13. kuṣṭhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಹವಿಷ್ಪ್ರಾಶಾನ್ಮೇಹಕುಷ್ಠಯೋರ್ಜನ್ಮ ಉಕ್ತಂ, ತೇನ ಮೇಹಮನು ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಹೇತುಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಕುಷ್ಠಾನಾಮಾಶ್ರಯಂ ಪ್ರಶಮನಂ ಚ| ಶೃಣ್ವಗ್ನಿವೇಶ! ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ಪರ್ಶನಘ್ನಾನಾಮ್||೩||

ನಿದಾನೇ ಹೇತ್ವಾದಯ ಉಕ್ತಾ ಅಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಕರಣತಯಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪುನರುಚ್ಯನ್ತೇ| ಆಶ್ರಯಮಿತಿ ಆಧಾರಮ್| ಪ್ರಶಮನಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯೋರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ; ಕಿಂವಾ ಲಿಙ್ಗೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ಹೇತುನಾ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಅನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಪಿಪ್ಲುವ್ಯಙ್ಗಾದೀನಿ ಸ್ಪರ್ಶನಘ್ನಾನಿ ಸನ್ತಿ, ತೇನ ವಿಶೇಷತೋ ಯಾನಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸ್ಪರ್ಶನಘ್ನಾನಿ ತೇಷಾಂ ಹೇತ್ವಾದೀನಿ ಶೃಣು; ಕಿಂವಾ ಕುಷ್ಠಾನಾಮನನ್ತ್ಯಾದ್ಯಾನಿ ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ಪರ್ಶನಘ್ನಾನ್ಯಷ್ಟಾದಶ ತೇಷಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿ ಶೃಣ್ವಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತವಿಧಾನ್ಯಷ್ಟಾದಶವಿಧಾನ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯವಿಧಾನಿ ಚ” (ನಿ.ಅ.೫) ಇತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

ವಿರೋಧೀನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ದ್ರವಸ್ನಿಗ್ಧಗುರೂಣಿ ಚ| ಭಜತಾಮಾಗತಾಂ ಛರ್ದಿಂ ವೇಗಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ಪ್ರತಿಘ್ನತಾಮ್||೪|| ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಸನ್ತಾಪಮತಿಭುಕ್ತ್ವೋಪಸೇವಿನಾಮ್| ಶೀತೋಷ್ಣಲಙ್ಘನಾಹಾರಾನ್ ಕ್ರಮಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ನಿಷೇವಿಣಾಮ್||೫|| ಘರ್ಮಶ್ರಮಭಯಾರ್ತಾನಾಂ ದ್ರುತಂ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇವಿನಾಮ್| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶಿನಾಂ ಚೈವ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಪಚಾರಿಣಾಮ್||೬|| ನವಾನ್ನದಧಿಮತ್ಸ್ಯಾತಿಲವಣಾಮ್ಲನಿಷೇವಿಣಾಮ್| ಮಾಷಮೂಲಕಪಿಷ್ಟಾನ್ನತಿಲಕ್ಷೀರಗುಡಾಶಿನಾಮ್||೭|| ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾಪ್ಯಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ನಿದ್ರಾಂ ಚ ಭಜತಾಂ ದಿವಾ| ವಿಪ್ರಾನ್ ಗುರೂನ್ ಧರ್ಷಯತಾಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮ್||೮||

ವಿರೋಧೀನ್ಯಾತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ- “ನ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾಽಭ್ಯವಹರೇತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾನಿ| ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ ಸೇವ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದ್ವಿಪರೀತೇನ ಸೇವಿನಾಮ್; ಏವಂ ಲಙ್ಘನಾಹಾರಯೋರಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಘರ್ಮಾದಿಭಿರಾರ್ತತ್ವೇ ಸತಿ ದ್ರುತಮವಿಶ್ರಮ್ಯ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇವಿನಾಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶಿನಾಮಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಮ್ ಆಮಮನ್ನಮ್, ಅಪಕ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್; ತದ್ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮ್| ಅಧ್ಯಶಿನಾಮಿತಿ ಆಹಾರೇಽಪರಿಣತೇ ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮ್| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಪಚಾರಿಣಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಽಪಚಾರಿಣಾಂ ನಿಷಿದ್ಧಸೇವಿನಾಮ್| ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾಪ್ಯಜೀರ್ಣೇ ಇತಿ ವಿದಗ್ಧಾದಿರೂಪೇಽನ್ನಾಜೀರ್ಣೇ ಸ್ತ್ರೀಸೇವನಮ್ ಕುರ್ವತಾಮ್| ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮಿತಿ ಪಾಪಕರ್ಮಣೈವ ವಿಪ್ರಾದಿಧರ್ಷಣೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ವಿಶೇಷಹೇತುತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್||೪-೮||

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ದುಷ್ಟಾಸ್ತ್ವಗ್ರಕ್ತಂ ಮಾಂಸಮಮ್ಬು ಚ| ದೂಷಯನ್ತಿ ಸ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಸಪ್ತಕೋ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೯|| ಅತಃ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಪ್ತ ಚೈಕಾದಶೈವ ಚ| ನ ಚೈಕದೋಷಜಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕುಷ್ಠಂ ಸಮುಪಲಭ್ಯತೇ||೧೦||

ದೋಷದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ- ವಾತಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಾತಾದೀನಾಂ ತ್ರಿತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ತ್ರಯ ಇತಿ ವಚನಂ ಸರ್ವಕುಷ್ಠೇಷು ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ದುಷ್ಟಿದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಮಾರಮ್ಭಕಂ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ| ಅರ್ಥಲಬ್ಧಮಪಿ ಸಪ್ತಕಮಿತಿಪದಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಪ್ತಕನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮುತ್ಪಾದೇ ಏತಾನ್ಯೇವ ಸಪ್ತ ಕಾರಣಾನಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ರಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ| ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ” (ಚಿ.ಅ.೨೧) ಇತಿ; ತಥಾಽಪಿ ಕುಷ್ಠಂ ಚಿರಕ್ರಿಯೈಃ ಸ್ಥಿರೈರ್ದೋಷೈರ್ಜನ್ಯತೇ, ವಿಸರ್ಪಸ್ತು ವಿಸರಣಶೀಲೈರಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವಿಸರ್ಪಾ ವಾತಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶೋಽಪಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹುಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚೈಕೋ ವಿಸರ್ಪಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ” (ಚಿ.ಅ.೨೧) ಇತಿ; ತನ್ನ, ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪಿ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮೇಕದೋಷಜಕುಷ್ಠವದೇಕದೋಷಜತ್ವಾದಿವ್ಯಪದೇಶಸ್ತತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಸಪ್ತ ಚೈಕಾದಶೈವ ಚೇತಿ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಮಹಾಕುಷ್ಠತ್ವಮ್, ಏಕಾದಶಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠತ್ವಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ| ನಿದಾನೇಽನಭಿಹಿತಾನಾಮಪಿ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನಾಮಿಹ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವಿಧಾನಮ್||೯-೧೦||

Adhikarana 5 (11-12) · Śloka 12

ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞತ್ವಮತಿಸ್ವೇದೋ ನ ವಾ ವೈವರ್ಣ್ಯಮುನ್ನತಿಃ| ಕೋಠಾನಾಂ ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಸ್ತೋದಃ ಶ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ||೧೧|| ವ್ರಣಾನಾಮಧಿಕಂ ಶೂಲಂ ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಿಃ| ದಾಹಃ ಸುಪ್ತಾಙ್ಗತಾ ಚೇತಿ ಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಗ್ರಜಮ್||೧೨||

ಸ್ಪರ್ಶೇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ನ ವಾ ಸ್ವೇದ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಸ್ವೇದಾತಿಸ್ವೇದೌ ತು ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋಽವರೋಧಾನವರೋಧಕೃತೌ ಜ್ಞೇಯೌ| ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ವ್ರಣಾನಾಮೇವ||೧೧-೧೨||

Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 20

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಷ್ಟಾದಶಾನಾಂ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಕಪಾಲೋದುಮ್ಬರಮಣ್ಡಲರ್ಷ್ಯಜಿಹ್ವಪುಣ್ಡರೀಕಸಿಧ್ಮಕಾಕಣಕೈಕಕುಷ್ಠಚರ್ಮಾಖ್ಯ- ಕಿಟಿಮವಿಪಾದಿಕಾಲಸಕದದ್ರುಚರ್ಮದಲಪಾಮಾವಿಸ್ಫೋಟಕಶತಾರುರ್ವಿಚರ್ಚಿಕಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೩|| ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಾಭಂ ಯದ್ರೂಕ್ಷಂ ಪರುಷಂ ತನು| ಕಾಪಾಲಂ ತೋದಬಹುಲಂ ತತ್ಕುಷ್ಠಂ ವಿಷಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೪|| ದಾಹಕಣ್ಡೂರುಜಾರಾಗಪರೀತಂ ಲೋಮಪಿಞ್ಜರಮ್| ಉದುಮ್ಬರಫಲಾಭಾಸಂ ಕುಷ್ಠಮೌದುಮ್ಬರಂ ವಿದುಃ||೧೫|| ಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುತ್ಸನ್ನಮಣ್ಡಲಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಮನ್ಯೋನ್ಯಸಂಸಕ್ತಂ ಕುಷ್ಠಂ ಮಣ್ಡಲಮುಚ್ಯತೇ||೧೬|| ಕರ್ಕಶಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಮನ್ತಃ ಶ್ಯಾವಂ ಸವೇದನಮ್| ಯದೃಷ್ಯಜಿಹ್ವಾಸಂಸ್ಥಾನಮೃಷ್ಯಜಿಹ್ವಂ ತದುಚ್ಯತೇ||೧೭|| ಸಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಂ ಪುಣ್ಡರೀಕದಲೋಪಮಮ್| ಸೋತ್ಸೇಧಂ ಚ ಸದಾಹಂ ಚ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ತದುಚ್ಯತೇ||೧೮|| ಶ್ವೇತಂ ತಾಮ್ರಂ ತನು ಚ ಯದ್ರಜೋ ಘೃಷ್ಟಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ಅಲಾಬೂಪುಷ್ಪವರ್ಣಂ ತತ್ ಸಿಧ್ಮಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಚೋರಸಿ||೧೯|| ಯತ್ ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾವರ್ಣಮಪಾಕಂ ತೀವ್ರವೇದನಮ್| ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ತತ್ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಕಣಂ ನೈವ ಸಿಧ್ಯತಿ||೨೦|| ಇತಿ ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ|

ಕಪಾಲಃ ಘಟಖರ್ಪರಃ | ವಿಷಮಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮ್| ಲೋಮಪಿಞ್ಜರಮಿತಿ ರೋಮಭಿಃ ಪಿಞ್ಜರಂ ಕಪಿಲಮ್ | ಉತ್ಸನ್ನಮಣ್ಡಲಮಿತಿ ಉದ್ಗತಮಣ್ಡಲಮ್| ಋಷ್ಯಃ ನೀಲಣ್ಡೋ ಹರಿಣಃ, ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಾಸಂಸ್ಥಾನಮಿತಿ ತಜ್ಜಿಹ್ವಾಕಾರಮ್| ಪ್ರಾಯೇಣ ಚೋರಸೀತಿ ಉರಸಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಭವತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್; ಕದಾಚಿದನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾ ಗುಞ್ಜಾ| ಕುಷ್ಠತ್ವೇನೈವ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ಪ್ರಬಲತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್||೧೩-೨೦||

Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26

ಅಸ್ವೇದನಂ ಮಹಾವಾಸ್ತು ಯನ್ಮತ್ಸ್ಯಶಕಲೋಪಮಮ್| ತದೇಕಕುಷ್ಟಂ, ಚರ್ಮಾಖ್ಯಂ ಬಹಲಂ ಹಸ್ತಿಚರ್ಮವತ್||೨೧|| ಶ್ಯಾವಂ ಕಿಣಖರಸ್ಪರ್ಶಂ ಪರುಷಂ ಕಿಟಿಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ವೈಪಾದಿಕಂ ಪಾಣಿಪಾದಸ್ಫುಟನಂ ತೀವ್ರವೇದನಮ್||೨೨|| ಕಣ್ಡೂಮದ್ಭಿಃ ಸರಾಗೈಶ್ಚ ಗಣ್ಡೈರಲಸಕಂ ಚಿತಮ್| ಸಕಣ್ಡೂರಾಗಪಿಡಕಂ ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮುದ್ಗತಮ್||೨೩|| ರಕ್ತಂ ಸಕಣ್ಡು ಸಸ್ಫೋಟಂ ಸರುಗ್ದಲತಿ ಚಾಪಿ ಯತ್| ತಚ್ಚರ್ಮದಲಮಾಖ್ಯಾತಂ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಮುಚ್ಯತೇ||೨೪|| ಪಾಮಾಶ್ವೇತಾರುಣಶ್ಯಾವಾಃ ಕಣ್ಡೂಲಾಃ ಪಿಡಕಾ ಭೃಶಮ್| ಸ್ಫೋಟಾಃ ಶ್ವೇತಾರುಣಾಭಾಸೋ ವಿಸ್ಫೋಟಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತನುತ್ವಚಃ||೨೫|| ರಕ್ತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಸದಾಹಾರ್ತಿ ಶತಾರುಃ ಸ್ಯಾದ್ಬಹುವ್ರಣಮ್| ಸಕಣ್ಡೂಃ ಪಿಡಕಾ ಶ್ಯಾವಾ ಬಹುಸ್ರಾವಾ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ||೨೬|| ಇತ್ಯೇಕಾದಶ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನಿ|

ಮಹಾವಾಸ್ತ್ವಿತಿ ಮಹಾಸ್ಥಾನಮ್| ಮತ್ಸ್ಯಶಕಲೋಪಮಮಿತಿ ಮತ್ಸ್ಯತ್ವಕ್ಸದೃಶಮ್| ಕಿಣವತ್ ಖರಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಕಿಣಖರಸ್ಪರ್ಶಮ್; ಕಿಣಃ ವ್ರಣಸ್ಥಾನಮ್||೨೧-೨೬||

Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30

ವಾತೇಽಧಿಕತರೇ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಕಫೇ| ಪಿತ್ತೇ ತ್ವೌದುಮ್ಬರಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಾಕಣಂ ತು ತ್ರದೋಷಜಮ್||೨೭|| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಚಾಧಿಕೇ| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಂ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಂ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೮|| ಚರ್ಮಾಖ್ಯಮೇಕಕುಷ್ಠಂ ಚ ಕಿಟಿಮಂ ಸವಿಪಾದಿಕಮ್| ಕುಷ್ಠಂ ಚಾಲಸಕಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಪ್ರಾಯೋ ವಾತಕಫಾಧಿಕಮ್||೨೯|| ಪಾಮಾ ಶತಾರುರ್ವಿಸ್ಫೋಟಂ ದದ್ರುಶ್ಚರ್ಮದಲಂ ತಥಾ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕಫಪ್ರಾಯಾ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ||೩೦||

ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವಾತಾದ್ಯಾಧಿಕಂ ಕುಷ್ಠೇಷ್ವಾಹ- ವಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಾದಿಷು ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯಾದಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೭-೩೦||

Adhikarana 9 (31-32) · Śloka 32

ಸರ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಜಂ ಕುಷ್ಠಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತು ಬಲಾಬಲಮ್| ಯಥಾಸ್ವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಕ್ರಿಯಾ||೩೧|| ದೋಷಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಪಶ್ಯೇತ್ ಕುಷ್ಠೇಷು ವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗಮದ್ರಿಕ್ತಮ್| ತಸ್ಯೈವ ಶಮಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತತಃ ಪರಂ ಚಾನುಬನ್ಧಸ್ಯ||೩೨||

ಉಕ್ತೈಕದೋಷಜತ್ವಾದಿನಾ ಕುಷ್ಠೇಷ್ವವಿರೋಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಂ ಸರ್ವೇಷು ಕುಷ್ಠೇಷು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮೇವ; ದೋಷಬಲಾಬಲವಿವಕ್ಷಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮೇಕದೋಷಜತ್ವಾದಿವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಅನುಬನ್ಧಸ್ಯೇತಿ ಅಪ್ರಧಾನಸ್ಯ||೩೧-೩೨||

Adhikarana 10 (33) · Śloka 33

ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೈರ್ದೋಷಾ ದೋಷವಿಶೇಷೈಃ ಪುನಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಾನಿ| ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ ತೈರ್ಹೇತುರ್ಹೇತುಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ||೩೩||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೋಶವಿಶೇಷಜಾತಸ್ಯ ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷಸ್ಯ ತಥಾ ಕುಷ್ಠಜನಕಸ್ಯ ಚ ಹೇತೋಃ ಪರಸ್ಪರಬೋಧಕತ್ವಮಾಹ- ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೈರ್ದೋಷಾ ಇತಿ ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೈಃ ಕಾಪಲಾದಿಭಿರ್ದೋಷಾ ವಾತಾದಯೋ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ; ತಥಾ ದೋಷವಿಶೇಷೈಃ ಪುನಃ ಕುಷ್ಠಾನಿತಿ ವಾತಾಧಿಕೋಽಯಂ ಪೈತ್ತಿಕೋಽಯಮಿತಿ ಕುಷ್ಠದೋಷೇ ಪರಿಜ್ಞಾತೇ ದೋಷವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಾನಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ; ಯಥಾ- ಇದಂ ವಾತೋತ್ತರಂ ಕುಷ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಪಾಲಮ್; ಇದಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕತ್ವಾನ್ಮಣ್ಡಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಯಃ ಕುಷ್ಠೇಷ್ವಪರಿಜ್ಞಾತೋ ಹೇತುಃ ಸ ದೋಷವಿಶೇಷೈರ್ಜ್ಞಾಯತೇ; ಯಥಾ- ಕುಷ್ಠಂ ವಾತೋತ್ತರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಾತೋತ್ತರಕುಷ್ಠಜನಕಾನಿ ರೂಕ್ಷವಿರುದ್ಧಾಶನಾದೀನಿ ಕಾರಣಾನಿ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ| ಹೇತುಭಿಶ್ಚ ದೋಷವಿಶೇಷಜನಕೈಃ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ, ಯಸ್ಮಾದನೇನ ವಾತೋತ್ತರಕುಷ್ಠಜನಕಂ ಸೇವಿತಂ ತಸ್ಮಾದಸ್ಯ ವಾತೋತ್ತರಂ ಕಾಪಾಲಂ ಕುಷ್ಠಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ| ಕಿಂವಾ ಕುಷ್ಠಾದೋಷಯೋರನ್ಯೋನ್ಯಗಮಕತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣತಯಾ ಪರಸ್ಪರಗಮಕತ್ವಾದುಪಪನ್ನಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೈರಿತಿ; ತೈಃ ಕುಷ್ಠೈಃ ಕಾರ್ಯರೂಪೈರ್ಹೇತುರ್ನಾಮ ದೋಷಃ ಅನುಮೀಯತೇ, ಹೇತುಶ್ಚ ದೋಷರೂಪಸ್ತಾನ್ ಕಾರ್ಯರೂಪಕುಷ್ಠವಿಶೇಷಾನವಗಮಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩||

Adhikarana 11 (34-36) · Śloka 36

ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಶೋಷಸ್ತೋದಃ ಶೂಲಂ ಸಙ್ಕೋಚನಂ ತಥಾಽಽಯಾಮಃ| ಪಾರುಷ್ಯಂ ಖರಭಾವೋ ಹರ್ಷಃ ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವಂ ಚ||೩೪|| ಕುಷ್ಠೇಷು ವಾತಲಿಙ್ಗಂ, ದಾಹೋ ರಾಗಃ ಪರಿಸ್ರವಃ ಪಾಕಃ| ವಿಸ್ರೋ ಗನ್ಧಃ ಕ್ಲೇದಸ್ತಥಾಽಙ್ಗಪತನಂ ಚ ಪಿತ್ತಕೃತಮ್||೩೫|| ಶ್ವೈತ್ಯಂ ಶೈತ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಚೋತ್ಸೇಧಗೌರವಸ್ನೇಹಾಃ| ಕುಷ್ಠೇಷು ತು ಕಫಲಿಙ್ಗಂ ಜನ್ತುಭಿರಭಿಭಕ್ಷಣಂ ಕ್ಲೇದಃ||೩೬||

ಕುಷ್ಠಗತದೋಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ- ರೌಕ್ಷ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಾದಯಃ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ||೩೪-೩೬||

Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38

ಸರ್ವೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಮತಿಮಾನ್ ವಿವರ್ಜಯೇದಬಲಮ್| ತೃಷ್ಣಾದಾಹಪರೀತಂ ಶಾನ್ತಾಗ್ನಿಂ ಜನ್ತುಭಿರ್ಜಗ್ಧಮ್||೩೭|| ವಾತಕಫಪ್ರಬಲಂ ಯದ್ಯದೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಂ ನ ತತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ಕಫಪಿತ್ತ-ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಬಲಾನಿ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ||೩೮||

ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಕುಷ್ಠಾನ್ಯಾಹ- ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ||೩೭-೩೮||

Adhikarana 13 (39-42) · Śloka 42

ವಾತೋತ್ತರೇಷು ಸರ್ಪಿರ್ವಮನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರೇಷು ಕುಷ್ಠೇಷು| ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇಷು ಮೋಕ್ಷೋ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಚನಂ ಚಾಗ್ರೇ||೩೯|| ವಮನವಿರೇಚನಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪೋಕ್ತಾಃ ಕುಷ್ಠಿನಾಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾಃ| ಪ್ರಚ್ಛನಮಲ್ಪೇ ಕುಷ್ಠೇ ಮಹತಿ ಚ ಶಸ್ತಂ ಸಿರಾವ್ಯಧನಮ್||೪೦|| ಬಹುದೋಷಃ ಸಂಶೋಧ್ಯಃ ಕುಷ್ಠೀ ಬಹುಶೋಽನುರಕ್ಷತಾ ಪ್ರಾಣಾನ್| ದೋಷೇ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರಹೃತೇ ವಾಯುರ್ಹನ್ಯಾದಬಲಮಾಶು||೪೧|| ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಾನಮಿಷ್ಟಂ ಶುದ್ಧೇ ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರವಾಹಿತೇ ರಕ್ತೇ| ವಾಯುರ್ಹಿ ಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಂ ಕುಷ್ಠಿನಮಬಲಂ ವಿಶತಿ ಶೀಘ್ರಮ್||೪೨||

ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಾತೋತ್ತರೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ರೇ ಇತಿ ಸರ್ಪಿರಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಂ; ತೇನ ವಾತೋತ್ತರಾದಿಷು ಸರ್ಪಿರಾದಿ ಪ್ರಥಮಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ತದನು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹುಶ ಇತಿ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್; ಸ್ತೋಕಸ್ತೋಕನಿರ್ಹರಣೇನ ಪುನಃ ಪುನಃ ಶೋಧ್ಯಃ; ಏಕದಾ ಹಿ ಭೂರಿದೋಷಹರಣೇ ಬಲಕ್ಷಯೋ ಮಹಾತ್ಯಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ ಏವಾಹ- ದೋಷೇ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರಹೃತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೇ ಇತಿ ಜಾತಾವೇಕವಚನಂ; ತೇನ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್; ಕಿಂವಾ ದೋಷ ಇತಿ ಏಕವಚನೇನೈವ ಏಕದೋಷಸ್ಯಾಪ್ಯತಿಮಾತ್ರಹರಣೇ ವಾಯುರ್ಹನ್ಯಾದಿತಿ| ಕೋಷ್ಠೇ ಶುದ್ಧೇ ರಕ್ತೇ ಪ್ರವಾಹಿತೇ ಚ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ವ್ಯಾಧಿವರ್ಧನಂ ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಶೇಷದೋಷೇ ವ್ಯಾಧಿರತಿವರ್ಧತೇ” ಇತಿ| ಶೋಧನೇನ ತು ನಿಃಶೇಷೀಕೃತೇ ದೋಷೇ ಸಶೇಷದೋಷತಾ ನಾಸ್ತಿ||೩೯-೪೨||

Adhikarana 14 (43-49) · Śloka 49

ದೋಷೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ಹೃದಯೇ ವಾಮ್ಯಃ ಕುಷ್ಠೇಷು ಚೋರ್ಧ್ವಭಾಗೇಷು| ಕುಟಜಫಲಮದನಮಧುಕೈಃ ಸಪಟೋಲೈರ್ನಿಮ್ಬರಸಯುಕ್ತೈಃ||೪೩|| ಶೀತರಸಃ ಪಕ್ವರಸೋ ಮಧೂನಿ ಮಧುಕಂ ಚ ವಮನಾನಿ| ಕುಷ್ಠೇಷು ತ್ರಿವೃತಾ ದನ್ತೀ ತ್ರಿಫಲಾ ಚ ವಿರೇಚನೇ ಶಸ್ತಾ||೪೪|| ಸೌವೀರಕಂ ತುಷೋದಕಮಾಲೋಡನಮಾಸವಾಶ್ಚ ಸೀಧೂನಿ| ಶಂಸನ್ತ್ಯಧೋಹರಾಣಾಂ ಯಥಾವಿರೇಕಂ ಕ್ರಮಶ್ಚೇಷ್ಟಃ||೪೫|| ದಾರ್ವೀಬೃಹತೀಸೇವ್ಯೈಃ ಪಟೋಲಪಿಚುಮರ್ದಮದನಕೃತಮಾಲೈಃ| ಸಸ್ನೇಹೈರಾಸ್ಥಾಪ್ಯಃ ಕುಷ್ಠೀ ಸಕಲಿಙ್ಗಯವಮುಸ್ತೈಃ||೪೬|| ವಾತೋಲ್ಬಣಂ ವಿರಿಕ್ತಂ ನಿರೂಢಮನುವಾಸನಾರ್ಹಮಾಲಕ್ಷ್ಯ| ಫಲಮಧುಕನಿಮ್ಬಕುಟಜೈಃ ಸಪಟೋಲೈಃ ಸಾಧಯೇತ್ಸ್ನೇಹಮ್||೪೭|| ಸೈನ್ಧವದನ್ತೀಮರಿಚಂ ಫಣಿಜ್ಝಕಃ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಕರಞ್ಜಫಲಮ್| ನಸ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ಸವಿಡಙ್ಗಂ ಕ್ರಿಮಿಕುಷ್ಠಕಫಪ್ರಕೋಪಘ್ನಮ್ ||೪೮|| ವೈರೇಚನಿಕೈರ್ಧೂಮೈಃ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇರಿತೈಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ| ಕೃಮಯಃ ಕುಷ್ಠಕಿಲಾಸಾಃ ಪ್ರಯೋಜಿತೈರುತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಥಾಃ||೪೯||

ಕುಟಜೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ| ಶೀತರಸಃ ಶೀತಕಷಾಯಃ | ಯಥಾವಿರೇಕಂ ಕ್ರಮಶ್ಚೇಷ್ಟ ಇತಿ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಶುದ್ಧ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಸ್ತ್ರಿಶೋ ದ್ವಿಶ ಏಕಶೋ ವಾ ಕಾರ್ಯಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಮಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ ರಸಂ ತ್ರೀನುಭಯಂ ತಥೈಕಮ್| ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವೇತ ನರೋಽನ್ನಕಾಲಾನ್ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಃ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಆಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೇ ಯದ್ಯಪಿ “ನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಃ ಕುಷ್ಠಿನಃ” (ಸಿ.ಅ.೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕುಷ್ಠೇ ನಿಷಿದ್ಧೇ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೈಕಸಾಧ್ಯಾಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಏವ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗೇ ತು ಗುರುಲಾಘವಂ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯ ಸಮ್ಯಗಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ; ತೇನಾಹ- ವಾತೋಲ್ಬಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಯದ್ಯಪಿ ಏಕೈವ ವೈರೇಚನಿಕೋ ಧೂಮ ಉಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರೋಕ್ತದ್ರವ್ಯೈರ್ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತೈರ್ಬಹವೋ ಧೂಮಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಬಹುವಚನಮಿಹ ಕೃತಮ್||೪೩-೪೯||

