Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కుష్ఠచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
హవిష్ప్రాశాన్మేహకుష్ఠయోర్జన్మ ఉక్తం, తేన మేహమను కుష్ఠచికిత్సితముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
హేతుం ద్రవ్యం లింగం కుష్ఠానామాశ్రయం ప్రశమనం చ| శృణ్వగ్నివేశ! సమ్యగ్విశేషతః స్పర్శనఘ్నానాం||3||
हेतुं द्रव्यं लिङ्गं कुष्ठानामाश्रयं प्रशमनं च| शृण्वग्निवेश! सम्यग्विशेषतः स्पर्शनघ्नानाम्||३||
🔊 Audio coming soon
నిదానే హేత్వాదయ ఉక్తా అపి చికిత్సోపకరణతయా కించిద్విశేషప్రతిపాదనార్థం పునరుచ్యంతే| ఆశ్రయమితి ఆధారం| ప్రశమనం చేతి చకారాత్ పూర్వరూపసంప్రాప్త్యోర్వక్ష్యమాణయోర్గ్రహణం; కింవా లింగేన పూర్వరూపం, హేతునా చ సంప్రాప్తిర్బోద్ధవ్యా| అన్యాన్యపి పిప్లువ్యంగాదీని స్పర్శనఘ్నాని సంతి, తేన విశేషతో యాని కుష్ఠాని స్పర్శనఘ్నాని తేషాం హేత్వాదీని శృణు; కింవా కుష్ఠానామనంత్యాద్యాని విశేషతః స్పర్శనఘ్నాన్యష్టాదశ తేషాం హేత్వాది శృణ్వితి యోజనా| ఉక్తం హి- “కుష్ఠాని సప్తవిధాన్యష్టాదశవిధాన్యపరిసంఖ్యేయవిధాని చ” (ని.అ.5) ఇతి||3||
Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8
విరోధీన్యన్నపానాని ద్రవస్నిగ్ధగురూణి చ| భజతామాగతాం ఛర్దిం వేగాంశ్చాన్యాంప్రతిఘ్నతాం||4|| వ్యాయామమతిసంతాపమతిభుక్త్వోపసేవినాం| శీతోష్ణలంఘనాహారాన్ క్రమం ముక్త్వా నిషేవిణాం||5|| ఘర్మశ్రమభయార్తానాం ద్రుతం శీతాంబుసేవినాం| అజీర్ణాధ్యశినాం చైవ పంచకర్మాపచారిణాం||6|| నవాన్నదధిమత్స్యాతిలవణామ్లనిషేవిణాం| మాషమూలకపిష్టాన్నతిలక్షీరగుడాశినాం||7|| వ్యవాయం చాప్యజీర్ణేఽన్నే నిద్రాం చ భజతాం దివా| విప్రాన్ గురూన్ ధర్షయతాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం||8||
विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च| भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान्प्रतिघ्नताम्||४|| व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वोपसेविनाम्| शीतोष्णलङ्घनाहारान् क्रमं मुक्त्वा निषेविणाम्||५|| घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम्| अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम्||६|| नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम्| माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम्||७|| व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा| विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम्||८||
🔊 Audio coming soon
విరోధీన్యాత్రేయభద్రకాప్యీయే- “న మత్స్యాన్ పయసాఽభ్యవహరేత్” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినోక్తాని| శీతోష్ణేత్యాది| శీతోష్ణాదీనాం యథాక్రమేణ సేవ్యత్వముక్తం, తద్విపరీతేన సేవినాం; ఏవం లంఘనాహారయోరపి జ్ఞేయం| ఘర్మాదిభిరార్తత్వే సతి ద్రుతమవిశ్రమ్య శీతాంబుసేవినామితి యోజ్యం| అజీర్ణాధ్యశినామితి అజీర్ణం ఆమమన్నం, అపక్వమితి యావత్; తద్భుంజానానాం| అధ్యశినామితి ఆహారేఽపరిణతే భుంజానానాం| పంచకర్మాపచారిణామితి పంచకర్మణి క్రియమాణేఽపచారిణాం నిషిద్ధసేవినాం| వ్యవాయం చాప్యజీర్ణే ఇతి విదగ్ధాదిరూపేఽన్నాజీర్ణే స్త్రీసేవనం కుర్వతాం| పాపం కర్మ చ కుర్వతామితి పాపకర్మణైవ విప్రాదిధర్షణే లబ్ధే పునస్తద్వచనం విశేషహేతుత్వోపదర్శనార్థం||4-8||
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
వాతాదయస్త్రయో దుష్టాస్త్వగ్రక్తం మాంసమంబు చ| దూషయంతి స కుష్ఠానాం సప్తకో ద్రవ్యసంగ్రహః||9|| అతః కుష్ఠాని జాయంతే సప్త చైకాదశైవ చ| న చైకదోషజం కించిత్ కుష్ఠం సముపలభ్యతే||10||
वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च| दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङ्ग्रहः||९|| अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च| न चैकदोषजं किञ्चित् कुष्ठं समुपलभ्यते||१०||
🔊 Audio coming soon
