 (36-38) · Śloka 38

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ| ધાન્યપાઠાવચારાસ્નાયષ્ટ્યાહ્વક્ષારહિઙ્ગુભિઃ||૩૬|| કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થાદ્દશમૂલીરસાઢકે| સિદ્ધાચ્ચતુર્થિકાં પીત્વા પેયામણ્ડં પિબેદનુ||૩૭|| તચ્છ્વાસકાસહૃત્પાર્શ્વગ્રહણીદોષગુલ્મનુત્| પિપ્પલ્યાદ્યં ઘૃતં ચૈતદાત્રેયેણ પ્રકીર્તિતમ્||૩૮|| ઇતિ પિપ્પલ્યાદિઘૃતમ્|

ચતુર્થિકામિતિ પલમ્||૩૬-૩૮||

Adhikarana 15 (39-42) · Śloka 42

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલાં દ્રાક્ષાં કાશ્મર્યાણિ પરૂષકમ્| દ્વે પાઠે દેવદાર્વૃદ્ધિં સ્વગુપ્તાં ચિત્રકં શટીમ્||૩૯|| બ્રાહ્મીં તામલકીં મેદાં કાકનાસાં શતાવરીમ્| ત્રિકણ્ટકં વિદારીં ચ પિષ્ટ્વા કર્ષસમં ઘૃતાત્||૪૦|| પ્રસ્થં ચતુર્ગુણે ક્ષીરે સિદ્ધં કાસહરં પિબેત્| જ્વરગુલ્મારુચિપ્લીહશિરોહૃત્પાર્શ્વશૂલનુત્||૪૧|| કામલાર્શોઽનિલાષ્ઠીલાક્ષતશોષક્ષયાપહમ્| ત્ર્યૂષણં નામ વિખ્યાતમેતદ્ધૃતમનુત્તમમ્||૪૨|| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદ્યં ઘૃતમ્|

ત્ર્યૂષણાદ્યે ‘દ્વે પાઠે’ ઇત્યનેન સ્વલ્પપત્રાં દ્વિતીયાં પાઠાં ગ્રાહયન્તિ| સ્વગુપ્તા શૂકશિમ્બી||૩૯-૪૨||

Adhikarana 16 (43-46) · Śloka 46

દ્રોણેઽપાં સાધયેદ્રાસ્નાં દશમૂલીં શતાવરીમ્| પલિકાં માણિકાંશાંસ્તુ કુલત્થાન્બદરાન્યવાન્||૪૩|| તુલાર્ધં ચાજમાંસસ્ય પાદશેષેણ તેન ચ| ઘૃતાઢકં સમક્ષીરં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૪૪|| સિદ્ધં તદ્દશભિઃ કલ્કૈર્નસ્યપાનાનુવાસનૈઃ| સમીક્ષ્ય વાતરોગેષુ યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૪૫|| પઞ્ચકાસાન્ શિરઃકમ્પં શૂલં વઙ્ક્ષણયોનિજમ્| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ સપ્લીહોર્ધ્વાનિલાઞ્જયેત્||૪૬|| ઇતિ રાસ્નાઘૃતમ્|

દ્રોણેઽપામિત્યાદૌ વક્ષ્યમાણાનિ અજમાંસાન્તાનિ ક્વાથ્યાનિ દ્રોણે એવ સાધ્યાનિ| માણિકા અષ્ટૌ પલાનિ| જીવનીયાનીતિ જીવન્ત્યાદીનિ દશ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તાનિ||૪૩-૪૬||

Adhikarana 17 (47-52) · Śloka 52

વિડઙ્ગં નાગરં રાસ્ના પિપ્પલી હિઙ્ગુ સૈન્ધવમ્| ભાર્ગી ક્ષારશ્ચ તચ્ચૂર્ણં પિબેદ્વા ઘૃતમાત્રયા||૪૭|| સકફેઽનિલજે કાસે શ્વાસહિક્કાહતાગ્નિષુ| દ્વૌ ક્ષારૌ પઞ્ચકોલાનિ પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ||૪૮|| શટીનાગરકોદીચ્યકલ્કં વા વસ્ત્રગાલિતમ્| પાયયેત ઘૃતોન્મિશ્રં વાતકાસનિબર્હણમ્||૪૯|| દુરાલભાં શટીં દ્રાક્ષાં શૃઙ્ગવેરં સિતોપલામ્| લિહ્યાત્ કર્કટશૃઙ્ગીં ચ કાસે તૈલેન વાતજે||૫૦|| દુઃસ્પર્શાં પિપ્પલીં મુસ્તં ભાર્ગીં કર્કટકીં શટીમ્| પુરાણગુડતૈલાભ્યાં ચૂર્ણિતં વાઽપિ લેહયેત્||૫૧|| વિડઙ્ગં સૈન્ધવં કુષ્ઠં વ્યોષં હિઙ્ગુ મનઃશિલામ્| મધુસર્પિર્યુતં કાસહિક્કાશ્વાસં જયેલ્લિહન્||૫૨||

ઘૃતમાત્રયેતિ ચૂર્ણાલોડનૌચિતયા ઘૃતમાત્રયા| વસ્ત્રગાલિતમિતિ વસ્ત્રપૂતમ્| કર્કટકીમિતિ કર્કટશૃઙ્ગીમ્||૪૭-૫૨||

Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56

ચિત્રકં પિપ્પલીમૂલં વ્યોષં હિઙ્ગુ દુરાલભામ્| શટીં પુષ્કરમૂલં ચ શ્રેયસીં સુરસાં વચામ્||૫૩|| ભાર્ગીં છિન્નરુહાં રાસ્નાં શૃઙ્ગીં દ્રાક્ષાં ચ કાર્ષિકાન્| કલ્કાનર્ધતુલાક્વાથે નિદિગ્ધ્યાઃ પલવિંશતિમ્ ||૫૪|| દત્ત્વા મત્સ્યણ્ડિકાયાશ્ચ ઘૃતાચ્ચ કુડવં પચેત્| સિદ્ધં શીતં પૃથક્ ક્ષૌદ્રપિપ્પલીકુડવાન્વિતમ્||૫૫|| ચતુષ્પલં તુગાક્ષીર્યાશ્ચૂર્ણિતં તત્ર દાપયેત્| લેહયેત્ કાસહૃદ્રોગશ્વાસગુલ્મનિવારણમ્||૫૬|| ઇતિ ચિત્રકાદિલેહઃ|

ચિત્રકમિત્યાદૌ શ્રેયસીમિતિ હસ્તિપિપ્પલીમ્| અર્ધતુલાક્વાથ ઇતિ અત્ર તુલાર્ધશબ્દોલ્લેખેન ક્રિયમાણત્વાદ્ દ્રોણાર્ધજલેન ક્વાથઃ કર્તવ્યઃ||૫૩-૫૬||