Adhikarana 15 (50-53) · Śloka 53

ಸ್ಥಿರಕಠಿನಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಸ್ವಿನ್ನಾನಾಂ ಪ್ರಸ್ತರಪ್ರಣಾಡೀಭಿಃ| ಕೂರ್ಚೈರ್ವಿಘಟ್ಟಿತಾನಾಂ ರಕ್ತೋತ್ಕ್ಲೇಶೋಽಪನೇತವ್ಯಃ||೫೦|| ಆನೂಪವಾರಿಜಾನಾಂ ಮಾಂಸಾನಾಂ ಪೋಟ್ಟಲೈಃ ಸುಖೋಷ್ಣೈಶ್ಚ| ಸ್ವಿನ್ನೋತ್ಸನ್ನಂ ವಿಲಿಖೇತ್ ಕುಷ್ಠಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಶಸ್ತ್ರೇಣ||೫೧|| ರುಧಿರಾಗಮಾರ್ಥಮಥವಾ ಶೃಙ್ಗಾಲಾಬೂನಿ ಯೋಜಯೇತ್ ಕುಷ್ಠೇ| ಪ್ರಚ್ಛಿತಮಲ್ಪಂ ಕುಷ್ಠಂ ವಿರೇಚಯೇದ್ವಾ ಜಲೌಕೋಭಿಃ||೫೨|| ಯೇ ಲೇಪಾಃ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ ನಿರ್ಹೃತಾಸ್ರದೋಷಾಣಾಮ್| ಸಂಶೋಧಿತಾಶಯಾನಾಂ ಸದ್ಯಃ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವೇತ್ತೇಷಾಮ್||೫೩||

ನಾಡ್ಯೇವ ನಾಡೀ ಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೇ ಉಕ್ತಾ| ಕೂರ್ಚಂ ಶಸ್ತ್ರವಿಶೇಷಮಾಹುಃ| ರಕ್ತೋತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ರಕ್ತಮ್| ಸ್ವಿನ್ನತ್ವೇನೋತ್ಸನ್ನಂ ಸ್ವಿನ್ನೋತ್ಸನ್ನಮ್| ರುಧಿರಾಗಮಾರ್ಥಂ ವಿಲಿಖೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಿರ್ಹೃತೋಽಸ್ರದೋಷೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ನಿರ್ಹೃತಾಸ್ರದೋಷಾಃ||೫೦-೫೩||

Adhikarana 16 (54-57) · Śloka 57

ಯೇಷು ನ ಶಸ್ತ್ರಂ ಕ್ರಮತೇ ಸ್ಪರ್ಶೇನ್ದ್ರಿಯನಾಶನಾನಿ ಯಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ತೇಷು ನಿಪಾತ್ಯಃ ಕ್ಷಾರೋ ರಕ್ತಂ ದೋಷಂ ಚ ವಿಸ್ರಾವ್ಯ||೫೪|| ಪಾಷಾಣಕಠಿನಪರುಷೇ ಸುಪ್ತೇ ಕುಷ್ಠೇ ಸ್ಥಿರೇ ಪುರಾಣೇ ಚ| ಪೀತಾಗದಸ್ಯ ಕಾರ್ಯೋ ವಿಷೈಃ ಪ್ರದೇಹೋಽಗದೈಶ್ಚಾನು||೫೫|| ಸ್ತಬ್ಧಾನಿ ಸುಪ್ತಸುಪ್ತಾನ್ಯಸ್ವೇದನಕಣ್ಡುಲಾನಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ| ಕೂರ್ಚೈರ್ದನ್ತೀತ್ರಿವೃತಾಕರವೀರಕರಞ್ಜಕುಟಜಾನಾಮ್||೫೬|| ಜಾತ್ಯರ್ಕನಿಮ್ಬಜೈರ್ವಾ ಪತ್ರೈಃ ಶಸ್ತ್ರೈಃ ಸಮುದ್ರಫೇನೈರ್ವಾ| ಘೃಷ್ಟಾನಿ ಗೋಮಯೈರ್ವಾ ತತಃ ಪ್ರದೇಹೈಃ ಪ್ರದೇಹ್ಯಾನಿ||೫೭||

ನ ಶಸ್ತ್ರಂ ಕ್ರಮತ ಇತಿ ಸಿರಾದಿಸಙ್ಕಟತ್ವಾನ್ನ ಶಸ್ತ್ರಂ ಯೋಗ್ಯಂ ಭವತಿ| ಸ್ಪರ್ಶೇನ್ದ್ರಿಯನಾಶನಾನೀತಿ ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಹರಾಣಿ| ಸುಪ್ತಸುಪ್ತಾನೀತಿ ಸುಪ್ತವತ್ ಸುಪ್ತಾನಿ ಅಚೇತನಾನಿ, ಸರ್ವಥಾ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ||೫೪-೫೭||

Adhikarana 17 (58-59) · Śloka 59

ಮಾರುತಕಫಕುಷ್ಠಘ್ನಂ ಕರ್ಮೋಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಕುಷ್ಠಿನಾಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಕಫಪಿತ್ತರಕ್ತಹರಣಂ ತಿಕ್ತಕಷಾಯೈಃ ಪ್ರಶಮನಂ ಚ||೫೮|| ಸರ್ಪೀಂಷಿ ತಿಕ್ತಕಾನಿ ಚ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತನುತ್ ಕರ್ಮ| ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮಗ್ರ್ಯಂ ತತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಪಿತ್ತಕುಷ್ಠೇಷು||೫೯||

ಸರ್ಪೀಂಷಿ ತಿಕ್ತಕಾನಿ ತಿಕ್ತಷಟ್ಪಲಾದೀನಿ| ಪಿತ್ತಕುಷ್ಠಿನಾಂ ಕಫಪಿತ್ತರಕ್ತಹರಣಾದೀನಿ ಕಾರ್ಯಾಣೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೫೮-೫೯||

Adhikarana 18 (60-64) · Śloka 64

ದೋಷಾಧಿಕ್ಯವಿಭಾಗಾದಿತ್ಯೇತತ್ ಕರ್ಮ ಕುಷ್ಠನುತ್ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕುಷ್ಠಶಮನಂ ಪ್ರಾಯಸ್ತ್ವಗ್ದೋಷಸಾಮಾನ್ಯಾತ್||೬೦|| ದಾರ್ವೀ ರಸಾಞ್ಜನಂ ವಾ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಪ್ರಬಾಧತೇ ಕುಷ್ಠಮ್| ಅಭಯಾ ಪ್ರಯೋಜಿತಾ ವಾ ಮಾಸಂ ಸವ್ಯೋಷಗುಡತೈಲಾ||೬೧|| ಮೂಲಂ ಪಟೋಲಸ್ಯ ತಥಾ ಗವಾಕ್ಷ್ಯಾಃ ಪೃಥಕ್ ಪಲಾಂಶಂ ತ್ರಿಫಲಾತ್ವಚಶ್ಚ | ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಾಯಮಾಣಾ ಕಟುರೋಹಿಣೀ ಚ ಭಾಗಾರ್ಧಿಕಾ ನಾಗರಪಾದಯುಕ್ತಾ||೬೨|| ಪಲಂ ತಥೈಷಾಂ ಸಹ ಚೂರ್ಣಿತಾನಾಂ ಜಲೇ ಶೃತಂ ದೋಷಹರಂ ಪಿಬೇನ್ನಾ| ಜೀರ್ಣೇ ರಸೈರ್ಧನ್ವಮೃಗದ್ವಿಜಾನಾಂ ಪುರಾಣಶಾಲ್ಯೋದನಮಾದದೀತ||೬೩|| ಕುಷ್ಠಾನಿ ಶೋಫಂ ಗ್ರಹಣೀಪ್ರದೋಷಮರ್ಶಾಂಸಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ ಹಲೀಮಕಂ ಚ| ಷಡ್ರಾತ್ರಯೋಗೇನ ನಿಹನ್ತಿ ಚೈಷ ಹೃದ್ಬಸ್ತಿಶೂಲಂ ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಚ||೬೪||

ದಾರ್ವೀ ದಾರುಹರಿದ್ರಾ| ರಸಾಞ್ಜನಂ ದಾರ್ವೀಕ್ವಾಥಕೃತಮ್| ಅಭಯಾಪ್ರಯೋಗೇ ಗುಡತೈಲಯೋಃ ಕುಷ್ಠನಿದಾನತ್ವೇನೋಕ್ತಯೋರಪಿ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ಹರೀತಕ್ಯಾ ಸಮಂ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕುಷ್ಠಘ್ನೋ ಭವತಿ| ಮೂಲಂ ಪಟೋಲಸ್ಯೇತಿ ಪಟೋಲಮೂಲಂ, ತಥಾ ಗವಾಕ್ಷ್ಯಾ ಅಪಿ ಮೂಲಮ್| ಪಲಾಂಶಂ ಪಲಪರಿಮಾಣಮ್| ತ್ರಿಫಲಾತ್ವಚಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಲಾಂಶಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಘೃತೋಕ್ತಾಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಪದೇನ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಭಾಗಃ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಃ, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ಪೃಥಕ್ಶಬ್ದಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ಕಿಂವಾ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಯಾಃ ಕಟುರೋಹಿಣ್ಯಾಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ಭಾಗಾರ್ಧಿಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ, ತ್ರಿಫಲಾಯಾಸ್ತು ಪ್ರಸಙ್ಗತ ಏವ ಪೃಥಗ್ಭಾಗಗ್ರಹಣಂ ಸಿದ್ಧಮ್| ತ್ರಾಯಮಾಣಾಕಟುರೋಹಿಣ್ಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಷಟ್ಶಾಣಮಾತ್ರಂ, ನಾಗರಸ್ಯ ಚೋಭಯೋರರ್ಧಭಾಗಪೂರಕತ್ವೇನಾರ್ಧಪಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ಥಪಾದದ್ವಯೇನ ಶಾಣಚತುಷ್ಟಯಂ ಭವತಿ, ಏವಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಕಟುರೋಹಿಣೀನಾಗರೈಃ ಪಲಮೇಕಂ, ಪಟೋಲಮೂಲಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಪಲಾನೀತಿ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಷಟ್ಪಲಾನಿ; ತಥಾ ಸತ್ಯೇಷಾಂ ಪಟೋಲಾದೀನಾಂ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಾನಾಮಿತಿ ಜರ್ಜರೀಕೃತಾನಾಂ, ಷಟ್ಪಲಾನಾಂ ಪಲಮಾಕೃಷ್ಯ ಜಲೇ ಶೃತಂ ಪಿಬೇತ್; ಏವಂ ಷಡ್ದಿನಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಷಡ್ದಿನಪ್ರಯೋಗೇಣೈವಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಃ ಕುಷ್ಠಹರತ್ವಮುನ್ನೀಯತೇ| ಏತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಮ್ಮತಿಪ್ರದಾನಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಣಿ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾಹಿ ಅಗ್ನಿವೇಶಃ- “ಪಟೋಲಮೂಲಂ ತ್ರಿಫಲಾ ವಿಶಾಲಾ ಚ ಪಲೋನ್ಮಿತಾ| ಪಲಾರ್ಧಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾ ಚ ತಥಾ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀ|| ಕರ್ಷಾರ್ಧಂ ನಾಗರಂ ದತ್ತ್ವಾ ಷಟ್ಪಲಾನ್ಯವಚೂರ್ಣಯೇತ್| ಜಲೇ ಶೃತಂ ಪಿಬೇತ್ ಕೋಷ್ಣಂ ಚೂರ್ಣಸ್ಯಾತ್ರ ಪಲಂ ಪಲಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯೇಣೋಽಪ್ಯಾಹ- “ಪಟೋಲಮೂಲಂ ತ್ರಿಫಲಾ ವಿಶಾಲಾ ಚ ಪಲಾಂಶಿಕಾ| ಕಟುಕಾ ತ್ರಾಯಮಾಣಾ ಚ ಪಲರ್ಧಾ ಪಾದನಾಗರಾ|| ತಸ್ಮಾತ್ ಷಡ್ಭಾಗಮುತ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಜಲೇ ದೋಷಹರಂ ಪಿಬೇತ್” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಯತ್- ಪಲಾಂಶಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಷ ಉಚ್ಯತೇ; ತೇನ ಪಟೋಲಮೂಲಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಕರ್ಷಃ, ತಥಾ ಗವಾಕ್ಷೀಮೂಲಸ್ಯ ಕರ್ಷಃ, ತಥಾ ಕ್ರಿಫಲಾಯಾ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಕರ್ಷಃ, ತ್ರಾಯಮಾಣಾ ಚ ನಾಗರಪಾದಯುಕ್ತಾ ಸತೀ ಕರ್ಷಾರ್ಧಾ ಭವತಿ, ಏವಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀ ಚ ನಾಗರಪಾದಯುಕ್ತಾ ಸತೀ ಕರ್ಷಾರ್ಧಾ ಭವತಿ, ಏವಂ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಪಲಂ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಜಲೇ ಶೃತಂ ಪಿಬೇದಿತಿ| ಏತಚ್ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರವಿರೋಧಾತ್ ತಥಾ ತ್ರಿಫಲಸಮುದಾಯಭಾಗಸ್ಯ ಚಾನ್ಯಾಯಸಿದ್ಧತ್ವಾನ್ನಾತಿಸಾಧು; “ಪಟೋಲಮೂಲತ್ರಿಫಲಾಗವಾಕ್ಷೀತ್ರಿವೃತಾಪಲೈಃ| ತ್ರಾಯನ್ತೀ ಕಟುಕಾ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಕೃತ್ವಾ ನಾಗರಪಾದಿಕಮ್|| ಚೂರ್ಣಂ ಪಲಂ ಪಿಬೇತ್ತಸ್ಮಾಚ್ಛೃತಂ ಜೀರ್ಣೇ ರಸಾನ್ನಭುಗ್” ಇತ್ಯಾದಿಜತೂಕರ್ಣವಚನವಿರೋಧಾಚ್ಚ| ಜೀರ್ಣೇ ರಸೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಕೇಽತ್ರ ರಸಭೋಜನಂ ಪ್ರಯೋಗಯೌಗಿಕತ್ವಾತ್; ಆವರ್ತಕೀಘೃತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಕಾಞ್ಜಿಕಕೋದ್ರವಾನ್ನಭೋಜನವತ್| ಧನ್ವಮೃಗದ್ವಿಜಾನಾಂ ರಸೈಃ ಶಾಲ್ಯೋದನಮಾದದೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೦-೬೪||

