Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः क्षतक्षीणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਅਪਸ੍ਮਾਰਰੋਗੇਣ ਵਿਸਮੋਚ੍ਚਪਤਨਾਦਿਭ੍ਯ ਉਰਃਕ੍ਸਤੋਪਿ ਭਵਤਿ, ਤਤਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਪਸ੍ਮਾਰਮਨੁ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਰੂਪਾਦ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਦਿਕਾਰਣਕਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚ ਜਾਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍ ‘ਉਰੋ ਵਿਰੁਜ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਕਃ ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍ ‘ਉਰਃਕ੍ਸਤ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਦਾ ‘ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਸ੍ਤਦਾਪਿ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਕ੍ਸਯਯੁਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਕ੍ਸੀਣੇ ਚ ਪੁਰੁਸੇ ਕ੍ਸਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਹੇਤੋਃ ‘ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕ੍ਸਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਇਤਿ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਤੇਨ ਰੋਗਦ੍ਵਯਮੇਤਤ੍| ਤਥਾ ‘ਉਰੋਰੁਕ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਚ੍ਛਰ੍ਦਿਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ‘ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ’ ਇਤਿ, ਤਥਾ ‘ਸਾਧ੍ਯੋ ਬਲਵਤੋ ਨਵਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਾਵੇਕਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋਨੁਪਪਨ੍ਨਃ, ਤੇਨੈਕਸ੍ਯੈਵ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਹੇਤੁਕਤਂ ਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਕਾਰਣਯੋਃ ਕ੍ਸਤਧਾਤੁਕ੍ਸਯਯੋਸ੍ਤਦ੍ਵਿਧਲਕ੍ਸਣਕਾਰਣਾਭਿਧਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਉਦਾਰਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਸਿਰਾਤ੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਵਿਤ੍|
ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਿਦਮਾਹ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੩||
View original
उदारकीर्तिर्ब्रह्मर्षिरात्रेयः परमार्थवित्|
क्षतक्षीणचिकित्सार्थमिदमाह चिकित्सितम्||३||
ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਸਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੇਵਰ੍ਸਿਤ੍ਵਰਾਜਰ੍ਸਿਤ੍ਵੇ ਆਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਤਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਯਕਗ੍ਰਨ੍ਥਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8
ਧਨੁਸਾਯਸ੍ਯਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਾਰਮੁਦ੍ਵਹਤੋ ਗੁਰੁਮ੍|
ਪਤਤੋ ਵਿਸਮੋਚ੍ਚੇਭ੍ਯੋ ਬਲਿਭਿਃ ਸਹ ਯੁਧ੍ਯਤਃ||੪||
ਵਸਂ ਹਯਂ ਵਾ ਧਾਵਨ੍ਤਂ ਦਮ੍ਯਂ ਵਾਨ੍ਯਂ ਨਿਗਹ੍ਣਤਃ|
ਸ਼ਿਲਾਕਾਸ੍ਠਾਸ਼੍ਮਨਿਰ੍ਘਾਤਾਨ੍ ਕ੍ਸਿਪਤੋ ਨਿਘ੍ਨਤਃ ਪਰਾਨ੍||੫||
ਅਧੀਯਾਨਸ੍ਯ ਵਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ਦੂਰਂ ਵਾ ਵ੍ਰਜਤੋ ਦ੍ਰੁਤਮ੍|
ਮਹਾਨਦੀਂ ਵਾ ਤਰਤੋ ਹਯੈਰ੍ਵਾ ਸਹ ਧਾਵਤਃ||੬||
ਸਹਸੋਤ੍ਪਤਤੋ ਦੂਰਂ ਤੂਰ੍ਣਂ ਚਾਤਿਪ੍ਰਨਤ੍ਯਤਃ|
ਤਥਾਨ੍ਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੈਰ੍ਭਸ਼ਮਭ੍ਯਾਹਤਸ੍ਯ ਚ||੭||
ਵਿਕ੍ਸਤੇ ਵਕ੍ਸਸਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ|
ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਚਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਾਲ੍ਪਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਿਨਃ||੮||
View original
धनुषाऽऽयस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम्|
पततो विषमोच्चेभ्यो बलिभिः सह युध्यतः||४||
वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वाऽन्यं निगृह्णतः|
शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान्||५||
अधीयानस्य वाऽत्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम्|
महानदीं वा तरतो हयैर्वा सह धावतः||६||
सहसोत्पततो दूरं तूर्णं चातिप्रनृत्यतः|
तथाऽन्यैः कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य च||७||
विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते|
स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः||८||
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਨਿਦਾਨਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞਾਤਸ੍ਯੈਵ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਕ੍ਸਤਨਿਦਾਨਮੇਵ ਤਾਵਦਾਹ- ਧਨੁਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮਾਯਾਸ੍ਯਤਃ| ਬਲਿਭਿਰਿਤਿ ਸ੍ਵਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਲਾਧਿਕੈਃ| ਨਿਗਹ੍ਣਤ ਇਤਿ ਵਾਰਯਤਃ| ਨਿਰ੍ਘਾਤਃ ਅਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਿਂਵਾ ਨਿਰ੍ਘਾਤਃ ਸ਼ਿਲਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰੇਰਣਵਿਸ਼ੇਸੋਤਿਬਲਸਮ੍ਪਾਦਿਤਃ| ਅਭ੍ਯਾਹਤਸ੍ਯ ਪਰੈਰਭਿਹਤਸ੍ਯ| ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਾਖ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕ੍ਸਤਮੇਵਾਹੁਃ, “ਦੋਸਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤੇ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਨ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਤਾ ਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਾ, ਯਤ ਉਰਃਕ੍ਸਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨ੍ਯ ਏਵ, ਭਿਨ੍ਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ “ਅਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭੈਰ੍ਜਨ੍ਤੋਰੁਰਸਿ ਵਿਕ੍ਸਤੇ| ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਾਵੁਦੀਰ੍ਯੋਭੌ ਵਿਧਾਵਤਿ” (ਚਿ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾ, ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ਯੇਵ “ਉਰੋ ਵਿਰੁਜ੍ਯਤੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣੇਭ੍ਯ ਉਕ੍ਤਾਨਿ| ਅਤ ਏਵੇਹਾਨਯੋਰ੍ਭੇਦਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ “ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੇ ਭਵੇਦਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ” ਇਤਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਚਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਾਲ੍ਪਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਿਨਃ ਬਲਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍ ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ, ਕਿਂਵਾਤੀਤਕਾਲਭੋਜਨਮ੍||੪-੮||
Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 12
ਉਰੋ ਵਿਰੁਜ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭਿਦ੍ਯਤੇਥ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ|
ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯੇਤੇ ਤਤਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵੇਪਤੇ||੯||
ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣੋ ਰੁਚਿਰਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ|
ਜ੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਥਾ ਮਨੋਦੈਨ੍ਯਂ ਵਿਡ੍ਭੇਦੋਗ੍ਨਿਵਧਾਦਪਿ||੧੦||
ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸੁਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਪੀਤੋ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤੋ ਬਹੁਃ|
