Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
haviṣprāśānmēhakuṣṭhayōrjanma uktaṁ, tēna mēhamanu kuṣṭhacikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
hētuṁ dravyaṁ liṅgaṁ kuṣṭhānāmāśrayaṁ praśamanaṁ ca| śr̥ṇvagnivēśa! samyagviśēṣataḥ sparśanaghnānām||3||
हेतुं द्रव्यं लिङ्गं कुष्ठानामाश्रयं प्रशमनं च| शृण्वग्निवेश! सम्यग्विशेषतः स्पर्शनघ्नानाम्||३||
🔊 Audio coming soon
nidānē hētvādaya uktā api cikitsōpakaraṇatayā kiñcidviśēṣapratipādanārthaṁ punarucyantē| āśrayamiti ādhāram| praśamanaṁ cēti cakārāt pūrvarūpasamprāptyōrvakṣyamāṇayōrgrahaṇaṁ; kiṁvā liṅgēna pūrvarūpaṁ, hētunā ca samprāptirbōddhavyā| anyānyapi pipluvyaṅgādīni sparśanaghnāni santi, tēna viśēṣatō yāni kuṣṭhāni sparśanaghnāni tēṣāṁ hētvādīni śr̥ṇu; kiṁvā kuṣṭhānāmanantyādyāni viśēṣataḥ sparśanaghnānyaṣṭādaśa tēṣāṁ hētvādi śr̥ṇviti yōjanā| uktaṁ hi- “kuṣṭhāni saptavidhānyaṣṭādaśavidhānyaparisaṅkhyēyavidhāni ca” (ni.a.5) iti||3||
Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8
virōdhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca| bhajatāmāgatāṁ chardiṁ vēgāṁścānyānpratighnatām||4|| vyāyāmamatisantāpamatibhuktvōpasēvinām| śītōṣṇalaṅghanāhārān kramaṁ muktvā niṣēviṇām||5|| gharmaśramabhayārtānāṁ drutaṁ śītāmbusēvinām| ajīrṇādhyaśināṁ caiva pañcakarmāpacāriṇām||6|| navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣēviṇām| māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām||7|| vyavāyaṁ cāpyajīrṇē'nnē nidrāṁ ca bhajatāṁ divā| viprān gurūn dharṣayatāṁ pāpaṁ karma ca kurvatām||8||
विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च| भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान्प्रतिघ्नताम्||४|| व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वोपसेविनाम्| शीतोष्णलङ्घनाहारान् क्रमं मुक्त्वा निषेविणाम्||५|| घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम्| अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम्||६|| नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम्| माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम्||७|| व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा| विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम्||८||
🔊 Audio coming soon
virōdhīnyātrēyabhadrakāpyīyē- “na matsyān payasā'bhyavaharēt” (sū.a.26) ityādinōktāni| śītōṣṇētyādi| śītōṣṇādīnāṁ yathākramēṇa sēvyatvamuktaṁ, tadviparītēna sēvinām; ēvaṁ laṅghanāhārayōrapi jñēyam| gharmādibhirārtatvē sati drutamaviśramya śītāmbusēvināmiti yōjyam| ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇam āmamannam, apakvamiti yāvat; tadbhuñjānānām| adhyaśināmiti āhārē'pariṇatē bhuñjānānām| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇē'pacāriṇāṁ niṣiddhasēvinām| vyavāyaṁ cāpyajīrṇē iti vidagdhādirūpē'nnājīrṇē strīsēvanam kurvatām| pāpaṁ karma ca kurvatāmiti pāpakarmaṇaiva viprādidharṣaṇē labdhē punastadvacanaṁ viśēṣahētutvōpadarśanārtham||4-8||
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
vātādayastrayō duṣṭāstvagraktaṁ māṁsamambu ca| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṁ saptakō dravyasaṅgrahaḥ||9|| ataḥ kuṣṭhāni jāyantē sapta caikādaśaiva ca| na caikadōṣajaṁ kiñcit kuṣṭhaṁ samupalabhyatē||10||
वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च| दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङ्ग्रहः||९|| अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च| न चैकदोषजं किञ्चित् कुष्ठं समुपलभ्यते||१०||
🔊 Audio coming soon
dōṣadūṣyasaṅgrahamāha- vātādaya ityādinā| vātādīnāṁ tritvē siddhē'pi traya iti vacanaṁ sarvakuṣṭhēṣu trayāṇāmapi duṣṭidarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṁ kāraṇamucyatē| arthalabdhamapi saptakamitipadaṁ sarvatra saptakaniyamārthaṁ punarucyatē| yadyapi visarpāṇāmutpādē ētānyēva sapta kāraṇāni, yaduktaṁ- “raktaṁ lasīkā tvaṅmāṁsaṁ dūṣyaṁ dōṣāstrayō malāḥ| visarpāṇāṁ samutpattau vijñēyāḥ sapta dhātavaḥ” (ci.a.21) iti; tathā'pi kuṣṭhaṁ cirakriyaiḥ sthirairdōṣairjanyatē, visarpastu visaraṇaśīlairiti viśēṣaḥ| anyē tu visarpā vātādibhirēkaikaśō'pi bhavantītyāhuḥ; yaduktaṁ- “pr̥thak trayastribhiścaikō visarpā dvandvajāstrayaḥ” (ci.a.21) iti; tanna, tridōṣajatvē'pi visarpāṇāmēkadōṣajakuṣṭhavadēkadōṣajatvādivyapadēśastatrōcyatē| sapta caikādaśaiva cēti vicchēdapāṭhēna saptānāṁ kuṣṭhānāṁ mahākuṣṭhatvam, ēkādaśānāṁ ca kṣudrakuṣṭhatvamiti bōdhayati| nidānē'nabhihitānāmapi kṣudrakuṣṭhānāmiha cikitsārthaṁ vidhānam||9-10||
Adhikarana 5 (11-12) · Śloka 12
sparśājñatvamatisvēdō na vā vaivarṇyamunnatiḥ| kōṭhānāṁ lōmaharṣaśca kaṇḍūstōdaḥ śramaḥ klamaḥ||11|| vraṇānāmadhikaṁ śūlaṁ śīghrōtpattiścirasthitiḥ| dāhaḥ suptāṅgatā cēti kuṣṭhalakṣaṇamagrajam||12||
स्पर्शाज्ञत्वमतिस्वेदो न वा वैवर्ण्यमुन्नतिः| कोठानां लोमहर्षश्च कण्डूस्तोदः श्रमः क्लमः||११|| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः| दाहः सुप्ताङ्गता चेति कुष्ठलक्षणमग्रजम्||१२||
🔊 Audio coming soon
sparśētyādi pūrvarūpam| na vā svēda iti sambandhaḥ| asvēdātisvēdau tu svēdavahasrōtō'varōdhānavarōdhakr̥tau jñēyau| śīghrōtpattiścirasthitiśca vraṇānāmēva||11-12||
Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 20
ata ūrdhvamaṣṭādaśānāṁ kuṣṭhānāṁ kapālōdumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇakaikakuṣṭhacarmākhya- kiṭimavipādikālasakadadrucarmadalapāmāvisphōṭakaśatārurvicarcikānāṁ lakṣaṇānyupadēkṣyāmaḥ||13|| kr̥ṣṇāruṇakapālābhaṁ yadrūkṣaṁ paruṣaṁ tanu| kāpālaṁ tōdabahulaṁ tatkuṣṭhaṁ viṣamaṁ smr̥tam||14|| dāhakaṇḍūrujārāgaparītaṁ lōmapiñjaram| udumbaraphalābhāsaṁ kuṣṭhamaudumbaraṁ viduḥ||15|| śvētaṁ raktaṁ sthiraṁ styānaṁ snigdhamutsannamaṇḍalam| kr̥cchramanyōnyasaṁsaktaṁ kuṣṭhaṁ maṇḍalamucyatē||16|| karkaśaṁ raktaparyantamantaḥ śyāvaṁ savēdanam| yadr̥ṣyajihvāsaṁsthānamr̥ṣyajihvaṁ taducyatē||17|| saśvētaṁ raktaparyantaṁ puṇḍarīkadalōpamam| sōtsēdhaṁ ca sadāhaṁ ca puṇḍarīkaṁ taducyatē||18|| śvētaṁ tāmraṁ tanu ca yadrajō ghr̥ṣṭaṁ vimuñcati| alābūpuṣpavarṇaṁ tat sidhmaṁ prāyēṇa cōrasi||19|| yat kākaṇantikāvarṇamapākaṁ tīvravēdanam| tridōṣaliṅgaṁ tat kuṣṭhaṁ kākaṇaṁ naiva sidhyati||20|| iti saptamahākuṣṭhāni|
अत ऊर्ध्वमष्टादशानां कुष्ठानां कपालोदुम्बरमण्डलर्ष्यजिह्वपुण्डरीकसिध्मकाकणकैककुष्ठचर्माख्य- किटिमविपादिकालसकदद्रुचर्मदलपामाविस्फोटकशतारुर्विचर्चिकानां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः||१३|| कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु| कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्||१४|| दाहकण्डूरुजारागपरीतं लोमपिञ्जरम्| उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं विदुः||१५|| श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम्| कृच्छ्रमन्योन्यसंसक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते||१६|| कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तः श्यावं सवेदनम्| यदृष्यजिह्वासंस्थानमृष्यजिह्वं तदुच्यते||१७|| सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम्| सोत्सेधं च सदाहं च पुण्डरीकं तदुच्यते||१८|| श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति| अलाबूपुष्पवर्णं तत् सिध्मं प्रायेण चोरसि||१९|| यत् काकणन्तिकावर्णमपाकं तीव्रवेदनम्| त्रिदोषलिङ्गं तत् कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति||२०|| इति सप्तमहाकुष्ठानि|
🔊 Audio coming soon
kapālaḥ ghaṭakharparaḥ | viṣamaṁ duścikitsyam| lōmapiñjaramiti rōmabhiḥ piñjaraṁ kapilam | utsannamaṇḍalamiti udgatamaṇḍalam| r̥ṣyaḥ nīlaṇḍō hariṇaḥ, r̥ṣyajihvāsaṁsthānamiti tajjihvākāram| prāyēṇa cōrasīti urasi bāhulyēna bhavati, ślēṣmapradhānatvāt; kadācidanyatrāpi bhavatīti bhāvaḥ| kākaṇantikā guñjā| kuṣṭhatvēnaiva tridōṣaliṅgatvē siddhē punastadvacanaṁ prabalatridōṣaliṅgatvōpadarśanārtham||13-20||
Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26
asvēdanaṁ mahāvāstu yanmatsyaśakalōpamam| tadēkakuṣṭaṁ, carmākhyaṁ bahalaṁ hasticarmavat||21|| śyāvaṁ kiṇakharasparśaṁ paruṣaṁ kiṭimaṁ smr̥tam| vaipādikaṁ pāṇipādasphuṭanaṁ tīvravēdanam||22|| kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṁ citam| sakaṇḍūrāgapiḍakaṁ dadrumaṇḍalamudgatam||23|| raktaṁ sakaṇḍu sasphōṭaṁ sarugdalati cāpi yat| taccarmadalamākhyātaṁ saṁsparśāsahamucyatē||24|| pāmāśvētāruṇaśyāvāḥ kaṇḍūlāḥ piḍakā bhr̥śam| sphōṭāḥ śvētāruṇābhāsō visphōṭāḥ syustanutvacaḥ||25|| raktaṁ śyāvaṁ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā||26|| ityēkādaśa kṣudrakuṣṭhāni|
अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम्| तदेककुष्टं, चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत्||२१|| श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिमं स्मृतम्| वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम्||२२|| कण्डूमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकं चितम्| सकण्डूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम्||२३|| रक्तं सकण्डु सस्फोटं सरुग्दलति चापि यत्| तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते||२४|| पामाश्वेतारुणश्यावाः कण्डूलाः पिडका भृशम्| स्फोटाः श्वेतारुणाभासो विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः||२५|| रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारुः स्याद्बहुव्रणम्| सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका||२६|| इत्येकादश क्षुद्रकुष्ठानि|
🔊 Audio coming soon
mahāvāstviti mahāsthānam| matsyaśakalōpamamiti matsyatvaksadr̥śam| kiṇavat kharaḥ sparśō yasya tat kiṇakharasparśam; kiṇaḥ vraṇasthānam||21-26||
Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30
vātē'dhikatarē kuṣṭhaṁ kāpālaṁ maṇḍalaṁ kaphē| pittē tvaudumbaraṁ vidyāt kākaṇaṁ tu tradōṣajam||27|| vātapittē ślēṣmapittē vātaślēṣmaṇi cādhikē| r̥ṣyajihvaṁ puṇḍarīkaṁ sidhmakuṣṭhaṁ ca jāyatē||28|| carmākhyamēkakuṣṭhaṁ ca kiṭimaṁ savipādikam| kuṣṭhaṁ cālasakaṁ jñēyaṁ prāyō vātakaphādhikam||29|| pāmā śatārurvisphōṭaṁ dadruścarmadalaṁ tathā| pittaślēṣmādhikaṁ prāyaḥ kaphaprāyā vicarcikā||30||
वातेऽधिकतरे कुष्ठं कापालं मण्डलं कफे| पित्ते त्वौदुम्बरं विद्यात् काकणं तु त्रदोषजम्||२७|| वातपित्ते श्लेष्मपित्ते वातश्लेष्मणि चाधिके| ऋष्यजिह्वं पुण्डरीकं सिध्मकुष्ठं च जायते||२८|| चर्माख्यमेककुष्ठं च किटिमं सविपादिकम्| कुष्ठं चालसकं ज्ञेयं प्रायो वातकफाधिकम्||२९|| पामा शतारुर्विस्फोटं दद्रुश्चर्मदलं तथा| पित्तश्लेष्माधिकं प्रायः कफप्राया विचर्चिका||३०||
🔊 Audio coming soon
cikitsārthaṁ vātādyādhikaṁ kuṣṭhēṣvāha- vāta ityādi| r̥ṣyajihvādiṣu vātapittādhikyādi yathāsaṅkhyaṁ jñēyam||27-30||
Adhikarana 9 (31-32) · Śloka 32
sarvaṁ tridōṣajaṁ kuṣṭhaṁ dōṣāṇāṁ tu balābalam| yathāsvairlakṣaṇairbuddhvā kuṣṭhānāṁ kriyatē kriyā||31|| dōṣasya yasya paśyēt kuṣṭhēṣu viśēṣaliṅgamadriktam| tasyaiva śamaṁ kuryāttataḥ paraṁ cānubandhasya||32||
सर्वं त्रिदोषजं कुष्ठं दोषाणां तु बलाबलम्| यथास्वैर्लक्षणैर्बुद्ध्वा कुष्ठानां क्रियते क्रिया||३१|| दोषस्य यस्य पश्येत् कुष्ठेषु विशेषलिङ्गमद्रिक्तम्| तस्यैव शमं कुर्यात्ततः परं चानुबन्धस्य||३२||
🔊 Audio coming soon
uktaikadōṣajatvādinā kuṣṭhēṣvavirōdhaṁ darśayannāha- sarvamityādi| tridōṣajatvaṁ sarvēṣu kuṣṭhēṣu vyavasthitamēva; dōṣabalābalavivakṣayā cikitsārthamēkadōṣajatvādivyapadēśa iti bhāvaḥ| anubandhasyēti apradhānasya||31-32||
Adhikarana 10 (33) · Śloka 33
kuṣṭhaviśēṣairdōṣā dōṣaviśēṣaiḥ punaśca kuṣṭhāni| jñāyantē tairhēturhētustāṁśca prakāśayati||33||
कुष्ठविशेषैर्दोषा दोषविशेषैः पुनश्च कुष्ठानि| ज्ञायन्ते तैर्हेतुर्हेतुस्तांश्च प्रकाशयति||३३||
🔊 Audio coming soon
samprati dōśaviśēṣajātasya kuṣṭhaviśēṣasya tathā kuṣṭhajanakasya ca hētōḥ parasparabōdhakatvamāha- kuṣṭhaviśēṣairityādi| kuṣṭhaviśēṣairdōṣā iti kuṣṭhaviśēṣaiḥ kāpalādibhirdōṣā vātādayō jñāyantē; tathā dōṣaviśēṣaiḥ punaḥ kuṣṭhāniti vātādhikō'yaṁ paittikō'yamiti kuṣṭhadōṣē parijñātē dōṣaviśēṣajñānādviśiṣṭāni kuṣṭhāni jñāyantē; yathā- idaṁ vātōttaraṁ kuṣṭhaṁ, tasmāt kāpālam; idaṁ pittādhikatvānmaṇḍalamityādi| tathā yaḥ kuṣṭhēṣvaparijñātō hētuḥ sa dōṣaviśēṣairjñāyatē; yathā- kuṣṭhaṁ vātōttaraṁ dr̥ṣṭvā vātōttarakuṣṭhajanakāni rūkṣaviruddhāśanādīni kāraṇāni jñāyantē| hētubhiśca dōṣaviśēṣajanakaiḥ kuṣṭhāni jñāyantē, yasmādanēna vātōttarakuṣṭhajanakaṁ sēvitaṁ tasmādasya vātōttaraṁ kāpālaṁ kuṣṭhaṁ bhaviṣyatīti| kiṁvā kuṣṭhādōṣayōranyōnyagamakatvaṁ kāryakāraṇatayā parasparagamakatvādupapannamiti darśayannāha- tairiti; taiḥ kuṣṭhaiḥ kāryarūpairhēturnāma dōṣaḥ anumīyatē, hētuśca dōṣarūpastān kāryarūpakuṣṭhaviśēṣānavagamayatītyarthaḥ||33||
Adhikarana 11 (34-36) · Śloka 36
raukṣyaṁ śōṣastōdaḥ śūlaṁ saṅkōcanaṁ tathā''yāmaḥ| pāruṣyaṁ kharabhāvō harṣaḥ śyāvāruṇatvaṁ ca||34|| kuṣṭhēṣu vātaliṅgaṁ, dāhō rāgaḥ parisravaḥ pākaḥ| visrō gandhaḥ klēdastathā'ṅgapatanaṁ ca pittakr̥tam||35|| śvaityaṁ śaityaṁ kaṇḍūḥ sthairyaṁ cōtsēdhagauravasnēhāḥ| kuṣṭhēṣu tu kaphaliṅgaṁ jantubhirabhibhakṣaṇaṁ klēdaḥ||36||
रौक्ष्यं शोषस्तोदः शूलं सङ्कोचनं तथाऽऽयामः| पारुष्यं खरभावो हर्षः श्यावारुणत्वं च||३४|| कुष्ठेषु वातलिङ्गं, दाहो रागः परिस्रवः पाकः| विस्रो गन्धः क्लेदस्तथाऽङ्गपतनं च पित्तकृतम्||३५|| श्वैत्यं शैत्यं कण्डूः स्थैर्यं चोत्सेधगौरवस्नेहाः| कुष्ठेषु तु कफलिङ्गं जन्तुभिरभिभक्षणं क्लेदः||३६||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhagatadōṣajñānārthaṁ vātādiliṅgānyāha- raukṣyamityādi| dāhādayaḥ pittaliṅgāni||34-36||
Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38
sarvairliṅgairyuktaṁ matimān vivarjayēdabalam| tr̥ṣṇādāhaparītaṁ śāntāgniṁ jantubhirjagdham||37|| vātakaphaprabalaṁ yadyadēkadōṣōlbaṇaṁ na tat kr̥cchram| kaphapitta-vātapittaprabalāni tu kr̥cchrasādhyāni||38||
सर्वैर्लिङ्गैर्युक्तं मतिमान् विवर्जयेदबलम्| तृष्णादाहपरीतं शान्ताग्निं जन्तुभिर्जग्धम्||३७|| वातकफप्रबलं यद्यदेकदोषोल्बणं न तत् कृच्छ्रम्| कफपित्त-वातपित्तप्रबलानि तु कृच्छ्रसाध्यानि||३८||
🔊 Audio coming soon
cikitsāpravr̥ttinivr̥ttyarthaṁ sādhyāsādhyakuṣṭhānyāha- sarvairityādi||37-38||
Adhikarana 13 (39-42) · Śloka 42
vātōttarēṣu sarpirvamanaṁ ślēṣmōttarēṣu kuṣṭhēṣu| pittōttarēṣu mōkṣō raktasya virēcanaṁ cāgrē||39|| vamanavirēcanayōgāḥ kalpōktāḥ kuṣṭhināṁ prayōktavyāḥ| pracchanamalpē kuṣṭhē mahati ca śastaṁ sirāvyadhanam||40|| bahudōṣaḥ saṁśōdhyaḥ kuṣṭhī bahuśō'nurakṣatā prāṇān| dōṣē hyatimātrahr̥tē vāyurhanyādabalamāśu||41|| snēhasya pānamiṣṭaṁ śuddhē kōṣṭhē pravāhitē raktē| vāyurhi śuddhakōṣṭhaṁ kuṣṭhinamabalaṁ viśati śīghram||42||
वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु| पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्रे||३९|| वमनविरेचनयोगाः कल्पोक्ताः कुष्ठिनां प्रयोक्तव्याः| प्रच्छनमल्पे कुष्ठे महति च शस्तं सिराव्यधनम्||४०|| बहुदोषः संशोध्यः कुष्ठी बहुशोऽनुरक्षता प्राणान्| दोषे ह्यतिमात्रहृते वायुर्हन्यादबलमाशु||४१|| स्नेहस्य पानमिष्टं शुद्धे कोष्ठे प्रवाहिते रक्ते| वायुर्हि शुद्धकोष्ठं कुष्ठिनमबलं विशति शीघ्रम्||४२||
🔊 Audio coming soon
yathākramaṁ cikitsāmāha- vātōttarēṣvityādi| agrē iti sarpirādiṣu yōjyaṁ; tēna vātōttarādiṣu sarpirādi prathamaṁ kartavyaṁ, tadanu vakṣyamāṇā cikitsā kāryētyarthaḥ| bahuśa iti bahūn vārān; stōkastōkanirharaṇēna punaḥ punaḥ śōdhyaḥ; ēkadā hi bhūridōṣaharaṇē balakṣayō mahātyayaḥ syāt| ata ēvāha- dōṣē hyatimātrahr̥tē ityādi| dōṣē iti jātāvēkavacanaṁ; tēna kaphapittayōrapi grahaṇam; kiṁvā dōṣa iti ēkavacanēnaiva ēkadōṣasyāpyatimātraharaṇē vāyurhanyāditi| kōṣṭhē śuddhē raktē pravāhitē ca snēhasya pānaṁ jñēyam| aśuddhakōṣṭhasya snēhapānaṁ vyādhivardhanaṁ bhavati| uktaṁ hi- “śēṣadōṣē vyādhirativardhatē” iti| śōdhanēna tu niḥśēṣīkr̥tē dōṣē saśēṣadōṣatā nāsti||39-42||