Adhikarana 19 (65-69) · Śloka 69

ಮುಸ್ತಂ ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಫಲಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ದಾರು ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯೌ ದ್ವೇ| ಸಪ್ತಚ್ಛದನಿಮ್ಬತ್ವಕ್ ಸವಿಶಾಲಶ್ಚಿತ್ರಕೋ ಮೂರ್ವಾ||೬೫|| ಚೂರ್ಣಂ ತರ್ಪಣಭಾಗೈರ್ನವಭಿಃ ಸಂಯೋಜಿತಂ ಸಮಧ್ವಾಜ್ಯಮ್ | ಸಿದ್ಧಂ ಕುಷ್ಠನಿಬರ್ಹಣಮೇತತ್ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಂ ಭಕ್ಷ್ಯಮ್||೬೬|| ಶ್ವಯಥುಂ ಸಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಗ್ರಹಣೀಪ್ರದೋಷಮರ್ಶಾಂಸಿ| ಬ್ರಘ್ನಭಗನ್ದರಪಿಡಕಾಕಣ್ಡೂಕೋಠಾಂಶ್ಚ ವಿನಿಹನ್ತಿ||೬೭|| ಇತಿ ಮುಸ್ತಾದಿಚೂರ್ಣಮ್| ತ್ರಿಫಲಾತಿವಿಷಾಕಟುಕಾನಿಮ್ಬಕಲಿಙ್ಗಕವಚಾಪಟೋಲಾನಾಮ್| ಮಾಗಧಿಕಾರಜನೀದ್ವಯಪದ್ಮಕಮೂರ್ವಾವಿಶಾಲಾನಾಮ್||೬೮|| ಭೂನಿಮ್ಬಪಲಾಶಾನಾಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿಪಲಂ ತತಸ್ತ್ರಿವೃದ್ದ್ವಿಗುಣಾ| ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಪುನರ್ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಸುಪ್ತಿನುತ್ ಪರಮಮ್||೬೯||

ತರ್ಪಣಭಾಗೈರಿತಿ ಸಕ್ತುಭಾಗೈಃ| ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಮಿತಿ ಸತತೋಪಯೋಜ್ಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ತ್ರಿಫಲೇತ್ಯಾದಿ ಯೋಗಂ ನ ಪಠನ್ತಿ||೬೫-೬೯||

Adhikarana 20 (70-72) · Śloka 72

ಲೇಲೀತಕಪ್ರಯೋಗೋ ರಸೇನ ಜಾತ್ಯಾಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಃ ಪರಮಃ| ಸಪ್ತದಶಕುಷ್ಠಘಾತೀ ಮಾಕ್ಷಿಕಧಾತುಶ್ಚ ಮೂತ್ರೇಣ||೭೦|| ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಗನ್ಧಕಯೋಗಾತ್ ಸುವರ್ಣಮಾಕ್ಷಿಕಪ್ರಯೋಗಾದ್ವಾ| ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿನಿಬರ್ಹಣಮದ್ಯಾತ್ ಕುಷ್ಠೀ ರಸಂ ಚ ನಿಗೃಹೀತಮ್||೭೧|| ವಜ್ರಶಿಲಾಜತುಸಹಿತಂ ಸಹಿತಂ ವಾ ಯೋಗರಾಜೇನ| ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನಮದ್ಯಾತ್ಕುಷ್ಠೀ ನಿಗೃಹ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ಚ||೭೨||

ಲೇಲೀತ(ಹ)ಕಃ ಪಾಷಾಣಭೇದ ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಃ, ಉಚ್ಯತೇ ಹಿ ನಿಘಣ್ಟೌ- “ಆಸೀದ್ದೈತ್ಯೋ ಮಹಾಬಾಹುರ್ಲೇಲಿಹಾನೋ ಮಹಾಸುರಃ| ಯೋಜನಾನಾಂ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ ಕಾಯೇನಾಚ್ಛಾದ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ|| ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರೇಣ ಸಞ್ಚ್ಛಿನ್ನೋ ಪಪಾತ ಧರಣೀತಲೇ| ವಸಾ ತಸ್ಯ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ಲೇಲೀಹ(ತ)ಕ ಇತಿ ಕ್ಷಿತೌ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಾತ್ಯಾ ಇತಿ ಆಮಲಕ್ಯಾಃ||೭೦-೭೨||

Adhikarana 21 (73-75) · Śloka 75

ಖದಿರಸುರದಾರುಸಾರಂ ಶ್ರಪಯಿತ್ವಾ ತದ್ರಸೇನ ತೋಯಾರ್ಥಃ| ಕ್ಷೌದ್ರಪ್ರಸ್ಥೇ ಕಾರ್ಯಃ ಕಾರ್ಯೇ ತೇ ಚಾಷ್ಟಪಲಿಕೇ ಚ||೭೩|| ತತ್ರಾಶ್ಚೂರ್ಣಾನಾಮಷ್ಟಪಲಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್ತಥಾಽಮೂನಿ| ತ್ರಿಫಲೈಲೇ ತ್ವಙ್ಮರಿಚಂ ಪತ್ರಂ ಕನಕಂ ಚ ಕರ್ಷಾಂಶಮ್||೭೪|| ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ಮಧುಸಮಾ ತನ್ಮಾಸಂ ಜಾತಮಾಯಸೇ ಭಾಣ್ಡೇ| ಮಧ್ವಾಸವಮಾಚರತಃ ಕುಷ್ಠಕಿಲಾಸೇ ಶಮಂ ಯಾತಃ||೭೫|| ಇತಿ ಮಧ್ವಾಸವಃ|

ಕಾರ್ಯೇ ತೇ ಚಾಷ್ಟಪಾಲಿಕೇ ಇತಿ ಖದಿರಸುರದಾರುಸಾರೇ ಅಷ್ಟಪಲಮಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ| ಕನಕಂ ನಾಗಕೇಶರಮ್||೭೩-೭೫||

Adhikarana 22 (76-80) · Śloka 80

ಖದಿರಕಷಾಯದ್ರೋಣಂ ಕುಮ್ಭೇ ಘೃತಭಾವಿತೇ ಸಮಾವಾಪ್ಯ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚೂರ್ಣಿತಾನಿ ಚ ಷಟ್ಪಲಿಕಾನ್ಯತ್ರ ದೇಯಾನಿ||೭೬|| ತ್ರಿಫಲಾವ್ಯೋಷವಿಡಙ್ಗರಜನೀಮುಸ್ತಾಟರೂಷಕೇನ್ದ್ರಯವಾಃ| ಸೌವರ್ಣೀ ಚ ತಥಾ ತ್ವಕ್ ಛಿನ್ನರುಹಾ ಚೇತಿ ತನ್ಮಾಸಮ್||೭೭|| ನಿದಧೀತ ಧಾನ್ಯಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾತಃ ಪಿಬೇತ್ತತೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾ| ಮಾಸೇನ ಮಹಾಕುಷ್ಠಂ ಹನ್ತ್ಯೇವಾಲ್ಪಂ ತು ಪಕ್ಷೇಣ||೭೮|| ಅರ್ಶಃಶ್ವಾಸಭಗನ್ದರಕಾಸಕಿಲಾಸಪ್ರಮೇಹಶೋಷಾಂಶ್ಚ| ನಾ ಭವತಿ ಕನಕವರ್ಣಃ ಪೀತ್ವಾಽರಿಷ್ಟಂ ಕನಕಬಿನ್ದುಮ್||೭೯|| ಇತಿ ಕನಕಬಿನ್ದ್ವರಿಷ್ಟಮ್| ಕುಷ್ಠೇಷ್ವನಿಲಕಫಕೃತೇಷ್ವೇವಂ ಪೇಯಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪೈತ್ತೇಷು| ಕೃತಮಾಲಕ್ವಾಥಶ್ಚಾಪ್ಯೇಷ ವಿಶೇಷಾತ್ ಕಫಕೃತೇಷು||೮೦||

ಕನಕಬಿನ್ದೌ ಮಧುಶರ್ಕರೇ ವಿನಾ ಆಸವಾನಿಷ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಾನುಸಾರೋಕ್ತಮಾನೇ ಮಧುಶರ್ಕರೇ ಇಹಾಪಿ ಜ್ಞೇಯೇ| ಸೌವರ್ಣೀತ್ವಕ್ ದಾರುಹರಿದ್ರಾತ್ವಕ್| ಕೇಚಿತ್ ಕನಕಬಿನ್ದುಂ ಪಠಿತ್ವಾ ಮಧ್ವಾಸವಂ ಪಠನ್ತಿ||೭೬-೮೦||

Adhikarana 23 (81) · Śloka 81

ತ್ರಿಫಲಾಸವಶ್ಚ ಗೌಡಃ ಸಚಿತ್ರಕಃ ಕುಷ್ಠರೋಗವಿನಿಹನ್ತಾ| ಕ್ರಮುಕದಶಮೂಲದನ್ತೀವರಾಙ್ಗಮಧುಯೋಗಸಂಯುಕ್ತಃ||೮೧||

ತ್ರಿಫಲಾಸವಶ್ಚ ಗೌಡ ಇತ್ಯಾದೌ ಗೌಡ ಇತಿ ಶರ್ಕರಾಸ್ಥಾನೇ ಗುಡೇನ ಕೃತೋ ಗೌಡಃ| ಕ್ರಮುಕಂ ಹ್ರಖಪೂಗಫಲಂ, ವರಾಙ್ಗಂ ಗುಡತ್ವಕ್| ಅತ್ರ ತ್ರಿಫಲಾದೀನಾಂ ಮಾನೇಽನುಕ್ತೇಽಪಿ ಆಸವಾನ್ತರೋಕ್ತದ್ರವ್ಯಮಾನವಿಭಾಗೇನ ಮಾನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್||೮೧||

Adhikarana 24 (82-83) · Śloka 83

ಲಘೂನಿ ಚಾನ್ನಾನಿ ಹಿತಾನಿ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕುಷ್ಠೇಷು ಶಾಕನಿ ಚ ತಿಕ್ತಕಾನಿ| ಭಲ್ಲಾತಕೈಃ ಸತ್ರಿಫಲೈಃ ಸನಿಮ್ಬೈರ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಚಾನ್ನಾನಿ ಘೃತಾನಿ ಚೈವ||೮೨|| ಪುರಾಣಧಾನ್ಯಾನ್ಯಥ ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಮುದ್ಗಾಶ್ಚ ಪಟೋಲಯುಕ್ತಾಃ| ಶಸ್ತಾ, ನ ಗುರ್ವಮ್ಲಪಯೋದಧೀನಿ ನಾನೂಪಮತ್ಸ್ಯಾ ನ ಗುಡಸ್ತಿಲಾಶ್ಚ||೮೩||

ಲಘೂನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸೇವ್ಯಮಾಹಾರಮಾಹ| ಭಲ್ಲಾತಕಾದೀನಾಮನ್ನಸಂಸ್ಕಾರಕತ್ವಂ ಘೃತಸಾಧಕತ್ವಂ ಚ ಯಥಾಸ್ವಪರಿಭಾಷಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ನ ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಷೇಧ್ಯಮಾಹ||೮೨-೮೩||

Adhikarana 25 (84-96) · Śloka 96

ಏಲಾ ಕುಷ್ಠಂ ದಾರ್ವೀ ಶತಪುಷ್ಪಾ ಚಿತ್ರಕೋ ವಿಡಙ್ಗಶ್ಚ| ಕುಷ್ಠಾಲೇಪನಮಿಷ್ಟಂ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಚಾಭಯಾ ಚೈವ||೮೪|| ಚಿತ್ರಕಮೇಲಾಂ ಬಿಮ್ಬೀಂ ವೃಷಕಂ ತ್ರಿವೃದರ್ಕನಾಗರಕಮ್| ಚೂರ್ಣೀಕೃತಮಷ್ಟಾಹಂ ಭಾವಯಿತವ್ಯಂ ಪಲಾಶಸ್ಯ||೮೫|| ಕ್ಷಾರೇಣ ಗವಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ರುತೇನ ತೇನಾಸ್ಯ ಮಣ್ಡಲಾನ್ಯಾಶು| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ವಿಲಯನ್ತಿ ಚ ಲಿಪ್ತಾನ್ಯರ್ಕಾಭಿತಪ್ತಾನಿ||೮೬|| ಮಾಂಸೀ ಮರಿಚಂ ಲವಣಂ ರಜನೀ ತಗರಂ ಸುಧಾ ಗೃಹಾದ್ಧೂಮಃ| ಮೂತ್ರಂ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷಾರಃ ಪಾಲಾಶಃ ಕುಷ್ಠಹಾ ಲೇಪಃ||೮೭|| ತ್ರಪು ಸೀಸಮಯಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಮಣ್ಡಲನುತ್ ಫಲ್ಗುಚಿತ್ರಕೌ ಬೃಹತೀ| ಗೋಧಾರಸಃ ಸಲವಣೋ ದಾರು ಚ ಮೂತ್ರಂ ಚ ಮಣ್ಡಲನುತ್||೮೮|| ಕದಲೀಪಲಾಶಪಾಟಲಿನಿಚುಲಕ್ಷಾರಾಮ್ಭಸಾ ಪ್ರಸನ್ನೇನ| ಮಾಂಸೇಷು ತೋಯಕಾರ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪಿಷ್ಟೇ ಚ ಕಿಣ್ವೇ ಚ||೮೯|| ತೈರ್ಮೇದಕಃ ಸುಜಾತಃ ಕಿಣ್ವೈರ್ಜನಿತಂ ಪ್ರಲೇಪನಂ ಶಸ್ತಮ್| ಮಣ್ಡಲಕುಷ್ಠವಿನಾಶನಮಾತಪಸಂಸ್ಥಂ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಚ||೯೦|| ಮುಸ್ತಂ ಮದನಂ ತ್ರಿಫಲಾ ಕರಞ್ಜ ಆರಗ್ವಧಕಲಿಙ್ಗಯವಾಃ| ದಾರ್ವೀ ಸಸಪ್ತಪರ್ಣಾ ಸ್ನಾನಂ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಂ ನಾಮ||೯೧|| ಏಷ ಕಷಾಯೋ ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ವರ್ಣಕಸ್ತಥೋದ್ಘರ್ಷಃ| ತ್ವಗ್ದೋಷಕುಷ್ಠಶೋಫಪ್ರಬಾಧನಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಘ್ನಃ||೯೨|| ಕುಷ್ಠಂ ಕರಞ್ಜಬೀಜಾನ್ಯೇಡಗಜಃ ಕುಷ್ಠಸೂದನೋ ಲೇಪಃ| ಪ್ರಪುನ್ನಾಡಬೀಜಸೈನ್ಧವರಸಾಞ್ಜನಕಪಿತ್ಥಲೋಧ್ರಾಶ್ಚ||೯೩|| ಶ್ವೇತಕರವೀರಮೂಲಂ ಕುಟಜಕರಞ್ಜಯೋಃ ಫಲಂ ತ್ವಚೋ ದಾರ್ವ್ಯಾಃ| ಸುಮನಃಪ್ರವಾಲಯುಕ್ತೋ ಲೇಪಃ ಕುಷ್ಠಾಪಹಃ ಸಿದ್ಧಃ||೯೪|| ಲೋಧ್ರಸ್ಯ ಧಾತಕೀನಾಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಸ್ಯ ನಕ್ತಮಾಲಸ್ಯ| ಕಲ್ಕಶ್ಚ ಮಾಲತೀನಾಂ ಕುಷ್ಠೇಷೂನ್ಮರ್ದನಾಲೇಪೌ||೯೫|| ಶೈರೀಷೀ ತ್ವಕ್ ಪುಷ್ಪಂ ಕಾರ್ಪಾಸ್ಯಾ ರಾಜವೃಕ್ಷಪತ್ರಾಣಿ| ಪಿಷ್ಟಾ ಚ ಕಾಕಮಾಚೀ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಕುಷ್ಠನುಲ್ಲೇಪಃ||೯೬|| ಇತಿ ಲೇಪಾಃ|

ಏಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಲೇಪಾನಾಹ| ಬಿಮ್ಬೀ ಅಷ್ಠೋಪಮಫಲಾ| ಅರ್ಕಃ ಕುರುವಿನ್ದೋ ಮಣಿವಿಶೇಷಃ, ತಾಮ್ರಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿಲಯನ್ತೀತಿ ಅಪಯಾನ್ತಿ| ಮಾಂಸೇಷು ತೋಯಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕೇ ತಥಾ ಪಿಷ್ಟೇ ತಥಾ ಕಿಣ್ವೇ ಚ ತೋಯಕಾರ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ತೋಯಕಾರ್ಯಂ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಭಸಾ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಮಾಂಸಪಿಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ಕಿಣ್ವಂ ಕಾರ್ಯಂ, ಕಿಣ್ವೈಶ್ಚ ಮೇದಕಃ ಸಾಧನೀಯಃ| ಮೇದಕಃ ಜಗಲಃ| ಸುಜಾತಃ ಸಞ್ಜನಿತಃ, ಪ್ರಲೇಪನಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಮುಸ್ತಮಿತ್ಯಾದೌ ವರ್ಣಕ ಇತಿ ವರ್ಣಕರಮಾಲೇಪನಮ್| ತ್ವಗ್ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಗೋಬಲೀವರ್ದನ್ಯಾಯೇನ ಕಿಲಾಸವ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕುಷ್ಠಮಿತ್ಯಾದಿಕೋ ಯೋಗೋ ಜಲಪಿಷ್ಟೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ತೇನಾರಗ್ವಧೀಯೋಕ್ತೇ “ಕರಞ್ಜಬೀಜೈಡಗಜಂ ಸಕುಷ್ಠಂ ಗೋಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಪರಃ ಪ್ರದೇಹಃ” (ಸೂ.ಅ.೩) ಇತ್ಯತ್ರ ಗೋಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟತ್ವಂ ವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಉದ್ವರ್ತನಾಲೇಪಾವಿತ್ಯಾದೌ ಉನ್ಮರ್ದನಮ್ ಉದ್ವರ್ತನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಶೈರೀಷೀ ತ್ವಗಿತ್ಯಾದೌ ಪ್ರತ್ಯೇಕದ್ರವ್ಯಕೃತತ್ವೇನ ಚತುರ್ಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಶ್ಚತುರ್ವಿಧೋ ಲೇಪೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚತುರ್ಭಿರಪಿ ಮಿಲಿತೈರವಚೂರ್ಣನೋದ್ವರ್ತನಜಲಪಿಷ್ಟಲೇಪನರಸಕ್ರಿಯಾಲೇಪನಭೇದೇನೇಹ ಚತುರ್ವಿಧಲೇಪಂ ವದನ್ತಿ| ಏತಚ್ಚತುರ್ವಿಧಾಚತುಷ್ಟಯಮಾರಗ್ವಧೀಯಪ್ರಯೋಗೇಷು ಯದ್ಯಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಲೇಪನೇನ ಸಿದ್ಧತ್ವಾನ್ನಾತಿರಮಣೀಯಮ್||೮೪-೯೬||

Adhikarana 26 (97-101) · Śloka 101

ದಾರ್ವ್ಯಾ ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಚ ನಿಮ್ಬಪಟೋಲಸ್ಯ ಖದಿರಸಾರಸ್ಯ| ಆರಗ್ವಧವೃಕ್ಷಕಯೋಸ್ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಸಪ್ತಪರ್ಣಸ್ಯ||೯೭|| ಇತಿ ಷಟ್ ಕಷಾಯಯೋಗಾಃ ಕುಷ್ಠಘ್ನಾಃ ಸಪ್ತಮಶ್ಚ ತಿನಿಶಸ್ಯ| ಸ್ನಾನೇ ಪಾನೇ ಚ ಹಿತಾಸ್ತಥಾಽಷ್ಟಮಶ್ಚಾಶ್ವಮಾರಸ್ಯ||೯೮|| ಆಲೇಪನಂ ಪ್ರಘರ್ಷಣಮವಚೂರ್ಣನಮೇತ ಏವ ಚ ಕಷಾಯಾಃ| ತೈಲಘೃತಪಾಕಯೋಗೇ ಚೇಷ್ಯನ್ತೇ ಕುಷ್ಠಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮ್||೯೯|| ತ್ರಿಫಲಾ ನಿಮ್ಬಪಟೋಲಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ರೋಹಿಣೀ ವಚಾ ರಜನೀ| ಏಷ ಕಷಾಯೋಽಭ್ಯಸ್ತೋ ನಿಹನ್ತಿ ಕಫಪಿತ್ತಜಂ ಕುಷ್ಠಮ್||೧೦೦|| ಏತೈರೇವ ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ವಾತೋಲ್ಬಣಂ ಜಯತಿ ಕುಷ್ಠಮ್| ಏಷ ಚ ಕಲ್ಪೋ ದಿಷ್ಟಃ ಖದಿರಾಸನದಾರುನಿಮ್ಬಾನಾಮ್||೧೦೧||

ದಾರ್ವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದೌ ದಾರ್ವೀಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯೈಕೋ ಯೋಗಃ; ಶೇಷಾಸ್ತು ಷಟ್, ಸಪ್ತಮಸ್ತಿನಿಶಸ್ಯ, ಅಷ್ಟಮೋಽಶ್ವಮಾರಸ್ಯ| ಅಶ್ವಮಾರಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಮೂಲವಿಷತ್ವೇನೋಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪಿ ಕುಷ್ಠೇಷು ವಿಷಪ್ರಯೋಗಸ್ಯಾಪಿ ಹಿತತ್ವಾತ್ ಸಾಧುಃ||೯೭-೧೦೧||

Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104

ಕುಷ್ಠಾರ್ಕತುತ್ಥಕಟ್ಫಲಮೂಲಕಬೀಜಾನಿ ರೋಹಿಣೀ ಕಟುಕಾ| ಕುಟಜಫಲೋತ್ಪಲಮುಸ್ತಂ ಬೃಹತೀಕರವೀರಕಾಸೀಸಮ್||೧೦೨|| ಏಡಗಜನಿಮ್ಬಪಾಠಾ ದುರಾಲಭಾ ಚಿತ್ರಕೋ ವಿಡಙ್ಗಶ್ಚ| ತಿಕ್ತಾಲಾಬುಕಬೀಜಂ ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಸರ್ಷಪೌ ವಚಾ ದಾರ್ವೀ||೧೦೩|| ಏತೈಸ್ತೈಲಂ ಸಿದ್ಧಂ ಕುಷ್ಠಘ್ನಂ ಯೋಗ ಏಷ ಚಾಲೇಪಃ| ಉದ್ವರ್ತನಂ ಪ್ರಘರ್ಷಣಮವಚೂರ್ಣನಮೇಷ ಏವೇಷ್ಟಃ||೧೦೪||

ಕುಷ್ಠಾರ್ಕೇತ್ಯಾದೌ ಏತೈಸ್ತೈಲಂ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಿಲತೈಲಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಯತ್ರ ತು ವಿಶೇಷಸ್ತತ್ರ ‘ಕನಕಕ್ಷೀರೀ ಶೈಲಾ’ ಇತ್ಯಾದೌ ‘ಸಾರ್ಷಪಮಥವಾ ತೈಲಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಕುಷ್ಠೇಷ್ವಾಲೇಪೇ ಸಾರ್ಷಪಂ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ, ಪಾನೇ ತು ವಿಶೇಷಾನುಕ್ತೌ ತಿಲತೈಲಮೇವ ಭವತಿ||೧೦೨-೧೦೪||

Adhikarana 28 (105) · Śloka 105

ಶ್ವೇತಕರವೀರಕರಸೋ ಗೋಮೂತ್ರಂ ಚಿತ್ರಕೋ ವಿಡಙ್ಗಶ್ಚ| ಕುಷ್ಠೇಷು ತೈಲಯೋಗಃ ಸಿದ್ಧೋಽಯಂ ಸಮ್ಮತೋ ಭಿಷಜಾಮ್||೧೦೫|| ಇತಿ ಶ್ವೇತಕರವೀರಾದ್ಯಂ ತೈಲಮ್|

ಶ್ವೇತಕರವೀರರಸ ಇತ್ಯಾದೌ ಕರವೀರರಸಗೋಮೂತ್ರಯೋರ್ದ್ರವತ್ವಂ, ಶೇಷಸ್ಯ ಕಲ್ಕತ್ವಮ್||೧೦೫||

Adhikarana 29 (106-107) · Śloka 107

ಶ್ವೇತಕರವೀರಪಲ್ಲವಮೂಲತ್ವಗ್ವತ್ಸಕೋ ವಿಡಙ್ಗಶ್ಚ| ಕುಷ್ಠಾರ್ಕಮೂಲಸರ್ಷಪಶಿಗ್ರುತ್ವಗ್ರೋಹಿಣೀ ಕಟುಕಾ||೧೦೬|| ಏತೈಸ್ತೈಲಂ ಸಿದ್ಧಂ ಕಲ್ಕೈಃ ಪಾದಾಂಶಿಕೈರ್ಗವಾಂ ಮೂತ್ರಮ್| ದತ್ತ್ವಾ ತೈಲಚತುರ್ಗುಣಮಭ್ಯಙ್ಗಾತ್ ಕುಷ್ಠಕಣ್ಡೂಘ್ನಮ್||೧೦೭|| ಇತಿ ಶ್ವೇತಕರವೀರಪಲ್ಲವಾದ್ಯಂ ತೈಲಮ್|

ಶ್ವೇತಕರವೀರಪಲ್ಲವೇತ್ಯಾದೌ ಕರವೀರರಸಸ್ಯ ಗೋಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಸಾಮ್ಯಮ್||೧೦೬-೧೦೭||

Adhikarana 30 (108-110) · Śloka 110

ತಿಕ್ತಾಲಾಬುಕಬೀಜಂ ದ್ವೇ ತುತ್ಥೇ ರೋಚನಾ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ| ಬೃಹತೀಫಲಮೇರಣ್ಡಃ ಸವಿಶಾಲಶ್ಚಿತ್ರಕೋ ಮೂರ್ವಾ||೧೦೮|| ಕಾಸೀಸಹಿಙ್ಗುಶಿಗ್ರುತ್ರ್ಯೂಷಣಸುರದಾರುತುಮ್ಬುರುವಿಡಙ್ಗಮ್| ಲಾಙ್ಗಾಲಕಂ ಕುಟಜತ್ವಕ್ ಕಟುಕಾಖ್ಯಾ ರೋಹಿಣೀ ಚೈವ||೧೦೯|| ಸರ್ಷಪತೈಲಂ ಕಲ್ಕೈರೇತೈರ್ಮೂತ್ರೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಕಣ್ಡೂಕುಷ್ಠವಿನಾಶನಮಭ್ಯಙ್ಗಾನ್ಮಾರುತಕಫಹನ್ತೃ||೧೧೦|| ಇತಿ ತಿಕ್ತೇಕ್ಷ್ವಾಕ್ವಾದಿತೈಲಮ್|