ਕਾਸਮਾਨਸ੍ਯ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਰਕ੍ਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੧੧||
ਸ ਕ੍ਸਤਃ ਕ੍ਸੀਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਃ ਕ੍ਸਯਾਤ੍|੧੨|
View original
उरो विरुज्यते तस्य भिद्यतेऽथ विभज्यते|
प्रपीड्येते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते||९||
क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते|
ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदोऽग्निवधादपि||१०||
दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः|
कासमानस्य च श्लेष्मा सरक्तः सम्प्रवर्तते||११||
स क्षतः क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात्|१२|
ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਉਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ| ਅਗ੍ਨਿਵਧਾਦਪੀਤਿ ਅਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਵਧਂ ਵਿਨਾ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਿਡ੍ਭੇਦੋਗ੍ਨਿਵਧਸ੍ਤਥਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਦੁਸ੍ਟਃ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਃ| ਕ੍ਸੀਯਤ ਇਤਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ; ਨ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਸਤਾਦੇਵ ਕ੍ਸੀਯਤੇ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਦਿਨਾ ਕਤਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰੌਜਃ- ਕ੍ਸਯਾਦਪਿ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਇਤਰਧਾਤੁਕ੍ਸਯਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ||੯-੧੧||-
Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੨||
ਉਰੋਰੁਕ੍ਸ਼ੋਣਿਤਚ੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਾਸੋ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਃ ਕ੍ਸਤੇ|
ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਃ||੧੩||
View original
अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१२||
उरोरुक्शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते|
क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटिग्रहः||१३||
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤੋਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮ੍| ਉਰੋਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਕਤਃ| ਕਾਸੋ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ, ਸ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ‘ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ਼੍ਯਾਵਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੋਧਿਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੀ ਕ੍ਸੀਣੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਉਰੋਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾਵਸ੍ਥਾਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵਯਮੇਤਦ੍ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ||੧੨-੧੩||
Adhikarana 6 (14) · Śloka 14
ਅਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਬਲਵਤੋ ਨਵਃ|
ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੪||
View original
अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः|
परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्||१४||
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਵਿਭਾਗਮਾਹ- ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਵਰ੍ਸਾਤੀਤਃ||੧੪||
Adhikarana 7 (15-20) · Śloka 20
ਉਰੋ ਮਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਤਂ ਲਾਕ੍ਸਾਂ ਪਯਸਾ ਮਧੁਸਂਯੁਤਾਮ੍|
ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਪਿਬੇਜ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਯਸਾਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍||੧੫||
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਬਸ੍ਤਿਰੁਜੀ ਚਾਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਾਂ ਸੁਰਾਯੁਤਾਮ੍|
ਭਿਨ੍ਨਵਿਟ੍ਕਃ ਸਮੁਸ੍ਤਾਤਿਵਿਸਾਪਾਠਾਂ ਸਵਤ੍ਸਕਾਮ੍||੧੬||
ਲਾਕ੍ਸਾਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਜੀਵਨੀਯਗਣਂ ਸਿਤਾਮ੍|
ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੀਰੀਂ ਸਮਿਤਾਂ ਕ੍ਸੀਰੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੀਪ੍ਤਾਨਲਃ ਪਿਬੇਤ੍||੧੭||
ਇਕ੍ਸ੍ਵਾਲਿਕਾਬਿਸਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਚਨ੍ਦਨੈਃ|
ਸ਼ਤਂ ਪਯੋ ਮਧੁਯੁਤਂ ਸਨ੍ਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਸਤੀ||੧੮||
ਯਵਾਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਮਾਦਾਯ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਪ੍ਲੁਤਮ੍|
ਜ੍ਵਰੇ ਦਾਹੇ ਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਕ੍ਤੂਨ੍ ਵਾ ਪਯਸਾ ਪਿਬੇਤ੍||੧੯||
ਮਧੂਕਮਧੁਕਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੀਰੀਪਿਪ੍ਪਲੀਬਲਾਃ|
ਕਾਸੀ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲੀ ਚ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ਸਘਤਮਾਕ੍ਸਿਕਾਃ||੨੦||
View original
उरो मत्वा क्षतं लाक्षां पयसा मधुसंयुताम्|
सद्य एव पिबेज्जीर्णे पयसाऽद्यात् सशर्करम्||१५||
पार्श्वबस्तिरुजी चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्|
भिन्नविट्कः समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्||१६||
लाक्षां सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिताम्|
त्वक्क्षीरीं समितां क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्||१७||
इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेशरचन्दनैः|
शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षती||१८||
यवानां चूर्णमादाय क्षीरसिद्धं घृतप्लुतम्|
ज्वरे दाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत्||१९||
मधूकमधुकद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः|
कासी पार्श्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः||२०||
ਜ੍ਞਾਤਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਉਰੋ ਮਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਰਸਃ ਸਦ੍ਯਃ ਕ੍ਸਤਂ ਮਤ੍ਵਾ ਲਾਕ੍ਸਾਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮਿਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਹਿਤਮਨ੍ਨਮ੍| ਭਿਨ੍ਨਵਿਟ੍ਕਃ ਸਮੁਸ੍ਤਾਤਿਵਿਸਾਪਾਠਾਂ ਲਾਕ੍ਸਾਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਯੇ ‘ਦ੍ਵਿਵਤ੍ਸਕਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵਤ੍ਸਕਭਾਗਦ੍ਵਯਂ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਵਤ੍ਸਕਦ੍ਵਯਮੇਵ ਦ੍ਵਿਵਤ੍ਸਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਹਿ- “ਬਹਤ੍ਫਲਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਸ੍ਪਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਤ੍ਰਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਚਾਰੁਣਪੁਸ੍ਪਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਫਲਪੁਸ੍ਪੈਸ੍ਤਥਾਣੁਭਿਃ” (ਕ.ਅ.੫) ਇਤਿ ਕਲ੍ਪੇ ਕੁਟਜਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁਸਵਿਭਾਗੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਉਕ੍ਤਃ| ਸਨ੍ਧਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕ੍ਸਤੋਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਮਧੂਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍||੧੫-੨੦||