Adhikarana 14 (43-49) · Śloka 49
dōṣōtkliṣṭē hr̥dayē vāmyaḥ kuṣṭhēṣu cōrdhvabhāgēṣu| kuṭajaphalamadanamadhukaiḥ sapaṭōlairnimbarasayuktaiḥ||43|| śītarasaḥ pakvarasō madhūni madhukaṁ ca vamanāni| kuṣṭhēṣu trivr̥tā dantī triphalā ca virēcanē śastā||44|| sauvīrakaṁ tuṣōdakamālōḍanamāsavāśca sīdhūni| śaṁsantyadhōharāṇāṁ yathāvirēkaṁ kramaścēṣṭaḥ||45|| dārvībr̥hatīsēvyaiḥ paṭōlapicumardamadanakr̥tamālaiḥ| sasnēhairāsthāpyaḥ kuṣṭhī sakaliṅgayavamustaiḥ||46|| vātōlbaṇaṁ viriktaṁ nirūḍhamanuvāsanārhamālakṣya| phalamadhukanimbakuṭajaiḥ sapaṭōlaiḥ sādhayētsnēham||47|| saindhavadantīmaricaṁ phaṇijjhakaḥ pippalī karañjaphalam| nasyaṁ syātsaviḍaṅgaṁ krimikuṣṭhakaphaprakōpaghnam ||48|| vairēcanikairdhūmaiḥ ślōkasthānēritaiḥ praśāmyanti| kr̥mayaḥ kuṣṭhakilāsāḥ prayōjitairuttamāṅgasthāḥ||49||
दोषोत्क्लिष्टे हृदये वाम्यः कुष्ठेषु चोर्ध्वभागेषु| कुटजफलमदनमधुकैः सपटोलैर्निम्बरसयुक्तैः||४३|| शीतरसः पक्वरसो मधूनि मधुकं च वमनानि| कुष्ठेषु त्रिवृता दन्ती त्रिफला च विरेचने शस्ता||४४|| सौवीरकं तुषोदकमालोडनमासवाश्च सीधूनि| शंसन्त्यधोहराणां यथाविरेकं क्रमश्चेष्टः||४५|| दार्वीबृहतीसेव्यैः पटोलपिचुमर्दमदनकृतमालैः| सस्नेहैरास्थाप्यः कुष्ठी सकलिङ्गयवमुस्तैः||४६|| वातोल्बणं विरिक्तं निरूढमनुवासनार्हमालक्ष्य| फलमधुकनिम्बकुटजैः सपटोलैः साधयेत्स्नेहम्||४७|| सैन्धवदन्तीमरिचं फणिज्झकः पिप्पली करञ्जफलम्| नस्यं स्यात्सविडङ्गं क्रिमिकुष्ठकफप्रकोपघ्नम् ||४८|| वैरेचनिकैर्धूमैः श्लोकस्थानेरितैः प्रशाम्यन्ति| कृमयः कुष्ठकिलासाः प्रयोजितैरुत्तमाङ्गस्थाः||४९||
🔊 Audio coming soon
kuṭajētyādinā vamanadravyāṇyāha| śītarasaḥ śītakaṣāyaḥ | yathāvirēkaṁ kramaścēṣṭa iti pradhānamadhyāvaraśuddhyapēkṣayā pēyādikramastriśō dviśa ēkaśō vā kāryaḥ; uktaṁ hi- “pēyāṁ vilēpīmakr̥taṁ kr̥taṁ ca yūṣaṁ rasaṁ trīnubhayaṁ tathaikam| kramēṇa sēvēta narō'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ” (si.a.1) iti| āsthāpanānuvāsanē yadyapi “nāsthāpyāḥ kuṣṭhinaḥ” (si.a.2) ityādinā kuṣṭhē niṣiddhē, tathā'pyāsthāpanānuvāsanaikasādhyāyāmavasthāyāṁ kartavyē ēva; yaduktaṁ- “pravr̥ttinivr̥ttilakṣaṇasaṁyōgē tu gurulāghavaṁ sampradhārya samyagadhyavasyēt” (vi.a.8) iti; tēnāha- vātōlbaṇamityādi| sūtrasthānē yadyapi ēkaiva vairēcanikō dhūma uktastathā'pi tatrōktadravyairvyastasamastairbahavō dhūmā bhavantīti bahuvacanamiha kr̥tam||43-49||
Adhikarana 15 (50-53) · Śloka 53
sthirakaṭhinamaṇḍalānāṁ svinnānāṁ prastarapraṇāḍībhiḥ| kūrcairvighaṭṭitānāṁ raktōtklēśō'panētavyaḥ||50|| ānūpavārijānāṁ māṁsānāṁ pōṭṭalaiḥ sukhōṣṇaiśca| svinnōtsannaṁ vilikhēt kuṣṭhaṁ tīkṣṇēna śastrēṇa||51|| rudhirāgamārthamathavā śr̥ṅgālābūni yōjayēt kuṣṭhē| pracchitamalpaṁ kuṣṭhaṁ virēcayēdvā jalaukōbhiḥ||52|| yē lēpāḥ kuṣṭhānāṁ yujyantē nirhr̥tāsradōṣāṇām| saṁśōdhitāśayānāṁ sadyaḥ siddhirbhavēttēṣām||53||
स्थिरकठिनमण्डलानां स्विन्नानां प्रस्तरप्रणाडीभिः| कूर्चैर्विघट्टितानां रक्तोत्क्लेशोऽपनेतव्यः||५०|| आनूपवारिजानां मांसानां पोट्टलैः सुखोष्णैश्च| स्विन्नोत्सन्नं विलिखेत् कुष्ठं तीक्ष्णेन शस्त्रेण||५१|| रुधिरागमार्थमथवा शृङ्गालाबूनि योजयेत् कुष्ठे| प्रच्छितमल्पं कुष्ठं विरेचयेद्वा जलौकोभिः||५२|| ये लेपाः कुष्ठानां युज्यन्ते निर्हृतास्रदोषाणाम्| संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर्भवेत्तेषाम्||५३||
🔊 Audio coming soon
nāḍyēva nāḍī svēdādhyāyē uktā| kūrcaṁ śastraviśēṣamāhuḥ| raktōtklēśaḥ utkliṣṭaṁ raktam| svinnatvēnōtsannaṁ svinnōtsannam| rudhirāgamārthaṁ vilikhēditi sambandhaḥ| nirhr̥tō'sradōṣō yēṣāṁ tē nirhr̥tāsradōṣāḥ||50-53||
Adhikarana 16 (54-57) · Śloka 57
yēṣu na śastraṁ kramatē sparśēndriyanāśanāni yāni syuḥ| tēṣu nipātyaḥ kṣārō raktaṁ dōṣaṁ ca visrāvya||54|| pāṣāṇakaṭhinaparuṣē suptē kuṣṭhē sthirē purāṇē ca| pītāgadasya kāryō viṣaiḥ pradēhō'gadaiścānu||55|| stabdhāni suptasuptānyasvēdanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| kūrcairdantītrivr̥tākaravīrakarañjakuṭajānām||56|| jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphēnairvā| ghr̥ṣṭāni gōmayairvā tataḥ pradēhaiḥ pradēhyāni||57||
येषु न शस्त्रं क्रमते स्पर्शेन्द्रियनाशनानि यानि स्युः| तेषु निपात्यः क्षारो रक्तं दोषं च विस्राव्य||५४|| पाषाणकठिनपरुषे सुप्ते कुष्ठे स्थिरे पुराणे च| पीतागदस्य कार्यो विषैः प्रदेहोऽगदैश्चानु||५५|| स्तब्धानि सुप्तसुप्तान्यस्वेदनकण्डुलानि कुष्ठानि| कूर्चैर्दन्तीत्रिवृताकरवीरकरञ्जकुटजानाम्||५६|| जात्यर्कनिम्बजैर्वा पत्रैः शस्त्रैः समुद्रफेनैर्वा| घृष्टानि गोमयैर्वा ततः प्रदेहैः प्रदेह्यानि||५७||
🔊 Audio coming soon
na śastraṁ kramata iti sirādisaṅkaṭatvānna śastraṁ yōgyaṁ bhavati| sparśēndriyanāśanānīti tvagindriyaharāṇi| suptasuptānīti suptavat suptāni acētanāni, sarvathā sparśājñānītyarthaḥ||54-57||
Adhikarana 17 (58-59) · Śloka 59
mārutakaphakuṣṭhaghnaṁ karmōktaṁ pittakuṣṭhināṁ kāryam| kaphapittaraktaharaṇaṁ tiktakaṣāyaiḥ praśamanaṁ ca||58|| sarpīṁṣi tiktakāni ca yaccānyadraktapittanut karma| bāhyābhyantaramagryaṁ tat kāryaṁ pittakuṣṭhēṣu||59||
मारुतकफकुष्ठघ्नं कर्मोक्तं पित्तकुष्ठिनां कार्यम्| कफपित्तरक्तहरणं तिक्तकषायैः प्रशमनं च||५८|| सर्पींषि तिक्तकानि च यच्चान्यद्रक्तपित्तनुत् कर्म| बाह्याभ्यन्तरमग्र्यं तत् कार्यं पित्तकुष्ठेषु||५९||
🔊 Audio coming soon
sarpīṁṣi tiktakāni tiktaṣaṭpalādīni| pittakuṣṭhināṁ kaphapittaraktaharaṇādīni kāryāṇīti yōjyam||58-59||
Adhikarana 18 (60-64) · Śloka 64
dōṣādhikyavibhāgādityētat karma kuṣṭhanut prōktam| vakṣyāmi kuṣṭhaśamanaṁ prāyastvagdōṣasāmānyāt||60|| dārvī rasāñjanaṁ vā gōmūtrēṇa prabādhatē kuṣṭham| abhayā prayōjitā vā māsaṁ savyōṣaguḍatailā||61|| mūlaṁ paṭōlasya tathā gavākṣyāḥ pr̥thak palāṁśaṁ triphalātvacaśca | syāttrāyamāṇā kaṭurōhiṇī ca bhāgārdhikā nāgarapādayuktā||62|| palaṁ tathaiṣāṁ saha cūrṇitānāṁ jalē śr̥taṁ dōṣaharaṁ pibēnnā| jīrṇē rasairdhanvamr̥gadvijānāṁ purāṇaśālyōdanamādadīta||63|| kuṣṭhāni śōphaṁ grahaṇīpradōṣamarśāṁsi kr̥cchrāṇi halīmakaṁ ca| ṣaḍrātrayōgēna nihanti caiṣa hr̥dbastiśūlaṁ viṣamajvaraṁ ca||64||
दोषाधिक्यविभागादित्येतत् कर्म कुष्ठनुत् प्रोक्तम्| वक्ष्यामि कुष्ठशमनं प्रायस्त्वग्दोषसामान्यात्||६०|| दार्वी रसाञ्जनं वा गोमूत्रेण प्रबाधते कुष्ठम्| अभया प्रयोजिता वा मासं सव्योषगुडतैला||६१|| मूलं पटोलस्य तथा गवाक्ष्याः पृथक् पलांशं त्रिफलात्वचश्च | स्यात्त्रायमाणा कटुरोहिणी च भागार्धिका नागरपादयुक्ता||६२|| पलं तथैषां सह चूर्णितानां जले शृतं दोषहरं पिबेन्ना| जीर्णे रसैर्धन्वमृगद्विजानां पुराणशाल्योदनमाददीत||६३|| कुष्ठानि शोफं ग्रहणीप्रदोषमर्शांसि कृच्छ्राणि हलीमकं च| षड्रात्रयोगेन निहन्ति चैष हृद्बस्तिशूलं विषमज्वरं च||६४||
🔊 Audio coming soon