దోషదూష్యసంగ్రహమాహ- వాతాదయ ఇత్యాదినా| వాతాదీనాం త్రిత్వే సిద్ధేఽపి త్రయ ఇతి వచనం సర్వకుష్ఠేషు త్రయాణామపి దుష్టిదర్శనార్థం| ద్రవ్యసంగ్రహ ఇతి ద్రవ్యమారంభకం కారణముచ్యతే| అర్థలబ్ధమపి సప్తకమితిపదం సర్వత్ర సప్తకనియమార్థం పునరుచ్యతే| యద్యపి విసర్పాణాముత్పాదే ఏతాన్యేవ సప్త కారణాని, యదుక్తం- “రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః| విసర్పాణాం సముత్పత్తౌ విజ్ఞేయాః సప్త ధాతవః” (చి.అ.21) ఇతి; తథాఽపి కుష్ఠం చిరక్రియైః స్థిరైర్దోషైర్జన్యతే, విసర్పస్తు విసరణశీలైరితి విశేషః| అన్యే తు విసర్పా వాతాదిభిరేకైకశోఽపి భవంతీత్యాహుః; యదుక్తం- “పృథక్ త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయః” (చి.అ.21) ఇతి; తన్న, త్రిదోషజత్వేఽపి విసర్పాణామేకదోషజకుష్ఠవదేకదోషజత్వాదివ్యపదేశస్తత్రోచ్యతే| సప్త చైకాదశైవ చేతి విచ్ఛేదపాఠేన సప్తానాం కుష్ఠానాం మహాకుష్ఠత్వం, ఏకాదశానాం చ క్షుద్రకుష్ఠత్వమితి బోధయతి| నిదానేఽనభిహితానామపి క్షుద్రకుష్ఠానామిహ చికిత్సార్థం విధానం||9-10||
Adhikarana 5 (11-12) · Śloka 12
స్పర్శాజ్ఞత్వమతిస్వేదో న వా వైవర్ణ్యమున్నతిః| కోఠానాం లోమహర్షశ్చ కండూస్తోదః శ్రమః క్లమః||11|| వ్రణానామధికం శూలం శీఘ్రోత్పత్తిశ్చిరస్థితిః| దాహః సుప్తాంగతా చేతి కుష్ఠలక్షణమగ్రజం||12||
स्पर्शाज्ञत्वमतिस्वेदो न वा वैवर्ण्यमुन्नतिः| कोठानां लोमहर्षश्च कण्डूस्तोदः श्रमः क्लमः||११|| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः| दाहः सुप्ताङ्गता चेति कुष्ठलक्षणमग्रजम्||१२||
🔊 Audio coming soon
స్పర్శేత్యాది పూర్వరూపం| న వా స్వేద ఇతి సంబంధః| అస్వేదాతిస్వేదౌ తు స్వేదవహస్రోతోఽవరోధానవరోధకృతౌ జ్ఞేయౌ| శీఘ్రోత్పత్తిశ్చిరస్థితిశ్చ వ్రణానామేవ||11-12||
Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 20
అత ఊర్ధ్వమష్టాదశానాం కుష్ఠానాం కపాలోదుంబరమండలర్ష్యజిహ్వపుండరీకసిధ్మకాకణకైకకుష్ఠచర్మాఖ్య- కిటిమవిపాదికాలసకదద్రుచర్మదలపామావిస్ఫోటకశతారుర్విచర్చికానాం లక్షణాన్యుపదేక్ష్యామః||13|| కృష్ణారుణకపాలాభం యద్రూక్షం పరుషం తను| కాపాలం తోదబహులం తత్కుష్ఠం విషమం స్మృతం||14|| దాహకండూరుజారాగపరీతం లోమపింజరం| ఉదుంబరఫలాభాసం కుష్ఠమౌదుంబరం విదుః||15|| శ్వేతం రక్తం స్థిరం స్త్యానం స్నిగ్ధముత్సన్నమండలం| కృచ్ఛ్రమన్యోన్యసంసక్తం కుష్ఠం మండలముచ్యతే||16|| కర్కశం రక్తపర్యంతమంతః శ్యావం సవేదనం| యదృష్యజిహ్వాసంస్థానమృష్యజిహ్వం తదుచ్యతే||17|| సశ్వేతం రక్తపర్యంతం పుండరీకదలోపమం| సోత్సేధం చ సదాహం చ పుండరీకం తదుచ్యతే||18|| శ్వేతం తామ్రం తను చ యద్రజో ఘృష్టం విముంచతి| అలాబూపుష్పవర్ణం తత్ సిధ్మం ప్రాయేణ చోరసి||19|| యత్ కాకణంతికావర్ణమపాకం తీవ్రవేదనం| త్రిదోషలింగం తత్ కుష్ఠం కాకణం నైవ సిధ్యతి||20|| ఇతి సప్తమహాకుష్ఠాని|
अत ऊर्ध्वमष्टादशानां कुष्ठानां कपालोदुम्बरमण्डलर्ष्यजिह्वपुण्डरीकसिध्मकाकणकैककुष्ठचर्माख्य- किटिमविपादिकालसकदद्रुचर्मदलपामाविस्फोटकशतारुर्विचर्चिकानां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः||१३|| कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु| कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्||१४|| दाहकण्डूरुजारागपरीतं लोमपिञ्जरम्| उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं विदुः||१५|| श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम्| कृच्छ्रमन्योन्यसंसक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते||१६|| कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तः श्यावं सवेदनम्| यदृष्यजिह्वासंस्थानमृष्यजिह्वं तदुच्यते||१७|| सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम्| सोत्सेधं च सदाहं च पुण्डरीकं तदुच्यते||१८|| श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति| अलाबूपुष्पवर्णं तत् सिध्मं प्रायेण चोरसि||१९|| यत् काकणन्तिकावर्णमपाकं तीव्रवेदनम्| त्रिदोषलिङ्गं तत् कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति||२०|| इति सप्तमहाकुष्ठानि|
🔊 Audio coming soon
కపాలః ఘటఖర్పరః | విషమం దుశ్చికిత్స్యం| లోమపింజరమితి రోమభిః పింజరం కపిలం | ఉత్సన్నమండలమితి ఉద్గతమండలం| ఋష్యః నీలండో హరిణః, ఋష్యజిహ్వాసంస్థానమితి తజ్జిహ్వాకారం| ప్రాయేణ చోరసీతి ఉరసి బాహుల్యేన భవతి, శ్లేష్మప్రధానత్వాత్; కదాచిదన్యత్రాపి భవతీతి భావః| కాకణంతికా గుంజా| కుష్ఠత్వేనైవ త్రిదోషలింగత్వే సిద్ధే పునస్తద్వచనం ప్రబలత్రిదోషలింగత్వోపదర్శనార్థం||13-20||
Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26
అస్వేదనం మహావాస్తు యన్మత్స్యశకలోపమం| తదేకకుష్టం, చర్మాఖ్యం బహలం హస్తిచర్మవత్||21|| శ్యావం కిణఖరస్పర్శం పరుషం కిటిమం స్మృతం| వైపాదికం పాణిపాదస్ఫుటనం తీవ్రవేదనం||22|| కండూమద్భిః సరాగైశ్చ గండైరలసకం చితం| సకండూరాగపిడకం దద్రుమండలముద్గతం||23|| రక్తం సకండు సస్ఫోటం సరుగ్దలతి చాపి యత్| తచ్చర్మదలమాఖ్యాతం సంస్పర్శాసహముచ్యతే||24|| పామాశ్వేతారుణశ్యావాః కండూలాః పిడకా భృశం| స్ఫోటాః శ్వేతారుణాభాసో విస్ఫోటాః స్యుస్తనుత్వచః||25|| రక్తం శ్యావం సదాహార్తి శతారుః స్యాద్బహువ్రణం| సకండూః పిడకా శ్యావా బహుస్రావా విచర్చికా||26|| ఇత్యేకాదశ క్షుద్రకుష్ఠాని|
अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम्| तदेककुष्टं, चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत्||२१|| श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिमं स्मृतम्| वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम्||२२|| कण्डूमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकं चितम्| सकण्डूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम्||२३|| रक्तं सकण्डु सस्फोटं सरुग्दलति चापि यत्| तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते||२४|| पामाश्वेतारुणश्यावाः कण्डूलाः पिडका भृशम्| स्फोटाः श्वेतारुणाभासो विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः||२५|| रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारुः स्याद्बहुव्रणम्| सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका||२६|| इत्येकादश क्षुद्रकुष्ठानि|
🔊 Audio coming soon
మహావాస్త్వితి మహాస్థానం| మత్స్యశకలోపమమితి మత్స్యత్వక్సదృశం| కిణవత్ ఖరః స్పర్శో యస్య తత్ కిణఖరస్పర్శం; కిణః వ్రణస్థానం||21-26||
Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30
వాతేఽధికతరే కుష్ఠం కాపాలం మండలం కఫే| పిత్తే త్వౌదుంబరం విద్యాత్ కాకణం తు త్రదోషజం||27|| వాతపిత్తే శ్లేష్మపిత్తే వాతశ్లేష్మణి చాధికే| ఋష్యజిహ్వం పుండరీకం సిధ్మకుష్ఠం చ జాయతే||28|| చర్మాఖ్యమేకకుష్ఠం చ కిటిమం సవిపాదికం| కుష్ఠం చాలసకం జ్ఞేయం ప్రాయో వాతకఫాధికం||29|| పామా శతారుర్విస్ఫోటం దద్రుశ్చర్మదలం తథా| పిత్తశ్లేష్మాధికం ప్రాయః కఫప్రాయా విచర్చికా||30||
वातेऽधिकतरे कुष्ठं कापालं मण्डलं कफे| पित्ते त्वौदुम्बरं विद्यात् काकणं तु त्रदोषजम्||२७|| वातपित्ते श्लेष्मपित्ते वातश्लेष्मणि चाधिके| ऋष्यजिह्वं पुण्डरीकं सिध्मकुष्ठं च जायते||२८|| चर्माख्यमेककुष्ठं च किटिमं सविपादिकम्| कुष्ठं चालसकं ज्ञेयं प्रायो वातकफाधिकम्||२९|| पामा शतारुर्विस्फोटं दद्रुश्चर्मदलं तथा| पित्तश्लेष्माधिकं प्रायः कफप्राया विचर्चिका||३०||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సార్థం వాతాద్యాధికం కుష్ఠేష్వాహ- వాత ఇత్యాది| ఋష్యజిహ్వాదిషు వాతపిత్తాధిక్యాది యథాసంఖ్యం జ్ఞేయం||27-30||
Adhikarana 9 (31-32) · Śloka 32
సర్వం త్రిదోషజం కుష్ఠం దోషాణాం తు బలాబలం| యథాస్వైర్లక్షణైర్బుద్ధ్వా కుష్ఠానాం క్రియతే క్రియా||31|| దోషస్య యస్య పశ్యేత్ కుష్ఠేషు విశేషలింగమద్రిక్తం| తస్యైవ శమం కుర్యాత్తతః పరం చానుబంధస్య||32||
सर्वं त्रिदोषजं कुष्ठं दोषाणां तु बलाबलम्| यथास्वैर्लक्षणैर्बुद्ध्वा कुष्ठानां क्रियते क्रिया||३१|| दोषस्य यस्य पश्येत् कुष्ठेषु विशेषलिङ्गमद्रिक्तम्| तस्यैव शमं कुर्यात्ततः परं चानुबन्धस्य||३२||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తైకదోషజత్వాదినా కుష్ఠేష్వవిరోధం దర్శయన్నాహ- సర్వమిత్యాది| త్రిదోషజత్వం సర్వేషు కుష్ఠేషు వ్యవస్థితమేవ; దోషబలాబలవివక్షయా చికిత్సార్థమేకదోషజత్వాదివ్యపదేశ ఇతి భావః| అనుబంధస్యేతి అప్రధానస్య||31-32||
Adhikarana 10 (33) · Śloka 33