Adhikarana 8 (21-24) · Śloka 24
ਏਲਾਪਤ੍ਰਤ੍ਵਚੋਰ੍ਧਾਕ੍ਸਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਰ੍ਧਪਲਂ ਤਥਾ|
ਸਿਤਾਮਧੁਕਖਰ੍ਜੂਰਮਦ੍ਵੀਕਾਸ਼੍ਚ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾਃ||੨੧||
ਸਞ੍ਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਮਧੁਨਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਗੁਟਿਕਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|
ਅਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤਤਸ਼੍ਚੈਕਾਂ ਭਕ੍ਸਯੇਨ੍ਨਾ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ||੨੨||
ਕਾਸਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਜ੍ਵਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਛਰ੍ਦਿਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਮਦਂ ਭ੍ਰਮਮ੍|
ਰਕ੍ਤਨਿਸ੍ਠੀਵਨਂ ਤਸ੍ਣਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਮਰੋਚਕਮ੍||੨੩||
ਸ਼ੋਸਪ੍ਲੀਹਾਢ੍ਯਵਾਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦਂ ਕ੍ਸਤਂ ਕ੍ਸਯਮ੍|
ਗੁਟਿਕਾ ਤਰ੍ਪਣੀ ਵਸ੍ਯਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍||੨੪||
ਇਤ੍ਯੇਲਾਦਿਗੁਟਿਕਾ|
View original
एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यर्धपलं तथा|
सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः||२१||
सञ्चूर्ण्य मधुना युक्ता गुटिकाः सम्प्रकल्पयेत्|
अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेन्ना दिने दिने||२२||
कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्च्छां मदं भ्रमम्|
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलमरोचकम्||२३||
शोषप्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतं क्षयम्|
गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत्||२४||
इत्येलादिगुटिका|
ਏਲਾਪਤ੍ਰਤ੍ਵਚ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਏਲਾਦਿਗੁਟਿਕਾਮਾਹ| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੇਤਿ ਯਾਵਤਾ ਮਧੁਨਾ ਗੁਟਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਵਨ੍ਮਾਨਂ ਮਧੁ ਦੇਯਮ੍||੨੧-੨੪||
Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26
ਰਕ੍ਤੇਤਿਵਤ੍ਤੇ ਦਕ੍ਸਾਣ੍ਡਂ ਯੂਸੈਸ੍ਤੋਯੇਨ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍|
ਚਟਕਾਣ੍ਡਰਸਂ ਵਾਪਿ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਛਾਗਜਾਙ੍ਗਲਮ੍||੨੫||
ਚੂਰ੍ਣਂ ਪੌਨਰ੍ਨਵਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍|
ਰਕ੍ਤਸ੍ਠੀਵੀ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਪਯੋਘਤੈਃ||੨੬||
View original
रक्तेऽतिवृत्ते दक्षाण्डं यूषैस्तोयेन वा पिबेत्|
चटकाण्डरसं वाऽपि रक्तं वा छागजाङ्गलम्||२५||
चूर्णं पौनर्नवं रक्तशालितण्डुलशर्करम्|
रक्तष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः||२६||
ਦਕ੍ਸਃ ਗੋਸ੍ਠਕੁਕ੍ਕੁਟਃ| ਛਾਗਜਾਙ੍ਗਲਮਿਤਿ ਛਾਗਭਵਂ ਜਾਙ੍ਗਲਹਰਿਣਾਦਿਭਵਂ ਵਾ| ਚੂਰ੍ਣਂ ਪੌਨਰ੍ਨਵਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਾਧਿਤਮ੍| ਚੂਰ੍ਣਸਾਧਨਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਾਦਿਦ੍ਰਵੇਣ ਅਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਿਤਾਚੂਰ੍ਣਂ ਪਯੋਘਤਯੁਤਂ ਸਿਦ੍ਧਮ੍” ਇਤਿ||੨੫-੨੬||
Adhikarana 10 (27-34) · Śloka 34
ਮਧੂਕਮਧੁਕਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮ੍|
ਮੂਢਵਾਤਸ੍ਤ੍ਵਜਾਮੇਦਃ ਸੁਰਾਭਸ੍ਟਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍||੨੭||
ਕ੍ਸਾਮਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸਤੋਰਸ੍ਕਸ੍ਤ੍ਵਨਿਦ੍ਰਃ ਸਬਲੇਨਿਲੇ|
ਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਸਰੇਣਾਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍||੨੮||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਯਵਗੋਧੂਮੌ ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਮਧੁ|
ਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਾਨੁਪਾਨਂ ਵਾ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸਤੀ ਕਸ਼ਃ||੨੯||
ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਮਾਂਸਨਿਰ੍ਯੂਹਂ ਘਤਭਸ੍ਟਂ ਪਿਬੇਚ੍ਚ ਸਃ|
ਪਿਪ੍ਪਲੀਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਧਨਮ੍||੩੦||
ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਸ਼ਾਲਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਭਿਃ|
ਤਾਲਮਸ੍ਤਕਜਮ੍ਬੂਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਿਯਾਲੈਸ਼੍ਚ ਸਪਦ੍ਮਕੈਃ||੩੧||
ਸਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੈਃ ਸ਼ਤਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਦਦ੍ਯਾਜ੍ਜਾਤੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ|
ਸ਼ਾਲ੍ਯੋਦਨਂ ਕ੍ਸਤੋਰਸ੍ਕਃ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਃ||੩੨||
ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਨਾਗਬਲਯੋਃ ਕ੍ਵਾਥੇ ਕ੍ਸੀਰਸਮਂ ਘਤਮ੍|
ਪਯਸ੍ਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਵਾਂਸ਼ੀਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ੁਭਮ੍||੩੩||
ਕੋਲਲਾਕ੍ਸਾਰਸੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਸ੍ਟਗੁਣਸਾਧਿਤਮ੍|
ਕਲ੍ਕੈਃ ਕਟ੍ਵਙ੍ਗਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਗ੍ਵਤ੍ਸਕਤ੍ਵਕ੍ਫਲੈਰ੍ਘਤਮ੍||੩੪||
View original
मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्|
मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्||२७||
क्षामः क्षीणः क्षतोरस्कस्त्वनिद्रः सबलेऽनिले|
शृतक्षीरसरेणाद्यात् सक्षौद्रघृतशर्करम्||२८||
शर्करां यवगोधूमौ जीवकर्षभकौ मधु|
शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षती कृशः||२९||
क्रव्यादमांसनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः|
पिप्पलीक्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्||३०||
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षशालप्रियङ्गुभिः|
तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः||३१||
साश्वकर्णैः शृतात् क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा|
शाल्योदनं क्षतोरस्कः क्षीणशुक्रश्च मानवः||३२||
यष्ट्याह्वनागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम्|
पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते शुभम्||३३||
कोललाक्षारसे तद्वत् क्षीराष्टगुणसाधितम्|
कल्कैः कट्वङ्गदार्वीत्वग्वत्सकत्वक्फलैर्घृतम्||३४||
ਮਧੂਕੇਤ੍ਯਾਦੌ ਮਧੂਕਮਧੁਕਕਲ੍ਕੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਮਂ ਸਾਧਿਤਂ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਸ਼ਾਕਮ੍| ਸਬਲੇ ਇਤਿ ਬਲਵਤ੍ਯਨਿਲੇ| ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਃ ਮਾਂਸਭੁਜੋ ਮਗਪਕ੍ਸਿਣਃ| ਕ੍ਸੀਰਾਜ੍ਜਾਤੇਨੇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵ ਗਹੀਤੇਨ| ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦੌ ਸਮਕ੍ਵਾਥਕ੍ਸੀਰਾਭ੍ਯਾਂ ਘਤਾਚ੍ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਮ੍| ਵਾਂਸ਼ੀ ਵਂਸ਼ਲੋਚਨਾ| ਕੋਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਕ੍ਸਤੇ ਹਿਤਮ੍; ਅਤ੍ਰ ਕੋਲਲਾਕ੍ਸਾਰਸਸ੍ਯ ਚ ਘਤਾਚ੍ਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ, ਕ੍ਸੀਰਂ ਚਾਸ੍ਟਗੁਣਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਕੋਲਲਾਕ੍ਸਾਰਸਯੋਃ ਸਮਤ੍ਵਮੇਵ ਕ੍ਸੀਰੇਣ; ਅਯਂ ਚ ਨ੍ਯਾਯੋਪਸ੍ਮਾਰਾਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ||੨੭-੩੪||
Adhikarana 11 (35-43) · Śloka 43
ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਵੀਰਾਂ ਜੀਵਨ੍ਤੀਂ ਨਾਗਰਂ ਸ਼ਟੀਮ੍|
ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਰ੍ਣਿਨੀਰ੍ਮੇਦੇ ਕਾਕੋਲ੍ਯੌ ਦ੍ਵੇ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕੇ||੩੫||
ਪੁਨਰ੍ਨਵੇ ਦ੍ਵੇ ਮਧੁਕਮਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀਮ੍|
ਦ੍ਧਿਂ ਪਰੂਸਕਂ ਭਾਰ੍ਗੀਂ ਮਦ੍ਵੀਕਾਂ ਬਹਤੀਂ ਤਥਾ||੩੬||
ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਂ ਤਾਮਲਕੀਂ ਪਯਸ੍ਯਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਬਲਾਮ੍|
ਬਦਰਾਕ੍ਸੋਟਖਰ੍ਜੂਰਵਾਤਾਮਾਭਿਸੁਕਾਣ੍ਯਪਿ||੩੭||
ਫਲਾਨਿ ਚੈਵਮਾਦੀਨਿ ਕਲ੍ਕਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਕਾਰ੍ਸਿਕਾਨ੍|
ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਚ੍ਛਾਗਮਾਂਸਰਸਂ ਪਯਃ||੩੮||
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋਨ੍ਮਿਤਂ ਤੇਨ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਰ੍ਧਂ ਮਧੁਨਃ ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਧਤੁਲਾਂ ਤਥਾ||੩੯||
ਦ੍ਵਿਕਾਰ੍ਸਿਕਾਣਿ ਪਤ੍ਰੈਲਾਹੇਮਤ੍ਵਙ੍ਮਰਿਚਾਨਿ ਚ|
ਵਿਨੀਯ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਿਹ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਸਦਾ ਨਰਃ||੪੦||
ਅਮਤਪ੍ਰਾਸ਼ਮਿਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨਰਾਣਾਮਮਤਂ ਘਤਮ੍|
ਸੁਧਾਮਤਰਸਂ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਰਸਾਸ਼ਿਨਾ||੪੧||
ਨਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਦੁਰ੍ਬਲਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍|
ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਸ਼ਾਨ੍ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਹੀਨਾਂਸ਼੍ਚ ਬਂਹਯੇਤ੍||੪੨||
ਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਦਾਹਤਸ੍ਣਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍|
ਪੁਤ੍ਰਦਂ ਵਮਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਹਦ੍ਯੋਨਿਮੂਤ੍ਰਾਮਯਾਪਹਮ੍||੪੩||
ਇਤ੍ਯਮਤਪ੍ਰਾਸ਼ਘਤਮ੍|
View original
जीवकर्षभकौ वीरां जीवन्तीं नागरं शटीम्|
चतस्रः पर्णिनीर्मेदे काकोल्यौ द्वे निदिग्धिके||३५||
पुनर्नवे द्वे मधुकमात्मगुप्तां शतावरीम्|
ऋद्धिं परूषकं भार्गीं मृद्वीकां बृहतीं तथा||३६||
शृङ्गाटकं तामलकीं पयस्यां पिप्पलीं बलाम्|
बदराक्षोटखर्जूरवातामाभिषुकाण्यपि||३७||
फलानि चैवमादीनि कल्कान् कुर्वीत कार्षिकान्|
धात्रीरसविदारीक्षुच्छागमांसरसं पयः||३८||
कुर्यात् प्रस्थोन्मितं तेन घृतप्रस्थं विपाचयेत्|
प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलां तथा||३९||
द्विकार्षिकाणि पत्रैलाहेमत्वङ्मरिचानि च|
विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां सदा नरः||४०||
अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्|
सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना||४१||
नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्|
स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्||४२||
कासहिक्काज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत्|
पुत्रदं वमिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्||४३||
इत्यमृतप्राशघृतम्|
ਦ੍ਵੇ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕੇ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਬਹਤੀ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ| ਪਯਸ੍ਯਾ ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀ| ਵਾਤਾਮਾਭਿਸੁਕਾਣਿ ਤੁ ਔਤ੍ਤਰਾਪਥਿਕਾਨਿ ਫਲਾਨਿ| ਏਵਮਾਦੀਨਿ ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਿ| ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਾਨਾਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ “ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਰਵਾਣਿ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਧੌ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸਮਾਨ੍ਯਾਹੁਃ” ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਨਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪਿ ਏਤਤ੍ਪਰਿਭਾਸਾਰ੍ਥਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਰ੍ਥਮੇਵੈਤਨ੍ਮਾਨਕਥਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪਲਾਰ੍ਧਕਤ੍ਵਮਿਹ ਮਰਿਚਾਦੀਨਾਂ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ, ਸਮਾਹਾਰਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ; ਵਦ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਪਲਾਰ੍ਧਕਤ੍ਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਸੁਧਾ ਭੌਮੀ ਭੋਜ੍ਯਾ, ਅਮਤਂ ਤੁ ਦੇਵਭੋਜ੍ਯਮ੍||੩੫-੪੩||
Adhikarana 12 (44-47) · Śloka 47
ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੋਸ਼ੀਰਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਬਲਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਕਤ੍ਤਣਮ੍|
ਦਰ੍ਭਮੂਲਂ ਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣੀਂ ਪਲਾਸ਼ਰ੍ਸਭਕੌ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍||੪੪||
ਪਲਿਕਂ ਸਾਧਯੇਤ੍ਤੇਸਾਂ ਰਸੇ ਕ੍ਸੀਰਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ|
ਕਲ੍ਕਃ ਸ੍ਵਗੁਪ੍ਤਾਜੀਵਨ੍ਤੀਮੇਦਰ੍ਸਭਕਜੀਵਕੈਃ||੪੫||
ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਦ੍ਧਿਮਦ੍ਵੀਕਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀਬਿਸੈਃ|
ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਘਤਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਦ੍ਦ੍ਰ(ਦ੍ਭ)ਵਸ਼ੂਲਨੁਤ੍||੪੬||
ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਮੇਹਾਰ੍ਸ਼ਃਕਾਸਸ਼ੋਸਕ੍ਸਯਾਪਹਃ|
ਧਨੁਃਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਭਾਰਾਧ੍ਵਖਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਬਲਮਾਂਸਦਃ||੪੭||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਿਘਤਮ੍|
View original
श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्|
दर्भमूलं पृथक्पर्णीं पलाशर्षभकौ स्थिराम्||४४||
पलिकं साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे|
कल्कः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः||४५||
शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः|
प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्द्र(द्भ)वशूलनुत्||४६||
मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकासशोषक्षयापहः|
धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः||४७||
इति श्वदंष्ट्रादिघृतम्|
ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਮਾਣਾਨੁਸਾਰੇਣ ਪਾਦੋਨਪ੍ਰਸ੍ਥਤ੍ਰਯਂ ਜਲਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸੇਣ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕ੍ਵਾਥਫਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਸੀਰਂ ਚਾਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਘਤਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਕ੍ਵਾਥਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਮ੍||੪੪-੪੭||
Adhikarana 13 (48-49) · Śloka 49
ਮਧੁਕਾਸ੍ਟਪਲਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪ੍ਰਸ੍ਥਕ੍ਵਾਥੇ ਘਤਂ ਪਚੇਤ੍|
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਸ੍ਟਪਲੇ ਕਲ੍ਕੇ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸਿਦ੍ਧੇ ਚ ਸ਼ੀਤਲੇ||੪੮||
ਪਥਗਸ੍ਟਪਲਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍|
ਸਮਸਕ੍ਤੁ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੇ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍||੪੯||