Adhikarana 19 (57-62) · Śloka 62

દશમૂલીં સ્વયઙ્ગુપ્તાં શઙ્ખપુષ્પીં શટીં બલામ્| હસ્તિપિપ્પલ્યપામાર્ગપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્||૫૭|| ભાર્ગીં પુષ્કરમૂલં ચ દ્વિપલાંશં યવાઢકમ્| હરીતકીશતં ચૈકં જલે પઞ્ચાઢકે પચેત્||૫૮|| યવૈઃ સ્વિન્નૈઃ કષાયં તં પૂતં તચ્ચાભયાશતમ્| પચેદ્ગુડતુલાં દત્ત્વા કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્||૫૯|| તૈલાત્ સપિપ્પલીચૂર્ણાત્ સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્| લિહ્યાદ્દ્વે ચાભયે નિત્યમતઃ ખાદેદ્રસાયનાત્||૬૦|| તદ્વલીપલિતં હન્તિ વર્ણાયુર્બલવર્ધનમ્| પઞ્ચકાસાન્ ક્ષયં શ્વાસં હિક્કાં ચ વિષમજ્વરમ્||૬૧|| હન્યાત્તથાઽર્શોગ્રહણીહૃદ્રોગારુચિપીનસાન્| અગસ્ત્યવિહિતં શ્રેષ્ઠં રસાયનમિદં શુભમ્||૬૨|| ઇત્યગસ્ત્યહરીતકી|

દશમૂલીત્યાદૌ હરીતકીશતમિતિ હરીતકીફલશતમ્| યવૈઃ સ્વિન્નૈરિતિ યવા યદા સ્વિન્ના ભવન્તિ તદા તં કષાયં પૂતં ગૃહીત્વા હરીતકીશતં ચ તદેવ ગૃહીત્વા ગુડતુલાં ચ દત્ત્વા પુનઃ પાકઃ કર્તવ્યઃ| યવાનાં ચ સ્વિન્નતા ચતુર્ભાગાવશેષ એવ કષાયે ભવતીતિ કૃત્વા ચતુર્ભાગાવશિષ્ટમેવાત્ર કષાયં કુર્વન્તિ| ઘૃતતૈલકુડવે ચાત્રાષ્ટપલમાને એવ, કુડવેઽપિ દ્વૈગુણ્યસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્; તન્ત્રાન્તરે ચાત્રૈવ યોગે “મધુનશ્ચ પલાષ્ટકમ્” ઇત્યુક્તમ્| તુલ્યમાનત્વેઽપિ ચાત્ર ઘૃતમધુનોર્દ્રવ્યાન્તરયોગસ્ય વિદ્યમાનત્વાન્ન વિરુદ્ધત્વમ્; દ્રવ્યાન્તરયોગે સતિ મધુઘૃતયોસ્તુલ્યમાનતાઽપિ ન વિરુદ્ધા ભવતિ| અત્ર ચ હરીતકીફલં સ્વિન્નં ઘૃતતૈલે પ્રથમં મનાગ્ભર્જયન્તિ અવયવદાર્ઢ્યાર્થં, તતઃ ક્વાથાદિપ્રક્ષેપઃ, અવતારસમયે ચ પિપ્પલીચૂર્ણપ્રક્ષેપઃ, શીતીભૂતે ચ મધુ યમ્, ઇદં વૃદ્ધવૈદ્યાનાં કર્માહુઃ| લિહ્યાદિતિ એતં પ્રકૃતં લેહં લિહ્યાત્| દ્વે ચાભયે અતો રસાયનાત્ ખાદેત્| નિત્યં નિરન્તરમિત્યર્થઃ; કિંવા દ્વે અભયે લિહ્યાત્ તથા દ્વે ચાભયે ખાદેત્, ઇત્યનેન અભયાદ્વયસમ્બદ્ધલેહ્યભાગં લિહ્યાત્ તતસ્તદભયાદ્વયં ખાદેદિત્યર્થઃ| અગસ્ત્યવિહિતમિત્યનેનાસ્ય મહાજનસમ્પ્રદાયાગતત્વેનાત્યર્થસિદ્ધત્વમુચ્યતે||૫૭-૬૨||

Adhikarana 20 (63-64) · Śloka 64

સૈન્ધવં પિપ્પલીં ભાર્ગીં શૃઙ્ગવેરં દુરાલભામ્| દાડિમામ્લેન કોષ્ણેન ભાર્ગીનાગરમમ્બુના||૬૩|| પિબેત્ ખદિરસારં વા મદિરાદધિમસ્તુભિઃ| અથવા પિપ્પલીકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૬૪||

ખદિરસારમિતિ ખદિરકાષ્ઠસારમ્| સસૈન્ધવમિતિ ઈષત્સૈન્ધવેન, અવ્યક્તલવણમિતિ યાવત્| અત્ર મદિરાદિભિઃ ‘પિબેત્’ ઇત્યનુવર્તતે||૬૩-૬૪||

Adhikarana 21 (65-68) · Śloka 68

શિરસઃ પીડને સ્રાવે નાસાયા હૃદિ તામ્યતિ| કાસપ્રતિશ્યાયવતાં ધૂમં વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્||૬૫|| દશાઙ્ગુલોન્મિતાં નાડીમથવાઽષ્ટાઙ્ગુલોન્મિતામ્| શરાવસમ્પુટચ્છિદ્રે કૃત્વા જિહ્માં વિચક્ષણઃ||૬૬|| વૈરેચનં મુખેનૈવ કાસવાન્ ધૂમમાપિબેત્| તમુરઃ કેવલં પ્રાપ્તં મુખેનૈવોદ્વમેત્ પુનઃ||૬૭|| સ હ્યસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિચ્છિદ્ય શ્લેષ્માણમુરસિ સ્થિતમ્| નિષ્કૃષ્ય શમયેત્ કાસં વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભવમ્||૬૮||

શિરસ ઇત્યાદિના ધૂમયોગ્યાવસ્થોપદર્શનપૂર્વકં ધૂમમાહશિરસઃ પીડને ઇત્યાદિ| શૂલગૌરવાદિના શિરસઃ પીડને| દશાઙ્ગુલોન્મિતામિત્યાદિના સૂત્રસ્થાનોક્તધૂમપાનવિશિષ્ટનલિકાદિવિધાનમિહ કાસે વિધીયતે| અયં ચ ધૂમસ્તથા વમનાર્થશ્ચ ધૂમસ્તન્ત્રાન્તરે પૃથગેવોક્તઃ, તથાહિ પઞ્ચ ધૂમાઃ સ્નેહન-પ્રાયોગિક-વૈરેચનિકાઃ કાસઘ્નો વામનીયશ્ચ સુશ્રુતે પ્રોક્તાઃ; તથાઽપીહ કાસઘ્નવામનીયયો રેચનકારકતયા વિરેચનીય એવાવરોધો જ્ઞેયઃ; પરન્તુ વિરેચનીયત્વેઽપિ કાસઘ્નસ્યાયં નલિકામાનાદિભેદ ઉક્ત ઇતિ વિશેષો જ્ઞેયઃ| છિદ્રે ઇતિ ઉપરિ નલિકામાને ચ્છિદ્રે| જિહ્મામિતિ વક્રામ્| મુખેનૈવેતિ વચનેન પ્રાગુક્તનાસાપાનં નિષેધતિ||૬૫-૬૮||

