24. kāsacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

તપસા યશસા ધૃત્યા ધિયા ચ પરયાઽન્વિતઃ| આત્રેયઃ કાસશાન્ત્યર્થં પ્રાહ સિદ્ધં ચિકિત્સિતમ્||૩|| વાતાદિજાસ્ત્રયો યે ચ ક્ષતજઃ ક્ષયજસ્તથા| પઞ્ચૈતે સ્યુર્નૃણાં કાસા વર્ધમાનાઃ ક્ષયપ્રદાઃ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

પૂર્વરૂપં ભવેત્તેષાં શૂકપૂર્ણગલાસ્યતા| કણ્ઠે કણ્ડૂશ્ચ ભોજ્યાનામવરોધશ્ચ જાયતે||૫||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

અધઃપ્રતિહતો વાયુરૂર્ધ્વસ્રોતઃસમાશ્રિતઃ| ઉદાનભાવમાપન્નઃ કણ્ઠે સક્તસ્તથોરસિ||૬|| આવિશ્ય શિરસઃ ખાનિ સર્વાણિ પ્રતિપૂરયન્| આભઞ્જન્નાક્ષિપન્ દેહં હનુમન્યે તથાઽક્ષિણી||૭|| નેત્રે પૃષ્ઠમુરઃપાર્શ્વે નિર્ભુજ્ય સ્તમ્ભયંસ્તતઃ| શુષ્કો વા સકફો વાઽપિ કસનાત્કાસ ઉચ્યતે||૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

પ્રતિઘાતવિશેષેણ તસ્ય વાયોઃ સરંહસઃ| વેદનાશબ્દવૈશિષ્ટ્યં કાસાનામુપજાયતે||૯||

Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13

રૂક્ષશીતકષાયાલ્પપ્રમિતાનશનં સ્ત્રિયઃ| વેગધારણમાયાસો વાતકાસપ્રવર્તકાઃ||૧૦|| હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલસ્વરભેદકરો ભૃશમ્| શુષ્કોરઃકણ્ઠવક્રસ્ય હૃષ્ટલોમ્નઃ પ્રતામ્યતઃ||૧૧|| નિર્ઘોષદૈન્યસ્તનનદૌર્બલ્યક્ષોભમોહકૃત્| શુષ્કકાસઃ કફં શુષ્કં કૃચ્છ્રાન્મુક્ત્વાઽલ્પતાં વ્રજેત્||૧૨|| સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણૈશ્ચ ભુક્તપીતૈઃ પ્રશામ્યતિ| ઊર્ધ્વવાતસ્ય જીર્ણેઽન્ને વેગવાન્મારુતો ભવેત્||૧૩||

Adhikarana 7 (14-16) · Śloka 16

કટુકોષ્ણવિદાહ્યમ્લક્ષારાણામતિસેવનમ્| પિત્તકાસકરં ક્રોધઃ સન્તાપશ્ચાગ્નિસૂર્યજઃ||૧૪|| પીતનિષ્ઠીવનાક્ષિત્વં તિક્તાસ્યત્વં સ્વરામયઃ| ઉરોધૂમાયનં તૃષ્ણા દાહો મોહોઽરુચિર્ભ્રમઃ||૧૫|| પ્રતતં કાસમાનશ્ચ જ્યોતીંષીવ ચ પશ્યતિ| શ્લેષ્માણં પિત્તસંસૃષ્ટં નિષ્ઠીવતિ ચ પૈત્તિકે||૧૬||

Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 19

ગુર્વભિષ્યન્દિમધુરસ્નિગ્ધસ્વપ્નાવિચેષ્ટનૈઃ| વૃદ્ધઃ શ્લેષ્માઽનિલં રુદ્ધ્વા કફકાસં કરોતિ હિ||૧૭|| મન્દાગ્નિત્વારુચિચ્છર્દિપીનસોત્ક્લેશગૌરવૈઃ| લોમહર્ષાસ્યમાધુર્યક્લેદસંસદનૈર્યુતમ્||૧૮|| બહુલં મધુરં સ્નિગ્ધં નિષ્ઠીવતિ ઘનં કફમ્| કાસમાનો હ્યરુગ્ વક્ષઃ સમ્પૂર્ણમિવ મન્યતે||૧૯||

Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23

અતિવ્યવાયભારાધ્વયુદ્ધાશ્વગજવિગ્રહૈઃ| રૂક્ષસ્યોરઃ ક્ષતં વાયુર્ગૃહીત્વા કાસમાવહેત્||૨૦|| સ પૂર્વં કાસતે શુષ્કં તતઃ ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમ્| કણ્ઠેન રુજતાઽત્યર્થં વિરુગ્ણેનેવ ચોરસા||૨૧|| સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના| દુઃખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાભિતાપિના||૨૨|| પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યપીડિતઃ| પારાવત ઇવાકૂજન્ કાસવેગાત્ક્ષતોદ્ભવાત્||૨૩||

Adhikarana 10 (24-30) · Śloka 30

વિષમાસાત્મ્યભોજ્યાતિવ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્| ઘૃણિનાં શોચતાં નૄણાં વ્યાપન્નેઽગ્નૌ ત્રયો મલાઃ||૨૪|| કુપિતાઃ ક્ષયજં કાસં કુર્યુર્દેહક્ષયપ્રદમ્| દુર્ગન્ધં હરિતં રક્તં ષ્ઠીવેત્ પૂયોપમં કફમ્||૨૫|| સ્થાનાદુત્કાસમાનશ્ચ હૃદયં મન્યતે ચ્યુતમ્ | અકસ્માદુષ્ણશીતાર્તો બહ્વાશી દુર્બલઃ કૃશઃ||૨૬|| સ્નિગ્ધાચ્છમુખવર્ણત્વક્ શ્રીમદ્દર્શનલોચનઃ | પાણિપાદતલૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ સતતાસૂયકો ઘૃણી||૨૭|| જ્વરો મિશ્રાકૃતિસ્તસ્ય પાર્શ્વરુક્ પીનસોઽરુચિઃ| ભિન્નસંહતવર્ચસ્ત્વં સ્વરભેદોઽનિમિત્તતઃ||૨૮|| ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ| સાધ્યો બલવતાં વા સ્યાદ્યાપ્યસ્ત્વેવં ક્ષતોત્થિતઃ||૨૯|| નવૌ કદાચિત્ સિધ્યેતામેતૌ પાદગુણાન્વિતૌ| સ્થવિરાણાં જરાકાસઃ સર્વો યાપ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ||૩૦||