dārvī dāruharidrā| rasāñjanaṁ dārvīkvāthakr̥tam| abhayāprayōgē guḍatailayōḥ kuṣṭhanidānatvēnōktayōrapi saṁyōgamahimnā harītakyā samaṁ prayōgaḥ kuṣṭhaghnō bhavati| mūlaṁ paṭōlasyēti paṭōlamūlaṁ, tathā gavākṣyā api mūlam| palāṁśaṁ palaparimāṇam| triphalātvacaśca pratyēkaṁ palāṁśāḥ| yadyapi kalyāṇakaghr̥tōktāṣṭāviṁśatipadēna triphalāyāḥ pratyēkaṁ bhāgaḥ sarvatra vyavasthāpitaḥ, tathā'pi tasyaivārthasya dyōtanārthaṁ punaḥ pr̥thakśabdaṁ grāhayati; kiṁvā trāyamāṇāyāḥ kaṭurōhiṇyāśca pr̥thagbhāgārdhikatvaṁ darśayati, triphalāyāstu prasaṅgata ēva pr̥thagbhāgagrahaṇaṁ siddham| trāyamāṇākaṭurōhiṇyōḥ pratyēkaṁ ṣaṭśāṇamātraṁ, nāgarasya cōbhayōrardhabhāgapūrakatvēnārdhapalāpēkṣayā caturthapādadvayēna śāṇacatuṣṭayaṁ bhavati, ēvaṁ trāyamāṇākaṭurōhiṇīnāgaraiḥ palamēkaṁ, paṭōlamūlādibhiḥ pañcapalānīti militvā ṣaṭpalāni; tathā satyēṣāṁ paṭōlādīnāṁ cūrṇīkr̥tānāmiti jarjarīkr̥tānāṁ, ṣaṭpalānāṁ palamākr̥ṣya jalē śr̥taṁ pibēt; ēvaṁ ṣaḍdinaṁ prayōjyam| ṣaḍdinaprayōgēṇaivāsya prāyaḥ kuṣṭhaharatvamunnīyatē| ētadvyākhyānasammatipradāni tantrāntarāṇi likhyantē| tathāhi agnivēśaḥ- “paṭōlamūlaṁ triphalā viśālā ca palōnmitā| palārdhaṁ trāyamāṇā ca tathā kaṭukarōhiṇī|| karṣārdhaṁ nāgaraṁ dattvā ṣaṭpalānyavacūrṇayēt| jalē śr̥taṁ pibēt kōṣṇaṁ cūrṇasyātra palaṁ palam” ityādi| cakṣuṣyēṇō'pyāha- “paṭōlamūlaṁ triphalā viśālā ca palāṁśikā| kaṭukā trāyamāṇā ca palardhā pādanāgarā|| tasmāt ṣaḍbhāgamutkvāthya jalē dōṣaharaṁ pibēt” iti| anyē tu vyākhyānayanti yat- palāṁśaśabdēna karṣa ucyatē; tēna paṭōlamūlasya pr̥thakkarṣaḥ, tathā gavākṣīmūlasya karṣaḥ, tathā kriphalāyā militvā karṣaḥ, trāyamāṇā ca nāgarapādayuktā satī karṣārdhā bhavati, ēvaṁ kaṭurōhiṇī ca nāgarapādayuktā satī karṣārdhā bhavati, ēvaṁ militvā palaṁ cūrṇīkr̥taṁ jalē śr̥taṁ pibēditi| ētacca tantrāntaravirōdhāt tathā triphalasamudāyabhāgasya cānyāyasiddhatvānnātisādhu; “paṭōlamūlatriphalāgavākṣītrivr̥tāpalaiḥ| trāyantī kaṭukā dvābhyāṁ kr̥tvā nāgarapādikam|| cūrṇaṁ palaṁ pibēttasmācchr̥taṁ jīrṇē rasānnabhug” ityādijatūkarṇavacanavirōdhācca| jīrṇē rasairityādi| virēkē'tra rasabhōjanaṁ prayōgayaugikatvāt; āvartakīghr̥taviriktasya kāñjikakōdravānnabhōjanavat| dhanvamr̥gadvijānāṁ rasaiḥ śālyōdanamādadītētyarthaḥ||60-64||
Adhikarana 19 (65-69) · Śloka 69
mustaṁ vyōṣaṁ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūlyau dvē| saptacchadanimbatvak saviśālaścitrakō mūrvā||65|| cūrṇaṁ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṁyōjitaṁ samadhvājyam | siddhaṁ kuṣṭhanibarhaṇamētat prāyōgikaṁ bhakṣyam||66|| śvayathuṁ sapāṇḍurōgaṁ śvitraṁ grahaṇīpradōṣamarśāṁsi| braghnabhagandarapiḍakākaṇḍūkōṭhāṁśca vinihanti||67|| iti mustādicūrṇam| triphalātiviṣākaṭukānimbakaliṅgakavacāpaṭōlānām| māgadhikārajanīdvayapadmakamūrvāviśālānām||68|| bhūnimbapalāśānāṁ dadyādvipalaṁ tatastrivr̥ddviguṇā| tasyāśca punarbrāhmī taccūrṇaṁ suptinut paramam||69||
मुस्तं व्योषं त्रिफला मञ्जिष्ठा दारु पञ्चमूल्यौ द्वे| सप्तच्छदनिम्बत्वक् सविशालश्चित्रको मूर्वा||६५|| चूर्णं तर्पणभागैर्नवभिः संयोजितं समध्वाज्यम् | सिद्धं कुष्ठनिबर्हणमेतत् प्रायोगिकं भक्ष्यम्||६६|| श्वयथुं सपाण्डुरोगं श्वित्रं ग्रहणीप्रदोषमर्शांसि| ब्रघ्नभगन्दरपिडकाकण्डूकोठांश्च विनिहन्ति||६७|| इति मुस्तादिचूर्णम्| त्रिफलातिविषाकटुकानिम्बकलिङ्गकवचापटोलानाम्| मागधिकारजनीद्वयपद्मकमूर्वाविशालानाम्||६८|| भूनिम्बपलाशानां दद्याद्विपलं ततस्त्रिवृद्द्विगुणा| तस्याश्च पुनर्ब्राह्मी तच्चूर्णं सुप्तिनुत् परमम्||६९||
🔊 Audio coming soon
tarpaṇabhāgairiti saktubhāgaiḥ| prāyōgikamiti satatōpayōjyam| kēcittriphalētyādi yōgaṁ na paṭhanti||65-69||
Adhikarana 20 (70-72) · Śloka 72
lēlītakaprayōgō rasēna jātyāḥ samākṣikaḥ paramaḥ| saptadaśakuṣṭhaghātī mākṣikadhātuśca mūtrēṇa||70|| śrēṣṭhaṁ gandhakayōgāt suvarṇamākṣikaprayōgādvā| sarvavyādhinibarhaṇamadyāt kuṣṭhī rasaṁ ca nigr̥hītam||71|| vajraśilājatusahitaṁ sahitaṁ vā yōgarājēna| sarvavyādhipraśamanamadyātkuṣṭhī nigr̥hya nityaṁ ca||72||
लेलीतकप्रयोगो रसेन जात्याः समाक्षिकः परमः| सप्तदशकुष्ठघाती माक्षिकधातुश्च मूत्रेण||७०|| श्रेष्ठं गन्धकयोगात् सुवर्णमाक्षिकप्रयोगाद्वा| सर्वव्याधिनिबर्हणमद्यात् कुष्ठी रसं च निगृहीतम्||७१|| वज्रशिलाजतुसहितं सहितं वा योगराजेन| सर्वव्याधिप्रशमनमद्यात्कुष्ठी निगृह्य नित्यं च||७२||
🔊 Audio coming soon
lēlīta(ha)kaḥ pāṣāṇabhēda auttarāpathikaḥ, ucyatē hi nighaṇṭau- “āsīddaityō mahābāhurlēlihānō mahāsuraḥ| yōjanānāṁ trayastriṁśat kāyēnācchādya tiṣṭhati|| viṣṇucakrēṇa sañcchinnō papāta dharaṇītalē| vasā tasya samākhyātā lēlīha(ta)ka iti kṣitau” ityādi| jātyā iti āmalakyāḥ||70-72||
Adhikarana 21 (73-75) · Śloka 75
khadirasuradārusāraṁ śrapayitvā tadrasēna tōyārthaḥ| kṣaudraprasthē kāryaḥ kāryē tē cāṣṭapalikē ca||73|| tatrāścūrṇānāmaṣṭapalaṁ prakṣipēttathā'mūni| triphalailē tvaṅmaricaṁ patraṁ kanakaṁ ca karṣāṁśam||74|| matsyaṇḍikā madhusamā tanmāsaṁ jātamāyasē bhāṇḍē| madhvāsavamācarataḥ kuṣṭhakilāsē śamaṁ yātaḥ||75|| iti madhvāsavaḥ|
खदिरसुरदारुसारं श्रपयित्वा तद्रसेन तोयार्थः| क्षौद्रप्रस्थे कार्यः कार्ये ते चाष्टपलिके च||७३|| तत्राश्चूर्णानामष्टपलं प्रक्षिपेत्तथाऽमूनि| त्रिफलैले त्वङ्मरिचं पत्रं कनकं च कर्षांशम्||७४|| मत्स्यण्डिका मधुसमा तन्मासं जातमायसे भाण्डे| मध्वासवमाचरतः कुष्ठकिलासे शमं यातः||७५|| इति मध्वासवः|
🔊 Audio coming soon
kāryē tē cāṣṭapālikē iti khadirasuradārusārē aṣṭapalamānē kartavyē| kanakaṁ nāgakēśaram||73-75||
Adhikarana 22 (76-80) · Śloka 80
khadirakaṣāyadrōṇaṁ kumbhē ghr̥tabhāvitē samāvāpya| dravyāṇi cūrṇitāni ca ṣaṭpalikānyatra dēyāni||76|| triphalāvyōṣaviḍaṅgarajanīmustāṭarūṣakēndrayavāḥ| sauvarṇī ca tathā tvak chinnaruhā cēti tanmāsam||77|| nidadhīta dhānyamadhyē prātaḥ prātaḥ pibēttatō yuktyā| māsēna mahākuṣṭhaṁ hantyēvālpaṁ tu pakṣēṇa||78|| arśaḥśvāsabhagandarakāsakilāsapramēhaśōṣāṁśca| nā bhavati kanakavarṇaḥ pītvā'riṣṭaṁ kanakabindum||79|| iti kanakabindvariṣṭam| kuṣṭhēṣvanilakaphakr̥tēṣvēvaṁ pēyastathā'pi paittēṣu| kr̥tamālakvāthaścāpyēṣa viśēṣāt kaphakr̥tēṣu||80||
खदिरकषायद्रोणं कुम्भे घृतभाविते समावाप्य| द्रव्याणि चूर्णितानि च षट्पलिकान्यत्र देयानि||७६|| त्रिफलाव्योषविडङ्गरजनीमुस्ताटरूषकेन्द्रयवाः| सौवर्णी च तथा त्वक् छिन्नरुहा चेति तन्मासम्||७७|| निदधीत धान्यमध्ये प्रातः प्रातः पिबेत्ततो युक्त्या| मासेन महाकुष्ठं हन्त्येवाल्पं तु पक्षेण||७८|| अर्शःश्वासभगन्दरकासकिलासप्रमेहशोषांश्च| ना भवति कनकवर्णः पीत्वाऽरिष्टं कनकबिन्दुम्||७९|| इति कनकबिन्द्वरिष्टम्| कुष्ठेष्वनिलकफकृतेष्वेवं पेयस्तथाऽपि पैत्तेषु| कृतमालक्वाथश्चाप्येष विशेषात् कफकृतेषु||८०||
🔊 Audio coming soon
kanakabindau madhuśarkarē vinā āsavāniṣpattēḥ pūrvānusārōktamānē madhuśarkarē ihāpi jñēyē| sauvarṇītvak dāruharidrātvak| kēcit kanakabinduṁ paṭhitvā madhvāsavaṁ paṭhanti||76-80||
Adhikarana 23 (81) · Śloka 81
triphalāsavaśca gauḍaḥ sacitrakaḥ kuṣṭharōgavinihantā| kramukadaśamūladantīvarāṅgamadhuyōgasaṁyuktaḥ||81||
त्रिफलासवश्च गौडः सचित्रकः कुष्ठरोगविनिहन्ता| क्रमुकदशमूलदन्तीवराङ्गमधुयोगसंयुक्तः||८१||
🔊 Audio coming soon
triphalāsavaśca gauḍa ityādau gauḍa iti śarkarāsthānē guḍēna kr̥tō gauḍaḥ| kramukaṁ hrakhapūgaphalaṁ, varāṅgaṁ guḍatvak| atra triphalādīnāṁ mānē'nuktē'pi āsavāntarōktadravyamānavibhāgēna mānaṁ grāhyam||81||
Adhikarana 24 (82-83) · Śloka 83
laghūni cānnāni hitāni vidyāt kuṣṭhēṣu śākani ca tiktakāni| bhallātakaiḥ satriphalaiḥ sanimbairyuktāni cānnāni ghr̥tāni caiva||82|| purāṇadhānyānyatha jāṅgalāni māṁsāni mudgāśca paṭōlayuktāḥ| śastā, na gurvamlapayōdadhīni nānūpamatsyā na guḍastilāśca||83||
लघूनि चान्नानि हितानि विद्यात् कुष्ठेषु शाकनि च तिक्तकानि| भल्लातकैः सत्रिफलैः सनिम्बैर्युक्तानि चान्नानि घृतानि चैव||८२|| पुराणधान्यान्यथ जाङ्गलानि मांसानि मुद्गाश्च पटोलयुक्ताः| शस्ता, न गुर्वम्लपयोदधीनि नानूपमत्स्या न गुडस्तिलाश्च||८३||
🔊 Audio coming soon
laghūnītyādinā sēvyamāhāramāha| bhallātakādīnāmannasaṁskārakatvaṁ ghr̥tasādhakatvaṁ ca yathāsvaparibhāṣayā jñēyam| na gurvityādinā niṣēdhyamāha||82-83||
Adhikarana 25 (84-96) · Śloka 96