Adhikarana 22 (69-75) · Śloka 75

મનઃશિલાલમધુકમાંસીમુસ્તેઙ્ગુદૈઃ પિબેત્| ધૂમં તસ્યાનુ ચ ક્ષીરં સુખોષ્ણં સગુડં પિબેત્||૬૯|| એષ કાસાન્ પૃથગ્દોષસન્નિપાતસમુદ્ભવાન્| ધૂમો હન્યાદસંસિદ્ધાનન્યૈર્યોગશતૈરપિ||૭૦|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં શાર્ઙ્ગેષ્ટાં સમનઃશિલામ્| મરિચં પિપ્પલીં દ્રાક્ષામેલાં સુરસમઞ્જરીમ્||૭૧|| કૃત્વા વર્તિં પિબેદ્ધૂમં ક્ષૌમચેલાનુવર્તિતામ્| ઘૃતાક્તામનુ ચ ક્ષીરં ગુડોદકમથાપિ વા||૭૨|| મનઃશિલૈલામરિચક્ષારાઞ્જનકુટન્નટૈઃ| વંશલેખનસેવ્યાલક્ષૌમલક્તકરોહિષૈઃ ||૭૩|| પૂર્વકલ્પેન ધૂમોઽયં સાનુપાનો વિધીયતે| મનઃશિલાલે તદ્વચ્ચ પિપ્પલીનાગરૈઃ સહ||૭૪|| ત્વગૈઙ્ગુદી બૃહત્યૌ દ્વે તાલમૂલી મનઃશિલા| કાર્પાસાસ્થ્યશ્વગન્ધા ચ ધૂમઃ કાસવિનાશનઃ||૭૫||

મનઃશિલેત્યાદૌ અલં હરિતાલમ્, ઇઙ્ગુદઃ પુત્રજીવકઃ| અસ્ય ચ ધૂમસ્ય પશ્ચાત્ ક્ષીરપાનં તીક્ષ્ણેનાનેન ધૂમેન ક્રિયમાણૌજઃક્ષયાદિભયપરિહારાર્થમ્| સન્નિપાતજશ્ચ કાસો યદ્યપ્યત્ર નોક્તસ્તથાઽપિ પ્રકૃતિસમસન્નિપાતકૃતસ્તુ કાસો ભવત્યેવેતિ વચનાદુન્નીયતે; કિંવા સાન્નિપાતિકઃ ક્ષયજકાસઃ| વક્ષ્યતે હિ- “સન્નિપાતભવો હ્યેષ ક્ષયકાસઃ સુદારુણઃ| સન્નિપાતહિતં તસ્માત્ કાર્યમત્ર ભિષગ્જિતમ્” ઇતિ| પ્રપૌણ્ડરીકેત્યાદૌ શાર્ઙ્ગેષ્ટા ગુઞ્જા| કૃત્વા વર્તિમિતિ માત્રાશિતીયોક્તવિધાનેન વર્તિં કૃત્વા| ક્ષૌમસ્ય ચેલઃ ક્ષૌમચેલઃ| વંશલેખનં વંશનીલિકા| આલં હરિતાલમ્| સેવ્યમ્ ઉશીરમ્| રોહિષં ગન્ધતૃણમ્| પૂર્વકલ્પેન પૂર્વોક્તવિધિના | નાગરૈરિત્યન્તેનૈકો યોગઃ||૬૯-૭૫||

Adhikarana 23 (76-82) · Śloka 82

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈઃ શાલિયવગોધૂમષષ્ટિકાન્| રસૈર્માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈર્વા ભોજયેદ્ધિતાન્||૭૬|| યવાનીપિપ્પલીબિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકૈઃ| રાસ્નાજાજીપૃથક્પર્ણીપલાશશટિપૌષ્કરૈઃ||૭૭|| સ્નિગ્ધામ્લલવણાં સિદ્ધાં પેયામનિલજે પિબેત્| કટીહૃત્પાર્શ્વકોષ્ઠાર્તિશ્વાસહિક્કાપ્રણાશિનીમ્||૭૮|| દશમૂલરસે તદ્વત્પઞ્ચકોલગુડાન્વિતામ્| સિદ્ધાં સમતિલાં દદ્યાત્ક્ષીરે વાઽપિ સસૈન્ધવામ્||૭૯|| માત્સ્યકૌક્કુટવારાહૈરામિષૈર્વા ઘૃતાન્વિતામ્| સિદ્ધાં સસૈન્ધવાં પેયાં વાતકાસી પિબેન્નરઃ||૮૦|| વાસ્તુકો વાયસીશાકં મૂલકં સુનિષણ્ણકમ્| સ્નેહાસ્તૈલાદયો ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ||૮૧|| દધ્યારનાલામ્લફલપ્રસન્નાપાનમેવ ચ| શસ્યતે વાતકાસે તુ સ્વાદ્વમ્લલવણાનિ ચ||૮૨|| ઇતિ વાતકાસચિકિત્સા|

આત્મગુપ્તાનામિતિ શૂકશિમ્બીફલાનામ્| પઞ્ચકોલગુડાન્વિતામિતિ પ્રક્ષિપ્તપઞ્ચકોલગુડામ્| સમતિલામિતિ સમતિલતણ્ડુલસાધિતામ્| આમિષૈરિતિ મત્સ્યાદ્યામિષૈઃ સતણ્ડુલૈઃ સિદ્ધામ્| વાયસી કાકમાચી||૭૬-૮૨||