ದ್ವೇ ತುತ್ಥೇ ಇತಿ ಮಯೂರತುತ್ಥಂ ಖರ್ಪರಿಕಾತುತ್ಥಂ ಚ||೧೦೮-೧೧೦||

Adhikarana 31 (111-116) · Śloka 116

ಕನಕಕ್ಷೀರೀ ಶೈಲಾ ಭಾರ್ಗೀ ದನ್ತ್ಯಾಃ ಫಲಾನಿ ಮೂಲಂ ಚ| ಜಾತೀಪ್ರವಾಲಸರ್ಷಪಲಶುನವಿಡಙ್ಗಂ ಕರಞ್ಜತ್ವಕ್||೧೧೧|| ಸಪ್ತಚ್ಛದಾರ್ಕಪಲ್ಲವಮೂಲತ್ವಙ್ನಿಮ್ಬಚಿತ್ರಕಾಸ್ಫೋತಾಃ| ಗುಞ್ಜೈರಣ್ಡಂ ಬೃಹತೀಮೂಲಕಸುರಸಾರ್ಜಕಫಲಾನಿ||೧೧೨|| ಕುಷ್ಠಂ ಪಾಠಾ ಮುಸ್ತಂ ತುಮ್ಬುರುಮೂರ್ವಾವಚಾಃ ಸಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಃ | ಏಡಗಜಕುಟಜಶಿಗ್ರುತ್ರ್ಯೂಷಣಭಲ್ಲಾತಕಕ್ಷವಕಾಃ||೧೧೩|| ಹರಿತಾಲಮವಾಕ್ಪುಷ್ಪೀ ತುತ್ಥಂ ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕೋಽಮೃತಾಸಞ್ಜ್ಞಃ| ಸೌರಾಷ್ಟ್ರೀ ಕಾಸೀಸಂ ದಾರ್ವೀತ್ವಕ್ ಸರ್ಜಿಕಾಲವಣಮ್||೧೧೪|| ಕಲ್ಕೈರೇತೈಸ್ತೈಲಂ ಕರವೀರಕಮೂಲಪಲ್ಲವಕಷಾಯೇ| ಸಾರ್ಷಪಮಥವಾ ತೈಲಂ ಗೋಮೂತ್ರಚತುರ್ಗುಣಂ ಸಾಧ್ಯಮ್||೧೧೫|| ಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ಕಟುಕಾಲಾಬುನಿ ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ತೇನ ಮಣ್ಡಲಾನ್ಯಾಶು| ಭಿನ್ದ್ಯಾದ್ಭಿಷಗಭ್ಯಙ್ಗಾತ್ಕೃಮೀಂಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಂ ಚ ವಿನಿಹನ್ಯಾತ್||೧೧೬|| ಇತಿ ಕನಕಕ್ಷೀರೀತೈಲಮ್|

ಕನಕಕ್ಷೀರೀ ‘ಕಙ್ಕುಷ್ಠ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಅವಾಕ್ಪುಷ್ಪೀ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ; ಕಿಂವಾ ‘ಹೇದ್ವಾದುಲ್ಲೀ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಅಮೃತಾಸಞ್ಜ್ಞಃ ಖರ್ಪರಿಕಾತುತ್ಥಮ್||೧೧೧-೧೧೬||

Adhikarana 32 (117-118) · Śloka 118

ಕುಷ್ಠಂ ತಮಾಲಪತ್ರಂ ಮರಿಚಂ ಸಮನಃಶಿಲಂ ಸಕಾಸೀಸಮ್| ತೈಲೇನ ಯುಕ್ತಮುಷಿತಂ ಸಪ್ತಾಹಂ ಭಾಜನೇ ತಾಮ್ರೇ||೧೧೭|| ತೇನಾಲಿಪ್ತಂ ಸಿಧ್ಮಂ ಸಪ್ತಾಹಾಹ್ಯೇತಿ ತಿಷ್ಠತೋ ಘರ್ಮೇ| ಮಾಸಾನ್ನವಂ ಕಿಲಾಸಂ ಸ್ನಾನಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ವಿಶುದ್ಧತನೋಃ||೧೧೮|| ಇತಿ ಸಿಧ್ಮೇ ಲೇಪಃ|

ವ್ಯೇತಿ ಅಪಯಾತಿ| ಘರ್ಮೇ ಇತಿ ಆತಪೇ| ಸ್ನಾನಂ ಮುಕ್ತ್ವೇತಿ ಸ್ನಾನಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽಯಂ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ||೧೧೭-೧೧೮||

Adhikarana 33 (119) · Śloka 119

ಸರ್ಷಪಕರಞ್ಜಕೋಷಾತಕೀನಾಂ ತೈಲಾನ್ಯಥೇಙ್ಗುದೀನಾಂ ಚ| ಕುಷ್ಠೇಷು ಹಿತಾನ್ಯಾಹುಸ್ತೈಲಂ ಯಚ್ಚಾಪಿ ಖದಿರಸಾರಸ್ಯ||೧೧೯||

ಸರ್ಷಪಕರಞ್ಜೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕುಷ್ಠೇಷ್ವನ್ನಪಾನಸಾಧನೇ ಸಾರ್ಷಪತೈಲಾದೀನಿ ದೇಯಾನೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕುಷ್ಠೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ತೈಲಶ್ರುತೌ ಸಾರ್ಷಪಾದೀನ್ಯೇವ ದೇಯಾನಿ ನ ತಿಲತೈಲಮಿತ್ಯನೇನ ದರ್ಶಿತಮಿತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ||೧೧೯||

Adhikarana 34 (120-134) · Śloka 134

ಜೀವನ್ತೀ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ದಾರ್ವೀ ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಃ ಪಯಸ್ತುತ್ಥಮ್| ಏಷ ಘೃತತೈಲಪಾಕಃ ಸಿದ್ಧಃ ಸಿದ್ಧೇ ಚ ಸರ್ಜರಸಃ||೧೨೦|| ದೇಯಃ ಸಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟೋ ವಿಪಾದಿಕಾ ತೇನ ಶಾಮ್ಯತೇಽಭ್ಯಕ್ತಾ| ಚರ್ಮೈಕಕುಷ್ಠಕಿಟಿಮಂ ಕುಷ್ಠಂ ಶಾಮ್ಯತ್ಯಲಸಕಂ ಚ||೧೨೧|| ಇತಿ ವಿಪಾದಿಕಾಹರಘೃತತೈಲೇ| ಕಿಣ್ವಂ ವರಾಹರುಧಿರಂ ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಸೈನ್ಧವಂ ಚ ಲೇಪಃ ಸ್ಯಾತ್| ಲೇಪೋ ಯೋಜ್ಯಃ ಕುಸ್ತುಮ್ಬುರೂಣಿ ಕುಷ್ಠಂ ಚ ಮಣ್ಡಲನುತ್||೧೨೨|| ಪೂತೀಕದಾರುಜಟಿಲಾಃ ಪಕ್ವಸುರಾ ಕ್ಷೌದ್ರಮುದ್ಗಪರ್ಣ್ಯೌ ಚ| ಲೇಪಃ ಸಕಾಕನಾಸೋ ಮಣ್ಡಲಕುಷ್ಠಾಪಹಃ ಸಿದ್ಧಃ||೧೨೩|| ಚಿತ್ರಕಶೋಭಾಞ್ಜನಕೌ ಗುಡೂಚ್ಯಪಾಮಾರ್ಗದೇವದಾರೂಣಿ| ಖದಿರೋ ಧವಶ್ಚ ಲೇಪಃ ಶ್ಯಾಮಾ ದನ್ತೀ ದ್ರವನ್ತೀ ಚ||೧೨೪|| ಲಾಕ್ಷಾರಸಾಞ್ಜನೈಲಾಃ ಪುನರ್ನವಾ ಚೇತಿ ಕುಷ್ಠಿನೋ ಲೇಪಾಃ| ದಧಿಮಣ್ಡಯುತಾಃ ಸರ್ವೇ ದೇಯಾಃ ಷಣ್ಮಾರುತಕಫಕುಷ್ಠಘ್ನಾಃ||೧೨೫|| ಏಡಗಜಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವಸೌವೀರಕಸರ್ಷಪೈಃ ಕೃಮಿಘ್ನೈಶ್ಚ| ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಂ ದದ್ರೂಕುಷ್ಠಂ ಚ ಶಮಮುಪೈತಿ||೧೨೬|| ಏಡಗಜಃ ಸರ್ಜರಸೋ ಮೂಲಕಬೀಜಂ ಚ ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಾನಾಮ್| ಕಾಞ್ಜಿಕಯುಕ್ತಂ ತು ಪೃಥಙ್ಮತಮಿದಮುದ್ವರ್ತನಂ ಲೇಪಾಃ||೧೨೭|| ವಾಸಾ ತಿಫಲಾ ಪಾನೇ ಸ್ನಾನೇ ಚೋದ್ವರ್ತನೇ ಪ್ರಲೇಪೇ ಚ| ಬೃಹತೀಸೇವ್ಯಪಟೋಲಾಃ ಸಸಾರಿವಾ ರೋಹಿಣೀ ಚೈವ||೧೨೮|| ಖದಿರಾವಘಾತಕಕುಭರೋಹೀತಕಲೋಧ್ರಕುಟಜಧವನಿಮ್ಬಾಃ| ಸಪ್ತಚ್ಛದಕರವೀರಾಃ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ಸ್ನಾನಪಾನೇಷು||೧೨೯|| ಜಲವಾಪ್ಯಲೋಹಕೇಶರಪತ್ರಪ್ಲವಚನ್ದನಂ ಮೃಣಾಲಾನಿ| ಭಾಗೋತ್ತರಾಣಿ ಸಿದ್ಧಂ ಪ್ರಲೇಪನಂ ಪಿತ್ತಕಫಕುಷ್ಠೇ||೧೩೦|| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಲೋಧ್ರಪದ್ಮಕಪಟೋಲಪಿಚುಮರ್ದಚನ್ದನರಸಾಶ್ಚ| ಸ್ನಾನೇ ಪಾನೇ ಚ ಹಿತಾಃ ಸುಶೀತಲಾಃ ಪಿತ್ತಕುಷ್ಠಿಭ್ಯಃ||೧೩೧|| ಆಲೇಪನಂ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರ್ಹರೇಣುಕಾ ವತ್ಸಕಸ್ಯ ಚ ಫಲಾನಿ| ಸಾತಿವಿಷಾ ಚ ಸಸೇವ್ಯಾ ಸಚನ್ದನಾ ರೋಹಿಣೀ ಕಟುಕಾ||೧೩೨|| ತಿಕ್ತಘೃತೈರ್ಧೌತಘೃತೈರಭ್ಯಙ್ಗೋ ದಹ್ಯಮಾನಕುಷ್ಠೇಷು| ತೈಲೈಶ್ಚನ್ದನಮಧುಕಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕೋತ್ಪಲಯುತೈಶ್ಚ||೧೩೩|| ಕ್ಲೇದೇ ಪ್ರಪತತಿ ಚಾಙ್ಗೇ ದಾಹೇ ವಿಸ್ಫೋಟಕೇ ಸಚರ್ಮದಲೇ| ಶೀತಾಃ ಪ್ರದೇಹಸೇಕಾ ವ್ಯಧೋ ವಿರೇಕೋ ಘೃತಂ ತಿಕ್ತಮ್||೧೩೪||

ಘೃತತೈಲಪಾಕ ಇತಿ ಯಮಕಪಾಕಃ| ಅತ್ರ ಚ ಸಿದ್ಧೇ ಸ್ನೇಹೇ ಕ್ಷೇಪ್ಯಯೋಃ ಸರ್ಜರಸಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಯೋರಪಿ ಕಲ್ಕಾರ್ಥೋಪಾತ್ತಜೀವನ್ತೀಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾದಿದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಮಾನತ್ವಂ ಸಾಹಚರ್ಯಾಜ್ಜ್ಞೇಯಂ; ಕಿಂವಾ ಸ್ನೇಹಾದಷ್ಟಮೋ ಭಾಗಃ ಸರ್ಜರಸಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಯೋಃ, ಅನ್ಯತ್ರ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್; ತಥಾಹಿ “ಸಮೂಲಾದೇರಣ್ಡಾತ್” ಇತ್ಯಾದೌ ದ್ವಿಪ್ರಸ್ಥಸ್ನೇಹಪರಿಮಾಣೇ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಪಲಾನ್ಯಷ್ಟಾವುಕ್ತಾನಿ| ಪೂತೀಕೇತ್ಯಾದೌ ಪಕ್ವಸುರಾ ಗೋರಕ್ಷಕರ್ಕಟೀ, ಕ್ಷೌದ್ರವಲ್ಲೀ ಗುಡೂಚೀ| ಷಣ್ಮಾರುತಕಫಕುಷ್ಠಘ್ನಾ ಇತಿ ಕಿಣ್ವಂ ವರಾಹರುಧಿರಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಾಃ ಷಡ್ ಭವನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ಚಿತ್ರಕಾದೀನೇವ ಶ್ಲೋಕಪಾದೋಕ್ತಾನ್ ಷಡ್ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅವಘಾತಃ ಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಃ| ರೋಹೀತಕಃ ‘ರೋಹಿಡಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ವಾಪ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಂ, ಲೋಹಮಗುರು, ಪ್ಲವಂ ಕೈವರ್ತಮುಸ್ತಕಮ್| ಭಾಗೋತ್ತರಾಣಿ ಯಥೋತ್ತರಮೇಕಭಾಗವೃದ್ಧಾನಿ| ರಸಾ ಇತಿ ಕ್ವಾಥಾಃ| ತೈಲೈರಿತ್ಯಾದೌ ಚನ್ದನಾದೀನಾಂ ತೈಲಸಾಧನರೂಪ ಏವ ಯೋಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೨೦-೧೩೪||

Adhikarana 35 (135) · Śloka 135

ಖದಿರಘೃತಂ ನಿಮ್ಬಘೃತಂ ದಾರ್ವೀಘೃತಮುತ್ತಮಂ ಪಟೋಲಘೃತಮ್| ಕುಷ್ಠೇಷು ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಬಲೇಷು ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ ಸಿದ್ಧಮ್||೧೩೫||

ಖದಿರಘೃತಮಿತ್ಯಾದೌ ಖದಿರಾದಿಭಿರ್ಘೃತಾನಿ ಸಾಧ್ಯಾನಿ; ತತ್ರ ಚ ಖದಿರಸ್ಯ ಸಾರಂ, ನಿಮ್ಬಸ್ಯ ತ್ವಕ್, ಪಟೋಲಸ್ಯ ಚ ಪತ್ರಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ವೃದ್ಧವ್ಯವಹಾರಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಸಾರಃ ಸ್ಯಾತ್ ಖದಿರಾದೀನಾಂ, ನಿಮ್ಬಾದೀನಾಂ ತ್ವಚಸ್ತಥಾ| ಫಲಂ ತು ದಾಡಿಮಾದೀನಾಂ, ಪಟೋಲಾದೇರ್ದಲಂ ತಥಾ” ಇತಿ||೧೩೫||