కుష్ఠవిశేషైర్దోషా దోషవిశేషైః పునశ్చ కుష్ఠాని| జ్ఞాయంతే తైర్హేతుర్హేతుస్తాంశ్చ ప్రకాశయతి||33||
कुष्ठविशेषैर्दोषा दोषविशेषैः पुनश्च कुष्ठानि| ज्ञायन्ते तैर्हेतुर्हेतुस्तांश्च प्रकाशयति||३३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి దోశవిశేషజాతస్య కుష్ఠవిశేషస్య తథా కుష్ఠజనకస్య చ హేతోః పరస్పరబోధకత్వమాహ- కుష్ఠవిశేషైరిత్యాది| కుష్ఠవిశేషైర్దోషా ఇతి కుష్ఠవిశేషైః కాపలాదిభిర్దోషా వాతాదయో జ్ఞాయంతే; తథా దోషవిశేషైః పునః కుష్ఠానితి వాతాధికోఽయం పైత్తికోఽయమితి కుష్ఠదోషే పరిజ్ఞాతే దోషవిశేషజ్ఞానాద్విశిష్టాని కుష్ఠాని జ్ఞాయంతే; యథా- ఇదం వాతోత్తరం కుష్ఠం, తస్మాత్ కాపాలం; ఇదం పిత్తాధికత్వాన్మండలమిత్యాది| తథా యః కుష్ఠేష్వపరిజ్ఞాతో హేతుః స దోషవిశేషైర్జ్ఞాయతే; యథా- కుష్ఠం వాతోత్తరం దృష్ట్వా వాతోత్తరకుష్ఠజనకాని రూక్షవిరుద్ధాశనాదీని కారణాని జ్ఞాయంతే| హేతుభిశ్చ దోషవిశేషజనకైః కుష్ఠాని జ్ఞాయంతే, యస్మాదనేన వాతోత్తరకుష్ఠజనకం సేవితం తస్మాదస్య వాతోత్తరం కాపాలం కుష్ఠం భవిష్యతీతి| కింవా కుష్ఠాదోషయోరన్యోన్యగమకత్వం కార్యకారణతయా పరస్పరగమకత్వాదుపపన్నమితి దర్శయన్నాహ- తైరితి; తైః కుష్ఠైః కార్యరూపైర్హేతుర్నామ దోషః అనుమీయతే, హేతుశ్చ దోషరూపస్తాన్ కార్యరూపకుష్ఠవిశేషానవగమయతీత్యర్థః||33||
Adhikarana 11 (34-36) · Śloka 36
రౌక్ష్యం శోషస్తోదః శూలం సంకోచనం తథాఽఽయామః| పారుష్యం ఖరభావో హర్షః శ్యావారుణత్వం చ||34|| కుష్ఠేషు వాతలింగం, దాహో రాగః పరిస్రవః పాకః| విస్రో గంధః క్లేదస్తథాఽంగపతనం చ పిత్తకృతం||35|| శ్వైత్యం శైత్యం కండూః స్థైర్యం చోత్సేధగౌరవస్నేహాః| కుష్ఠేషు తు కఫలింగం జంతుభిరభిభక్షణం క్లేదః||36||
रौक्ष्यं शोषस्तोदः शूलं सङ्कोचनं तथाऽऽयामः| पारुष्यं खरभावो हर्षः श्यावारुणत्वं च||३४|| कुष्ठेषु वातलिङ्गं, दाहो रागः परिस्रवः पाकः| विस्रो गन्धः क्लेदस्तथाऽङ्गपतनं च पित्तकृतम्||३५|| श्वैत्यं शैत्यं कण्डूः स्थैर्यं चोत्सेधगौरवस्नेहाः| कुष्ठेषु तु कफलिङ्गं जन्तुभिरभिभक्षणं क्लेदः||३६||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠగతదోషజ్ఞానార్థం వాతాదిలింగాన్యాహ- రౌక్ష్యమిత్యాది| దాహాదయః పిత్తలింగాని||34-36||
Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38
సర్వైర్లింగైర్యుక్తం మతిమాన్ వివర్జయేదబలం| తృష్ణాదాహపరీతం శాంతాగ్నిం జంతుభిర్జగ్ధం||37|| వాతకఫప్రబలం యద్యదేకదోషోల్బణం న తత్ కృచ్ఛ్రం| కఫపిత్త-వాతపిత్తప్రబలాని తు కృచ్ఛ్రసాధ్యాని||38||
सर्वैर्लिङ्गैर्युक्तं मतिमान् विवर्जयेदबलम्| तृष्णादाहपरीतं शान्ताग्निं जन्तुभिर्जग्धम्||३७|| वातकफप्रबलं यद्यदेकदोषोल्बणं न तत् कृच्छ्रम्| कफपित्त-वातपित्तप्रबलानि तु कृच्छ्रसाध्यानि||३८||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సాప్రవృత్తినివృత్త్యర్థం సాధ్యాసాధ్యకుష్ఠాన్యాహ- సర్వైరిత్యాది||37-38||
Adhikarana 13 (39-42) · Śloka 42
వాతోత్తరేషు సర్పిర్వమనం శ్లేష్మోత్తరేషు కుష్ఠేషు| పిత్తోత్తరేషు మోక్షో రక్తస్య విరేచనం చాగ్రే||39|| వమనవిరేచనయోగాః కల్పోక్తాః కుష్ఠినాం ప్రయోక్తవ్యాః| ప్రచ్ఛనమల్పే కుష్ఠే మహతి చ శస్తం సిరావ్యధనం||40|| బహుదోషః సంశోధ్యః కుష్ఠీ బహుశోఽనురక్షతా ప్రాణాన్| దోషే హ్యతిమాత్రహృతే వాయుర్హన్యాదబలమాశు||41|| స్నేహస్య పానమిష్టం శుద్ధే కోష్ఠే ప్రవాహితే రక్తే| వాయుర్హి శుద్ధకోష్ఠం కుష్ఠినమబలం విశతి శీఘ్రం||42||
वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु| पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्रे||३९|| वमनविरेचनयोगाः कल्पोक्ताः कुष्ठिनां प्रयोक्तव्याः| प्रच्छनमल्पे कुष्ठे महति च शस्तं सिराव्यधनम्||४०|| बहुदोषः संशोध्यः कुष्ठी बहुशोऽनुरक्षता प्राणान्| दोषे ह्यतिमात्रहृते वायुर्हन्यादबलमाशु||४१|| स्नेहस्य पानमिष्टं शुद्धे कोष्ठे प्रवाहिते रक्ते| वायुर्हि शुद्धकोष्ठं कुष्ठिनमबलं विशति शीघ्रम्||४२||
🔊 Audio coming soon