Adhikarana 24 (83-107) · Śloka 107

પૈત્તિકે સકફે કાસે વમનં સર્પિષા હિતમ્| તથા મદનકાશ્મર્યમધુકક્વથિતૈર્જલૈઃ||૮૩|| યષ્ટ્યાહ્વફલકલ્કૈર્વા વિદારીક્ષુરસાયુતૈઃ| હૃતદોષસ્તતઃ શીતં મધુરં ચ ક્રમં ભજેત્||૮૪|| પૈત્તે તનુકફે કાસે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતામ્| દદ્યાદ્ઘનકફે તિક્તૈર્વિરેકાર્થે યુતાં ભિષક્||૮૫|| સ્નિગ્ધશીતસ્તનુકફે રૂક્ષશીતઃ કફે ઘને| ક્રમઃ કાર્યઃ પરં ભોજ્યૈઃ સ્નેહૈર્લેહૈશ્ચ શસ્યતે||૮૬|| શૃઙ્ગાટકં પદ્મબીજં નીલીસારાણિ પિપ્પલી| પિપ્પલીમુસ્તયષ્ટ્યાહ્વદ્રાક્ષામૂર્વામહૌષધમ્||૮૭|| લાજાઽમૃતફલા દ્રાક્ષા ત્વક્ક્ષીરી પિપ્પલી સિતા| પિપ્પલીપદ્મકદ્રાક્ષા બૃહત્યાશ્ચ ફલાદ્રસઃ||૮૮|| ખર્જૂરં પિપ્પલી વાંશી શ્વદંષ્ટ્રા ચેતિ પઞ્ચ તે| ઘૃતક્ષૌદ્રયુતા લેહાઃ શ્લોકાર્ધૈઃ પિત્તકાસિનામ્||૮૯|| શર્કરાચન્દનદ્રાક્ષામધુધાત્રીફલોત્પલૈઃ| પૈત્તે, સમુસ્તમરિચઃ સકફે, સઘૃતોઽનિલે||૯૦|| મૃદ્વીકાર્ધશતં ત્રિંશત્પિપ્પલીઃ શર્કરાપલમ્| લેહયેન્મધુના ગોર્વા ક્ષીરપં ચ શકૃદ્રસમ્||૯૧|| ત્વગેલાવ્યોષમૃદ્વીકાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| લાજામુસ્તશટીરાસ્નાધાત્રીફલબિભીતકૈઃ||૯૨|| શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્લેહઃ કાસવિનાશનઃ| શ્વાસં હિક્કાં ક્ષયં ચૈવ હૃદ્રોગં ચ પ્રણાશયેત્||૯૩|| પિપ્પલ્યામલકં દ્રાક્ષાં લાક્ષાં લાજાં સિતોપલામ્| ક્ષીરે પક્ત્વા ઘનં શીતં લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રાષ્ટભાગિકમ્||૯૪|| વિદારીક્ષુમૃણાલાનાં રસાન્ ક્ષીરં સિતોપલામ્| પિબેદ્વા મધુસંયુક્તં પિત્તકાસહરં પરમ્||૯૫|| મધુરૈર્જાઙ્ગલરસૈઃ શ્યામાકયવકોદ્રવાઃ| મુદ્ગાદિયૂષૈઃ શાકૈશ્ચ તિક્તકૈર્માત્રયા હિતાઃ||૯૬|| ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાસ્તુ તિક્તકા મધુસંયુતાઃ| શાલયઃ સ્યુસ્તનુકફે ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિઃ||૯૭|| શર્કરામ્ભોઽનુપાનાર્થં દ્રાક્ષેક્ષૂણાં રસાઃ પયઃ| સર્વં ચ મધુરં શીતમવિદાહિ પ્રશસ્યતે||૯૮|| કાકોલીબૃહતીમેદાયુગ્મૈઃ સવૃષનાગરૈઃ| પિત્તકાસે રસાન્ ક્ષીરં યૂષાંશ્ચાપ્યુપકલ્પયેત્||૯૯|| શરાદિપઞ્ચમૂલસ્ય પિપ્પલીદ્રાક્ષયોસ્તથા| કષાયેણ શૃતં ક્ષીરં પિબેત્ સમધુશર્કરમ્||૧૦૦|| સ્થિરાસિતાપૃશ્નિપર્ણીશ્રાવણીબૃહતીયુગૈઃ| જીવકર્ષભકાકોલીતામલક્યૃદ્ધિજીવકૈઃ||૧૦૧|| શૃતં પયઃ પિબેત્ કાસી જ્વરી દાહી ક્ષતક્ષયી| તજ્જં વા સાધયેત્ સર્પિઃ સક્ષીરેક્ષુરસં ભિષક્||૧૦૨|| જીવકાદ્યૈર્મધુરકૈઃ ફલૈશ્ચાભિષુકાદિભિઃ| કલ્કૈસ્ત્રિકાર્ષિકૈઃ સિદ્ધે પૂતશીતે પ્રદાપયેત્||૧૦૩|| શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણં ત્વક્ક્ષીર્યા મરિચસ્ય ચ| શૃઙ્ગાટકસ્ય ચાવાપ્ય ક્ષૌદ્રગર્ભાન્પલોન્મિતાન્||૧૦૪|| ગુડાન્ ગોધૂમચૂર્ણેન કૃત્વા ખાદેદ્ધિતાશનઃ| શુક્રાસૃગ્દોષશોષેષુ કાસે ક્ષીણક્ષતેષુ ચ||૧૦૫|| શર્કરાનાગરોદીચ્યં કણ્ટકારીં શટીં સમમ્| પિષ્ટ્વા રસં પિબેત્પૂતં વસ્ત્રેણ ઘૃતમૂર્ચ્છિતમ્||૧૦૬|| મહિષ્યજાવિગોક્ષીરધાત્રીફલરસૈઃ સમૈઃ| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા પિત્તકાસનિબર્હણમ્||૧૦૭|| ઇતિ પિત્તકાસચિકિત્સા|

વમનં સર્પિષેતિ વમનદ્રવ્યયુક્તેન સર્પિષા વમનં કર્તવ્યમ્| યષ્ટ્યાહ્વફલકલ્કૈરિતિ અત્ર ફલં મદનફલમ્| પિત્તકાસે એવ કાસવેગનિઃસાર્યમાણસ્ય કફસ્ય તનુતાયાં ઘનતાયાં ચ પૃથક્ ચિકિત્સામાહ- પૈત્તે ઇત્યાદિ| તિક્તકૈર્યુતાં ત્રિવૃતામિતિ સમ્બન્ધઃ| ક્રમ ઇતિ પેયાદિક્રમઃ| પરમિતિ પેયાદિક્રમાદૂર્ધ્વમ્| શસ્યત ઇત્યત્ર ‘ઉપચારઃ’ ઇતિ શેષઃ| નીલીસારમિતિ નીલિનીફલસારમ્| અમૃતફલમ્ આમલકમ્| શર્કરાદિઃ કેવલઃ કેવલે પૈત્તે, સકફે પૈત્તે સમુસ્તમરિચઃ, સઘૃતસ્તુ શર્કરાદિરનિલાનુબન્ધે પૈત્તે જ્ઞેયઃ| મૃદ્વીકાર્ધશતં ત્રિંશત્પિપ્પલીશ્ચ વ્યક્તે, સઙ્ખ્યાપરિગ્રહાત્| ગોઃ ક્ષીરપમિતિ ક્ષીરમાત્રાશનમ્| પિપ્પલ્યામલકમિત્યાદૌ ઘનશ્લેષ્મણીતિ ઘનતામાપન્નકફે| કાકોલીત્યાદૌ પ્રત્યેકં યુગ્મૈરિતિ સમ્બધ્યતે| શરાદિપઞ્ચમૂલી તૃણપઞ્ચમૂલમ્| અભિષુકાદય ઔત્તરાપથિકા વાતપિત્તહરા “વાતામાભિષુકાક્ષોડમુકૂલકનિકોચકાઃ” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ ગ્રન્થોક્તાશ્ચત્વારો જ્ઞેયાઃ| જીવકાદયશ્ચ જીવનીયગણોક્તાઃ| શર્કરાદીનાં ચ ક્ષયોક્તસર્પિર્ગુડોક્તમાનાનુસારેણ માનમત્ર જ્ઞેયમ્| શર્કરેત્યાદૌ રસમિતિ કલ્કસ્યૈવ રસમ્||૮૩-૧૦૭||