Adhikarana 11 (31) · Śloka 31

ત્રીન્સાધ્યાન્સાધયેત્પૂર્વાન્ પથ્યૈર્યાપ્યાંશ્ચ યાપયેત્| ચિકિત્સામત ઊર્ધ્વં તુ શૃણુ કાસનિબર્હિણીમ્||૩૧||

Adhikarana 12 (32-34) · Śloka 34

રૂક્ષસ્યાનિલજં કાસમાદૌ સ્નેહૈરુપાચરેત્| સર્પિર્ભિર્બસ્તિભિઃ પેયાયૂષક્ષીરરસાદિભિઃ||૩૨|| વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ સ્નેહાદ્યૈર્ધૂમૈર્લેહૈશ્ચ યુક્તિતઃ| અભ્યઙ્ગૈઃ પરિષેકૈશ્ચ સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્||૩૩|| બસ્તિભિર્બદ્ધવિડ્વાતં શુષ્કોર્ધ્વં ચોર્ધ્વભક્તિકૈઃ| ઘૃતૈઃ સપિત્તં સકફં જયેત્ સ્નેહવિરેચનૈઃ||૩૪||

Adhikarana 13 (35) · Śloka 35

કણ્ટકારીગુડૂચીભ્યાં પૃથક્ ત્રિંશત્પલાદ્રસે| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતકાસનુદ્વહ્નિદીપનઃ||૩૫|| ઇતિ કણ્ટકારીઘૃતમ્|

Adhikarana 14 (36-38) · Śloka 38

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ| ધાન્યપાઠાવચારાસ્નાયષ્ટ્યાહ્વક્ષારહિઙ્ગુભિઃ||૩૬|| કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થાદ્દશમૂલીરસાઢકે| સિદ્ધાચ્ચતુર્થિકાં પીત્વા પેયામણ્ડં પિબેદનુ||૩૭|| તચ્છ્વાસકાસહૃત્પાર્શ્વગ્રહણીદોષગુલ્મનુત્| પિપ્પલ્યાદ્યં ઘૃતં ચૈતદાત્રેયેણ પ્રકીર્તિતમ્||૩૮|| ઇતિ પિપ્પલ્યાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 15 (39-42) · Śloka 42

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલાં દ્રાક્ષાં કાશ્મર્યાણિ પરૂષકમ્| દ્વે પાઠે દેવદાર્વૃદ્ધિં સ્વગુપ્તાં ચિત્રકં શટીમ્||૩૯|| બ્રાહ્મીં તામલકીં મેદાં કાકનાસાં શતાવરીમ્| ત્રિકણ્ટકં વિદારીં ચ પિષ્ટ્વા કર્ષસમં ઘૃતાત્||૪૦|| પ્રસ્થં ચતુર્ગુણે ક્ષીરે સિદ્ધં કાસહરં પિબેત્| જ્વરગુલ્મારુચિપ્લીહશિરોહૃત્પાર્શ્વશૂલનુત્||૪૧|| કામલાર્શોઽનિલાષ્ઠીલાક્ષતશોષક્ષયાપહમ્| ત્ર્યૂષણં નામ વિખ્યાતમેતદ્ધૃતમનુત્તમમ્||૪૨|| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 16 (43-46) · Śloka 46

દ્રોણેઽપાં સાધયેદ્રાસ્નાં દશમૂલીં શતાવરીમ્| પલિકાં માણિકાંશાંસ્તુ કુલત્થાન્બદરાન્યવાન્||૪૩|| તુલાર્ધં ચાજમાંસસ્ય પાદશેષેણ તેન ચ| ઘૃતાઢકં સમક્ષીરં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૪૪|| સિદ્ધં તદ્દશભિઃ કલ્કૈર્નસ્યપાનાનુવાસનૈઃ| સમીક્ષ્ય વાતરોગેષુ યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૪૫|| પઞ્ચકાસાન્ શિરઃકમ્પં શૂલં વઙ્ક્ષણયોનિજમ્| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ સપ્લીહોર્ધ્વાનિલાઞ્જયેત્||૪૬|| ઇતિ રાસ્નાઘૃતમ્|

Adhikarana 17 (47-52) · Śloka 52

વિડઙ્ગં નાગરં રાસ્ના પિપ્પલી હિઙ્ગુ સૈન્ધવમ્| ભાર્ગી ક્ષારશ્ચ તચ્ચૂર્ણં પિબેદ્વા ઘૃતમાત્રયા||૪૭|| સકફેઽનિલજે કાસે શ્વાસહિક્કાહતાગ્નિષુ| દ્વૌ ક્ષારૌ પઞ્ચકોલાનિ પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ||૪૮|| શટીનાગરકોદીચ્યકલ્કં વા વસ્ત્રગાલિતમ્| પાયયેત ઘૃતોન્મિશ્રં વાતકાસનિબર્હણમ્||૪૯|| દુરાલભાં શટીં દ્રાક્ષાં શૃઙ્ગવેરં સિતોપલામ્| લિહ્યાત્ કર્કટશૃઙ્ગીં ચ કાસે તૈલેન વાતજે||૫૦|| દુઃસ્પર્શાં પિપ્પલીં મુસ્તં ભાર્ગીં કર્કટકીં શટીમ્| પુરાણગુડતૈલાભ્યાં ચૂર્ણિતં વાઽપિ લેહયેત્||૫૧|| વિડઙ્ગં સૈન્ધવં કુષ્ઠં વ્યોષં હિઙ્ગુ મનઃશિલામ્| મધુસર્પિર્યુતં કાસહિક્કાશ્વાસં જયેલ્લિહન્||૫૨||

Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56

ચિત્રકં પિપ્પલીમૂલં વ્યોષં હિઙ્ગુ દુરાલભામ્| શટીં પુષ્કરમૂલં ચ શ્રેયસીં સુરસાં વચામ્||૫૩|| ભાર્ગીં છિન્નરુહાં રાસ્નાં શૃઙ્ગીં દ્રાક્ષાં ચ કાર્ષિકાન્| કલ્કાનર્ધતુલાક્વાથે નિદિગ્ધ્યાઃ પલવિંશતિમ્ ||૫૪|| દત્ત્વા મત્સ્યણ્ડિકાયાશ્ચ ઘૃતાચ્ચ કુડવં પચેત્| સિદ્ધં શીતં પૃથક્ ક્ષૌદ્રપિપ્પલીકુડવાન્વિતમ્||૫૫|| ચતુષ્પલં તુગાક્ષીર્યાશ્ચૂર્ણિતં તત્ર દાપયેત્| લેહયેત્ કાસહૃદ્રોગશ્વાસગુલ્મનિવારણમ્||૫૬|| ઇતિ ચિત્રકાદિલેહઃ|

Adhikarana 19 (57-62) · Śloka 62

દશમૂલીં સ્વયઙ્ગુપ્તાં શઙ્ખપુષ્પીં શટીં બલામ્| હસ્તિપિપ્પલ્યપામાર્ગપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્||૫૭|| ભાર્ગીં પુષ્કરમૂલં ચ દ્વિપલાંશં યવાઢકમ્| હરીતકીશતં ચૈકં જલે પઞ્ચાઢકે પચેત્||૫૮|| યવૈઃ સ્વિન્નૈઃ કષાયં તં પૂતં તચ્ચાભયાશતમ્| પચેદ્ગુડતુલાં દત્ત્વા કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્||૫૯|| તૈલાત્ સપિપ્પલીચૂર્ણાત્ સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્| લિહ્યાદ્દ્વે ચાભયે નિત્યમતઃ ખાદેદ્રસાયનાત્||૬૦|| તદ્વલીપલિતં હન્તિ વર્ણાયુર્બલવર્ધનમ્| પઞ્ચકાસાન્ ક્ષયં શ્વાસં હિક્કાં ચ વિષમજ્વરમ્||૬૧|| હન્યાત્તથાઽર્શોગ્રહણીહૃદ્રોગારુચિપીનસાન્| અગસ્ત્યવિહિતં શ્રેષ્ઠં રસાયનમિદં શુભમ્||૬૨|| ઇત્યગસ્ત્યહરીતકી|

Adhikarana 20 (63-64) · Śloka 64

સૈન્ધવં પિપ્પલીં ભાર્ગીં શૃઙ્ગવેરં દુરાલભામ્| દાડિમામ્લેન કોષ્ણેન ભાર્ગીનાગરમમ્બુના||૬૩|| પિબેત્ ખદિરસારં વા મદિરાદધિમસ્તુભિઃ| અથવા પિપ્પલીકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૬૪||

Adhikarana 21 (65-68) · Śloka 68

શિરસઃ પીડને સ્રાવે નાસાયા હૃદિ તામ્યતિ| કાસપ્રતિશ્યાયવતાં ધૂમં વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્||૬૫|| દશાઙ્ગુલોન્મિતાં નાડીમથવાઽષ્ટાઙ્ગુલોન્મિતામ્| શરાવસમ્પુટચ્છિદ્રે કૃત્વા જિહ્માં વિચક્ષણઃ||૬૬|| વૈરેચનં મુખેનૈવ કાસવાન્ ધૂમમાપિબેત્| તમુરઃ કેવલં પ્રાપ્તં મુખેનૈવોદ્વમેત્ પુનઃ||૬૭|| સ હ્યસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિચ્છિદ્ય શ્લેષ્માણમુરસિ સ્થિતમ્| નિષ્કૃષ્ય શમયેત્ કાસં વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભવમ્||૬૮||

Adhikarana 22 (69-75) · Śloka 75

મનઃશિલાલમધુકમાંસીમુસ્તેઙ્ગુદૈઃ પિબેત્| ધૂમં તસ્યાનુ ચ ક્ષીરં સુખોષ્ણં સગુડં પિબેત્||૬૯|| એષ કાસાન્ પૃથગ્દોષસન્નિપાતસમુદ્ભવાન્| ધૂમો હન્યાદસંસિદ્ધાનન્યૈર્યોગશતૈરપિ||૭૦|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં શાર્ઙ્ગેષ્ટાં સમનઃશિલામ્| મરિચં પિપ્પલીં દ્રાક્ષામેલાં સુરસમઞ્જરીમ્||૭૧|| કૃત્વા વર્તિં પિબેદ્ધૂમં ક્ષૌમચેલાનુવર્તિતામ્| ઘૃતાક્તામનુ ચ ક્ષીરં ગુડોદકમથાપિ વા||૭૨|| મનઃશિલૈલામરિચક્ષારાઞ્જનકુટન્નટૈઃ| વંશલેખનસેવ્યાલક્ષૌમલક્તકરોહિષૈઃ ||૭૩|| પૂર્વકલ્પેન ધૂમોઽયં સાનુપાનો વિધીયતે| મનઃશિલાલે તદ્વચ્ચ પિપ્પલીનાગરૈઃ સહ||૭૪|| ત્વગૈઙ્ગુદી બૃહત્યૌ દ્વે તાલમૂલી મનઃશિલા| કાર્પાસાસ્થ્યશ્વગન્ધા ચ ધૂમઃ કાસવિનાશનઃ||૭૫||