యథాక్రమం చికిత్సామాహ- వాతోత్తరేష్విత్యాది| అగ్రే ఇతి సర్పిరాదిషు యోజ్యం; తేన వాతోత్తరాదిషు సర్పిరాది ప్రథమం కర్తవ్యం, తదను వక్ష్యమాణా చికిత్సా కార్యేత్యర్థః| బహుశ ఇతి బహూన్ వారాన్; స్తోకస్తోకనిర్హరణేన పునః పునః శోధ్యః; ఏకదా హి భూరిదోషహరణే బలక్షయో మహాత్యయః స్యాత్| అత ఏవాహ- దోషే హ్యతిమాత్రహృతే ఇత్యాది| దోషే ఇతి జాతావేకవచనం; తేన కఫపిత్తయోరపి గ్రహణం; కింవా దోష ఇతి ఏకవచనేనైవ ఏకదోషస్యాప్యతిమాత్రహరణే వాయుర్హన్యాదితి| కోష్ఠే శుద్ధే రక్తే ప్రవాహితే చ స్నేహస్య పానం జ్ఞేయం| అశుద్ధకోష్ఠస్య స్నేహపానం వ్యాధివర్ధనం భవతి| ఉక్తం హి- “శేషదోషే వ్యాధిరతివర్ధతే” ఇతి| శోధనేన తు నిఃశేషీకృతే దోషే సశేషదోషతా నాస్తి||39-42||
Adhikarana 14 (43-49) · Śloka 49
దోషోత్క్లిష్టే హృదయే వామ్యః కుష్ఠేషు చోర్ధ్వభాగేషు| కుటజఫలమదనమధుకైః సపటోలైర్నింబరసయుక్తైః||43|| శీతరసః పక్వరసో మధూని మధుకం చ వమనాని| కుష్ఠేషు త్రివృతా దంతీ త్రిఫలా చ విరేచనే శస్తా||44|| సౌవీరకం తుషోదకమాలోడనమాసవాశ్చ సీధూని| శంసంత్యధోహరాణాం యథావిరేకం క్రమశ్చేష్టః||45|| దార్వీబృహతీసేవ్యైః పటోలపిచుమర్దమదనకృతమాలైః| సస్నేహైరాస్థాప్యః కుష్ఠీ సకలింగయవముస్తైః||46|| వాతోల్బణం విరిక్తం నిరూఢమనువాసనార్హమాలక్ష్య| ఫలమధుకనింబకుటజైః సపటోలైః సాధయేత్స్నేహం||47|| సైంధవదంతీమరిచం ఫణిజ్ఝకః పిప్పలీ కరంజఫలం| నస్యం స్యాత్సవిడంగం క్రిమికుష్ఠకఫప్రకోపఘ్నం ||48|| వైరేచనికైర్ధూమైః శ్లోకస్థానేరితైః ప్రశామ్యంతి| కృమయః కుష్ఠకిలాసాః ప్రయోజితైరుత్తమాంగస్థాః||49||
दोषोत्क्लिष्टे हृदये वाम्यः कुष्ठेषु चोर्ध्वभागेषु| कुटजफलमदनमधुकैः सपटोलैर्निम्बरसयुक्तैः||४३|| शीतरसः पक्वरसो मधूनि मधुकं च वमनानि| कुष्ठेषु त्रिवृता दन्ती त्रिफला च विरेचने शस्ता||४४|| सौवीरकं तुषोदकमालोडनमासवाश्च सीधूनि| शंसन्त्यधोहराणां यथाविरेकं क्रमश्चेष्टः||४५|| दार्वीबृहतीसेव्यैः पटोलपिचुमर्दमदनकृतमालैः| सस्नेहैरास्थाप्यः कुष्ठी सकलिङ्गयवमुस्तैः||४६|| वातोल्बणं विरिक्तं निरूढमनुवासनार्हमालक्ष्य| फलमधुकनिम्बकुटजैः सपटोलैः साधयेत्स्नेहम्||४७|| सैन्धवदन्तीमरिचं फणिज्झकः पिप्पली करञ्जफलम्| नस्यं स्यात्सविडङ्गं क्रिमिकुष्ठकफप्रकोपघ्नम् ||४८|| वैरेचनिकैर्धूमैः श्लोकस्थानेरितैः प्रशाम्यन्ति| कृमयः कुष्ठकिलासाः प्रयोजितैरुत्तमाङ्गस्थाः||४९||
🔊 Audio coming soon
కుటజేత్యాదినా వమనద్రవ్యాణ్యాహ| శీతరసః శీతకషాయః | యథావిరేకం క్రమశ్చేష్ట ఇతి ప్రధానమధ్యావరశుద్ధ్యపేక్షయా పేయాదిక్రమస్త్రిశో ద్విశ ఏకశో వా కార్యః; ఉక్తం హి- “పేయాం విలేపీమకృతం కృతం చ యూషం రసం త్రీనుభయం తథైకం| క్రమేణ సేవేత నరోఽన్నకాలాన్ ప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధః” (సి.అ.1) ఇతి| ఆస్థాపనానువాసనే యద్యపి “నాస్థాప్యాః కుష్ఠినః” (సి.అ.2) ఇత్యాదినా కుష్ఠే నిషిద్ధే, తథాఽప్యాస్థాపనానువాసనైకసాధ్యాయామవస్థాయాం కర్తవ్యే ఏవ; యదుక్తం- “ప్రవృత్తినివృత్తిలక్షణసంయోగే తు గురులాఘవం సంప్రధార్య సమ్యగధ్యవస్యేత్” (వి.అ.8) ఇతి; తేనాహ- వాతోల్బణమిత్యాది| సూత్రస్థానే యద్యపి ఏకైవ వైరేచనికో ధూమ ఉక్తస్తథాఽపి తత్రోక్తద్రవ్యైర్వ్యస్తసమస్తైర్బహవో ధూమా భవంతీతి బహువచనమిహ కృతం||43-49||
Adhikarana 15 (50-53) · Śloka 53
స్థిరకఠినమండలానాం స్విన్నానాం ప్రస్తరప్రణాడీభిః| కూర్చైర్విఘట్టితానాం రక్తోత్క్లేశోఽపనేతవ్యః||50|| ఆనూపవారిజానాం మాంసానాం పోట్టలైః సుఖోష్ణైశ్చ| స్విన్నోత్సన్నం విలిఖేత్ కుష్ఠం తీక్ష్ణేన శస్త్రేణ||51|| రుధిరాగమార్థమథవా శృంగాలాబూని యోజయేత్ కుష్ఠే| ప్రచ్ఛితమల్పం కుష్ఠం విరేచయేద్వా జలౌకోభిః||52|| యే లేపాః కుష్ఠానాం యుజ్యంతే నిర్హృతాస్రదోషాణాం| సంశోధితాశయానాం సద్యః సిద్ధిర్భవేత్తేషాం||53||
स्थिरकठिनमण्डलानां स्विन्नानां प्रस्तरप्रणाडीभिः| कूर्चैर्विघट्टितानां रक्तोत्क्लेशोऽपनेतव्यः||५०|| आनूपवारिजानां मांसानां पोट्टलैः सुखोष्णैश्च| स्विन्नोत्सन्नं विलिखेत् कुष्ठं तीक्ष्णेन शस्त्रेण||५१|| रुधिरागमार्थमथवा शृङ्गालाबूनि योजयेत् कुष्ठे| प्रच्छितमल्पं कुष्ठं विरेचयेद्वा जलौकोभिः||५२|| ये लेपाः कुष्ठानां युज्यन्ते निर्हृतास्रदोषाणाम्| संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर्भवेत्तेषाम्||५३||
🔊 Audio coming soon