Adhikarana 25 (108-111) · Śloka 111

બલિનં વમનૈરાદૌ શોધિતં કફકાસિનમ્| યવાન્નૈઃ કટુરૂક્ષોષ્ણૈઃ કફઘ્નૈશ્ચાપ્યુપાચરેત્||૧૦૮|| પિપ્પલીક્ષારિકૈર્યૂષૈઃ કૌલત્થૈર્મૂલકસ્ય ચ| લઘૂન્યન્નાનિ ભુઞ્જીત રસૈર્વા કટુકાન્વિતૈઃ||૧૦૯|| ધાન્વબૈલરસૈઃ સ્નેહૈસ્તિલસર્ષપબિલ્વજૈઃ| મધ્વમ્લોષ્ણામ્બુતક્રં વા મદ્યં વા નિગદં પિબેત્||૧૧૦|| પૌષ્કરારગ્વધં મૂલં પટોલં તૈર્નિશાસ્થિતમ્| જલં મધુયુતં પેયં કાલેષ્વન્નસ્ય વા ત્રિષુ||૧૧૧||

બલિનમિત્યાદિના કફકાસચિકિત્સામાહ| પિપ્પલીક્ષારિકૈરિતિ પિપ્પલીક્ષારસંસ્કૃતૈઃ| ધાન્વબૈલરસૈરિતિ ધન્વજબિલેશયરસૈઃ| કાલેષ્વન્નસ્ય ચ ત્રિષ્વિતિ ભોજનાદિમધ્યાવસાનેષુ||૧૦૮-૧૧૧||

Adhikarana 26 (112-122) · Śloka 122

કટ્ફલં કત્તૃણં ભાર્ગીં મુસ્તં ધાન્યં વચાભયે| શુણ્ઠીં પર્પટકં શૃઙ્ગીં સુરાહ્વં ચ શૃતં જલે||૧૧૨|| મધુહિઙ્ગુયુતં પેયં કાસે વાતકફાત્મકે| કણ્ઠરોગે મુખે શૂને શ્વાસહિક્કાજ્વરેષુ ચ||૧૧૩|| પાઠાં શુણ્ઠીં શટીં મૂર્વાં ગવાક્ષીં મુસ્તપિપ્પલીમ્| પિષ્ટ્વા ઘર્મામ્બુના હિઙ્ગુસૈન્ધવાભ્યાં યુતાં પિબેત્||૧૧૪|| નાગરાતિવિષે મુસ્તં શૃઙ્ગીં કર્કટકસ્ય ચ| હરીતકીં શટીં ચૈવ તેનૈવ વિધિના પિબેત્||૧૧૫|| તૈલભૃષ્ટં ચ પિપ્પલ્યાઃ કલ્કાક્ષં સસિતોપલમ્| પિબેદ્વા શ્લેષ્મકાસઘ્નં કુલત્થરસસંયુતમ્||૧૧૬|| કાસમર્દાશ્વવિટ્ભૃઙ્ગરાજવાર્તાકજો રસઃ| સક્ષૌદ્રઃ કફકાસઘ્નઃ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ||૧૧૭|| દેવદારુ શટી રાસ્ના કર્કટાખ્યા દુરાલભા| પિપ્પલી નાગરં મુસ્તં પથ્યાધાત્રીસિતોપલાઃ||૧૧૮|| મધુતૈલયુતાવેતૌ લેહૌ વાતાનુગે કફે| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકો હસ્તિપિપ્પલી||૧૧૯|| પથ્યા તામલકી ધાત્રી ભદ્રમુસ્તા ચ પિપ્પલી| દેવદાર્વભયા મુસ્તં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્||૧૨૦|| વિશાલા પિપ્પલી મુસ્તં ત્રિવૃતા ચેતિ લેહયેત્| ચતુરો મધુના લેહાન્ કફકાસહરાન્ ભિષક્||૧૨૧|| સૌવર્ચલાભયાધાત્રીપિપ્પલીક્ષારનાગરમ્| ચૂર્ણિતં સર્પિષા વાતકફકાસહરં પિબેત્||૧૨૨||

મધુહિઙ્ગુયુતમિત્યત્ર ‘માક્ષિકં હિઙ્ગુસિન્ધૂત્થ’ ઇત્યાદિવચનાનુસારેણ હિઙ્ગુમધુની પ્રક્ષેપ્તવ્યે| તેનૈવ વિધિનેતિ ઉષ્ણોદકેન હિઙ્ગુસૈન્ધવોપેતં પિબેદિત્યર્થઃ| સુરસસ્યાસિતસ્ય કૃષ્ણપર્ણાશસ્ય| મધુના લેહાનિતિ અત્રાર્ધશ્લોકોક્તા લેહા જ્ઞેયાઃ||૧૧૨-૧૨૨||

Adhikarana 27 (123-124) · Śloka 124

દશમૂલાઢકે પ્રસ્થં ઘૃતસ્યાક્ષસમૈઃ પચેત્| પુષ્કરાહ્વશટીબિલ્વસુરસવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ||૧૨૩|| પેયાનુપાનં તત્ પેયં કાસે વાતકફાત્મકે| શ્વાસરોગેષુ સર્વેષુ કફવાતાત્મકેષુ ચ||૧૨૪|| ઇતિ દશમૂલાદિઘૃતમ્|

દશમૂલાઢકે ઇતિ દશમૂલસ્ય ક્વાથ્યસ્યાઢકમાનત્વં, તેન “ક્વાથઃ ક્વાથ્યસમો મતઃ” ઇતિ વચનાત્ ક્વાથોઽપ્યાઢકમાનો ભવતિ||૧૨૩-૧૨૪||

Adhikarana 28 (125-129) · Śloka 129

સમૂલફલપત્રાયાઃ કણ્ટકાર્યા રસાઢકે| ઘૃતપ્રસ્થં બલાવ્યોષવિડઙ્ગશટિચિત્રકૈઃ||૧૨૫|| સૌવર્ચલયવક્ષારપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| વૃશ્ચીરબૃહતીપથ્યાયવાનીદાડિમર્ધિભિઃ||૧૨૬|| દ્રાક્ષાપુનર્નવાચવ્યદુરાલમ્ભામ્લવેતસૈઃ| શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીરાસ્નાગોક્ષુરકૈઃ પચેત્||૧૨૭|| કલ્કૈસ્તત્ સર્વકાસેષુ હિક્કાશ્વાસેષુ શસ્યતે| કણ્ટકારીઘૃતં હ્યેતત્ કફવ્યાધિનિસૂદનમ્||૧૨૮|| ઇતિ કણ્ટકારીઘૃતમ્| કુલત્થરસયુક્તં વા પઞ્ચકોલશૃતં ઘૃતમ્| પાયયેત્ કફજે કાસે હિક્કાશ્વાસે ચ શસ્યતે||૧૨૯|| ઇતિ કુલત્થાદિઘૃતમ્|

કણ્ટકારીઘૃતે બલાદિકલ્કદ્રવ્યસ્ય મિલિત્વા કુડવમાનત્વમ્||૧૨૫-૧૨૯||

Adhikarana 29 (130) · Śloka 130

ધૂમાંસ્તાનેવ દદ્યાચ્ચ યે પ્રોક્તા વાતકાસિનામ્| કોશાતકીફલાન્મધ્યં પિબેદ્વા સમનઃશિલમ્||૧૩૦||