Adhikarana 36 (136-139) · Śloka 139

ತ್ರಿಫಲಾತ್ವಚೋಽರ್ಧಪಲಿಕಾಃ ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ಚ ಕಾರ್ಷಿಕಾಃ ಶೇಷಾಃ| ಕಟುರೋಹಿಣೀ ಸನಿಮ್ಬಾ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಾ ತ್ರಾಯಮಾಣಾ ಚ||೧೩೬|| ಏಷ ಕಷಾಯಃ ಸಾಧ್ಯೋ ದತ್ತ್ವಾ ದ್ವಿಪಲಂ ಮಸೂರವಿದಲಾನಾಮ್| ಸಲಿಲಾಢಕೇಽಷ್ಟಭಾಗೇ ಶೇಷೇ ಪೂತೋ ರಸೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ||೧೩೭|| ತೇ ಚ ಕಷಾಯೇಽಷ್ಟಪಲೇ ಚತುಷ್ಪಲಂ ಸರ್ಪಿಷಶ್ಚ ಪಕ್ತವ್ಯಮ್| ಯಾವತ್ಸ್ಯಾದಷ್ಟಪಲಂ ಶೇಷಂ ಪೇಯಂ ತತಃ ಕೋಷ್ಣಮ್||೧೩೮|| ತದ್ವಾತಪಿತ್ತಕುಷ್ಠಂ ವೀಸರ್ಪಂ ವಾತಶೋಣಿತಂ ಪ್ರಬಲಮ್| ಜ್ವರದಾಹಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧಿವಿಭ್ರಮವಿಸ್ಫೋಟಕಾನ್ ಹನ್ತಿ||೧೩೯||

ತ್ರಿಫಲಾತ್ವಚ ಇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಹರೀತಕ್ಯಾದೀನಾಮರ್ಧಪಲಂ, ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ಚಾರ್ಧಪಲಂ; ಶೇಷಾಃ ಕಟುರೋಹಿಣ್ಯಾದಯಃ| ಮಸೂರವಿದಲಾನಾಮಿತಿ ನಿಸ್ತುಷಮಸೂರಾಣಾಂ, ನ ತು ಮಸೂರವಿದಲಾಽತ್ರ ಶ್ಯಾಮಾ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಜತೂಕರ್ಣೇ ಪುಂಲಿಙ್ಗೇನ- “ಮಸೂರವಿದಲಾತ್ ಪಲಮ್” ಇತಿ| ಅಷ್ಟಭಾಗೇ ಶೇಷೇ ಇತಿ ಷೋಡಶಪಲೇ; ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ‘ತತ್ರ ಕಷಾಯೇಽಷ್ಟಪಲೇ’ ಇತಿ ಪ್ರಥಮಾದ್ವಿವಚನಾನ್ತಂ, ತೇನ ಷೋಡಶಪಲಮಾಹ| ಅತ್ರ ಚಾಷ್ಟಾವಿಂಶತ್ಯುತ್ತರಪಲಶತಮಾನಸ್ಯಾಷ್ಟಭಾಗಶೇಷೇ ಷೋಡಶಪಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ದ್ರವಷೋಡಶಪಲಮಷ್ಟಪಲಶಬ್ದೇನಾಕೃತದ್ವೈಗುಣ್ಯೇನೈವೋಚ್ಯತೇ; ಪಲೇಽಪಿ ಯದಿ ದ್ರವದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಷೋಡಶಪಲೇನ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಾನಿ ಸ್ಯುಃ, ನ ಚೇಹಾಢಕಾಷ್ಟಭಾಗಶೇಷೇ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲತ್ವಂ, ಕಿನ್ತು ಷೋಡಶಪಲಮೇವ; ತೇನೈತಸ್ಮಾದೇವಾಷ್ಟಪಲಶಬ್ದೇನಾಕೃತದ್ವೈಗುಣ್ಯಾದ್ದ್ರವಷೋಡಶಪಲಗ್ರಹಣಾದುನ್ನೀಯತೇ ಯತ್- ಪಲೋಲ್ಲೇಖ್ಯಮಾನೇ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ; ಕಿಞ್ಚ ಕುಡವಾದಾವೇವ ದ್ರವದ್ವೈಗುಣ್ಯಮಿಹಾನುಮತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಣಾಪ್ಯನುಮತಮಿತಿ| ಯಾವತ್ ಸ್ಯಾದಷ್ಟಪಲಮಿತ್ಯನೇನ ಕಷಾಯಚತುಷ್ಪಲೇನ ಸಂಯುತಸ್ಯಾಷ್ಟಪಲಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ | ಏಷಾ ಚ ಮಾತ್ರಾ ಕುಷ್ಠಿನಾಂ ಭೂರಿಮಾತ್ರದ್ರವ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋತ್ತಮಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೧೩೬-೧೩೯||

Adhikarana 37 (140-143) · Śloka 143

ನಿಮ್ಬಪಟೋಲಂ ದಾರ್ವೀಂ ದುರಾಲಭಾಂ ತಿಕ್ತರೋಹಿಣೀಂ ತ್ರಿಫಲಾಮ್| ಕುರ್ಯಾದರ್ಧದಲಾಂಶಂ ಪರ್ಪಟಕಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಂ ಚ||೧೪೦|| ಸಲಿಲಾಢಕಸಿದ್ಧಾನಾಂ ರಸೇಽಷ್ಟಭಾಗಸ್ಥಿತೇ ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಪೂತೇ| ಚನ್ದನಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಮಾಗಧಿಕಾಸ್ತ್ರಾಯಮಾಣಾಂ ಚ||೧೪೧|| ಮುಸ್ತಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಂ ಕಲ್ಕೀಕೃತ್ಯಾರ್ಧಕಾರ್ಷಿಕಾನ್ ಭಾಗಾನ್| ನವಸರ್ಪಿಷಶ್ಚ ಷಟ್ಪಲಮೇತತ್ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಪೇಯಮ್||೧೪೨|| ಕುಷ್ಠಜ್ವರಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಶ್ವಯಥುಹಾರಿ| ಪಾಮಾವಿಸರ್ಪಪಿಡಕಾಕಣ್ಡೂಮದಗಣ್ಡನುತ್ಸಿದ್ಧಮ್||೧೪೩|| ಇತಿ ತಿಕ್ತಷಟ್ಪಲಕಂ ಘೃತಮ್|

ನಿಮ್ಬಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ತಿಕ್ತಷಟ್ಪಲಕಮಾಹ| “ಸರ್ಪಿಶ್ಚಾಪ್ಯನವಂ ಹಿತಮ್” ಇತಿ ವಚನಸ್ಯ ಬಾಧಕಮಿಹ ಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ಸರ್ಪಿಷೋ ನವತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಥಮಂ ‘ಸರ್ಪಿಷಃ’ ಇತಿ ಪದಂ ಮಾನಾರ್ಥಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ತು ‘ಘೃತಂ’ ಇತಿ ಪದಂ ಪೇಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ತಥಾ ಪ್ರಥಮಂ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಪಕ್ವಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಖ್ಯಾಪಕಮ್||೧೪೦-೧೪೩||

Adhikarana 38 (144-150) · Śloka 150

ಸಪ್ತಚ್ಛದಂ ಪ್ರತಿವಿಷಾಂ ಶಮ್ಪಾಕಂ ತಿಕ್ತರೋಹಿಣೀಂ ಪಾಠಾಮ್| ಮುಸ್ತಮುಶೀರಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಪಟೋಲಪಿಚುಮರ್ದಪರ್ಪಟಕಮ್||೧೪೪|| ಧನ್ವಯವಾಸಂ ಚನ್ದನಮುಪಕುಲ್ಯಾಂ ಪದ್ಮಕಂ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ| ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಂ ಸವಿಶಾಲಾಂ ಶತಾವರೀಂ ಸಾರಿವೇ ಚೋಭೇ||೧೪೫|| ವತ್ಸಕಬೀಜಂ ಯಾಸಂ ಮೂರ್ವಾಮಮೃತಾಂ ಕಿರಾತತಿಕ್ತಂ ಚ| ಕಲ್ಕಾನ್ ಕುರ್ಯಾನ್ಮತಿಮಾನ್ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಂ ಚ||೧೪೬|| ಕಲ್ಕಶ್ಚಾತುರ್ಭಾಗೋ ಜಲಮಷ್ಟಗುಣಂ ರಸೋಽಮೃತಫಲಾನಾಮ್| ದ್ವಿಗುಣೋ ಘೃತಾತ್ಪ್ರದೇಯಸ್ತತ್ಸರ್ಪಿಃ ಪಾಯಯೇತ್ಸಿದ್ಧಮ್||೧೪೭|| ಕುಷ್ಠಾನಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಬಲಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ರಕ್ತವಾಹೀನಿ| ವೀಸರ್ಪಮಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ವಾತಾಸೃಕ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಚ||೧೪೮|| ವಿಸ್ಫೋಟಕಾನ್ಸಪಾಮಾನುನ್ಮಾದಂ ಕಾಮಲಾಂ ಜ್ವರಂ ಕಣ್ಡೂಮ್| ಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಪಿಡಕಾ ಅಸೃಗ್ದರಂ ಗಣ್ದಮಾಲಾಂ ಚ||೧೪೯|| ಹನ್ಯಾದೇತತ್ ಸರ್ಪಿಃ ಪೀತಂ ಕಾಲೇ ಯಥಾಬಲಂ ಸದ್ಯಃ| ಯೋಗಶತೈರಪ್ಯಜಿತಾನ್ಮಹಾವಿಕಾರಾನ್ಮಹಾತಿಕ್ತಮ್||೧೫೦|| ಇತಿ ಮಹಾತಿಕ್ತಕಂ ಘೃತಮ್|

ಸಪ್ತಚ್ಛದಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಮಹತಿಕ್ತಘೃತಮಾಹ| ಶಮ್ಪಾಕ ಆರಗ್ವಧಃ| ಕಲ್ಕಶ್ಚಾತುರ್ಭಾಗ ಇತಿ ಘೃತಾಚ್ಚತುರ್ಥೋ ಭಾಗಃ; ಏತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷಾಸಿದ್ಧಮಪಿ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ| ಅಮೃತಫಲಾನಾಮಿತಿ ಆಮಲಕಾನಾಮ್| ಅತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿಸರ್ಪಿರ್ವಚನೇ ಏಕಂ ಕಲ್ಕಾದಿಭಾಗಾರ್ಥಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಪೇಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ, ತೃತೀಯಂ ಮಹಾತಿಕ್ತಕಸಞ್ಜ್ಞಾದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್||೧೪೪-೧೫೦||

Adhikarana 39 (151) · Śloka 151

ದೋಷೇ ಹೃತೇಽಪನೀತೇ ರಕ್ತೇ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರೇ ಕೃತೇ ಶಮನೇ | ಸ್ನೇಹೇ ಚ ಕಾಲಯುಕ್ತೇ ನ ಕುಷ್ಠಮನುವರ್ತತೇ ಸಾಧ್ಯಮ್||೧೫೧||

ನ ಕುಷ್ಠಮನುವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಧ್ಯಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫೧||

Adhikarana 40 (152-156) · Śloka 156

ಖದಿರಸ್ಯ ತುಲಾಃ ಪಞ್ಚ ಶಿಂಶಪಾಸನಯೋಸ್ತುಲೇ| ತುಲಾರ್ಧಾಃ ಸರ್ವ ಏವೈತೇ ಕರಞ್ಜಾರಿಷ್ಟವೇತಸಾಃ||೧೫೨|| ಪರ್ಪಟಃ ಕುಟಜಶ್ಚೈವ ವೃಷಃ ಕೃಮಿಹರಸ್ತಥಾ| ಹರಿದ್ರೇ ಕೃತಮಾಲಶ್ಚ ಗುಡೂಚೀ ತ್ರಿಫಲಾ ತ್ರಿವೃತ್||೧೫೩|| ಸಪ್ತಪರ್ಣಶ್ಚ ಸಙ್ಕ್ಷುಣ್ಣಾ ದಶದ್ರೋಣೇಷು ವಾರಿಣಃ| ಅಷ್ಟಭಾಗಾವಶೇಷಂ ತು ಕಷಾಯಮವತಾರಯೇತ್||೧೫೪|| ಧಾತ್ರೀರಸಂ ಚ ತುಲ್ಯಾಂಶಂ ಸರ್ಪಿಷಶ್ಚಾಢಕಂ ಪಚೇತ್| ಮಹಾತಿಕ್ತಕಕಲ್ಕೈಸ್ತು ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಪಲಸಮ್ಮಿತೈಃ||೧೫೫|| ನಿಹನ್ತಿ ಸರ್ವಕುಷ್ಠಾನಿ ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗನಿಷೇವಣಾತ್| ಮಹಾಖದಿರಮಿತ್ಯೇತತ್ ಪರಂ ಕುಷ್ಠವಿಕಾರನುತ್||೧೫೬|| ಇತಿ ಮಹಾಖದಿರಂ ಘೃತಮ್|

ಖದಿರಸ್ಯ ತುಲಾ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಕೇಚಿದನಾರ್ಷಂ ವದನ್ತಿ| ಸಾಧಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ‘ಸರ್ಪಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಘೃತಮಾನಾನುಕ್ತೌ ಕ್ವಾಥಶೇಷಸ್ಯಾಢಕಾಧಿಕದ್ರೋಣಸ್ಯ ನಿಯತತ್ವಾತ್ ತತ್ಕ್ವಾಥಚತುರ್ಥಭಾಗಂ ಪ್ರಸ್ಥಾಧಿಕಾಢಕಮಾನಂ ಘೃತಂ ಸಾಧ್ಯಮ್||೧೫೨-೧೫೬||