ēlā kuṣṭhaṁ dārvī śatapuṣpā citrakō viḍaṅgaśca| kuṣṭhālēpanamiṣṭaṁ rasāñjanaṁ cābhayā caiva||84|| citrakamēlāṁ bimbīṁ vr̥ṣakaṁ trivr̥darkanāgarakam| cūrṇīkr̥tamaṣṭāhaṁ bhāvayitavyaṁ palāśasya||85|| kṣārēṇa gavāṁ mūtrasrutēna tēnāsya maṇḍalānyāśu| bhidyantē vilayanti ca liptānyarkābhitaptāni||86|| māṁsī maricaṁ lavaṇaṁ rajanī tagaraṁ sudhā gr̥hāddhūmaḥ| mūtraṁ pittaṁ kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhahā lēpaḥ||87|| trapu sīsamayaścūrṇaṁ maṇḍalanut phalgucitrakau br̥hatī| gōdhārasaḥ salavaṇō dāru ca mūtraṁ ca maṇḍalanut||88|| kadalīpalāśapāṭaliniculakṣārāmbhasā prasannēna| māṁsēṣu tōyakāryaṁ kāryaṁ piṣṭē ca kiṇvē ca||89|| tairmēdakaḥ sujātaḥ kiṇvairjanitaṁ pralēpanaṁ śastam| maṇḍalakuṣṭhavināśanamātapasaṁsthaṁ kr̥mighnaṁ ca||90|| mustaṁ madanaṁ triphalā karañja āragvadhakaliṅgayavāḥ| dārvī sasaptaparṇā snānaṁ siddhārthakaṁ nāma||91|| ēṣa kaṣāyō vamanaṁ virēcanaṁ varṇakastathōdgharṣaḥ| tvagdōṣakuṣṭhaśōphaprabādhanaḥ pāṇḍurōgaghnaḥ||92|| kuṣṭhaṁ karañjabījānyēḍagajaḥ kuṣṭhasūdanō lēpaḥ| prapunnāḍabījasaindhavarasāñjanakapitthalōdhrāśca||93|| śvētakaravīramūlaṁ kuṭajakarañjayōḥ phalaṁ tvacō dārvyāḥ| sumanaḥpravālayuktō lēpaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||94|| lōdhrasya dhātakīnāṁ vatsakabījasya naktamālasya| kalkaśca mālatīnāṁ kuṣṭhēṣūnmardanālēpau||95|| śairīṣī tvak puṣpaṁ kārpāsyā rājavr̥kṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhanullēpaḥ||96|| iti lēpāḥ|
एला कुष्ठं दार्वी शतपुष्पा चित्रको विडङ्गश्च| कुष्ठालेपनमिष्टं रसाञ्जनं चाभया चैव||८४|| चित्रकमेलां बिम्बीं वृषकं त्रिवृदर्कनागरकम्| चूर्णीकृतमष्टाहं भावयितव्यं पलाशस्य||८५|| क्षारेण गवां मूत्रस्रुतेन तेनास्य मण्डलान्याशु| भिद्यन्ते विलयन्ति च लिप्तान्यर्काभितप्तानि||८६|| मांसी मरिचं लवणं रजनी तगरं सुधा गृहाद्धूमः| मूत्रं पित्तं क्षारः पालाशः कुष्ठहा लेपः||८७|| त्रपु सीसमयश्चूर्णं मण्डलनुत् फल्गुचित्रकौ बृहती| गोधारसः सलवणो दारु च मूत्रं च मण्डलनुत्||८८|| कदलीपलाशपाटलिनिचुलक्षाराम्भसा प्रसन्नेन| मांसेषु तोयकार्यं कार्यं पिष्टे च किण्वे च||८९|| तैर्मेदकः सुजातः किण्वैर्जनितं प्रलेपनं शस्तम्| मण्डलकुष्ठविनाशनमातपसंस्थं कृमिघ्नं च||९०|| मुस्तं मदनं त्रिफला करञ्ज आरग्वधकलिङ्गयवाः| दार्वी ससप्तपर्णा स्नानं सिद्धार्थकं नाम||९१|| एष कषायो वमनं विरेचनं वर्णकस्तथोद्घर्षः| त्वग्दोषकुष्ठशोफप्रबाधनः पाण्डुरोगघ्नः||९२|| कुष्ठं करञ्जबीजान्येडगजः कुष्ठसूदनो लेपः| प्रपुन्नाडबीजसैन्धवरसाञ्जनकपित्थलोध्राश्च||९३|| श्वेतकरवीरमूलं कुटजकरञ्जयोः फलं त्वचो दार्व्याः| सुमनःप्रवालयुक्तो लेपः कुष्ठापहः सिद्धः||९४|| लोध्रस्य धातकीनां वत्सकबीजस्य नक्तमालस्य| कल्कश्च मालतीनां कुष्ठेषून्मर्दनालेपौ||९५|| शैरीषी त्वक् पुष्पं कार्पास्या राजवृक्षपत्राणि| पिष्टा च काकमाची चतुर्विधः कुष्ठनुल्लेपः||९६|| इति लेपाः|
🔊 Audio coming soon
ēlētyādinā lēpānāha| bimbī aṣṭhōpamaphalā| arkaḥ kuruvindō maṇiviśēṣaḥ, tāmramityanyē| vilayantīti apayānti| māṁsēṣu tōyakāryamiti māṁsaprakṣālanōdakē tathā piṣṭē tathā kiṇvē ca tōyakāryaṁ kāryam| tōyakāryaṁ kṣārāmbhasā kāryamiti yōjyam| atra māṁsapiṣṭābhyāṁ kiṇvaṁ kāryaṁ, kiṇvaiśca mēdakaḥ sādhanīyaḥ| mēdakaḥ jagalaḥ| sujātaḥ sañjanitaḥ, pralēpanamiti yōjyam| mustamityādau varṇaka iti varṇakaramālēpanam| tvagdōṣaśabdēna gōbalīvardanyāyēna kilāsavyaṅgādīnāṁ grahaṇam| kuṣṭhamityādikō yōgō jalapiṣṭō jñēyaḥ| tēnāragvadhīyōktē “karañjabījaiḍagajaṁ sakuṣṭhaṁ gōmūtrapiṣṭaṁ ca paraḥ pradēhaḥ” (sū.a.3) ityatra gōmūtrapiṣṭatvaṁ viśēṣaḥ, tēna na paunaruktyam| udvartanālēpāvityādau unmardanam udvartanaṁ jñēyam| śairīṣī tvagityādau pratyēkadravyakr̥tatvēna caturbhirdravyaiścaturvidhō lēpō jñēyaḥ| anyē tu caturbhirapi militairavacūrṇanōdvartanajalapiṣṭalēpanarasakriyālēpanabhēdēnēha caturvidhalēpaṁ vadanti| ētaccaturvidhācatuṣṭayamāragvadhīyaprayōgēṣu yadyapi dr̥śyatē, tathā'pyālēpanēna siddhatvānnātiramaṇīyam||84-96||
Adhikarana 26 (97-101) · Śloka 101
dārvyā rasāñjanasya ca nimbapaṭōlasya khadirasārasya| āragvadhavr̥kṣakayōstriphalāyāḥ saptaparṇasya||97|| iti ṣaṭ kaṣāyayōgāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya| snānē pānē ca hitāstathā'ṣṭamaścāśvamārasya||98|| ālēpanaṁ pragharṣaṇamavacūrṇanamēta ēva ca kaṣāyāḥ| tailaghr̥tapākayōgē cēṣyantē kuṣṭhaśāntyartham||99|| triphalā nimbapaṭōlaṁ mañjiṣṭhā rōhiṇī vacā rajanī| ēṣa kaṣāyō'bhyastō nihanti kaphapittajaṁ kuṣṭham||100|| ētairēva ca sarpiḥ siddhaṁ vātōlbaṇaṁ jayati kuṣṭham| ēṣa ca kalpō diṣṭaḥ khadirāsanadārunimbānām||101||
दार्व्या रसाञ्जनस्य च निम्बपटोलस्य खदिरसारस्य| आरग्वधवृक्षकयोस्त्रिफलायाः सप्तपर्णस्य||९७|| इति षट् कषाययोगाः कुष्ठघ्नाः सप्तमश्च तिनिशस्य| स्नाने पाने च हितास्तथाऽष्टमश्चाश्वमारस्य||९८|| आलेपनं प्रघर्षणमवचूर्णनमेत एव च कषायाः| तैलघृतपाकयोगे चेष्यन्ते कुष्ठशान्त्यर्थम्||९९|| त्रिफला निम्बपटोलं मञ्जिष्ठा रोहिणी वचा रजनी| एष कषायोऽभ्यस्तो निहन्ति कफपित्तजं कुष्ठम्||१००|| एतैरेव च सर्पिः सिद्धं वातोल्बणं जयति कुष्ठम्| एष च कल्पो दिष्टः खदिरासनदारुनिम्बानाम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
dārvyā ityādau dārvīsambandhinō rasāñjanasyaikō yōgaḥ; śēṣāstu ṣaṭ, saptamastiniśasya, aṣṭamō'śvamārasya| aśvamārastu yadyapi mūlaviṣatvēnōktastathā'pi kuṣṭhēṣu viṣaprayōgasyāpi hitatvāt sādhuḥ||97-101||
Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104
kuṣṭhārkatutthakaṭphalamūlakabījāni rōhiṇī kaṭukā| kuṭajaphalōtpalamustaṁ br̥hatīkaravīrakāsīsam||102|| ēḍagajanimbapāṭhā durālabhā citrakō viḍaṅgaśca| tiktālābukabījaṁ kampillakasarṣapau vacā dārvī||103|| ētaistailaṁ siddhaṁ kuṣṭhaghnaṁ yōga ēṣa cālēpaḥ| udvartanaṁ pragharṣaṇamavacūrṇanamēṣa ēvēṣṭaḥ||104||
कुष्ठार्कतुत्थकट्फलमूलकबीजानि रोहिणी कटुका| कुटजफलोत्पलमुस्तं बृहतीकरवीरकासीसम्||१०२|| एडगजनिम्बपाठा दुरालभा चित्रको विडङ्गश्च| तिक्तालाबुकबीजं कम्पिल्लकसर्षपौ वचा दार्वी||१०३|| एतैस्तैलं सिद्धं कुष्ठघ्नं योग एष चालेपः| उद्वर्तनं प्रघर्षणमवचूर्णनमेष एवेष्टः||१०४||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhārkētyādau ētaistailaṁ siddhamityatra prādhānyāttilatailaṁ jñēyaṁ, yatra tu viśēṣastatra ‘kanakakṣīrī śailā’ ityādau ‘sārṣapamathavā tailam’ ityuktam; anyē tu kuṣṭhēṣvālēpē sārṣapaṁ grāhayanti, pānē tu viśēṣānuktau tilatailamēva bhavati||102-104||
Adhikarana 28 (105) · Śloka 105
śvētakaravīrakarasō gōmūtraṁ citrakō viḍaṅgaśca| kuṣṭhēṣu tailayōgaḥ siddhō'yaṁ sammatō bhiṣajām||105|| iti śvētakaravīrādyaṁ tailam|
श्वेतकरवीरकरसो गोमूत्रं चित्रको विडङ्गश्च| कुष्ठेषु तैलयोगः सिद्धोऽयं सम्मतो भिषजाम्||१०५|| इति श्वेतकरवीराद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
śvētakaravīrarasa ityādau karavīrarasagōmūtrayōrdravatvaṁ, śēṣasya kalkatvam||105||
Adhikarana 29 (106-107) · Śloka 107
śvētakaravīrapallavamūlatvagvatsakō viḍaṅgaśca| kuṣṭhārkamūlasarṣapaśigrutvagrōhiṇī kaṭukā||106|| ētaistailaṁ siddhaṁ kalkaiḥ pādāṁśikairgavāṁ mūtram| dattvā tailacaturguṇamabhyaṅgāt kuṣṭhakaṇḍūghnam||107|| iti śvētakaravīrapallavādyaṁ tailam|
श्वेतकरवीरपल्लवमूलत्वग्वत्सको विडङ्गश्च| कुष्ठार्कमूलसर्षपशिग्रुत्वग्रोहिणी कटुका||१०६|| एतैस्तैलं सिद्धं कल्कैः पादांशिकैर्गवां मूत्रम्| दत्त्वा तैलचतुर्गुणमभ्यङ्गात् कुष्ठकण्डूघ्नम्||१०७|| इति श्वेतकरवीरपल्लवाद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
śvētakaravīrapallavētyādau karavīrarasasya gōmūtrasya ca sāmyam||106-107||
Adhikarana 30 (108-110) · Śloka 110
tiktālābukabījaṁ dvē tutthē rōcanā haridrē dvē| br̥hatīphalamēraṇḍaḥ saviśālaścitrakō mūrvā||108|| kāsīsahiṅguśigrutryūṣaṇasuradārutumburuviḍaṅgam| lāṅgālakaṁ kuṭajatvak kaṭukākhyā rōhiṇī caiva||109|| sarṣapatailaṁ kalkairētairmūtrē caturguṇē sādhyam| kaṇḍūkuṣṭhavināśanamabhyaṅgānmārutakaphahantr̥||110|| iti tiktēkṣvākvāditailam|