Adhikarana 23 (76-82) · Śloka 82

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈઃ શાલિયવગોધૂમષષ્ટિકાન્| રસૈર્માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈર્વા ભોજયેદ્ધિતાન્||૭૬|| યવાનીપિપ્પલીબિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકૈઃ| રાસ્નાજાજીપૃથક્પર્ણીપલાશશટિપૌષ્કરૈઃ||૭૭|| સ્નિગ્ધામ્લલવણાં સિદ્ધાં પેયામનિલજે પિબેત્| કટીહૃત્પાર્શ્વકોષ્ઠાર્તિશ્વાસહિક્કાપ્રણાશિનીમ્||૭૮|| દશમૂલરસે તદ્વત્પઞ્ચકોલગુડાન્વિતામ્| સિદ્ધાં સમતિલાં દદ્યાત્ક્ષીરે વાઽપિ સસૈન્ધવામ્||૭૯|| માત્સ્યકૌક્કુટવારાહૈરામિષૈર્વા ઘૃતાન્વિતામ્| સિદ્ધાં સસૈન્ધવાં પેયાં વાતકાસી પિબેન્નરઃ||૮૦|| વાસ્તુકો વાયસીશાકં મૂલકં સુનિષણ્ણકમ્| સ્નેહાસ્તૈલાદયો ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ||૮૧|| દધ્યારનાલામ્લફલપ્રસન્નાપાનમેવ ચ| શસ્યતે વાતકાસે તુ સ્વાદ્વમ્લલવણાનિ ચ||૮૨|| ઇતિ વાતકાસચિકિત્સા|

Adhikarana 24 (83-107) · Śloka 107

પૈત્તિકે સકફે કાસે વમનં સર્પિષા હિતમ્| તથા મદનકાશ્મર્યમધુકક્વથિતૈર્જલૈઃ||૮૩|| યષ્ટ્યાહ્વફલકલ્કૈર્વા વિદારીક્ષુરસાયુતૈઃ| હૃતદોષસ્તતઃ શીતં મધુરં ચ ક્રમં ભજેત્||૮૪|| પૈત્તે તનુકફે કાસે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતામ્| દદ્યાદ્ઘનકફે તિક્તૈર્વિરેકાર્થે યુતાં ભિષક્||૮૫|| સ્નિગ્ધશીતસ્તનુકફે રૂક્ષશીતઃ કફે ઘને| ક્રમઃ કાર્યઃ પરં ભોજ્યૈઃ સ્નેહૈર્લેહૈશ્ચ શસ્યતે||૮૬|| શૃઙ્ગાટકં પદ્મબીજં નીલીસારાણિ પિપ્પલી| પિપ્પલીમુસ્તયષ્ટ્યાહ્વદ્રાક્ષામૂર્વામહૌષધમ્||૮૭|| લાજાઽમૃતફલા દ્રાક્ષા ત્વક્ક્ષીરી પિપ્પલી સિતા| પિપ્પલીપદ્મકદ્રાક્ષા બૃહત્યાશ્ચ ફલાદ્રસઃ||૮૮|| ખર્જૂરં પિપ્પલી વાંશી શ્વદંષ્ટ્રા ચેતિ પઞ્ચ તે| ઘૃતક્ષૌદ્રયુતા લેહાઃ શ્લોકાર્ધૈઃ પિત્તકાસિનામ્||૮૯|| શર્કરાચન્દનદ્રાક્ષામધુધાત્રીફલોત્પલૈઃ| પૈત્તે, સમુસ્તમરિચઃ સકફે, સઘૃતોઽનિલે||૯૦|| મૃદ્વીકાર્ધશતં ત્રિંશત્પિપ્પલીઃ શર્કરાપલમ્| લેહયેન્મધુના ગોર્વા ક્ષીરપં ચ શકૃદ્રસમ્||૯૧|| ત્વગેલાવ્યોષમૃદ્વીકાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| લાજામુસ્તશટીરાસ્નાધાત્રીફલબિભીતકૈઃ||૯૨|| શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્લેહઃ કાસવિનાશનઃ| શ્વાસં હિક્કાં ક્ષયં ચૈવ હૃદ્રોગં ચ પ્રણાશયેત્||૯૩|| પિપ્પલ્યામલકં દ્રાક્ષાં લાક્ષાં લાજાં સિતોપલામ્| ક્ષીરે પક્ત્વા ઘનં શીતં લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રાષ્ટભાગિકમ્||૯૪|| વિદારીક્ષુમૃણાલાનાં રસાન્ ક્ષીરં સિતોપલામ્| પિબેદ્વા મધુસંયુક્તં પિત્તકાસહરં પરમ્||૯૫|| મધુરૈર્જાઙ્ગલરસૈઃ શ્યામાકયવકોદ્રવાઃ| મુદ્ગાદિયૂષૈઃ શાકૈશ્ચ તિક્તકૈર્માત્રયા હિતાઃ||૯૬|| ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાસ્તુ તિક્તકા મધુસંયુતાઃ| શાલયઃ સ્યુસ્તનુકફે ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિઃ||૯૭|| શર્કરામ્ભોઽનુપાનાર્થં દ્રાક્ષેક્ષૂણાં રસાઃ પયઃ| સર્વં ચ મધુરં શીતમવિદાહિ પ્રશસ્યતે||૯૮|| કાકોલીબૃહતીમેદાયુગ્મૈઃ સવૃષનાગરૈઃ| પિત્તકાસે રસાન્ ક્ષીરં યૂષાંશ્ચાપ્યુપકલ્પયેત્||૯૯|| શરાદિપઞ્ચમૂલસ્ય પિપ્પલીદ્રાક્ષયોસ્તથા| કષાયેણ શૃતં ક્ષીરં પિબેત્ સમધુશર્કરમ્||૧૦૦|| સ્થિરાસિતાપૃશ્નિપર્ણીશ્રાવણીબૃહતીયુગૈઃ| જીવકર્ષભકાકોલીતામલક્યૃદ્ધિજીવકૈઃ||૧૦૧|| શૃતં પયઃ પિબેત્ કાસી જ્વરી દાહી ક્ષતક્ષયી| તજ્જં વા સાધયેત્ સર્પિઃ સક્ષીરેક્ષુરસં ભિષક્||૧૦૨|| જીવકાદ્યૈર્મધુરકૈઃ ફલૈશ્ચાભિષુકાદિભિઃ| કલ્કૈસ્ત્રિકાર્ષિકૈઃ સિદ્ધે પૂતશીતે પ્રદાપયેત્||૧૦૩|| શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણં ત્વક્ક્ષીર્યા મરિચસ્ય ચ| શૃઙ્ગાટકસ્ય ચાવાપ્ય ક્ષૌદ્રગર્ભાન્પલોન્મિતાન્||૧૦૪|| ગુડાન્ ગોધૂમચૂર્ણેન કૃત્વા ખાદેદ્ધિતાશનઃ| શુક્રાસૃગ્દોષશોષેષુ કાસે ક્ષીણક્ષતેષુ ચ||૧૦૫|| શર્કરાનાગરોદીચ્યં કણ્ટકારીં શટીં સમમ્| પિષ્ટ્વા રસં પિબેત્પૂતં વસ્ત્રેણ ઘૃતમૂર્ચ્છિતમ્||૧૦૬|| મહિષ્યજાવિગોક્ષીરધાત્રીફલરસૈઃ સમૈઃ| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા પિત્તકાસનિબર્હણમ્||૧૦૭|| ઇતિ પિત્તકાસચિકિત્સા|