నాడ్యేవ నాడీ స్వేదాధ్యాయే ఉక్తా| కూర్చం శస్త్రవిశేషమాహుః| రక్తోత్క్లేశః ఉత్క్లిష్టం రక్తం| స్విన్నత్వేనోత్సన్నం స్విన్నోత్సన్నం| రుధిరాగమార్థం విలిఖేదితి సంబంధః| నిర్హృతోఽస్రదోషో యేషాం తే నిర్హృతాస్రదోషాః||50-53||
Adhikarana 16 (54-57) · Śloka 57
యేషు న శస్త్రం క్రమతే స్పర్శేంద్రియనాశనాని యాని స్యుః| తేషు నిపాత్యః క్షారో రక్తం దోషం చ విస్రావ్య||54|| పాషాణకఠినపరుషే సుప్తే కుష్ఠే స్థిరే పురాణే చ| పీతాగదస్య కార్యో విషైః ప్రదేహోఽగదైశ్చాను||55|| స్తబ్ధాని సుప్తసుప్తాన్యస్వేదనకండులాని కుష్ఠాని| కూర్చైర్దంతీత్రివృతాకరవీరకరంజకుటజానాం||56|| జాత్యర్కనింబజైర్వా పత్రైః శస్త్రైః సముద్రఫేనైర్వా| ఘృష్టాని గోమయైర్వా తతః ప్రదేహైః ప్రదేహ్యాని||57||
येषु न शस्त्रं क्रमते स्पर्शेन्द्रियनाशनानि यानि स्युः| तेषु निपात्यः क्षारो रक्तं दोषं च विस्राव्य||५४|| पाषाणकठिनपरुषे सुप्ते कुष्ठे स्थिरे पुराणे च| पीतागदस्य कार्यो विषैः प्रदेहोऽगदैश्चानु||५५|| स्तब्धानि सुप्तसुप्तान्यस्वेदनकण्डुलानि कुष्ठानि| कूर्चैर्दन्तीत्रिवृताकरवीरकरञ्जकुटजानाम्||५६|| जात्यर्कनिम्बजैर्वा पत्रैः शस्त्रैः समुद्रफेनैर्वा| घृष्टानि गोमयैर्वा ततः प्रदेहैः प्रदेह्यानि||५७||
🔊 Audio coming soon
న శస్త్రం క్రమత ఇతి సిరాదిసంకటత్వాన్న శస్త్రం యోగ్యం భవతి| స్పర్శేంద్రియనాశనానీతి త్వగింద్రియహరాణి| సుప్తసుప్తానీతి సుప్తవత్ సుప్తాని అచేతనాని, సర్వథా స్పర్శాజ్ఞానీత్యర్థః||54-57||
Adhikarana 17 (58-59) · Śloka 59
మారుతకఫకుష్ఠఘ్నం కర్మోక్తం పిత్తకుష్ఠినాం కార్యం| కఫపిత్తరక్తహరణం తిక్తకషాయైః ప్రశమనం చ||58|| సర్పీంషి తిక్తకాని చ యచ్చాన్యద్రక్తపిత్తనుత్ కర్మ| బాహ్యాభ్యంతరమగ్ర్యం తత్ కార్యం పిత్తకుష్ఠేషు||59||
मारुतकफकुष्ठघ्नं कर्मोक्तं पित्तकुष्ठिनां कार्यम्| कफपित्तरक्तहरणं तिक्तकषायैः प्रशमनं च||५८|| सर्पींषि तिक्तकानि च यच्चान्यद्रक्तपित्तनुत् कर्म| बाह्याभ्यन्तरमग्र्यं तत् कार्यं पित्तकुष्ठेषु||५९||
🔊 Audio coming soon
సర్పీంషి తిక్తకాని తిక్తషట్పలాదీని| పిత్తకుష్ఠినాం కఫపిత్తరక్తహరణాదీని కార్యాణీతి యోజ్యం||58-59||
Adhikarana 18 (60-64) · Śloka 64
దోషాధిక్యవిభాగాదిత్యేతత్ కర్మ కుష్ఠనుత్ ప్రోక్తం| వక్ష్యామి కుష్ఠశమనం ప్రాయస్త్వగ్దోషసామాన్యాత్||60|| దార్వీ రసాంజనం వా గోమూత్రేణ ప్రబాధతే కుష్ఠం| అభయా ప్రయోజితా వా మాసం సవ్యోషగుడతైలా||61|| మూలం పటోలస్య తథా గవాక్ష్యాః పృథక్ పలాంశం త్రిఫలాత్వచశ్చ | స్యాత్త్రాయమాణా కటురోహిణీ చ భాగార్ధికా నాగరపాదయుక్తా||62|| పలం తథైషాం సహ చూర్ణితానాం జలే శృతం దోషహరం పిబేన్నా| జీర్ణే రసైర్ధన్వమృగద్విజానాం పురాణశాల్యోదనమాదదీత||63|| కుష్ఠాని శోఫం గ్రహణీప్రదోషమర్శాంసి కృచ్ఛ్రాణి హలీమకం చ| షడ్రాత్రయోగేన నిహంతి చైష హృద్బస్తిశూలం విషమజ్వరం చ||64||
दोषाधिक्यविभागादित्येतत् कर्म कुष्ठनुत् प्रोक्तम्| वक्ष्यामि कुष्ठशमनं प्रायस्त्वग्दोषसामान्यात्||६०|| दार्वी रसाञ्जनं वा गोमूत्रेण प्रबाधते कुष्ठम्| अभया प्रयोजिता वा मासं सव्योषगुडतैला||६१|| मूलं पटोलस्य तथा गवाक्ष्याः पृथक् पलांशं त्रिफलात्वचश्च | स्यात्त्रायमाणा कटुरोहिणी च भागार्धिका नागरपादयुक्ता||६२|| पलं तथैषां सह चूर्णितानां जले शृतं दोषहरं पिबेन्ना| जीर्णे रसैर्धन्वमृगद्विजानां पुराणशाल्योदनमाददीत||६३|| कुष्ठानि शोफं ग्रहणीप्रदोषमर्शांसि कृच्छ्राणि हलीमकं च| षड्रात्रयोगेन निहन्ति चैष हृद्बस्तिशूलं विषमज्वरं च||६४||
🔊 Audio coming soon
దార్వీ దారుహరిద్రా| రసాంజనం దార్వీక్వాథకృతం| అభయాప్రయోగే గుడతైలయోః కుష్ఠనిదానత్వేనోక్తయోరపి సంయోగమహిమ్నా హరీతక్యా సమం ప్రయోగః కుష్ఠఘ్నో భవతి| మూలం పటోలస్యేతి పటోలమూలం, తథా గవాక్ష్యా అపి మూలం| పలాంశం పలపరిమాణం| త్రిఫలాత్వచశ్చ ప్రత్యేకం పలాంశాః| యద్యపి కల్యాణకఘృతోక్తాష్టావింశతిపదేన త్రిఫలాయాః ప్రత్యేకం భాగః సర్వత్ర వ్యవస్థాపితః, తథాఽపి తస్యైవార్థస్య ద్యోతనార్థం పునః పృథక్శబ్దం గ్రాహయతి; కింవా త్రాయమాణాయాః కటురోహిణ్యాశ్చ పృథగ్భాగార్ధికత్వం దర్శయతి, త్రిఫలాయాస్తు ప్రసంగత ఏవ పృథగ్భాగగ్రహణం సిద్ధం| త్రాయమాణాకటురోహిణ్యోః