तिक्तालाबुकबीजं द्वे तुत्थे रोचना हरिद्रे द्वे| बृहतीफलमेरण्डः सविशालश्चित्रको मूर्वा||१०८|| कासीसहिङ्गुशिग्रुत्र्यूषणसुरदारुतुम्बुरुविडङ्गम्| लाङ्गालकं कुटजत्वक् कटुकाख्या रोहिणी चैव||१०९|| सर्षपतैलं कल्कैरेतैर्मूत्रे चतुर्गुणे साध्यम्| कण्डूकुष्ठविनाशनमभ्यङ्गान्मारुतकफहन्तृ||११०|| इति तिक्तेक्ष्वाक्वादितैलम्|
🔊 Audio coming soon
dvē tutthē iti mayūratutthaṁ kharparikātutthaṁ ca||108-110||
Adhikarana 31 (111-116) · Śloka 116
kanakakṣīrī śailā bhārgī dantyāḥ phalāni mūlaṁ ca| jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṁ karañjatvak||111|| saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphōtāḥ| guñjairaṇḍaṁ br̥hatīmūlakasurasārjakaphalāni||112|| kuṣṭhaṁ pāṭhā mustaṁ tumburumūrvāvacāḥ saṣaḍgranthāḥ | ēḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ||113|| haritālamavākpuṣpī tutthaṁ kampillakō'mr̥tāsañjñaḥ| saurāṣṭrī kāsīsaṁ dārvītvak sarjikālavaṇam||114|| kalkairētaistailaṁ karavīrakamūlapallavakaṣāyē| sārṣapamathavā tailaṁ gōmūtracaturguṇaṁ sādhyam||115|| sthāpyaṁ kaṭukālābuni tatsiddhaṁ tēna maṇḍalānyāśu| bhindyādbhiṣagabhyaṅgātkr̥mīṁśca kaṇḍūṁ ca vinihanyāt||116|| iti kanakakṣīrītailam|
कनकक्षीरी शैला भार्गी दन्त्याः फलानि मूलं च| जातीप्रवालसर्षपलशुनविडङ्गं करञ्जत्वक्||१११|| सप्तच्छदार्कपल्लवमूलत्वङ्निम्बचित्रकास्फोताः| गुञ्जैरण्डं बृहतीमूलकसुरसार्जकफलानि||११२|| कुष्ठं पाठा मुस्तं तुम्बुरुमूर्वावचाः सषड्ग्रन्थाः | एडगजकुटजशिग्रुत्र्यूषणभल्लातकक्षवकाः||११३|| हरितालमवाक्पुष्पी तुत्थं कम्पिल्लकोऽमृतासञ्ज्ञः| सौराष्ट्री कासीसं दार्वीत्वक् सर्जिकालवणम्||११४|| कल्कैरेतैस्तैलं करवीरकमूलपल्लवकषाये| सार्षपमथवा तैलं गोमूत्रचतुर्गुणं साध्यम्||११५|| स्थाप्यं कटुकालाबुनि तत्सिद्धं तेन मण्डलान्याशु| भिन्द्याद्भिषगभ्यङ्गात्कृमींश्च कण्डूं च विनिहन्यात्||११६|| इति कनकक्षीरीतैलम्|
🔊 Audio coming soon
kanakakṣīrī ‘kaṅkuṣṭha’ iti khyātā| avākpuṣpī apāmārgaḥ; kiṁvā ‘hēdvādullī’ iti khyātā| amr̥tāsañjñaḥ kharparikātuttham||111-116||
Adhikarana 32 (117-118) · Śloka 118
kuṣṭhaṁ tamālapatraṁ maricaṁ samanaḥśilaṁ sakāsīsam| tailēna yuktamuṣitaṁ saptāhaṁ bhājanē tāmrē||117|| tēnāliptaṁ sidhmaṁ saptāhāhyēti tiṣṭhatō gharmē| māsānnavaṁ kilāsaṁ snānaṁ muktvā viśuddhatanōḥ||118|| iti sidhmē lēpaḥ|
कुष्ठं तमालपत्रं मरिचं समनःशिलं सकासीसम्| तैलेन युक्तमुषितं सप्ताहं भाजने ताम्रे||११७|| तेनालिप्तं सिध्मं सप्ताहाह्येति तिष्ठतो घर्मे| मासान्नवं किलासं स्नानं मुक्त्वा विशुद्धतनोः||११८|| इति सिध्मे लेपः|
🔊 Audio coming soon
vyēti apayāti| gharmē iti ātapē| snānaṁ muktvēti snānaṁ varjayitvā'yaṁ prayōgaḥ kartavyaḥ||117-118||
Adhikarana 33 (119) · Śloka 119
sarṣapakarañjakōṣātakīnāṁ tailānyathēṅgudīnāṁ ca| kuṣṭhēṣu hitānyāhustailaṁ yaccāpi khadirasārasya||119||
सर्षपकरञ्जकोषातकीनां तैलान्यथेङ्गुदीनां च| कुष्ठेषु हितान्याहुस्तैलं यच्चापि खदिरसारस्य||११९||
🔊 Audio coming soon
sarṣapakarañjētyādinā kuṣṭhēṣvannapānasādhanē sārṣapatailādīni dēyānīti darśayati; anyē tu kuṣṭhēṣu sāmānyēna tailaśrutau sārṣapādīnyēva dēyāni na tilatailamityanēna darśitamiti varṇayanti||119||
Adhikarana 34 (120-134) · Śloka 134
jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaḥ payastuttham| ēṣa ghr̥tatailapākaḥ siddhaḥ siddhē ca sarjarasaḥ||120|| dēyaḥ samadhūcchiṣṭō vipādikā tēna śāmyatē'bhyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭimaṁ kuṣṭhaṁ śāmyatyalasakaṁ ca||121|| iti vipādikāharaghr̥tatailē| kiṇvaṁ varāharudhiraṁ pr̥thvīkā saindhavaṁ ca lēpaḥ syāt| lēpō yōjyaḥ kustumburūṇi kuṣṭhaṁ ca maṇḍalanut||122|| pūtīkadārujaṭilāḥ pakvasurā kṣaudramudgaparṇyau ca| lēpaḥ sakākanāsō maṇḍalakuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||123|| citrakaśōbhāñjanakau guḍūcyapāmārgadēvadārūṇi| khadirō dhavaśca lēpaḥ śyāmā dantī dravantī ca||124|| lākṣārasāñjanailāḥ punarnavā cēti kuṣṭhinō lēpāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ sarvē dēyāḥ ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnāḥ||125|| ēḍagajakuṣṭhasaindhavasauvīrakasarṣapaiḥ kr̥mighnaiśca| kr̥mikuṣṭhamaṇḍalākhyaṁ dadrūkuṣṭhaṁ ca śamamupaiti||126|| ēḍagajaḥ sarjarasō mūlakabījaṁ ca sidhmakuṣṭhānām| kāñjikayuktaṁ tu pr̥thaṅmatamidamudvartanaṁ lēpāḥ||127|| vāsā tiphalā pānē snānē cōdvartanē pralēpē ca| br̥hatīsēvyapaṭōlāḥ sasārivā rōhiṇī caiva||128|| khadirāvaghātakakubharōhītakalōdhrakuṭajadhavanimbāḥ| saptacchadakaravīrāḥ śasyantē snānapānēṣu||129|| jalavāpyalōhakēśarapatraplavacandanaṁ mr̥ṇālāni| bhāgōttarāṇi siddhaṁ pralēpanaṁ pittakaphakuṣṭhē||130|| yaṣṭyāhvalōdhrapadmakapaṭōlapicumardacandanarasāśca| snānē pānē ca hitāḥ suśītalāḥ pittakuṣṭhibhyaḥ||131|| ālēpanaṁ priyaṅgurharēṇukā vatsakasya ca phalāni| sātiviṣā ca sasēvyā sacandanā rōhiṇī kaṭukā||132|| tiktaghr̥tairdhautaghr̥tairabhyaṅgō dahyamānakuṣṭhēṣu| tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkōtpalayutaiśca||133|| klēdē prapatati cāṅgē dāhē visphōṭakē sacarmadalē| śītāḥ pradēhasēkā vyadhō virēkō ghr̥taṁ tiktam||134||
जीवन्ती मञ्जिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकः पयस्तुत्थम्| एष घृततैलपाकः सिद्धः सिद्धे च सर्जरसः||१२०|| देयः समधूच्छिष्टो विपादिका तेन शाम्यतेऽभ्यक्ता| चर्मैककुष्ठकिटिमं कुष्ठं शाम्यत्यलसकं च||१२१|| इति विपादिकाहरघृततैले| किण्वं वराहरुधिरं पृथ्वीका सैन्धवं च लेपः स्यात्| लेपो योज्यः कुस्तुम्बुरूणि कुष्ठं च मण्डलनुत्||१२२|| पूतीकदारुजटिलाः पक्वसुरा क्षौद्रमुद्गपर्ण्यौ च| लेपः सकाकनासो मण्डलकुष्ठापहः सिद्धः||१२३|| चित्रकशोभाञ्जनकौ गुडूच्यपामार्गदेवदारूणि| खदिरो धवश्च लेपः श्यामा दन्ती द्रवन्ती च||१२४|| लाक्षारसाञ्जनैलाः पुनर्नवा चेति कुष्ठिनो लेपाः| दधिमण्डयुताः सर्वे देयाः षण्मारुतकफकुष्ठघ्नाः||१२५|| एडगजकुष्ठसैन्धवसौवीरकसर्षपैः कृमिघ्नैश्च| कृमिकुष्ठमण्डलाख्यं दद्रूकुष्ठं च शममुपैति||१२६|| एडगजः सर्जरसो मूलकबीजं च सिध्मकुष्ठानाम्| काञ्जिकयुक्तं तु पृथङ्मतमिदमुद्वर्तनं लेपाः||१२७|| वासा तिफला पाने स्नाने चोद्वर्तने प्रलेपे च| बृहतीसेव्यपटोलाः ससारिवा रोहिणी चैव||१२८|| खदिरावघातककुभरोहीतकलोध्रकुटजधवनिम्बाः| सप्तच्छदकरवीराः शस्यन्ते स्नानपानेषु||१२९|| जलवाप्यलोहकेशरपत्रप्लवचन्दनं मृणालानि| भागोत्तराणि सिद्धं प्रलेपनं पित्तकफकुष्ठे||१३०|| यष्ट्याह्वलोध्रपद्मकपटोलपिचुमर्दचन्दनरसाश्च| स्नाने पाने च हिताः सुशीतलाः पित्तकुष्ठिभ्यः||१३१|| आलेपनं प्रियङ्गुर्हरेणुका वत्सकस्य च फलानि| सातिविषा च ससेव्या सचन्दना रोहिणी कटुका||१३२|| तिक्तघृतैर्धौतघृतैरभ्यङ्गो दह्यमानकुष्ठेषु| तैलैश्चन्दनमधुकप्रपौण्डरीकोत्पलयुतैश्च||१३३|| क्लेदे प्रपतति चाङ्गे दाहे विस्फोटके सचर्मदले| शीताः प्रदेहसेका व्यधो विरेको घृतं तिक्तम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
ghr̥tatailapāka iti yamakapākaḥ| atra ca siddhē snēhē kṣēpyayōḥ sarjarasamadhūcchiṣṭayōrapi kalkārthōpāttajīvantīmañjiṣṭhādidravyaiḥ samānatvaṁ sāhacaryājjñēyaṁ; kiṁvā snēhādaṣṭamō bhāgaḥ sarjarasamadhūcchiṣṭayōḥ, anyatra dr̥ṣṭatvāt; tathāhi “samūlādēraṇḍāt” ityādau dviprasthasnēhaparimāṇē madhūcchiṣṭapalānyaṣṭāvuktāni| pūtīkētyādau pakvasurā gōrakṣakarkaṭī, kṣaudravallī guḍūcī| ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnā iti kiṇvaṁ varāharudhiramityādyuktāḥ ṣaḍ bhavanti| anyē citrakādīnēva ślōkapādōktān ṣaḍ varṇayanti| avaghātaḥ karṇikākāraḥ| rōhītakaḥ ‘rōhiḍā’ iti khyātaḥ| vāpyaṁ kuṣṭhaṁ, lōhamaguru, plavaṁ kaivartamustakam| bhāgōttarāṇi yathōttaramēkabhāgavr̥ddhāni| rasā iti kvāthāḥ| tailairityādau candanādīnāṁ tailasādhanarūpa ēva yōgō jñēyaḥ||120-134||
Adhikarana 35 (135) · Śloka 135
khadiraghr̥taṁ nimbaghr̥taṁ dārvīghr̥tamuttamaṁ paṭōlaghr̥tam| kuṣṭhēṣu raktapittaprabalēṣu bhiṣagjitaṁ siddham||135||
खदिरघृतं निम्बघृतं दार्वीघृतमुत्तमं पटोलघृतम्| कुष्ठेषु रक्तपित्तप्रबलेषु भिषग्जितं सिद्धम्||१३५||
🔊 Audio coming soon