View original
मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे घृतं पचेत्|
पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले||४८||
पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां विमिश्रयेत्|
समसक्तु क्षतक्षीणे रक्तगुल्मे च तद्धितम्||४९||
ਮਧੁਕੇਤ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਮਾਨਾਨੁਸਾਰੇਣ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯ ਸਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਭਵਤਿ| ਸਮਸਕ੍ਤੁ ਇਤਿ ਸਮਸਕ੍ਤੁਘਤਮ੍||੪੮-੪੯||
Adhikarana 14 (50-55) · Śloka 55
ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਜੀਵਨੀਯਰਸੈਰ੍ਘਤਮ੍|
ਅਜਾਗੋਪਯਸੋਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨ੍ ਪਚੇਦ੍ਭਿਸਕ੍||੫੦||
ਸਿਦ੍ਧਸ਼ੀਤੇ ਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਨਯੇਚ੍ਚ ਤਤ੍|
ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਪਸ੍ਮਾਰਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਕਾਸਮੇਹਕ੍ਸਯਾਪਹਮ੍||੫੧||
ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਪ੍ਰਦਮ੍|
ਘਤਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇਭ੍ਯਧਿਕੇ ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤੇਧਿਕੇ ਪਿਬੇਤ੍||੫੨||
ਲੀਢਂ ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਨਾਨਲਮ੍|
ਆਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਨਿਲਂ ਪੀਤਮੂਸ੍ਮਾਣਂ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚ||੫੩||
ਕ੍ਸਾਮਕ੍ਸੀਣਕਸ਼ਾਙ੍ਗਾਨਾਮੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਘਤਾਨਿ ਤੁ|
ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੀਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਾਜਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਾਨਿ ਯੋਜਯੇਤ੍||੫੪||
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਨ੍ ਸਮਧ੍ਵਂਸ਼ਾਞ੍ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਚਾਨੁ ਪਯਃ ਪਿਬੇਤ੍|
ਰੇਤੋ ਵੀਰ੍ਯਂ ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਤੈਰਾਸ਼ੁਤਰਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍||੫੫||
ਇਤਿ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਃ|
View original
धात्रीफलविदारीक्षुजीवनीयरसैर्घृतम्|
अजागोपयसोश्चैव सप्त प्रस्थान् पचेद्भिषक्||५०||
सिद्धशीते सिताक्षौद्रद्विप्रस्थं विनयेच्च तत्|
यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्||५१||
वयःस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्|
घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्वातेऽधिके पिबेत्||५२||
लीढं निर्वापयेत् पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्|
आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणद्धि च||५३||
क्षामक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु|
त्वक्क्षीरीशर्करालाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्||५४||
सर्पिर्गुडान् समध्वंशाञ्जग्ध्वा चानु पयः पिबेत्|
रेतो वीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्||५५||
इति सर्पिर्गुडाः|
ਘਤਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਲੇਹਯੋਗ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਯੋਗਾਦ੍ਘਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤੇ ਲੇਹ੍ਯਤਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ, ਯਾਨਿ ਤੁ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਰਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਪਾਨਯੋਗ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵਾਤੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਾਵਸ੍ਥਾਯੋਗੀਨਿ ਉਪਯੋਗਾਲ੍ਲੇਹ੍ਯਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਲੀਨਾਵਸ੍ਥਾਮਾਪਨ੍ਨਾਨਿ ਵਾਯੌ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ| ਘਤਲੇਹਸ੍ਯ ਘਤਪਾਨਸ੍ਯ ਚ ਪਥਕ੍ ਫਲਮਾਹ- ਨਿਰ੍ਵਾਪਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਲੇਹਤ੍ਵੇਨੈਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍, ਲੇਹਸ੍ਯ ਕਰ੍ਸਮਾਨਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਕ੍ਰਮਤੀਤਿ ਜਯਤਿ| ਨਿਰੁਣਦ੍ਧੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ; ‘ਨ ਰੁਣਦ੍ਧਿ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਸਾਮੇਤ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਸਾਮਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਦੇਹਃ, ਕ੍ਸੀਣਃ ਦੁਰ੍ਬਲਃ, ਕਸ਼ਃ ਹੀਨਮਾਂਸਃ| ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤਾਵਨ੍ਮਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਾਵਤਾ ਘਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਮਧ੍ਵਂਸ਼ਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਮਧੁਨਃ ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੀਰ੍ਯਾਦਿਸਮਾਨਤਾਮਾਹ||੫੦-੫੫||
Adhikarana 15 (56-61) · Śloka 61
ਬਲਾ ਵਿਦਾਰੀ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਚ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ|
ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾਣਾਂ ਸ਼ੁਙ੍ਗਾ ਮੁਸ੍ਟ੍ਯਂਸ਼ਕਾ ਅਪਿ||੫੬||
ਏਸਾਂ ਕਸਾਯੇ ਦ੍ਵਿਕ੍ਸੀਰੇ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਜਰਸਾਂਸ਼ਿਕੇ|
ਜੀਵਨੀਯੈਃ ਪਚੇਤ੍ ਕਲ੍ਕੈਰਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰੈਰ੍ਘਤਾਢਕਮ੍||੫੭||
ਸਿਤਾਪਲਾਨਿ ਪੂਤੇ ਚ ਸ਼ੀਤੇ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਂ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍|
ਗੋਧੂਮਪਿਪ੍ਪਲੀਵਾਂਸ਼ੀਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਸ੍ਯ ਚ||੫੮||
ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਕੌਡਵਿਕਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਖਜਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਮ੍|
ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਭੂਰ੍ਜਪਤ੍ਰੇਣ ਵੇਸ੍ਟਯੇਤ੍||੫੯||
ਤਾਞ੍ਜਗ੍ਧ੍ਵਾ ਪਲਿਕਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਮਦ੍ਯਂ ਵਾਨੁਪਿਬੇਤ੍ ਕਫੇ|
ਸ਼ੋਸੇ ਕਾਸੇ ਕ੍ਸਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਰੀਭਾਰਕਰ੍ਸ਼ਿਤੇ||੬੦||
ਰਕ੍ਤਨਿਸ੍ਠੀਵਨੇ ਤਾਪੇ ਪੀਨਸੇ ਚੋਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇ|
ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲੇ ਭੇਦੇ ਚ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਯੋਃ||੬੧||
ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਃ|
View original
बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा|
पञ्चानां क्षीरिवृक्षाणां शुङ्गा मुष्ट्यंशका अपि||५६||
एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याजरसांशिके|
जीवनीयैः पचेत् कल्कैरक्षमात्रैर्घृताढकम्||५७||
सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशतं क्षिपेत्|
गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च||५८||
समाक्षिकं कौडविकं तत् सर्वं खजमूर्च्छितम्|
स्त्यानं सर्पिर्गुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत्||५९||
ताञ्जग्ध्वा पलिकान् क्षीरं मद्यं वाऽनुपिबेत् कफे|
शोषे कासे क्षते क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्शिते||६०||
रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते|
शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः||६१||