ప్రత్యేకం షట్శాణమాత్రం, నాగరస్య చోభయోరర్ధభాగపూరకత్వేనార్ధపలాపేక్షయా చతుర్థపాదద్వయేన శాణచతుష్టయం భవతి, ఏవం త్రాయమాణాకటురోహిణీనాగరైః పలమేకం, పటోలమూలాదిభిః పంచపలానీతి మిలిత్వా షట్పలాని; తథా సత్యేషాం పటోలాదీనాం చూర్ణీకృతానామితి జర్జరీకృతానాం, షట్పలానాం పలమాకృష్య జలే శృతం పిబేత్; ఏవం షడ్దినం ప్రయోజ్యం| షడ్దినప్రయోగేణైవాస్య ప్రాయః కుష్ఠహరత్వమున్నీయతే| ఏతద్వ్యాఖ్యానసమ్మతిప్రదాని తంత్రాంతరాణి లిఖ్యంతే| తథాహి అగ్నివేశః- “పటోలమూలం త్రిఫలా విశాలా చ పలోన్మితా| పలార్ధం త్రాయమాణా చ తథా కటుకరోహిణీ|| కర్షార్ధం నాగరం దత్త్వా షట్పలాన్యవచూర్ణయేత్| జలే శృతం పిబేత్ కోష్ణం చూర్ణస్యాత్ర పలం పలం” ఇత్యాది| చక్షుష్యేణోఽప్యాహ- “పటోలమూలం త్రిఫలా విశాలా చ పలాంశికా| కటుకా త్రాయమాణా చ పలర్ధా పాదనాగరా|| తస్మాత్ షడ్భాగముత్క్వాథ్య జలే దోషహరం పిబేత్” ఇతి| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి యత్- పలాంశశబ్దేన కర్ష ఉచ్యతే; తేన పటోలమూలస్య పృథక్కర్షః, తథా గవాక్షీమూలస్య కర్షః, తథా క్రిఫలాయా మిలిత్వా కర్షః, త్రాయమాణా చ నాగరపాదయుక్తా సతీ కర్షార్ధా భవతి, ఏవం కటురోహిణీ చ నాగరపాదయుక్తా సతీ కర్షార్ధా భవతి, ఏవం మిలిత్వా పలం చూర్ణీకృతం జలే శృతం పిబేదితి| ఏతచ్చ తంత్రాంతరవిరోధాత్ తథా త్రిఫలసముదాయభాగస్య చాన్యాయసిద్ధత్వాన్నాతిసాధు; “పటోలమూలత్రిఫలాగవాక్షీత్రివృతాపలైః| త్రాయంతీ కటుకా ద్వాభ్యాం కృత్వా నాగరపాదికం|| చూర్ణం పలం పిబేత్తస్మాచ్ఛృతం జీర్ణే రసాన్నభుగ్” ఇత్యాదిజతూకర్ణవచనవిరోధాచ్చ| జీర్ణే రసైరిత్యాది| విరేకేఽత్ర రసభోజనం ప్రయోగయౌగికత్వాత్; ఆవర్తకీఘృతవిరిక్తస్య కాంజికకోద్రవాన్నభోజనవత్| ధన్వమృగద్విజానాం రసైః శాల్యోదనమాదదీతేత్యర్థః||60-64||
Adhikarana 19 (65-69) · Śloka 69
ముస్తం వ్యోషం త్రిఫలా మంజిష్ఠా దారు పంచమూల్యౌ ద్వే| సప్తచ్ఛదనింబత్వక్ సవిశాలశ్చిత్రకో మూర్వా||65|| చూర్ణం తర్పణభాగైర్నవభిః సంయోజితం సమధ్వాజ్యం | సిద్ధం కుష్ఠనిబర్హణమేతత్ ప్రాయోగికం భక్ష్యం||66|| శ్వయథుం సపాండురోగం శ్విత్రం గ్రహణీప్రదోషమర్శాంసి| బ్రఘ్నభగందరపిడకాకండూకోఠాంశ్చ వినిహంతి||67|| ఇతి ముస్తాదిచూర్ణం| త్రిఫలాతివిషాకటుకానింబకలింగకవచాపటోలానాం| మాగధికారజనీద్వయపద్మకమూర్వావిశాలానాం||68|| భూనింబపలాశానాం దద్యాద్విపలం తతస్త్రివృద్ద్విగుణా| తస్యాశ్చ పునర్బ్రాహ్మీ తచ్చూర్ణం సుప్తినుత్ పరమం||69||
मुस्तं व्योषं त्रिफला मञ्जिष्ठा दारु पञ्चमूल्यौ द्वे| सप्तच्छदनिम्बत्वक् सविशालश्चित्रको मूर्वा||६५|| चूर्णं तर्पणभागैर्नवभिः संयोजितं समध्वाज्यम् | सिद्धं कुष्ठनिबर्हणमेतत् प्रायोगिकं भक्ष्यम्||६६|| श्वयथुं सपाण्डुरोगं श्वित्रं ग्रहणीप्रदोषमर्शांसि| ब्रघ्नभगन्दरपिडकाकण्डूकोठांश्च विनिहन्ति||६७|| इति मुस्तादिचूर्णम्| त्रिफलातिविषाकटुकानिम्बकलिङ्गकवचापटोलानाम्| मागधिकारजनीद्वयपद्मकमूर्वाविशालानाम्||६८|| भूनिम्बपलाशानां दद्याद्विपलं ततस्त्रिवृद्द्विगुणा| तस्याश्च पुनर्ब्राह्मी तच्चूर्णं सुप्तिनुत् परमम्||६९||
🔊 Audio coming soon
తర్పణభాగైరితి సక్తుభాగైః| ప్రాయోగికమితి సతతోపయోజ్యం| కేచిత్త్రిఫలేత్యాది యోగం న పఠంతి||65-69||
Adhikarana 20 (70-72) · Śloka 72
లేలీతకప్రయోగో రసేన జాత్యాః సమాక్షికః పరమః| సప్తదశకుష్ఠఘాతీ మాక్షికధాతుశ్చ మూత్రేణ||70|| శ్రేష్ఠం గంధకయోగాత్ సువర్ణమాక్షికప్రయోగాద్వా| సర్వవ్యాధినిబర్హణమద్యాత్ కుష్ఠీ రసం చ నిగృహీతం||71|| వజ్రశిలాజతుసహితం సహితం వా యోగరాజేన| సర్వవ్యాధిప్రశమనమద్యాత్కుష్ఠీ నిగృహ్య నిత్యం చ||72||
लेलीतकप्रयोगो रसेन जात्याः समाक्षिकः परमः| सप्तदशकुष्ठघाती माक्षिकधातुश्च मूत्रेण||७०|| श्रेष्ठं गन्धकयोगात् सुवर्णमाक्षिकप्रयोगाद्वा| सर्वव्याधिनिबर्हणमद्यात् कुष्ठी रसं च निगृहीतम्||७१|| वज्रशिलाजतुसहितं सहितं वा योगराजेन| सर्वव्याधिप्रशमनमद्यात्कुष्ठी निगृह्य नित्यं च||७२||
🔊 Audio coming soon
లేలీత(హ)కః పాషాణభేద ఔత్తరాపథికః, ఉచ్యతే హి నిఘంటౌ- “ఆసీద్దైత్యో మహాబాహుర్లేలిహానో మహాసురః| యోజనానాం త్రయస్త్రింశత్ కాయేనాచ్ఛాద్య తిష్ఠతి|| విష్ణుచక్రేణ సంచ్ఛిన్నో పపాత ధరణీతలే| వసా తస్య సమాఖ్యాతా లేలీహ(త)క ఇతి క్షితౌ” ఇత్యాది| జాత్యా ఇతి ఆమలక్యాః||70-72||