Adhikarana 25 (108-111) · Śloka 111

બલિનં વમનૈરાદૌ શોધિતં કફકાસિનમ્| યવાન્નૈઃ કટુરૂક્ષોષ્ણૈઃ કફઘ્નૈશ્ચાપ્યુપાચરેત્||૧૦૮|| પિપ્પલીક્ષારિકૈર્યૂષૈઃ કૌલત્થૈર્મૂલકસ્ય ચ| લઘૂન્યન્નાનિ ભુઞ્જીત રસૈર્વા કટુકાન્વિતૈઃ||૧૦૯|| ધાન્વબૈલરસૈઃ સ્નેહૈસ્તિલસર્ષપબિલ્વજૈઃ| મધ્વમ્લોષ્ણામ્બુતક્રં વા મદ્યં વા નિગદં પિબેત્||૧૧૦|| પૌષ્કરારગ્વધં મૂલં પટોલં તૈર્નિશાસ્થિતમ્| જલં મધુયુતં પેયં કાલેષ્વન્નસ્ય વા ત્રિષુ||૧૧૧||

Adhikarana 26 (112-122) · Śloka 122

કટ્ફલં કત્તૃણં ભાર્ગીં મુસ્તં ધાન્યં વચાભયે| શુણ્ઠીં પર્પટકં શૃઙ્ગીં સુરાહ્વં ચ શૃતં જલે||૧૧૨|| મધુહિઙ્ગુયુતં પેયં કાસે વાતકફાત્મકે| કણ્ઠરોગે મુખે શૂને શ્વાસહિક્કાજ્વરેષુ ચ||૧૧૩|| પાઠાં શુણ્ઠીં શટીં મૂર્વાં ગવાક્ષીં મુસ્તપિપ્પલીમ્| પિષ્ટ્વા ઘર્મામ્બુના હિઙ્ગુસૈન્ધવાભ્યાં યુતાં પિબેત્||૧૧૪|| નાગરાતિવિષે મુસ્તં શૃઙ્ગીં કર્કટકસ્ય ચ| હરીતકીં શટીં ચૈવ તેનૈવ વિધિના પિબેત્||૧૧૫|| તૈલભૃષ્ટં ચ પિપ્પલ્યાઃ કલ્કાક્ષં સસિતોપલમ્| પિબેદ્વા શ્લેષ્મકાસઘ્નં કુલત્થરસસંયુતમ્||૧૧૬|| કાસમર્દાશ્વવિટ્ભૃઙ્ગરાજવાર્તાકજો રસઃ| સક્ષૌદ્રઃ કફકાસઘ્નઃ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ||૧૧૭|| દેવદારુ શટી રાસ્ના કર્કટાખ્યા દુરાલભા| પિપ્પલી નાગરં મુસ્તં પથ્યાધાત્રીસિતોપલાઃ||૧૧૮|| મધુતૈલયુતાવેતૌ લેહૌ વાતાનુગે કફે| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકો હસ્તિપિપ્પલી||૧૧૯|| પથ્યા તામલકી ધાત્રી ભદ્રમુસ્તા ચ પિપ્પલી| દેવદાર્વભયા મુસ્તં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્||૧૨૦|| વિશાલા પિપ્પલી મુસ્તં ત્રિવૃતા ચેતિ લેહયેત્| ચતુરો મધુના લેહાન્ કફકાસહરાન્ ભિષક્||૧૨૧|| સૌવર્ચલાભયાધાત્રીપિપ્પલીક્ષારનાગરમ્| ચૂર્ણિતં સર્પિષા વાતકફકાસહરં પિબેત્||૧૨૨||