khadiraghr̥tamityādau khadirādibhirghr̥tāni sādhyāni; tatra ca khadirasya sāraṁ, nimbasya tvak, paṭōlasya ca patraṁ grāhyaṁ, vr̥ddhavyavahārāt| uktaṁ ca- “sāraḥ syāt khadirādīnāṁ, nimbādīnāṁ tvacastathā| phalaṁ tu dāḍimādīnāṁ, paṭōlādērdalaṁ tathā” iti||135||
Adhikarana 36 (136-139) · Śloka 139
triphalātvacō'rdhapalikāḥ paṭōlapatraṁ ca kārṣikāḥ śēṣāḥ| kaṭurōhiṇī sanimbā yaṣṭyāhvā trāyamāṇā ca||136|| ēṣa kaṣāyaḥ sādhyō dattvā dvipalaṁ masūravidalānām| salilāḍhakē'ṣṭabhāgē śēṣē pūtō rasō grāhyaḥ||137|| tē ca kaṣāyē'ṣṭapalē catuṣpalaṁ sarpiṣaśca paktavyam| yāvatsyādaṣṭapalaṁ śēṣaṁ pēyaṁ tataḥ kōṣṇam||138|| tadvātapittakuṣṭhaṁ vīsarpaṁ vātaśōṇitaṁ prabalam| jvaradāhagulmavidradhivibhramavisphōṭakān hanti||139||
त्रिफलात्वचोऽर्धपलिकाः पटोलपत्रं च कार्षिकाः शेषाः| कटुरोहिणी सनिम्बा यष्ट्याह्वा त्रायमाणा च||१३६|| एष कषायः साध्यो दत्त्वा द्विपलं मसूरविदलानाम्| सलिलाढकेऽष्टभागे शेषे पूतो रसो ग्राह्यः||१३७|| ते च कषायेऽष्टपले चतुष्पलं सर्पिषश्च पक्तव्यम्| यावत्स्यादष्टपलं शेषं पेयं ततः कोष्णम्||१३८|| तद्वातपित्तकुष्ठं वीसर्पं वातशोणितं प्रबलम्| ज्वरदाहगुल्मविद्रधिविभ्रमविस्फोटकान् हन्ति||१३९||
🔊 Audio coming soon
triphalātvaca ityādau pratyēkaṁ harītakyādīnāmardhapalaṁ, paṭōlapatraṁ cārdhapalaṁ; śēṣāḥ kaṭurōhiṇyādayaḥ| masūravidalānāmiti nistuṣamasūrāṇāṁ, na tu masūravidalā'tra śyāmā; uktaṁ hi jatūkarṇē puṁliṅgēna- “masūravidalāt palam” iti| aṣṭabhāgē śēṣē iti ṣōḍaśapalē; ata ēvōktaṁ ‘tatra kaṣāyē'ṣṭapalē’ iti prathamādvivacanāntaṁ, tēna ṣōḍaśapalamāha| atra cāṣṭāviṁśatyuttarapalaśatamānasyāṣṭabhāgaśēṣē ṣōḍaśapalāni bhavanti, tacca dravaṣōḍaśapalamaṣṭapalaśabdēnākr̥tadvaiguṇyēnaivōcyatē; palē'pi yadi dravadvaiguṇyaṁ syāttadā ṣōḍaśapalēna dvātriṁśatpalāni syuḥ, na cēhāḍhakāṣṭabhāgaśēṣē dvātriṁśatpalatvaṁ, kintu ṣōḍaśapalamēva; tēnaitasmādēvāṣṭapalaśabdēnākr̥tadvaiguṇyāddravaṣōḍaśapalagrahaṇādunnīyatē yat- palōllēkhyamānē dvaiguṇyaṁ nāsti; kiñca kuḍavādāvēva dravadvaiguṇyamihānumataṁ tantrāntarēṇāpyanumatamiti| yāvat syādaṣṭapalamityanēna kaṣāyacatuṣpalēna saṁyutasyāṣṭapalaṁ sthāpyamiti darśayati | ēṣā ca mātrā kuṣṭhināṁ bhūrimātradravyasādhyatvēnōttamā jñēyā||136-139||
Adhikarana 37 (140-143) · Śloka 143
nimbapaṭōlaṁ dārvīṁ durālabhāṁ tiktarōhiṇīṁ triphalām| kuryādardhadalāṁśaṁ parpaṭakaṁ trāyamāṇāṁ ca||140|| salilāḍhakasiddhānāṁ rasē'ṣṭabhāgasthitē kṣipēt pūtē| candanakirātatiktakamāgadhikāstrāyamāṇāṁ ca||141|| mustaṁ vatsakabījaṁ kalkīkr̥tyārdhakārṣikān bhāgān| navasarpiṣaśca ṣaṭpalamētatsiddhaṁ ghr̥taṁ pēyam||142|| kuṣṭhajvaragulmārśōgrahaṇīpāṇḍvāmayaśvayathuhāri| pāmāvisarpapiḍakākaṇḍūmadagaṇḍanutsiddham||143|| iti tiktaṣaṭpalakaṁ ghr̥tam|
निम्बपटोलं दार्वीं दुरालभां तिक्तरोहिणीं त्रिफलाम्| कुर्यादर्धदलांशं पर्पटकं त्रायमाणां च||१४०|| सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागस्थिते क्षिपेत् पूते| चन्दनकिराततिक्तकमागधिकास्त्रायमाणां च||१४१|| मुस्तं वत्सकबीजं कल्कीकृत्यार्धकार्षिकान् भागान्| नवसर्पिषश्च षट्पलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम्||१४२|| कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथुहारि| पामाविसर्पपिडकाकण्डूमदगण्डनुत्सिद्धम्||१४३|| इति तिक्तषट्पलकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
nimbamityādinā tiktaṣaṭpalakamāha| “sarpiścāpyanavaṁ hitam” iti vacanasya bādhakamiha yōgamahimnā sarpiṣō navatvaṁ jñēyam| prathamaṁ ‘sarpiṣaḥ’ iti padaṁ mānārthaṁ, dvitīyaṁ tu ‘ghr̥taṁ’ iti padaṁ pēyatvōpadarśanārthaṁ; tathā prathamaṁ siddhamiti pakvaṁ, dvitīyaṁ tu prasiddhikhyāpakam||140-143||
Adhikarana 38 (144-150) · Śloka 150
saptacchadaṁ prativiṣāṁ śampākaṁ tiktarōhiṇīṁ pāṭhām| mustamuśīraṁ triphalāṁ paṭōlapicumardaparpaṭakam||144|| dhanvayavāsaṁ candanamupakulyāṁ padmakaṁ haridrē dvē| ṣaḍgranthāṁ saviśālāṁ śatāvarīṁ sārivē cōbhē||145|| vatsakabījaṁ yāsaṁ mūrvāmamr̥tāṁ kirātatiktaṁ ca| kalkān kuryānmatimānyaṣṭyāhvaṁ trāyamāṇāṁ ca||146|| kalkaścāturbhāgō jalamaṣṭaguṇaṁ rasō'mr̥taphalānām| dviguṇō ghr̥tātpradēyastatsarpiḥ pāyayētsiddham||147|| kuṣṭhāni raktapittaprabalānyarśāṁsi raktavāhīni| vīsarpamamlapittaṁ vātāsr̥k pāṇḍurōgaṁ ca||148|| visphōṭakānsapāmānunmādaṁ kāmalāṁ jvaraṁ kaṇḍūm| hr̥drōgagulmapiḍakā asr̥gdaraṁ gaṇdamālāṁ ca||149|| hanyādētat sarpiḥ pītaṁ kālē yathābalaṁ sadyaḥ| yōgaśatairapyajitānmahāvikārānmahātiktam||150|| iti mahātiktakaṁ ghr̥tam|
सप्तच्छदं प्रतिविषां शम्पाकं तिक्तरोहिणीं पाठाम्| मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमर्दपर्पटकम्||१४४|| धन्वयवासं चन्दनमुपकुल्यां पद्मकं हरिद्रे द्वे| षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं सारिवे चोभे||१४५|| वत्सकबीजं यासं मूर्वाममृतां किराततिक्तं च| कल्कान् कुर्यान्मतिमान्यष्ट्याह्वं त्रायमाणां च||१४६|| कल्कश्चातुर्भागो जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम्| द्विगुणो घृतात्प्रदेयस्तत्सर्पिः पाययेत्सिद्धम्||१४७|| कुष्ठानि रक्तपित्तप्रबलान्यर्शांसि रक्तवाहीनि| वीसर्पमम्लपित्तं वातासृक् पाण्डुरोगं च||१४८|| विस्फोटकान्सपामानुन्मादं कामलां ज्वरं कण्डूम्| हृद्रोगगुल्मपिडका असृग्दरं गण्दमालां च||१४९|| हन्यादेतत् सर्पिः पीतं काले यथाबलं सद्यः| योगशतैरप्यजितान्महाविकारान्महातिक्तम्||१५०|| इति महातिक्तकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
saptacchadamityādinā mahatiktaghr̥tamāha| śampāka āragvadhaḥ| kalkaścāturbhāga iti ghr̥tāccaturthō bhāgaḥ; ētacca sāmānyaparibhāṣāsiddhamapi spaṣṭārthamucyatē| amr̥taphalānāmiti āmalakānām| atrāpi trisarpirvacanē ēkaṁ kalkādibhāgārthaṁ, dvitīyaṁ pēyatvōpadarśanārthaṁ, tr̥tīyaṁ mahātiktakasañjñādarśanārtham||144-150||
Adhikarana 39 (151) · Śloka 151
dōṣē hr̥tē'panītē raktē bāhyāntarē kr̥tē śamanē | snēhē ca kālayuktē na kuṣṭhamanuvartatē sādhyam||151||
दोषे हृतेऽपनीते रक्ते बाह्यान्तरे कृते शमने | स्नेहे च कालयुक्ते न कुष्ठमनुवर्तते साध्यम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
na kuṣṭhamanuvartata iti sādhyamēvētyarthaḥ||151||
Adhikarana 40 (152-156) · Śloka 156
khadirasya tulāḥ pañca śiṁśapāsanayōstulē| tulārdhāḥ sarva ēvaitē karañjāriṣṭavētasāḥ||152|| parpaṭaḥ kuṭajaścaiva vr̥ṣaḥ kr̥miharastathā| haridrē kr̥tamālaśca guḍūcī triphalā trivr̥t||153|| saptaparṇaśca saṅkṣuṇṇā daśadrōṇēṣu vāriṇaḥ| aṣṭabhāgāvaśēṣaṁ tu kaṣāyamavatārayēt||154|| dhātrīrasaṁ ca tulyāṁśaṁ sarpiṣaścāḍhakaṁ pacēt| mahātiktakakalkaistu yathōktaiḥ palasammitaiḥ||155|| nihanti sarvakuṣṭhāni pānābhyaṅganiṣēvaṇāt| mahākhadiramityētat paraṁ kuṣṭhavikāranut||156|| iti mahākhadiraṁ ghr̥tam|
खदिरस्य तुलाः पञ्च शिंशपासनयोस्तुले| तुलार्धाः सर्व एवैते करञ्जारिष्टवेतसाः||१५२|| पर्पटः कुटजश्चैव वृषः कृमिहरस्तथा| हरिद्रे कृतमालश्च गुडूची त्रिफला त्रिवृत्||१५३|| सप्तपर्णश्च सङ्क्षुण्णा दशद्रोणेषु वारिणः| अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत्||१५४|| धात्रीरसं च तुल्यांशं सर्पिषश्चाढकं पचेत्| महातिक्तककल्कैस्तु यथोक्तैः पलसम्मितैः||१५५|| निहन्ति सर्वकुष्ठानि पानाभ्यङ्गनिषेवणात्| महाखदिरमित्येतत् परं कुष्ठविकारनुत्||१५६|| इति महाखदिरं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
khadirasya tulā ityādikaṁ kēcidanārṣaṁ vadanti| sādhayēdityatra ‘sarpiḥ’ iti śēṣaḥ| tatra ghr̥tamānānuktau kvāthaśēṣasyāḍhakādhikadrōṇasya niyatatvāt tatkvāthacaturthabhāgaṁ prasthādhikāḍhakamānaṁ ghr̥taṁ sādhyam||152-156||
Adhikarana 41 (157-161) · Śloka 161