इति द्वितीयसर्पिर्गुडाः|
ਬਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾ ਵਟੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਕਪੀਤਨਾਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ “ਉਦੁਮ੍ਬਰੋ ਵਟੋਸ਼੍ਵਤ੍ਥੋ ਮਧੂਕਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ ਏਵ ਚ| ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਕ੍ਸੀਰਿਣੋ ਵਕ੍ਸਾ ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ” ਇਤਿ| ਮੁਸ੍ਟ੍ਯਂਸ਼ਕਾ ਇਤਿ ਪਲਮਾਨਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਬਲਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲੋਪਨੀਤਾਨਾਮਸ੍ਟਗੁਣੇ ਜਲੇ ਕ੍ਵਾਥਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਾਵਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕ੍ਵਾਥਪਲਾਨਿ, ਏਤਤ੍ਕਸਾਯਾਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ, ਵਿਦਾਰੀਰਸਸ਼੍ਛਾਗਮਾਂਸਰਸਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯਸਮਃ; ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਾਧਿਕਂ ਪਲਸ਼ਤਮਿਹ ਘਤਾਢਕੇ ਪਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਜਲਦਾਨਪਰਿਭਾਸਯਾ ਸਾਧਿਤੇ ਕ੍ਵਾਥੇ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕ੍ਵਾਥਪਲਾਨ੍ਯਾਹੁਃ; ਏਤਦਨੁਸਾਰੇਣ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਮਾਨਮਪ੍ਯਧਿਕਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਕ੍ਵਾਥਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲੇਤ੍ਰ ਪਾਨੀਯਂ ਤਥਾ ਪਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਥਾ ਘਤਸਮਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਭਵਤਿ| ਕ੍ਵਾਥੋ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਦ੍ਰਵਸਾਧ੍ਯੇ ਘਤੇ ਸ੍ਨੇਹਸਮ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਏਤਤ੍ਕ੍ਵਾਥਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਮਸ਼੍ਚ ਵਿਦਾਰੀਰਸਸ਼੍ਛਾਗਮਾਂਸਰਸਸ਼੍ਚ ਦੇਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਜਮਾਂਸਰਸਯੋਰ੍ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵ੍ਯਾਢਕਾਂਸ਼ੋ ਦੇਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਵਸ਼੍ਚੀਵਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਬਲਾਂ ਵਿਦਾਰੀਂ ਵਟਾਦਿਸ਼ੁਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ| ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਦ੍ਵਿਕ੍ਸੀਰੇ ਛਾਗਵਿਦਾਰੀਰਸੇ ਚ ਸਮੇ| ਜੀਵਨੀਯਗਣਕਲ੍ਕੈਃ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਘਤਾਢਕਂ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਨਮਨਿਯਤਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਸਮ ਏਵ| ਖਜਃ ਮਨ੍ਥਾਨਦਣ੍ਡਃ, ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੋ ਵਾ ਹਸ੍ਤਃ| ਭੂਰ੍ਜਪਤ੍ਰਵੇਸ੍ਟਨਂ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਮ੍||੫੬-੬੧||
Adhikarana 16 (62-65) · Śloka 65
ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੀਰੀਸ਼੍ਰਾਵਣੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮੂਰ੍ਵਰ੍ਸਭਕਜੀਵਕੈਃ|
ਵੀਰਰ੍ਧਿਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਬਹਤੀਕਪਿਕਚ੍ਛੁਭਿਃ||੬੨||
ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਮੇਦਾਭਿਃ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤੈਃ|
ਧਾਤ੍ਰੀਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਰਸਪ੍ਰਸ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਘਤਾਤ੍ ਪਚੇਤ੍||੬੩||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਧਤੁਲਾਂ ਸ਼ੀਤੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਚ|
ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਜ੍ਵਰਾਪਹਾਨ੍||੬੪||
ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਣਂ ਤਮਕਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਹਲੀਮਕਮ੍|
ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਿਦ੍ਰਾਕ੍ਸਯਂ ਤਸ੍ਣਾਂ ਹਨ੍ਯੁਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸਕਾਮਲਮ੍||੬੫||
ਇਤਿ ਤਤੀਯਾਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਃ|
View original
त्वक्क्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्वर्षभकजीवकैः|
वीरर्धिक्षीरकाकोलीबृहतीकपिकच्छुभिः||६२||
खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितैः|
धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थैः प्रस्थं घृतात् पचेत्||६३||
शर्करार्धतुलां शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च|
दत्त्वा सर्पिर्गुडान् कुर्यात्कासहिक्काज्वरापहान्||६४||
यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम्|
शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्श्यं सकामलम्||६५||
इति तृतीयाः सर्पिर्गुडाः|
ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੀਰੀਤ੍ਯਾਦੌ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਮੁਣ੍ਡਿਤਿਕਾ, ਵੀਰਾ ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਃ||੬੨-੬੫||
Adhikarana 17 (66-69) · Śloka 69
ਨਵਮਾਮਲਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਂ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਮ੍|
ਸ਼ਤਾਵਰੀਂ ਵਿਦਾਰੀਂ ਚ ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਤਥਾ||੬੬||
ਪਥਗ੍ਦਸ਼ਪਲਾਨ੍ ਭਾਗਾਨ੍ ਪਲਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ ਚ ਨਾਗਰਾਤ੍|
ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸੌਵਰ੍ਚਲਯੋਰ੍ਦ੍ਵਿਪਲਂ ਮਰਿਚਸ੍ਯ ਚ||੬੭||
ਕ੍ਸੀਰਤੈਲਘਤਾਨਾਂ ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਾਢਕੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼ਤੇ|
ਕ੍ਵਥਿਤੇ ਤਾਨਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਬਿਲ੍ਵਸਮਾਨ੍ ਗੁਡਾਨ੍||੬੮||
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਃ|
ਤੇਨ ਸਦ੍ਯੋ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਸ ਵਿਨ੍ਦਤਿ||੬੯||
ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਃ|
View original
नवमामलकं द्राक्षामात्मगुप्तां पुनर्नवाम्|
शतावरीं विदारीं च समङ्गां पिप्पलीं तथा||६६||
पृथग्दशपलान् भागान् पलान्यष्टौ च नागरात्|
यष्ट्याह्वसौवर्चलयोर्द्विपलं मरिचस्य च||६७||
क्षीरतैलघृतानां च त्र्याढके शर्कराशते|
क्वथिते तानि चूर्णानि दत्त्वा बिल्वसमान् गुडान्||६८||
कुर्यात्तान् भक्षयेत् क्षीणः क्षतः शुष्कश्च मानवः|
तेन सद्यो रसादीनां वृद्ध्या पुष्टिं स विन्दति||६९||
इति चतुर्थसर्पिर्गुडाः|
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸੌਵਰ੍ਚਲਯੋਰ੍ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਪਲਮ੍| ਮਰਿਚਸ੍ਯ ‘ਦ੍ਵਿਪਲਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਘਤਤੈਲਪਯਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਢਕੇ ਸਿਤਾਂ ਚ ਤੁਲਾਂ ਪ੍ਰਪਾਚ੍ਯ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਵਿਦਾਰੀਵਸ਼੍ਚੀਵਸ਼ਤਾਵਰੀਕਸ੍ਣਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਬਲਾਧਾਤ੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਪਲਿਕਾਃ ਪ੍ਰਪਾਚਯੇਤ੍, ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਂ ਰੁਚਕਂ ਚ ਪਲਿਕਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਵਥਿਤ ਇਤਿ ਭਾਸਯਾ ਕ੍ਸੀਣੇ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰੇ ਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੬੬-੬੯||
Adhikarana 18 (70-77) · Śloka 77