Adhikarana 27 (123-124) · Śloka 124

દશમૂલાઢકે પ્રસ્થં ઘૃતસ્યાક્ષસમૈઃ પચેત્| પુષ્કરાહ્વશટીબિલ્વસુરસવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ||૧૨૩|| પેયાનુપાનં તત્ પેયં કાસે વાતકફાત્મકે| શ્વાસરોગેષુ સર્વેષુ કફવાતાત્મકેષુ ચ||૧૨૪|| ઇતિ દશમૂલાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 28 (125-129) · Śloka 129

સમૂલફલપત્રાયાઃ કણ્ટકાર્યા રસાઢકે| ઘૃતપ્રસ્થં બલાવ્યોષવિડઙ્ગશટિચિત્રકૈઃ||૧૨૫|| સૌવર્ચલયવક્ષારપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| વૃશ્ચીરબૃહતીપથ્યાયવાનીદાડિમર્ધિભિઃ||૧૨૬|| દ્રાક્ષાપુનર્નવાચવ્યદુરાલમ્ભામ્લવેતસૈઃ| શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીરાસ્નાગોક્ષુરકૈઃ પચેત્||૧૨૭|| કલ્કૈસ્તત્ સર્વકાસેષુ હિક્કાશ્વાસેષુ શસ્યતે| કણ્ટકારીઘૃતં હ્યેતત્ કફવ્યાધિનિસૂદનમ્||૧૨૮|| ઇતિ કણ્ટકારીઘૃતમ્| કુલત્થરસયુક્તં વા પઞ્ચકોલશૃતં ઘૃતમ્| પાયયેત્ કફજે કાસે હિક્કાશ્વાસે ચ શસ્યતે||૧૨૯|| ઇતિ કુલત્થાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 29 (130) · Śloka 130

ધૂમાંસ્તાનેવ દદ્યાચ્ચ યે પ્રોક્તા વાતકાસિનામ્| કોશાતકીફલાન્મધ્યં પિબેદ્વા સમનઃશિલમ્||૧૩૦||

Adhikarana 30 (131-133) · Śloka 133

તમકઃ કફકાસે તુ સ્યાચ્ચેત્ પિત્તાનુબન્ધજઃ| પિત્તકાસક્રિયાં તત્ર યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૧૩૧|| વાતે કફાનુબન્ધે તુ કુર્યાત્ કફહરીં ક્રિયામ્| પિત્તાનુબન્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તનાશિનીમ્||૧૩૨|| આર્દ્રે વિરૂક્ષણં, શુષ્કે સ્નિગ્ધં, વાતકફાત્મકે| કાસેઽન્નપાનં કફજે સપિત્તે તિક્તસંયુતમ્||૧૩૩|| ઇતિ કફજકાસચિકિત્સા|

Adhikarana 31 (134-137) · Śloka 137

કાસમાત્યયિકં મત્વા ક્ષતજં ત્વરયા જયેત્| મધુરૈર્જીવનીયૈશ્ચ બલમાંસવિવર્ધનૈઃ||૧૩૪|| પિપ્પલી મધુકં પિષ્ટં કાર્ષિકં સસિતોપલમ્| પ્રાસ્થિકં ગવ્યમાજં ચ ક્ષીરમિક્ષુરસસ્તથા||૧૩૫|| યવગોધૂમમૃદ્વીકાચૂર્ણમામલકાદ્રસઃ| તૈલં ચ પ્રસૃતાંશાનિ તત્ સર્વં મૃદુનાઽગ્નિના||૧૩૬|| પચેલ્લેહં ઘૃતક્ષૌદ્રયુક્તઃ સ ક્ષતકાસહા| શ્વાસહૃદ્રોગકાર્શ્યેષુ હિતો વૃદ્ધેઽલ્પરેતસિ||૧૩૭||

Adhikarana 32 (138-148) · Śloka 148

ક્ષતકાસાભિભૂતાનાં વૃત્તિઃ સ્યાત્ પિત્તકાસિકી| ક્ષીરસર્પિર્મધુપ્રાયા સંસર્ગે તુ વિશેષણમ્||૧૩૮|| વાતપિત્તાર્દિતેઽભ્યઙ્ગો ગાત્રભેદે ઘૃતૈર્હિતઃ| તૈલૈર્મારુતરોગઘ્નૈઃ પીડ્યમાને ચ વાયુના||૧૩૯|| હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ| સદાહં કાસિનો રક્તં ષ્ઠીવતઃ સબલેઽનલે||૧૪૦|| માંસોચિતેભ્યઃ ક્ષામેભ્યો લાવાદીનાં રસા હિતાઃ| તૃષ્ણાર્તાનાં પયશ્છાગં શરમૂલાદિભિઃ શૃતમ્||૧૪૧|| રક્તે સ્રોતોભ્ય આસ્યાદ્વાઽપ્યાગતે ક્ષીરજં ઘૃતમ્| નસ્યં પાનં યવાગૂર્વા શ્રાન્તે ક્ષામે હતાનલે||૧૪૨|| સ્તમ્ભાયામેષુ મહતીં માત્રાં વા સર્પિષઃ પિબેત્| કુર્યાદ્વા વાતરોગઘ્નં પિત્તરક્તાવિરોધિ યત્||૧૪૩|| નિવૃત્તે ક્ષતદોષે તુ કફે વૃદ્ધ ઉરઃ ક્ષતે| દાલ્યતે કાસિનો યસ્ય સ ધૂમાન્ના પિબેદિમાન્||૧૪૪|| દ્વે મેદે મધુકં દ્વે ચ બલે તૈઃ ક્ષૌમલક્તકૈઃ| વર્તિતૈર્ધૂમમાપીય જીવનીયઘૃતં પિબેત્||૧૪૫|| મનઃશિલાપલાશાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરિનાગરૈઃ| ભાવયિત્વા પિબેત્ ક્ષૌમમનુ ચેક્ષુગુડોદકમ્||૧૪૬|| પિષ્ટ્વા મનઃશિલાં તુલ્યામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા| સસર્પિષ્કં પિબેદ્ધૂમં તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્||૧૪૭|| ભાવિતં જીવનીયૈર્વા કુલિઙ્ગાણ્ડરસાયુતૈઃ| ક્ષૌમં ધૂમં પિબેત્ ક્ષીરં શૃતં ચાયોગુડૈરનુ||૧૪૮|| ઇતિ ક્ષતજકાસચિકિત્સા|