prapatatsu lasīkāprasrutēṣu gātrēṣu jantujagdhēṣu| mūtraṁ nimbaviḍaṅgē snānaṁ pānaṁ pradēhaśca||157|| vr̥ṣakuṭajasaptaparṇāḥ karavīrakarañjanimbakhadirāśca| snānē pānē lēpē krimikuṣṭhanudaḥ sagōmūtrāḥ||158|| pānāhāravidhānē prasēcanē dhūpanē pradēhē ca| kr̥mināśanaṁ viḍaṅgaṁ viśiṣyatē kuṣṭhahā khadiraḥ||159|| ēḍagajaḥ saviḍaṅgō mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām| uddālanaṁ śvadantā gōśvavarāhōṣṭradantāśca||160|| ēdagajaḥ saviḍaṅgō dvē ca niśē rājavr̥kṣamūlaṁ ca| kuṣṭhōddālanamagryaṁ sapippalīpākalaṁ yōjyam||161||
प्रपतत्सु लसीकाप्रस्रुतेषु गात्रेषु जन्तुजग्धेषु| मूत्रं निम्बविडङ्गे स्नानं पानं प्रदेहश्च||१५७|| वृषकुटजसप्तपर्णाः करवीरकरञ्जनिम्बखदिराश्च| स्नाने पाने लेपे क्रिमिकुष्ठनुदः सगोमूत्राः||१५८|| पानाहारविधाने प्रसेचने धूपने प्रदेहे च| कृमिनाशनं विडङ्गं विशिष्यते कुष्ठहा खदिरः||१५९|| एडगजः सविडङ्गो मूलान्यारग्वधस्य कुष्ठानाम्| उद्दालनं श्वदन्ता गोश्ववराहोष्ट्रदन्ताश्च||१६०|| एदगजः सविडङ्गो द्वे च निशे राजवृक्षमूलं च| कुष्ठोद्दालनमग्र्यं सपिप्पलीपाकलं योज्यम्||१६१||
🔊 Audio coming soon
khadira iti kuṣṭhahantr̥tvēna khadirō dravyāntarēṣu viśiṣyatē prakarṣavān bhavatītyarthaḥ| śvadantā iti kukkuradantāḥ| uddālanamiti praśamanam| pākalaṁ kuṣṭham||157-161||
Adhikarana 42 (162-172) · Śloka 172
śvitrāṇāṁ saviśēṣaṁ yōktavyaṁ sarvatō viśuddhānām| śvitrē sraṁsanamagryaṁ malapūrasa iṣyatē saguḍaḥ||162|| taṁ pītvā susnigdhō yathābalaṁ sūryapādasantāpam| saṁsēvēta viriktastryahaṁ pipāsuḥ pibēt pēyām||163|| śvitrē'ṅgē yē sphōṭā jāyantē kaṇṭakēna tānbhindyāt| sphōṭēṣu visrutēṣu prātaḥ prātaḥ pibēt pakṣam||164|| malapūmasanaṁ priyaṅguṁ śatapuṣpāṁ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṁ vā kṣāraṁ yathābalaṁ phāṇitōpētam||165|| yaccānyat kuṣṭhaghnaṁ śvitrāṇāṁ sarvamēva tacchastam| khadirōdakasaṁyuktaṁ khadirōdakapānagryaṁ vā||166|| samanaḥśilaṁ viḍaṅgaṁ kāsīsaṁ rōcanāṁ kanakapuṣpīm| śvitrāṇāṁ praśamārthaṁ sasaindhavaṁ lēpanaṁ dadyāt||167|| kadalīkṣārayutaṁ vā kharāsthi dagdhaṁ gavāṁ rudhirayuktam| hastimadādhyuṣitaṁ vā mālatyāḥ kōrakakṣāram||168|| nīlōtpalaṁ sakuṣṭhaṁ sasaindhavaṁ hastimūtrapiṣṭaṁ vā| mūlakabījāvalgujalēpaḥ piṣṭō gavāṁ mūtrē||169|| kākōdumbarikā vā sāvalgujacitrakā gavāṁ mūtrē| piṣṭā manaḥśilā vā saṁyuktā barhipittēna||170|| lēpaḥ kilāsahantā bījānyāvalgujāni lākṣā ca| gōpittamañjanē dvē pippalyaḥ kālalōharajaḥ||171|| śuddhyā śōṇitamōkṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṁ kasyacidēva praṇaśyati kṣīṇapāpasya||172||
श्वित्राणां सविशेषं योक्तव्यं सर्वतो विशुद्धानाम्| श्वित्रे स्रंसनमग्र्यं मलपूरस इष्यते सगुडः||१६२|| तं पीत्वा सुस्निग्धो यथाबलं सूर्यपादसन्तापम्| संसेवेत विरिक्तस्त्र्यहं पिपासुः पिबेत् पेयाम्||१६३|| श्वित्रेऽङ्गे ये स्फोटा जायन्ते कण्टकेन तान्भिन्द्यात्| स्फोटेषु विस्रुतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् पक्षम्||१६४|| मलपूमसनं प्रियङ्गुं शतपुष्पां चाम्भसा समुत्क्वाथ्य| पालाशं वा क्षारं यथाबलं फाणितोपेतम्||१६५|| यच्चान्यत् कुष्ठघ्नं श्वित्राणां सर्वमेव तच्छस्तम्| खदिरोदकसंयुक्तं खदिरोदकपानग्र्यं वा||१६६|| समनःशिलं विडङ्गं कासीसं रोचनां कनकपुष्पीम्| श्वित्राणां प्रशमार्थं ससैन्धवं लेपनं दद्यात्||१६७|| कदलीक्षारयुतं वा खरास्थि दग्धं गवां रुधिरयुक्तम्| हस्तिमदाध्युषितं वा मालत्याः कोरकक्षारम्||१६८|| नीलोत्पलं सकुष्ठं ससैन्धवं हस्तिमूत्रपिष्टं वा| मूलकबीजावल्गुजलेपः पिष्टो गवां मूत्रे||१६९|| काकोदुम्बरिका वा सावल्गुजचित्रका गवां मूत्रे| पिष्टा मनःशिला वा संयुक्ता बर्हिपित्तेन||१७०|| लेपः किलासहन्ता बीजान्यावल्गुजानि लाक्षा च| गोपित्तमञ्जने द्वे पिप्पल्यः काललोहरजः||१७१|| शुद्ध्या शोणितमोक्षैर्विरूक्षणैर्भक्षणैश्च सक्तूनाम्| श्वित्रं कस्यचिदेव प्रणश्यति क्षीणपापस्य||१७२||
🔊 Audio coming soon
tvagdōṣādhikārānuṣaṅgāttvagdōṣaviśēṣasya śvitrasya cikitsāmāha- śvitrāṇāmityādi| nanvapararōgāṇāṁ nidānādyabhidhāya cikitsōcyatē, śvitrasya tu prathamaṁ cikitsā paścāddhētvādīti kō'bhiprāyaḥ? ucyatē- yēyaṁ kuṣṭhacikitsōktā sā śvitrāṇāmapi vidhēyā; tadyadi nidānādi śvitrasyōcyatē tadā sā cikitsā vyavahitā syāt, tēna cikitsaiva tāvaducyatē| śvitrāṇāṁ saviśēṣaṁ prayōktavyamiti yadētat kuṣṭhōddālanamuktaṁ tacchvitrāṇāṁ saviśēṣaṁ gāḍhataraṁ kartavyamityarthaḥ| sarvatō viśuddhānāmiti vamanādibhiḥ śuddhānām| malapūḥ kākōdumbarikā| śvitrē'ṅgē iti śvitrayuktē'ṅgē| kanakapuṣpī suvarṇakṣīrī| mālasyāḥ kōrakakṣāramiti mālatīmukulakṣāraṁ, kōrakō mukula ucyatē| añjanē dvē iti sauvīraṁ rasāñjanakaṁ ca| kasyacidēva praśāmyatītyanēna śvitrāṇāṁ durapagamatāmāha||162-172||
Adhikarana 43 (173-176) · Śloka 176
dāruṇaṁ cāruṇaṁ śvitraṁ kilāsaṁ nāmabhistribhiḥ| vijñēyaṁ trividhaṁ tacca tridōṣaṁ prāyaśaśca tat||173|| dōṣē raktāśritē raktaṁ tāmraṁ māṁsasamāśritē| śvētaṁ mēdaḥśritē śvitraṁ guru taccōttarōttaram||174|| yat parasparatō'bhinnaṁ bahu yadraktalōmavat| yacca varṣagaṇōtpannaṁ tacchvitraṁ naiva sidhyati||175|| araktalōma tanu yat pāṇḍu nāticirōtthitam| madhyāvakāśē cōcchūnaṁ śvitraṁ tatsādhyamucyatē||176||
दारुणं चारुणं श्वित्रं किलासं नामभिस्त्रिभिः| विज्ञेयं त्रिविधं तच्च त्रिदोषं प्रायशश्च तत्||१७३|| दोषे रक्ताश्रिते रक्तं ताम्रं मांससमाश्रिते| श्वेतं मेदःश्रिते श्वित्रं गुरु तच्चोत्तरोत्तरम्||१७४|| यत् परस्परतोऽभिन्नं बहु यद्रक्तलोमवत्| यच्च वर्षगणोत्पन्नं तच्छ्वित्रं नैव सिध्यति||१७५|| अरक्तलोम तनु यत् पाण्डु नातिचिरोत्थितम्| मध्यावकाशे चोच्छूनं श्वित्रं तत्साध्यमुच्यते||१७६||
🔊 Audio coming soon
nāmabhiriti uktadāruṇādibhirēva| prāyaḥśabdēnaikadōṣaṁ dvidōṣaṁ ca bhavati| dōṣē ityādinōktaṁ traividhyaṁ vibhajati| suśrutē tu “tvaggatamēva kilāsam” (ni.a.5) ityuktaṁ, tacca na kuṣṭhavadraktādigatakuṣṭhalakṣaṇakārakaṁ śvitramityabhiprāyēṇōktam| iha tu yadraktādyāśrayitvaṁ śvitrasyōcyatē, tadraktādidōṣamātrābhiprāyēṇa na raktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇakāritayā; tēnātrāpi tvaṅmātravikr̥tikārakatvaṁ śvitrasya sammatamēvēti na virōdhaḥ | gurviti anupakramam| araktētyādinā sādhyakilāsalakṣaṇamāha||173-176||
Adhikarana 44 (177) · Śloka 177
vacāṁsyatathyāni kr̥taghnabhāvō nindā surāṇāṁ gurudharṣaṇaṁ ca| pāpakriyā pūrvakr̥taṁ ca karma hētuḥ kilāsasya virōdhi cānnam||177||
वचांस्यतथ्यानि कृतघ्नभावो निन्दा सुराणां गुरुधर्षणं च| पापक्रिया पूर्वकृतं च कर्म हेतुः किलासस्य विरोधि चान्नम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
vacāṁsītyādinā tvaihikaṁ vāṅmānasaṁ pāpaṁ karmōktaṁ, pāpakriyētyanēna janmāntarakr̥tamadharmaṁ grāhayati||177||
Adhikarana 45 (178-180) · Śloka 180
tatra ślōkāḥ- hēturdravyaṁ liṅgaṁ vividhaṁ yē yēṣu cādhikā dōṣāḥ| kuṣṭhēṣu dōṣaliṅgaṁ samāsatō dōṣanirdēśaḥ||178|| sādhyamasādhyaṁ kr̥cchraṁ kuṣṭhaṁ kuṣṭhāpahāśca yē yōgāḥ| siddhāḥ kilāsahēturliṅgaṁ gurulāghavaṁ tathā śāntiḥ||179|| iti saṅgrahaḥ praṇītō maharṣiṇā kuṣṭhanāśanē'dhyāyē| smr̥tibuddhivarghanārthaṁ śiṣyāya hutāśavēśāya||180||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्द्रव्यं लिङ्गं विविधं ये येषु चाधिका दोषाः| कुष्ठेषु दोषलिङ्गं समासतो दोषनिर्देशः||१७८|| साध्यमसाध्यं कृच्छ्रं कुष्ठं कुष्ठापहाश्च ये योगाः| सिद्धाः किलासहेतुर्लिङ्गं गुरुलाघवं तथा शान्तिः||१७९|| इति सङ्ग्रहः प्रणीतो महर्षिणा कुष्ठनाशनेऽध्याये| स्मृतिबुद्धिवर्घनार्थं शिष्याय हुताशवेशाय||१८०||
🔊 Audio coming soon
hēturdravyamityādinā saṅgrahaḥ| yēṣu yēṣu kapālādiṣu yē yē cādhikā dōṣāstēṣāṁ nirdēśaḥ samāsatō dōṣanirdēśa iti| ‘raukṣyaṁ śōṣastōdaḥ’ ityādinōktaṁ dōṣaliṅgam| gurulāghavamiti ‘śvitraṁ guru taccōttarōttaram’ ityanēnōktam||178-180||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsitasthānē kuṣṭhacikitsitaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने कुष्ठचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattakr̥tāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē kuṣṭhacikitsitaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||