કોશાતકી ઘોષકઃ||૧૩૦||

Adhikarana 30 (131-133) · Śloka 133

તમકઃ કફકાસે તુ સ્યાચ્ચેત્ પિત્તાનુબન્ધજઃ| પિત્તકાસક્રિયાં તત્ર યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૧૩૧|| વાતે કફાનુબન્ધે તુ કુર્યાત્ કફહરીં ક્રિયામ્| પિત્તાનુબન્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તનાશિનીમ્||૧૩૨|| આર્દ્રે વિરૂક્ષણં, શુષ્કે સ્નિગ્ધં, વાતકફાત્મકે| કાસેઽન્નપાનં કફજે સપિત્તે તિક્તસંયુતમ્||૧૩૩|| ઇતિ કફજકાસચિકિત્સા|

તમકઃ કાસોપદ્રવરૂપઃ| કફોઽનુબન્ધોઽસ્યેતિ કફાનુબન્ધઃ, તસ્મિન્ કફાનુબન્ધે પવને| પિત્તાનુબન્ધયોરિત્યત્રાપિ વાતકફયોરનુબન્ધત્વં, પિત્તસ્ય તુ પ્રાધાન્યમ્; અત એવ પિત્તનાશિની ક્રિયોક્તા તત્ર| આર્દ્રે ઇતિ તનુકફે||૧૩૧-૧૩૩||

Adhikarana 31 (134-137) · Śloka 137

કાસમાત્યયિકં મત્વા ક્ષતજં ત્વરયા જયેત્| મધુરૈર્જીવનીયૈશ્ચ બલમાંસવિવર્ધનૈઃ||૧૩૪|| પિપ્પલી મધુકં પિષ્ટં કાર્ષિકં સસિતોપલમ્| પ્રાસ્થિકં ગવ્યમાજં ચ ક્ષીરમિક્ષુરસસ્તથા||૧૩૫|| યવગોધૂમમૃદ્વીકાચૂર્ણમામલકાદ્રસઃ| તૈલં ચ પ્રસૃતાંશાનિ તત્ સર્વં મૃદુનાઽગ્નિના||૧૩૬|| પચેલ્લેહં ઘૃતક્ષૌદ્રયુક્તઃ સ ક્ષતકાસહા| શ્વાસહૃદ્રોગકાર્શ્યેષુ હિતો વૃદ્ધેઽલ્પરેતસિ||૧૩૭||

કાસમિત્યાદિના ક્ષતજકાસચિકિત્સામાહ| પિપ્પલ્યાદિકે લેહે યવાદયસ્તૈલાન્તાઃ પ્રત્યેકં પ્રસૃતમાનાઃ||૧૩૪-૧૩૭||

Adhikarana 32 (138-148) · Śloka 148

ક્ષતકાસાભિભૂતાનાં વૃત્તિઃ સ્યાત્ પિત્તકાસિકી| ક્ષીરસર્પિર્મધુપ્રાયા સંસર્ગે તુ વિશેષણમ્||૧૩૮|| વાતપિત્તાર્દિતેઽભ્યઙ્ગો ગાત્રભેદે ઘૃતૈર્હિતઃ| તૈલૈર્મારુતરોગઘ્નૈઃ પીડ્યમાને ચ વાયુના||૧૩૯|| હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ| સદાહં કાસિનો રક્તં ષ્ઠીવતઃ સબલેઽનલે||૧૪૦|| માંસોચિતેભ્યઃ ક્ષામેભ્યો લાવાદીનાં રસા હિતાઃ| તૃષ્ણાર્તાનાં પયશ્છાગં શરમૂલાદિભિઃ શૃતમ્||૧૪૧|| રક્તે સ્રોતોભ્ય આસ્યાદ્વાઽપ્યાગતે ક્ષીરજં ઘૃતમ્| નસ્યં પાનં યવાગૂર્વા શ્રાન્તે ક્ષામે હતાનલે||૧૪૨|| સ્તમ્ભાયામેષુ મહતીં માત્રાં વા સર્પિષઃ પિબેત્| કુર્યાદ્વા વાતરોગઘ્નં પિત્તરક્તાવિરોધિ યત્||૧૪૩|| નિવૃત્તે ક્ષતદોષે તુ કફે વૃદ્ધ ઉરઃ ક્ષતે| દાલ્યતે કાસિનો યસ્ય સ ધૂમાન્ના પિબેદિમાન્||૧૪૪|| દ્વે મેદે મધુકં દ્વે ચ બલે તૈઃ ક્ષૌમલક્તકૈઃ| વર્તિતૈર્ધૂમમાપીય જીવનીયઘૃતં પિબેત્||૧૪૫|| મનઃશિલાપલાશાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરિનાગરૈઃ| ભાવયિત્વા પિબેત્ ક્ષૌમમનુ ચેક્ષુગુડોદકમ્||૧૪૬|| પિષ્ટ્વા મનઃશિલાં તુલ્યામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા| સસર્પિષ્કં પિબેદ્ધૂમં તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્||૧૪૭|| ભાવિતં જીવનીયૈર્વા કુલિઙ્ગાણ્ડરસાયુતૈઃ| ક્ષૌમં ધૂમં પિબેત્ ક્ષીરં શૃતં ચાયોગુડૈરનુ||૧૪૮|| ઇતિ ક્ષતજકાસચિકિત્સા|

વૃત્તિરિતિ ચિકિત્સા| સંસર્ગે ત્વિતિ વાતપિત્તાદિસંસર્ગે| વિશેષણમિતિ ચિકિત્સાવિશેષો ‘વાતપિત્તાર્દિતે’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણો જ્ઞેયઃ| વાતપિત્તાર્દિત ઇત્યાદિના ક્ષતકાસે એવાવસ્થિકીં ચિકિત્સામાહ| જીવનીયં સર્પિર્વાતરક્તે વક્ષ્યમાણમ્| મહતીં માત્રામિતિ અહોરાત્રેણ પરિણમનીયાં પ્રાયોઽષ્ટપલપ્રમાણામ્| નિવૃત્તે ક્ષતદોષે ઇતિ ક્ષતવ્રણે પ્રશાન્તે| ક્ષૌમલક્તકૈર્વર્તિતૈરિતિ યથોક્તોષધેન ક્ષૌમલેપાદ્વર્તીકૃતૈઃ| પિબેત્ ક્ષૌમમિત્યત્ર ક્ષૌમં ભાવયિત્વા ધૂમં પિબેદિત્યર્થઃ| તિત્તિરિપ્રતિભોજનમિતિ તિત્તિરિરસાનુપાનમ્| ક્ષૌમં ધૂમં પિબેદિતિ ક્ષૌમં દગ્ધ્વા ધૂમં પિબેત્| અયોગુડૈરિતિ લોહગુડૈઃ શૃતં ક્ષીરમ્||૧૩૮-૧૪૮||