Adhikarana 33 (149-157) · Śloka 157

સમ્પૂર્ણરૂપં ક્ષયજં દુર્બલસ્ય વિવર્જયેત્| નવોત્થિતં બલવતઃ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્||૧૪૯|| તસ્મૈ બૃંહણમેવાદૌ કુર્યાદગ્નેશ્ચ દીપનમ્| બહુદોષાય સસ્નેહં મૃદુ દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૧૫૦|| શમ્પાકેન ત્રિવૃતયા મૃદ્વીકારસયુક્તયા| તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ||૧૫૧|| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા ક્ષીણદેહો વિશોધનમ્| (હિતં તદ્દેહબલયોરસ્ય સંરક્ષણં મતમ્ )||૧૫૨|| પિત્તે કફે ચ સઙ્ક્ષીણે પરિક્ષીણેષુ ધાતુષુ| ઘૃતં કર્કટકીક્ષીરદ્વિબલાસાધિતં પિબેત્||૧૫૩|| વિદારીભિઃ કદમ્બૈર્વા તાલસસ્યૈસ્તથા શૃતમ્| ઘૃતં પયશ્ચ મૂત્રસ્ય વૈવર્ણ્યે કૃચ્છ્રનિર્ગમે||૧૫૪|| શૂને સવેદને મેઢ્રે પાયૌ સશ્રોણિવઙ્ક્ષણે| ઘૃતમણ્ડેન મધુનાઽનુવાસ્યો મિશ્રકેણ વા||૧૫૫|| જાઙ્ગલૈઃ પ્રતિભુક્તસ્ય વર્તકાદ્યા બિલેશયાઃ| ક્રમશઃ પ્રસહાશ્ચૈવ પ્રયોજ્યાઃ પિશિતાશિનઃ||૧૫૬|| ઔષ્ણ્યાત્ પ્રમાથિભાવાચ્ચ સ્રોતોભ્યશ્ચ્યાવયન્તિ તે| કફં, શુદ્ધૈશ્ચ તૈઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્સમ્યગ્વહન્રસઃ||૧૫૭||

Adhikarana 34 (158-160) · Śloka 160

દ્વિપઞ્ચમૂલીત્રિફલાચવિકાભાર્ગિચિત્રકૈઃ| કુલત્થપિપ્પલીમૂલપાઠાકોલયવૈર્જલે||૧૫૮|| શૃતૈર્નાગરદુઃસ્પર્શાપિપ્પલીશટિપૌષ્કરૈઃ| કલ્કૈઃ કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્||૧૫૯|| સિદ્ધેઽસ્મિંશ્ચૂર્ણિતૌ ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ| દત્ત્વા યુક્ત્યા પિબેન્માત્રાં ક્ષયકાસનિપીડિતઃ||૧૬૦|| ઇતિ દ્વિપઞ્ચમૂલાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 35 (161-162) · Śloka 162

ગુડૂચીં પિપ્પલીં મૂર્વાં હરિદ્રાં શ્રેયસીં વચામ્| નિદિગ્ધિકાં કાસમર્દં પાઠાં ચિત્રકનાગરમ્||૧૬૧|| જલે ચતુર્ગુણે પક્ત્વા પાદશેષેણ તત્સમમ્| સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેદ્ગુલ્મશ્વાસાર્તિક્ષયકાસનુત્||૧૬૨|| ઇતિ ગુડૂચ્યાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 36 (163-167) · Śloka 167

કાસમર્દાભયામુસ્તપાઠાકટ્ફલનાગરૈઃ| પિપ્પલીકટુકાદ્રાક્ષાકાશ્મર્યસુરસૈસ્તથા||૧૬૩|| અક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્રાક્ષારસાઢકે| પચેચ્છોષજ્વરપ્લીહસર્વકાસહરં શિવમ્||૧૬૪|| ધાત્રીફલૈઃ ક્ષીરસિદ્ધૈઃ સર્પિર્વાઽપ્યવચૂર્ણિતમ્| દ્વિગુણે દાડિમરસે વિપક્વં વ્યોષસંયુતમ્||૧૬૫|| પિબેદુપરિ ભક્તસ્ય યવક્ષારઘૃતં નરઃ| પિપ્પલીગુડસિદ્ધં વા ચ્છાગક્ષીરયુતં ઘૃતમ્||૧૬૬|| એતાન્યગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં સર્પીંષિ ક્ષયકાસિનામ્| સ્યુર્દોષબદ્ધકોષ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે||૧૬૭||