ਗੋਕ੍ਸੀਰਾਰ੍ਧਾਢਕਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਿਕ੍ਸੁਰਸਾਢਕਮ੍|
ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਸਾਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਰਸਾਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਚ ਤੈਤ੍ਤਿਰਾਤ੍||੭੦||
ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਪਿਸ੍ਟਾਨਿਕ੍ਸੁਰਸੈਰਿਮਾਨ੍|
ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪਕੁਡਵਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਕੁਡਵਂ ਤਥਾ||੭੧||
ਕੁਡਵਾਰ੍ਧਂ ਤੁਗਾਕ੍ਸੀਰ੍ਯਾਃ ਖਰ੍ਜੂਰਾਣਾਂ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍|
ਪਥਗ੍ਬਿਭੀਤਕਾਨਾਂ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥਿਕਾਮ੍||੭੨||
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਾਨਿ ਖਣ੍ਡਾਚ੍ਚ ਮਧੁਕਾਤ੍ ਕਰ੍ਸਮੇਵ ਚ|
ਤਥਾਰ੍ਧਪਲਿਕਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ ਦਾਪਯੇਤ੍||੭੩||
ਸਿਦ੍ਧੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੁਡਵਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸ਼ੀਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ੍ਵਾਥ ਮੋਦਕਾਨ੍|
ਕਾਰਯੇਨ੍ਮਰਿਚਾਜਾਜੀਪਲਚੂਰ੍ਣਾਵਚੂਰ੍ਣਿਤਾਨ੍||੭੪||
ਵਾਤਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਰੋਗੇਸੁ ਕ੍ਸਤਕਾਸਕ੍ਸਯੇਸੁ ਚ|
ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਾਂ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਾਂ ਰਕ੍ਤੇ ਚੋਰਸਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ||੭੫||
ਕਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟਿਵਰ੍ਣਬਲਾਰ੍ਥਿਨਾਮ੍|
ਯੋਨਿਦੋਸਕਤਸ੍ਰਾਵਹਤਾਨਾਂ ਚਾਪਿ ਯੋਸਿਤਾਮ੍||੭੬||
ਗਰ੍ਭਾਰ੍ਥਿਨੀਨਾਂ ਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਯਾਸਾਂ ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਵਾ|
ਧਨ੍ਯਾ ਬਲ੍ਯਾ ਹਿਤਾਸ੍ਤਾਭ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਧਨਾਃ||੭੭||
ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮੋਦਕਾਃ|
View original
गोक्षीरार्धाढकं सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढकम्|
विदार्याः स्वरसात्प्रस्थं रसात्प्रस्थं च तैत्तिरात्||७०||
दद्यात् सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरसैरिमान्|
मधूकपुष्पकुडवं प्रियालकुडवं तथा||७१||
कुडवार्धं तुगाक्षीर्याः खर्जूराणां च विंशतिम्|
पृथग्बिभीतकानां च पिप्पल्याश्च चतुर्थिकाम्||७२||
त्रिंशत्पलानि खण्डाच्च मधुकात् कर्षमेव च|
तथाऽर्धपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत्||७३||
सिद्धेऽस्मिन् कुडवं क्षौद्रं शीते क्षिप्त्वाऽथ मोदकान्|
कारयेन्मरिचाजाजीपलचूर्णावचूर्णितान्||७४||
वातासृक्पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च|
शुष्यतां क्षीणशुक्राणां रक्ते चोरसि संस्थिते||७५||
कृशदुर्बलवृद्धानां पुष्टिवर्णबलार्थिनाम्|
योनिदोषकृतस्रावहतानां चापि योषिताम्||७६||
गर्भार्थिनीनां गर्भश्च स्रवेद्यासां म्रियेत वा|
धन्या बल्या हितास्ताभ्यः शुक्रशोणितवर्धनाः||७७||
इति पञ्चमसर्पिर्मोदकाः|
ਗੋਕ੍ਸੀਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਗੋਕ੍ਸੀਰਂ ਕਾਰਣਤਯੋਚ੍ਯਤੇ ਨ ਘਤਪਾਕਾਰ੍ਥਂ, ਤਥਾਹਿ ਸਤਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪ੍ਯਚੂਰ੍ਣੇਨ ਮੋਦਕਾ ਨ ਭਵੇਯੁਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਿਕਾਂ ਪਲਮ੍||੭੦-੭੭||
Adhikarana 19 (78-84) · Śloka 84
ਬਸ੍ਤਿਦੇਸ਼ੇ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਰੁਤੇ|
ਵਾਤਘ੍ਨਾਨ੍ ਬਂਹਣਾਨ੍ ਵਸ੍ਯਾਨ੍ ਯੋਗਾਂਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੭੮||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਿਪ੍ਪਲੀਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਮਾਕ੍ਸਿਕੇਣ ਚ|
ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸ਼ਤਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਾਸਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੭੯||
ਫਲਾਮ੍ਲਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਭਸ੍ਟਂ ਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਰਸੇ ਸ਼ਤਮ੍|
ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਬੇਦ੍ਯੂਸਂ ਜੀਵਨਂ ਬਂਹਣਂ ਪਰਮ੍||੮੦||
ਸਕ੍ਤੂਨਾਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਾਨਾਂ ਮਨ੍ਥਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਾਨ੍ਵਿਤਮ੍|
ਯਵਾਨ੍ਨਸਾਤ੍ਮ੍ਯੋ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ||੮੧||
ਜੀਵਨੀਯੋਪਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਜਾਙ੍ਗਲਂ ਘਤਭਰ੍ਜਿਤਮ੍|
ਰਸਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਣੇ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍||੮੨||
ਗੋਮਹਿਸ੍ਯਸ਼੍ਵਨਾਗਾਜੈਃ ਕ੍ਸੀਰੈਰ੍ਮਾਂਸਰਸੈਸ੍ਤਥਾ|
ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਭੋਜਯੇਦ੍ਯੂਸੈਃ ਫਲਾਮ੍ਲੈਰ੍ਘਤਸਂਸ੍ਕਤੈਃ||੮੩||
ਦੀਪ੍ਤੇਗ੍ਨੌ ਵਿਧਿਰੇਸਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦੇ ਦੀਪਨਪਾਚਨਃ|
ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਾਂ ਵਿਹਿਤੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਭਿਨ੍ਨੇ ਸ਼ਕਤਿ ਚੇਸ੍ਯਤੇ||੮੪||
View original
बस्तिदेशे विकुर्वाणे स्त्रीप्रसक्तस्य मारुते|
वातघ्नान् बृंहणान् वृष्यान् योगांस्तस्य प्रयोजयेत्||७८||
शर्करापिप्पलीचूर्णैः सर्पिषा माक्षिकेण च|
संयुक्तं वा शृतं क्षीरं पिबेत् कासज्वरापहम्||७९||
फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे शृतम्|
स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम्||८०||
सक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतान्वितम्|
यवान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतक्षीणः पिबेन्नरः||८१||
जीवनीयोपसिद्धं वा जाङ्गलं घृतभर्जितम्|
रसं प्रयोजयेत् क्षीणे व्यञ्जनार्थं सशर्करम्||८२||
गोमहिष्यश्वनागाजैः क्षीरैर्मांसरसैस्तथा|
यवान्नं भोजयेद्यूषैः फलाम्लैर्घृतसंस्कृतैः||८३||
दीप्तेऽग्नौ विधिरेषः स्यान्मन्दे दीपनपाचनः|
यक्ष्मिणां विहितो ग्राही भिन्ने शकृति चेष्यते||८४||
ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣੇ ਇਤਿ ਸ਼ੂਲਾਦਿਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣੇ| ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਨ੍ਯਾਯੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਃ| ਵਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਾਨਾਮਿਤਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਲਪਤਿਤਾਨਾਮ੍| ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਾਂ ਯੋ ਵਿਹਿਤਃ ਭਿਨ੍ਨੇ ਸ਼ਕਤਿ ਚ ਯੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਸ ਵਿਧਿਰਿਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੭੮-੮੪||
Adhikarana 20 (85-87) · Śloka 87
ਪਲਿਕਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਦ੍ਵੇ ਚ ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਤ੍ ਪਲੇ|
ਕੁਡਵਾਂਸ਼ਾਨਿ ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਦਾਡਿਮਂ ਪਤ੍ਰਮਰ੍ਜਕਾਤ੍||੮੫||
ਏਕੈਕਂ ਮਰਿਚਾਜਾਜ੍ਯੋਰ੍ਧਾਨ੍ਯਕਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਚਤੁਰ੍ਥਿਕੇ|
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਃ ਪਲਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦਸ਼ ਦ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍||੮੬||