Adhikarana 41 (157-161) · Śloka 161

ಪ್ರಪತತ್ಸು ಲಸೀಕಾಪ್ರಸ್ರುತೇಷು ಗಾತ್ರೇಷು ಜನ್ತುಜಗ್ಧೇಷು| ಮೂತ್ರಂ ನಿಮ್ಬವಿಡಙ್ಗೇ ಸ್ನಾನಂ ಪಾನಂ ಪ್ರದೇಹಶ್ಚ||೧೫೭|| ವೃಷಕುಟಜಸಪ್ತಪರ್ಣಾಃ ಕರವೀರಕರಞ್ಜನಿಮ್ಬಖದಿರಾಶ್ಚ| ಸ್ನಾನೇ ಪಾನೇ ಲೇಪೇ ಕ್ರಿಮಿಕುಷ್ಠನುದಃ ಸಗೋಮೂತ್ರಾಃ||೧೫೮|| ಪಾನಾಹಾರವಿಧಾನೇ ಪ್ರಸೇಚನೇ ಧೂಪನೇ ಪ್ರದೇಹೇ ಚ| ಕೃಮಿನಾಶನಂ ವಿಡಙ್ಗಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಕುಷ್ಠಹಾ ಖದಿರಃ||೧೫೯|| ಏಡಗಜಃ ಸವಿಡಙ್ಗೋ ಮೂಲಾನ್ಯಾರಗ್ವಧಸ್ಯ ಕುಷ್ಠಾನಾಮ್| ಉದ್ದಾಲನಂ ಶ್ವದನ್ತಾ ಗೋಶ್ವವರಾಹೋಷ್ಟ್ರದನ್ತಾಶ್ಚ||೧೬೦|| ಏದಗಜಃ ಸವಿಡಙ್ಗೋ ದ್ವೇ ಚ ನಿಶೇ ರಾಜವೃಕ್ಷಮೂಲಂ ಚ| ಕುಷ್ಠೋದ್ದಾಲನಮಗ್ರ್ಯಂ ಸಪಿಪ್ಪಲೀಪಾಕಲಂ ಯೋಜ್ಯಮ್||೧೬೧||

ಖದಿರ ಇತಿ ಕುಷ್ಠಹನ್ತೃತ್ವೇನ ಖದಿರೋ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಷು ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಪ್ರಕರ್ಷವಾನ್ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ವದನ್ತಾ ಇತಿ ಕುಕ್ಕುರದನ್ತಾಃ| ಉದ್ದಾಲನಮಿತಿ ಪ್ರಶಮನಮ್| ಪಾಕಲಂ ಕುಷ್ಠಮ್||೧೫೭-೧೬೧||

Adhikarana 42 (162-172) · Śloka 172

ಶ್ವಿತ್ರಾಣಾಂ ಸವಿಶೇಷಂ ಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಸರ್ವತೋ ವಿಶುದ್ಧಾನಾಮ್| ಶ್ವಿತ್ರೇ ಸ್ರಂಸನಮಗ್ರ್ಯಂ ಮಲಪೂರಸ ಇಷ್ಯತೇ ಸಗುಡಃ||೧೬೨|| ತಂ ಪೀತ್ವಾ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಯಥಾಬಲಂ ಸೂರ್ಯಪಾದಸನ್ತಾಪಮ್| ಸಂಸೇವೇತ ವಿರಿಕ್ತಸ್ತ್ರ್ಯಹಂ ಪಿಪಾಸುಃ ಪಿಬೇತ್ ಪೇಯಾಮ್||೧೬೩|| ಶ್ವಿತ್ರೇಽಙ್ಗೇ ಯೇ ಸ್ಫೋಟಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಕಣ್ಟಕೇನ ತಾನ್ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್| ಸ್ಫೋಟೇಷು ವಿಸ್ರುತೇಷು ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾತಃ ಪಿಬೇತ್ ಪಕ್ಷಮ್||೧೬೪|| ಮಲಪೂಮಸನಂ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಂ ಶತಪುಷ್ಪಾಂ ಚಾಮ್ಭಸಾ ಸಮುತ್ಕ್ವಾಥ್ಯ| ಪಾಲಾಶಂ ವಾ ಕ್ಷಾರಂ ಯಥಾಬಲಂ ಫಾಣಿತೋಪೇತಮ್||೧೬೫|| ಯಚ್ಚಾನ್ಯತ್ ಕುಷ್ಠಘ್ನಂ ಶ್ವಿತ್ರಾಣಾಂ ಸರ್ವಮೇವ ತಚ್ಛಸ್ತಮ್| ಖದಿರೋದಕಸಂಯುಕ್ತಂ ಖದಿರೋದಕಪಾನಗ್ರ್ಯಂ ವಾ||೧೬೬|| ಸಮನಃಶಿಲಂ ವಿಡಙ್ಗಂ ಕಾಸೀಸಂ ರೋಚನಾಂ ಕನಕಪುಷ್ಪೀಮ್| ಶ್ವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಶಮಾರ್ಥಂ ಸಸೈನ್ಧವಂ ಲೇಪನಂ ದದ್ಯಾತ್||೧೬೭|| ಕದಲೀಕ್ಷಾರಯುತಂ ವಾ ಖರಾಸ್ಥಿ ದಗ್ಧಂ ಗವಾಂ ರುಧಿರಯುಕ್ತಮ್| ಹಸ್ತಿಮದಾಧ್ಯುಷಿತಂ ವಾ ಮಾಲತ್ಯಾಃ ಕೋರಕಕ್ಷಾರಮ್||೧೬೮|| ನೀಲೋತ್ಪಲಂ ಸಕುಷ್ಠಂ ಸಸೈನ್ಧವಂ ಹಸ್ತಿಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟಂ ವಾ| ಮೂಲಕಬೀಜಾವಲ್ಗುಜಲೇಪಃ ಪಿಷ್ಟೋ ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇ||೧೬೯|| ಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾ ವಾ ಸಾವಲ್ಗುಜಚಿತ್ರಕಾ ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇ| ಪಿಷ್ಟಾ ಮನಃಶಿಲಾ ವಾ ಸಂಯುಕ್ತಾ ಬರ್ಹಿಪಿತ್ತೇನ||೧೭೦|| ಲೇಪಃ ಕಿಲಾಸಹನ್ತಾ ಬೀಜಾನ್ಯಾವಲ್ಗುಜಾನಿ ಲಾಕ್ಷಾ ಚ| ಗೋಪಿತ್ತಮಞ್ಜನೇ ದ್ವೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಕಾಲಲೋಹರಜಃ||೧೭೧|| ಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷೈರ್ವಿರೂಕ್ಷಣೈರ್ಭಕ್ಷಣೈಶ್ಚ ಸಕ್ತೂನಾಮ್| ಶ್ವಿತ್ರಂ ಕಸ್ಯಚಿದೇವ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಕ್ಷೀಣಪಾಪಸ್ಯ||೧೭೨||

ತ್ವಗ್ದೋಷಾಧಿಕಾರಾನುಷಙ್ಗಾತ್ತ್ವಗ್ದೋಷವಿಶೇಷಸ್ಯ ಶ್ವಿತ್ರಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಶ್ವಿತ್ರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನ್ವಪರರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಾದ್ಯಭಿಧಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಚ್ಯತೇ, ಶ್ವಿತ್ರಸ್ಯ ತು ಪ್ರಥಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೇತ್ವಾದೀತಿ ಕೋಽಭಿಪ್ರಾಯಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯೇಯಂ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ ಸಾ ಶ್ವಿತ್ರಾಣಾಮಪಿ ವಿಧೇಯಾ; ತದ್ಯದಿ ನಿದಾನಾದಿ ಶ್ವಿತ್ರಸ್ಯೋಚ್ಯತೇ ತದಾ ಸಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವ್ಯವಹಿತಾ ಸ್ಯಾತ್, ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸೈವ ತಾವದುಚ್ಯತೇ| ಶ್ವಿತ್ರಾಣಾಂ ಸವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಯದೇತತ್ ಕುಷ್ಠೋದ್ದಾಲನಮುಕ್ತಂ ತಚ್ಛ್ವಿತ್ರಾಣಾಂ ಸವಿಶೇಷಂ ಗಾಢತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವತೋ ವಿಶುದ್ಧಾನಾಮಿತಿ ವಮನಾದಿಭಿಃ ಶುದ್ಧಾನಾಮ್| ಮಲಪೂಃ ಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾ| ಶ್ವಿತ್ರೇಽಙ್ಗೇ ಇತಿ ಶ್ವಿತ್ರಯುಕ್ತೇಽಙ್ಗೇ| ಕನಕಪುಷ್ಪೀ ಸುವರ್ಣಕ್ಷೀರೀ| ಮಾಲಸ್ಯಾಃ ಕೋರಕಕ್ಷಾರಮಿತಿ ಮಾಲತೀಮುಕುಲಕ್ಷಾರಂ, ಕೋರಕೋ ಮುಕುಲ ಉಚ್ಯತೇ| ಅಞ್ಜನೇ ದ್ವೇ ಇತಿ ಸೌವೀರಂ ರಸಾಞ್ಜನಕಂ ಚ| ಕಸ್ಯಚಿದೇವ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯನೇನ ಶ್ವಿತ್ರಾಣಾಂ ದುರಪಗಮತಾಮಾಹ||೧೬೨-೧೭೨||

Adhikarana 43 (173-176) · Śloka 176

ದಾರುಣಂ ಚಾರುಣಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಕಿಲಾಸಂ ನಾಮಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ತಚ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಂ ಪ್ರಾಯಶಶ್ಚ ತತ್||೧೭೩|| ದೋಷೇ ರಕ್ತಾಶ್ರಿತೇ ರಕ್ತಂ ತಾಮ್ರಂ ಮಾಂಸಸಮಾಶ್ರಿತೇ| ಶ್ವೇತಂ ಮೇದಃಶ್ರಿತೇ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಗುರು ತಚ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್||೧೭೪|| ಯತ್ ಪರಸ್ಪರತೋಽಭಿನ್ನಂ ಬಹು ಯದ್ರಕ್ತಲೋಮವತ್| ಯಚ್ಚ ವರ್ಷಗಣೋತ್ಪನ್ನಂ ತಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ ನೈವ ಸಿಧ್ಯತಿ||೧೭೫|| ಅರಕ್ತಲೋಮ ತನು ಯತ್ ಪಾಣ್ಡು ನಾತಿಚಿರೋತ್ಥಿತಮ್| ಮಧ್ಯಾವಕಾಶೇ ಚೋಚ್ಛೂನಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ತತ್ಸಾಧ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೧೭೬||

ನಾಮಭಿರಿತಿ ಉಕ್ತದಾರುಣಾದಿಭಿರೇವ| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೇನೈಕದೋಷಂ ದ್ವಿದೋಷಂ ಚ ಭವತಿ| ದೋಷೇ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ವಿಭಜತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು “ತ್ವಗ್ಗತಮೇವ ಕಿಲಾಸಮ್” (ನಿ.ಅ.೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ನ ಕುಷ್ಠವದ್ರಕ್ತಾದಿಗತಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಕಾರಕಂ ಶ್ವಿತ್ರಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಮ್| ಇಹ ತು ಯದ್ರಕ್ತಾದ್ಯಾಶ್ರಯಿತ್ವಂ ಶ್ವಿತ್ರಸ್ಯೋಚ್ಯತೇ, ತದ್ರಕ್ತಾದಿದೋಷಮಾತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ನ ರಕ್ತಾದಿಗತಸಮಸ್ತಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಕಾರಿತಯಾ; ತೇನಾತ್ರಾಪಿ ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರವಿಕೃತಿಕಾರಕತ್ವಂ ಶ್ವಿತ್ರಸ್ಯ ಸಮ್ಮತಮೇವೇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ | ಗುರ್ವಿತಿ ಅನುಪಕ್ರಮಮ್| ಅರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಧ್ಯಕಿಲಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ||೧೭೩-೧೭೬||

Adhikarana 44 (177) · Śloka 177

ವಚಾಂಸ್ಯತಥ್ಯಾನಿ ಕೃತಘ್ನಭಾವೋ ನಿನ್ದಾ ಸುರಾಣಾಂ ಗುರುಧರ್ಷಣಂ ಚ| ಪಾಪಕ್ರಿಯಾ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಚ ಕರ್ಮ ಹೇತುಃ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ವಿರೋಧಿ ಚಾನ್ನಮ್||೧೭೭||

ವಚಾಂಸೀತ್ಯಾದಿನಾ ತ್ವೈಹಿಕಂ ವಾಙ್ಮಾನಸಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮೋಕ್ತಂ, ಪಾಪಕ್ರಿಯೇತ್ಯನೇನ ಜನ್ಮಾನ್ತರಕೃತಮಧರ್ಮಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ||೧೭೭||

Adhikarana 45 (178-180) · Śloka 180

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಹೇತುರ್ದ್ರವ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ವಿವಿಧಂ ಯೇ ಯೇಷು ಚಾಧಿಕಾ ದೋಷಾಃ| ಕುಷ್ಠೇಷು ದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ಸಮಾಸತೋ ದೋಷನಿರ್ದೇಶಃ||೧೭೮|| ಸಾಧ್ಯಮಸಾಧ್ಯಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಕುಷ್ಠಂ ಕುಷ್ಠಾಪಹಾಶ್ಚ ಯೇ ಯೋಗಾಃ| ಸಿದ್ಧಾಃ ಕಿಲಾಸಹೇತುರ್ಲಿಙ್ಗಂ ಗುರುಲಾಘವಂ ತಥಾ ಶಾನ್ತಿಃ||೧೭೯|| ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಪ್ರಣೀತೋ ಮಹರ್ಷಿಣಾ ಕುಷ್ಠನಾಶನೇಽಧ್ಯಾಯೇ| ಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧಿವರ್ಘನಾರ್ಥಂ ಶಿಷ್ಯಾಯ ಹುತಾಶವೇಶಾಯ||೧೮೦||

ಹೇತುರ್ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಯೇಷು ಯೇಷು ಕಪಾಲಾದಿಷು ಯೇ ಯೇ ಚಾಧಿಕಾ ದೋಷಾಸ್ತೇಷಾಂ ನಿರ್ದೇಶಃ ಸಮಾಸತೋ ದೋಷನಿರ್ದೇಶ ಇತಿ| ‘ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಶೋಷಸ್ತೋದಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಮ್| ಗುರುಲಾಘವಮಿತಿ ‘ಶ್ವಿತ್ರಂ ಗುರು ತಚ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್’ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮ್||೧೭೮-೧೮೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||