Adhikarana 37 (168-179) · Śloka 179

હરીતકીર્યવક્વાથદ્વ્યાઢકે વિંશતિં પચેત્| સ્વિન્ના મૃદિત્વા તાસ્તસ્મિન્ પુરાણં ગુડષટ્પલમ્||૧૬૮|| દદ્યાન્મનઃશિલાકર્ષં કર્ષાર્ધં ચ રસાઞ્જનાત્| કુડવાર્ધં ચ પિપ્પલ્યાઃ સ લેહઃ શ્વાસકાસનુત્||૧૬૯|| ઇતિ હરીતકીલેહઃ| શ્વાવિધઃ સૂચયો દગ્ધાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ| શ્વાસકાસહરા બર્હિપાદૌ વા ક્ષૌદ્રસર્પિષા||૧૭૦|| એરણ્ડપત્રક્ષારં વા વ્યોષતૈલગુડાન્વિતમ્| લિહ્યાદેતેન વિધિના સુરસૈરણ્ડપત્રજમ્||૧૭૧|| દ્રાક્ષાપદ્મકવાર્તાકપિપ્પલીઃ ક્ષૌદ્રસર્પિષા| લિહ્યાત્ત્ર્યૂષણચૂર્ણં વા પુરાણગુડસર્પિષા||૧૭૨|| ચિત્રકં ત્રિફલાજાજી કર્કટાખ્યા કટુત્રિકમ્| દ્રાક્ષાં ચ ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાદદ્યાદ્ગુડેન વા||૧૭૩|| પદ્મકં ત્રિફલાં વ્યોષં વિડઙ્ગં સુરદારુ ચ| બલાં રાસ્નાં ચ તુલ્યાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્||૧૭૪|| સર્વૈરેભિઃ સમં ચૂર્ણૈઃ પૃથક્ ક્ષૌદ્રં ઘૃતં સિતામ્| વિમથ્ય લેહયેલ્લેહં સર્વકાસહરં શિવમ્||૧૭૫|| જીવન્તીં મધુકં પાઠાં ત્વક્ક્ષીરીં ત્રિફલાં શટીમ્| મુસ્તૈલે પદ્મકં દ્રાક્ષાં દ્વે બૃહત્યૌ વિતુન્નકમ્||૧૭૬|| સારિવાં પૌષ્કરં મૂલં કર્કટાખ્યાં રસાઞ્જનમ્| પુનર્નવાં લોહરજસ્ત્રાયમાણાં યવાનિકામ્||૧૭૭|| ભાર્ગીં તામલકીમૃદ્ધિં વિડઙ્ગં ધન્વયાસકમ્| ક્ષારચિત્રકચવ્યામ્લવેતસવ્યોષદારુ ચ||૧૭૮|| ચૂર્ણીકૃત્ય સમાંશાનિ લેહયેત્ ક્ષૌદ્રસર્પિષા| ચૂર્ણાત્પાણિતલં પઞ્ચ કાસાનેતદ્ વ્યપોહતિ||૧૭૯|| ઇતિ પદ્મકાદિલેહઃ|

Adhikarana 38 (180-186) · Śloka 186

લિહ્યાન્મરિચચૂર્ણં વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્| બદરીપત્રકલ્કં વા ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૧૮૦|| સ્વરભેદે ચ કાસે ચ લેહમેતં પ્રયોજયેત્| પત્રકલ્કં ઘૃતૈર્ભૃષ્ટં તિલ્વકસ્ય સશર્કરમ્||૧૮૧|| પેયા ચોત્કારિકા ચ્છર્દિતૃટ્કાસામાતિસારનુત્| ગૌરસર્ષપગણ્ડીરવિડઙ્ગવ્યોષચિત્રકાન્| સાભયાન્ સાધયેત્તોયે યવાગૂં તેન ચામ્ભસા||૧૮૨|| સસર્પિર્લવણાં કાસે હિક્કાશ્વાસે સપીનસે| પાણ્ડ્વામયે ક્ષયે શોથે કર્ણશૂલે ચ દાપયેત્||૧૮૩|| કણ્ટકારીરસે સિદ્ધો મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતઃ| સગૌરામલકઃ સામ્લઃ સર્વકાસભિષગ્જિતમ્||૧૮૪|| વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથં ક્ષીરં યૂષાન્ રસાનપિ| વૈષ્કિરપ્રતુદાન્ બૈલાન્ દાપયેત્ ક્ષયકાસિને||૧૮૫|| ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ સાનુપાના નિદર્શિતાઃ| ક્ષયકાસેઽપિ તાનેવ યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૧૮૬||

Adhikarana 39 (187-189) · Śloka 189

દીપનં બૃંહણં ચૈવ સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્| વ્યત્યાસાત્ક્ષયકાસિભ્યો બલ્યં સર્વં હિતં ભવેત્||૧૮૭|| સન્નિપાતભવોઽપ્યેષ ક્ષયકાસઃ સુદારુણઃ| સન્નિપાતહિતં તસ્માત્ સદા કાર્યં ભિષગ્જિતમ્||૧૮૮|| દોષાનુબલયોગાચ્ચ હરેદ્રોગબલાબલમ્| કાસેષ્વેષુ ગરીયાંસં જાનીયાદુત્તરોત્તરમ્||૧૮૯||

Adhikarana 40 (190) · Śloka 190

ભોજ્યં પાનાનિ સર્પીંષિ લેહાશ્ચ સહ પાનકૈઃ| ક્ષીરં સર્પિર્ગુડા ધૂમાઃ કાસભૈષજ્યસઙ્ગ્રહઃ||૧૯૦||

Adhikarana 41 (191) · Śloka 191

તત્ર શ્લોકઃ- સઙ્ખ્યા નિમિત્તં રૂપાણિ સાધ્યાસાધ્યત્વમેવ ચ| કાસાનાં ભેષજં પ્રોક્તં ગરીયસ્ત્વં ચ કાસિનઃ||૧૯૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને કાસચિકિત્સિતં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||