Adhikarana 33 (149-157) · Śloka 157

સમ્પૂર્ણરૂપં ક્ષયજં દુર્બલસ્ય વિવર્જયેત્| નવોત્થિતં બલવતઃ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્||૧૪૯|| તસ્મૈ બૃંહણમેવાદૌ કુર્યાદગ્નેશ્ચ દીપનમ્| બહુદોષાય સસ્નેહં મૃદુ દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૧૫૦|| શમ્પાકેન ત્રિવૃતયા મૃદ્વીકારસયુક્તયા| તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ||૧૫૧|| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા ક્ષીણદેહો વિશોધનમ્| (હિતં તદ્દેહબલયોરસ્ય સંરક્ષણં મતમ્ )||૧૫૨|| પિત્તે કફે ચ સઙ્ક્ષીણે પરિક્ષીણેષુ ધાતુષુ| ઘૃતં કર્કટકીક્ષીરદ્વિબલાસાધિતં પિબેત્||૧૫૩|| વિદારીભિઃ કદમ્બૈર્વા તાલસસ્યૈસ્તથા શૃતમ્| ઘૃતં પયશ્ચ મૂત્રસ્ય વૈવર્ણ્યે કૃચ્છ્રનિર્ગમે||૧૫૪|| શૂને સવેદને મેઢ્રે પાયૌ સશ્રોણિવઙ્ક્ષણે| ઘૃતમણ્ડેન મધુનાઽનુવાસ્યો મિશ્રકેણ વા||૧૫૫|| જાઙ્ગલૈઃ પ્રતિભુક્તસ્ય વર્તકાદ્યા બિલેશયાઃ| ક્રમશઃ પ્રસહાશ્ચૈવ પ્રયોજ્યાઃ પિશિતાશિનઃ||૧૫૬|| ઔષ્ણ્યાત્ પ્રમાથિભાવાચ્ચ સ્રોતોભ્યશ્ચ્યાવયન્તિ તે| કફં, શુદ્ધૈશ્ચ તૈઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્સમ્યગ્વહન્રસઃ||૧૫૭||

પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામિત્યનેન ઉક્તલક્ષણેઽપિ ક્ષયજે કાદાચિત્કીં સિદ્ધિં દર્શયતિ| શમ્પાક આરગ્વધઃ| કર્કટકી કર્કટશૃઙ્ગી| તાલસસ્યં તાલફલમ્| ઘૃતમણ્ડો ઘૃતોપરિસ્ત્યાનભાગઃ| ઔષ્ણ્યાદિત્યાદૌ કફમિતિ ચ્છેદઃ| શુદ્ધૈશ્ચ તૈરિતિ શુદ્ધૈઃ સ્રોતોભિઃ||૧૪૯-૧૫૭||

Adhikarana 34 (158-160) · Śloka 160

દ્વિપઞ્ચમૂલીત્રિફલાચવિકાભાર્ગિચિત્રકૈઃ| કુલત્થપિપ્પલીમૂલપાઠાકોલયવૈર્જલે||૧૫૮|| શૃતૈર્નાગરદુઃસ્પર્શાપિપ્પલીશટિપૌષ્કરૈઃ| કલ્કૈઃ કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્||૧૫૯|| સિદ્ધેઽસ્મિંશ્ચૂર્ણિતૌ ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ| દત્ત્વા યુક્ત્યા પિબેન્માત્રાં ક્ષયકાસનિપીડિતઃ||૧૬૦|| ઇતિ દ્વિપઞ્ચમૂલાદિઘૃતમ્|

દ્વિપઞ્ચમૂલીત્યાદૌ ક્ષારલવણાનાં ચ યુક્ત્યા દાનવચનેન સ્તોકમાત્રં દાનં લવણીકરણપ્રયોજનાર્થં દર્શયતિ||૧૫૮-૧૬૦||

Adhikarana 35 (161-162) · Śloka 162

ગુડૂચીં પિપ્પલીં મૂર્વાં હરિદ્રાં શ્રેયસીં વચામ્| નિદિગ્ધિકાં કાસમર્દં પાઠાં ચિત્રકનાગરમ્||૧૬૧|| જલે ચતુર્ગુણે પક્ત્વા પાદશેષેણ તત્સમમ્| સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેદ્ગુલ્મશ્વાસાર્તિક્ષયકાસનુત્||૧૬૨|| ઇતિ ગુડૂચ્યાદિઘૃતમ્|

ગુડૂચીત્યાદૌ શ્રેયસી રાસ્ના| તત્સમમિતિ ક્વાથસમમ્||૧૬૧-૧૬૨||

Adhikarana 36 (163-167) · Śloka 167

કાસમર્દાભયામુસ્તપાઠાકટ્ફલનાગરૈઃ| પિપ્પલીકટુકાદ્રાક્ષાકાશ્મર્યસુરસૈસ્તથા||૧૬૩|| અક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્રાક્ષારસાઢકે| પચેચ્છોષજ્વરપ્લીહસર્વકાસહરં શિવમ્||૧૬૪|| ધાત્રીફલૈઃ ક્ષીરસિદ્ધૈઃ સર્પિર્વાઽપ્યવચૂર્ણિતમ્| દ્વિગુણે દાડિમરસે વિપક્વં વ્યોષસંયુતમ્||૧૬૫|| પિબેદુપરિ ભક્તસ્ય યવક્ષારઘૃતં નરઃ| પિપ્પલીગુડસિદ્ધં વા ચ્છાગક્ષીરયુતં ઘૃતમ્||૧૬૬|| એતાન્યગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં સર્પીંષિ ક્ષયકાસિનામ્| સ્યુર્દોષબદ્ધકોષ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે||૧૬૭||