ਕਤ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣਮਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਮਨ੍ਨਪਾਨੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਰੋਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਬਲ੍ਯਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਰ੍ਤਿਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਨੁਤ੍||੮੭||
ਇਤਿ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਚੂਰ੍ਣਮ੍|
View original
पलिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले|
कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमर्जकात्||८५||
एकैकं मरिचाजाज्योर्धान्यकाद्द्वे चतुर्थिके|
शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत्||८६||
कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपाने प्रयोजयेत्|
रोचनं दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासनुत्||८७||
इति सैन्धवादिचूर्णम्|
ਪਲਿਕਮਿਤਿ ਪਲਮਾਨਮ੍||੮੫-੮੭||
Adhikarana 21 (88-90) · Śloka 90
ਏਕਾ ਸੋਡਸ਼ਿਕਾ ਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇਜਾਜ੍ਯਜਮੋਦਯੋਃ|
ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦਾਡਿਮਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਦ੍ਵਿਰ੍ਦ੍ਵਿਃ ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਤ੍ਪਲਮ੍||੮੮||
ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਃ ਕਰ੍ਸਂ ਦਧਿਤ੍ਥਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚ ਪਲਾਨਿ ਚ|
ਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਸੋਡਸ਼ਪਲੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍||੮੯||
ਸਾਡਵੋਯਂ ਪ੍ਰਦੇਯਃ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਨਪਾਨੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|
ਮਨ੍ਦਾਨਲੇ ਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦੇ ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਾਮਗ੍ਨਿਵਰ੍ਧਨਃ||੯੦||
ਇਤਿ ਸਾਡਵਃ|
View original
एका षोडशिका धान्याद्द्वे द्वेऽजाज्यजमोदयोः|
ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्लं द्विर्द्विः सौवर्चलात्पलम्||८८||
शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्च पलानि च|
तच्चूर्णं षोडशपले शर्कराया विमिश्रयेत्||८९||
षाडवोऽयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्|
मन्दानले शकृद्भेदे यक्ष्मिणामग्निवर्धनः||९०||
इति षाडवः|
ਸੋਡਸ਼ਿਕਾ ਪਲਮ੍| ਦਾਡਿਮਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਦ੍ਵਿਰ੍ਦ੍ਵਿਰਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਦ੍ਵਿਪਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਚਤੁਃਪਲਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪੂਰ੍ਵਯੋਗਸਮਾਨਫਲਮਾਹ| ਅਤ੍ਰ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ- “ਪਲਿਕੇ ਧਾਨ੍ਯਕਰੁਚਕੇ ਦ੍ਵੌ ਜੀਰਕਦੀਪ੍ਯਕੌ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਲਂ ਕਪਿਤ੍ਥਦਾਡਿਮਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਨਾਂ ਕੁਡਵਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੮੮-੯੦||
Adhikarana 22 (91-92) · Śloka 92
ਪਿਬੇਨ੍ਨਾਗਬਲਾਮੂਲਮਰ੍ਧਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਧਿਤਮ੍ |
ਪਲਂ ਕ੍ਸੀਰਯੁਤਂ ਮਾਸਂ ਕ੍ਸੀਰਵਤ੍ਤਿਰਨਨ੍ਨਭੁਕ੍||੯੧||
ਏਸ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਾਯੁਰ੍ਬਲਾਰੋਗ੍ਯਕਰਃ ਪਰਃ|
ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣ੍ਯਾਃ ਕਲ੍ਪੋਯਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮਧੁਕਯੋਸ੍ਤਥਾ||੯੨||
View original
पिबेन्नागबलामूलमर्धकर्षविवर्धितम् |
पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्||९१||
एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलारोग्यकरः परः|
मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं शुण्ठीमधुकयोस्तथा||९२||
ਨਾਗਬਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਅਰ੍ਧਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਧਿਤਮਿਤਿ ਅਰ੍ਧਕਰ੍ਸੇਣੈਵ ਵਰ੍ਧਿਤਂ ਪਲਂ ਮਾਸਮੇਕਂ ਪੇਯਂ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਤਿਨਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਨਾਗਬਲਾਮੂਲਮਰ੍ਧਕਰ੍ਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਲਮਾਨਂ ਮਾਸਂ ਪੇਯਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਤ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਾ” ਇਤਿ||੯੧-੯੨||
Adhikarana 23 (93-94) · Śloka 94
ਯਦ੍ਯਤ੍ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਸ਼ੀਤਮਵਿਦਾਹਿ ਹਿਤਂ ਲਘੁ|
ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਨਿਸੇਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੈਃ ਸੁਖਾਰ੍ਥਿਭਿਃ||੯੩||
ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਾਂ ਪਥ੍ਯਂ ਕਾਸਿਨਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਿਨਾਮ੍|
ਤਚ੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਬਲਂ ਤਥਾ||੯੪||
View original
यद्यत् सन्तर्पणं शीतमविदाहि हितं लघु|
अन्नपानं निषेव्यं तत्क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः||९३||
यच्चोक्तं यक्ष्मिणां पथ्यं कासिनां रक्तपित्तिनाम्|
तच्च कुर्यादवेक्ष्याग्निं व्याधिं सात्म्यं बलं तथा||९४||
ਸ਼ੀਤਂ ਚਾਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਾਰਿ ਵਿਦਾਹਿ ਭਵਤਿ, ਤਦਰ੍ਥਮਵਿਦਾਹੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੯੩-੯੪||
Adhikarana 24 (95) · Śloka 95
ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੇ ਭਵੇਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ|
ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਗਮਨਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍||੯੫||
View original
उपेक्षिते भवेत्तस्मिन्ननुबन्धो हि यक्ष्मणः|
प्रागेवागमनात्तस्य तस्मात्तं त्वरया जयेत्||९५||
ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਤ੍ਵਰਯਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਮਾਹ- ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ||੯੫||
Adhikarana 25 (96-97) · Śloka 97
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪਥਗਾਕਤਿਮ੍|
ਅਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮੇਵ ਚ||੯੬||
ਉਕ੍ਤਵਾਞ੍ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਸ਼ਿਸ੍ਯਾਯ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ|
ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵਿਦ੍ਵੀਤਰਜਸ੍ਤਮੋਦੋਸਃ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੯੭||
View original
तत्र श्लोकौ- क्षतक्षयसमुत्थानं सामान्यपृथगाकृतिम्|
असाध्ययाप्यसाध्यत्वं साध्यानां सिद्धिमेव च||९६||
उक्तवाञ्ज्येष्ठशिष्याय क्षतक्षीणचिकित्सिते|
तत्त्वार्थविद्वीतरजस्तमोदोषः पुनर्वसुः||९७||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪਥਗਾਕਤਿਮਿਤਿ ਕ੍ਸਤੋਤ੍ਥਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ‘ਉਰੋ ਵਿਰੁਜ੍ਯਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਤਮ੍||੯੬-੯੭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਢਬਲਪੂਰਿਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सितस्थाने क्षतक्षीणचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः||११||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੧||