ક્ષીરસિદ્ધૈરિતિ ક્ષીરસ્વિન્નૈઃ| યવક્ષારસાધિતં ઘૃતં યવક્ષારઘૃતમ્||૧૬૩-૧૬૭||

Adhikarana 37 (168-179) · Śloka 179

હરીતકીર્યવક્વાથદ્વ્યાઢકે વિંશતિં પચેત્| સ્વિન્ના મૃદિત્વા તાસ્તસ્મિન્ પુરાણં ગુડષટ્પલમ્||૧૬૮|| દદ્યાન્મનઃશિલાકર્ષં કર્ષાર્ધં ચ રસાઞ્જનાત્| કુડવાર્ધં ચ પિપ્પલ્યાઃ સ લેહઃ શ્વાસકાસનુત્||૧૬૯|| ઇતિ હરીતકીલેહઃ| શ્વાવિધઃ સૂચયો દગ્ધાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ| શ્વાસકાસહરા બર્હિપાદૌ વા ક્ષૌદ્રસર્પિષા||૧૭૦|| એરણ્ડપત્રક્ષારં વા વ્યોષતૈલગુડાન્વિતમ્| લિહ્યાદેતેન વિધિના સુરસૈરણ્ડપત્રજમ્||૧૭૧|| દ્રાક્ષાપદ્મકવાર્તાકપિપ્પલીઃ ક્ષૌદ્રસર્પિષા| લિહ્યાત્ત્ર્યૂષણચૂર્ણં વા પુરાણગુડસર્પિષા||૧૭૨|| ચિત્રકં ત્રિફલાજાજી કર્કટાખ્યા કટુત્રિકમ્| દ્રાક્ષાં ચ ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાદદ્યાદ્ગુડેન વા||૧૭૩|| પદ્મકં ત્રિફલાં વ્યોષં વિડઙ્ગં સુરદારુ ચ| બલાં રાસ્નાં ચ તુલ્યાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્||૧૭૪|| સર્વૈરેભિઃ સમં ચૂર્ણૈઃ પૃથક્ ક્ષૌદ્રં ઘૃતં સિતામ્| વિમથ્ય લેહયેલ્લેહં સર્વકાસહરં શિવમ્||૧૭૫|| જીવન્તીં મધુકં પાઠાં ત્વક્ક્ષીરીં ત્રિફલાં શટીમ્| મુસ્તૈલે પદ્મકં દ્રાક્ષાં દ્વે બૃહત્યૌ વિતુન્નકમ્||૧૭૬|| સારિવાં પૌષ્કરં મૂલં કર્કટાખ્યાં રસાઞ્જનમ્| પુનર્નવાં લોહરજસ્ત્રાયમાણાં યવાનિકામ્||૧૭૭|| ભાર્ગીં તામલકીમૃદ્ધિં વિડઙ્ગં ધન્વયાસકમ્| ક્ષારચિત્રકચવ્યામ્લવેતસવ્યોષદારુ ચ||૧૭૮|| ચૂર્ણીકૃત્ય સમાંશાનિ લેહયેત્ ક્ષૌદ્રસર્પિષા| ચૂર્ણાત્પાણિતલં પઞ્ચ કાસાનેતદ્ વ્યપોહતિ||૧૭૯|| ઇતિ પદ્મકાદિલેહઃ|

એતેન વિધિનેતિ વ્યોષતૈલગુડાન્વિતમ્| વિતુન્નકં સુનિષણ્ણકમ્| પાણિતલં કર્ષઃ||૧૬૮-૧૭૯||

Adhikarana 38 (180-186) · Śloka 186

લિહ્યાન્મરિચચૂર્ણં વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્| બદરીપત્રકલ્કં વા ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૧૮૦|| સ્વરભેદે ચ કાસે ચ લેહમેતં પ્રયોજયેત્| પત્રકલ્કં ઘૃતૈર્ભૃષ્ટં તિલ્વકસ્ય સશર્કરમ્||૧૮૧|| પેયા ચોત્કારિકા ચ્છર્દિતૃટ્કાસામાતિસારનુત્| ગૌરસર્ષપગણ્ડીરવિડઙ્ગવ્યોષચિત્રકાન્| સાભયાન્ સાધયેત્તોયે યવાગૂં તેન ચામ્ભસા||૧૮૨|| સસર્પિર્લવણાં કાસે હિક્કાશ્વાસે સપીનસે| પાણ્ડ્વામયે ક્ષયે શોથે કર્ણશૂલે ચ દાપયેત્||૧૮૩|| કણ્ટકારીરસે સિદ્ધો મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતઃ| સગૌરામલકઃ સામ્લઃ સર્વકાસભિષગ્જિતમ્||૧૮૪|| વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથં ક્ષીરં યૂષાન્ રસાનપિ| વૈષ્કિરપ્રતુદાન્ બૈલાન્ દાપયેત્ ક્ષયકાસિને||૧૮૫|| ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ સાનુપાના નિદર્શિતાઃ| ક્ષયકાસેઽપિ તાનેવ યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૧૮૬||

પત્રકલ્કં તિલ્વકસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| ઉત્કારિકેતિ ‘પત્રકલ્કં’ ઇત્યાદિનોક્તા ઉત્કારિકા| ગણ્ડીરઃ શમઠઃ| ગૌરામલક આર્દ્રામલકઃ| સામ્લ ઇતિ દાડિમાદિયોગાદમ્લઃ||૧૮૦-૧૮૬||

Adhikarana 39 (187-189) · Śloka 189

દીપનં બૃંહણં ચૈવ સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્| વ્યત્યાસાત્ક્ષયકાસિભ્યો બલ્યં સર્વં હિતં ભવેત્||૧૮૭|| સન્નિપાતભવોઽપ્યેષ ક્ષયકાસઃ સુદારુણઃ| સન્નિપાતહિતં તસ્માત્ સદા કાર્યં ભિષગ્જિતમ્||૧૮૮|| દોષાનુબલયોગાચ્ચ હરેદ્રોગબલાબલમ્| કાસેષ્વેષુ ગરીયાંસં જાનીયાદુત્તરોત્તરમ્||૧૮૯||

વ્યત્યાસાદિતિ ક્રિયાપરિવર્તનાત્| ક્ષયજકાસસ્ય સન્નિપાતોદ્ભવ ઇત્યાદિના સાન્નિપાતિકત્વમભિધાય, દોષોદ્રેકવિશેષાનુબન્ધરૂપેણ ચિકિત્સાવિશેષસૂત્રમાહ- દોષાનુબન્ધયોગાચ્ચ હરેદ્રોગબલાબલમિતિ ; અત્ર ‘બુદ્ધ્વા’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| દોષાણામનુબન્ધઃ ઉત્કર્ષાપકર્ષાદિના સમ્બન્ધઃ, તદપેક્ષો યોગઃ; અત્ર પઞ્ચમી હેતૌ; તેન દોષાનુબન્ધરૂપેણ ભેષજયોગેન રોગસ્ય ક્ષયકાસસ્ય બલવન્તમબલં ચ દોષં હરેત્| અન્યે તુ ‘દોષાનુબન્ધયોગાચ્ચ કુર્યાદ્રોગબલાબલમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર દોષાનુબન્ધયોગાદ્રોગબલાબલં બુદ્ધ્વા કુર્યાદ્ભિષગ્જિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| કાસેષ્વિતિ વાતપિત્તકફક્ષતક્ષયજેષુ||૧૮૭-૧૮૯||

Adhikarana 40 (190) · Śloka 190

ભોજ્યં પાનાનિ સર્પીંષિ લેહાશ્ચ સહ પાનકૈઃ| ક્ષીરં સર્પિર્ગુડા ધૂમાઃ કાસભૈષજ્યસઙ્ગ્રહઃ||૧૯૦||

વિસ્તરોક્તં કાસભેષજં સઙ્ગૃહ્ણાતિ- ભોજ્યમિત્યાદિ||૧૯૦||

Adhikarana 41 (191) · Śloka 191

તત્ર શ્લોકઃ- સઙ્ખ્યા નિમિત્તં રૂપાણિ સાધ્યાસાધ્યત્વમેવ ચ| કાસાનાં ભેષજં પ્રોક્તં ગરીયસ્ત્વં ચ કાસિનઃ||૧૯૧||

સઙ્ખ્યેત્યાદિરધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહઃ સુગમઃ||૧૯૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને કાસચિકિત્સિતં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને કાસચિકિત્સિતં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||