Adhikarana 21 (73-75) · Śloka 75
ఖదిరసురదారుసారం శ్రపయిత్వా తద్రసేన తోయార్థః| క్షౌద్రప్రస్థే కార్యః కార్యే తే చాష్టపలికే చ||73|| తత్రాశ్చూర్ణానామష్టపలం ప్రక్షిపేత్తథాఽమూని| త్రిఫలైలే త్వఙ్మరిచం పత్రం కనకం చ కర్షాంశం||74|| మత్స్యండికా మధుసమా తన్మాసం జాతమాయసే భాండే| మధ్వాసవమాచరతః కుష్ఠకిలాసే శమం యాతః||75|| ఇతి మధ్వాసవః|
खदिरसुरदारुसारं श्रपयित्वा तद्रसेन तोयार्थः| क्षौद्रप्रस्थे कार्यः कार्ये ते चाष्टपलिके च||७३|| तत्राश्चूर्णानामष्टपलं प्रक्षिपेत्तथाऽमूनि| त्रिफलैले त्वङ्मरिचं पत्रं कनकं च कर्षांशम्||७४|| मत्स्यण्डिका मधुसमा तन्मासं जातमायसे भाण्डे| मध्वासवमाचरतः कुष्ठकिलासे शमं यातः||७५|| इति मध्वासवः|
🔊 Audio coming soon
కార్యే తే చాష్టపాలికే ఇతి ఖదిరసురదారుసారే అష్టపలమానే కర్తవ్యే| కనకం నాగకేశరం||73-75||
Adhikarana 22 (76-80) · Śloka 80
ఖదిరకషాయద్రోణం కుంభే ఘృతభావితే సమావాప్య| ద్రవ్యాణి చూర్ణితాని చ షట్పలికాన్యత్ర దేయాని||76|| త్రిఫలావ్యోషవిడంగరజనీముస్తాటరూషకేంద్రయవాః| సౌవర్ణీ చ తథా త్వక్ ఛిన్నరుహా చేతి తన్మాసం||77|| నిదధీత ధాన్యమధ్యే ప్రాతః ప్రాతః పిబేత్తతో యుక్త్యా| మాసేన మహాకుష్ఠం హంత్యేవాల్పం తు పక్షేణ||78|| అర్శఃశ్వాసభగందరకాసకిలాసప్రమేహశోషాంశ్చ| నా భవతి కనకవర్ణః పీత్వాఽరిష్టం కనకబిందుం||79|| ఇతి కనకబింద్వరిష్టం| కుష్ఠేష్వనిలకఫకృతేష్వేవం పేయస్తథాఽపి పైత్తేషు| కృతమాలక్వాథశ్చాప్యేష విశేషాత్ కఫకృతేషు||80||
खदिरकषायद्रोणं कुम्भे घृतभाविते समावाप्य| द्रव्याणि चूर्णितानि च षट्पलिकान्यत्र देयानि||७६|| त्रिफलाव्योषविडङ्गरजनीमुस्ताटरूषकेन्द्रयवाः| सौवर्णी च तथा त्वक् छिन्नरुहा चेति तन्मासम्||७७|| निदधीत धान्यमध्ये प्रातः प्रातः पिबेत्ततो युक्त्या| मासेन महाकुष्ठं हन्त्येवाल्पं तु पक्षेण||७८|| अर्शःश्वासभगन्दरकासकिलासप्रमेहशोषांश्च| ना भवति कनकवर्णः पीत्वाऽरिष्टं कनकबिन्दुम्||७९|| इति कनकबिन्द्वरिष्टम्| कुष्ठेष्वनिलकफकृतेष्वेवं पेयस्तथाऽपि पैत्तेषु| कृतमालक्वाथश्चाप्येष विशेषात् कफकृतेषु||८०||
🔊 Audio coming soon
కనకబిందౌ మధుశర్కరే వినా ఆసవానిష్పత్తేః పూర్వానుసారోక్తమానే మధుశర్కరే ఇహాపి జ్ఞేయే| సౌవర్ణీత్వక్ దారుహరిద్రాత్వక్| కేచిత్ కనకబిందుం పఠిత్వా మధ్వాసవం పఠంతి||76-80||
Adhikarana 23 (81) · Śloka 81
త్రిఫలాసవశ్చ గౌడః సచిత్రకః కుష్ఠరోగవినిహంతా| క్రముకదశమూలదంతీవరాంగమధుయోగసంయుక్తః||81||
त्रिफलासवश्च गौडः सचित्रकः कुष्ठरोगविनिहन्ता| क्रमुकदशमूलदन्तीवराङ्गमधुयोगसंयुक्तः||८१||
🔊 Audio coming soon
త్రిఫలాసవశ్చ గౌడ ఇత్యాదౌ గౌడ ఇతి శర్కరాస్థానే గుడేన కృతో గౌడః| క్రముకం హ్రఖపూగఫలం, వరాంగం గుడత్వక్| అత్ర త్రిఫలాదీనాం మానేఽనుక్తేఽపి ఆసవాంతరోక్తద్రవ్యమానవిభాగేన మానం గ్రాహ్యం||81||
Adhikarana 24 (82-83) · Śloka 83
లఘూని చాన్నాని హితాని విద్యాత్ కుష్ఠేషు శాకని చ తిక్తకాని| భల్లాతకైః సత్రిఫలైః సనింబైర్యుక్తాని చాన్నాని ఘృతాని చైవ||82|| పురాణధాన్యాన్యథ జాంగలాని మాంసాని ముద్గాశ్చ పటోలయుక్తాః| శస్తా, న గుర్వమ్లపయోదధీని నానూపమత్స్యా న గుడస్తిలాశ్చ||83||
लघूनि चान्नानि हितानि विद्यात् कुष्ठेषु शाकनि च तिक्तकानि| भल्लातकैः सत्रिफलैः सनिम्बैर्युक्तानि चान्नानि घृतानि चैव||८२|| पुराणधान्यान्यथ जाङ्गलानि मांसानि मुद्गाश्च पटोलयुक्ताः| शस्ता, न गुर्वम्लपयोदधीनि नानूपमत्स्या न गुडस्तिलाश्च||८३||
🔊 Audio coming soon
లఘూనీత్యాదినా సేవ్యమాహారమాహ| భల్లాతకాదీనామన్నసంస్కారకత్వం ఘృతసాధకత్వం చ యథాస్వపరిభాషయా జ్ఞేయం| న గుర్విత్యాదినా నిషేధ్యమాహ||82-83||
Adhikarana 25 (84-96) · Śloka 96
ఏలా కుష్ఠం దార్వీ శతపుష్పా చిత్రకో విడంగశ్చ| కుష్ఠాలేపనమిష్టం రసాంజనం చాభయా చైవ||84|| చిత్రకమేలాం బింబీం వృషకం త్రివృదర్కనాగరకం| చూర్ణీకృతమష్టాహం భావయితవ్యం పలాశస్య||85|| క్షారేణ గవాం మూత్రస్రుతేన తేనాస్య మండలాన్యాశు| భిద్యంతే విలయంతి చ లిప్తాన్యర్కాభితప్తాని||86|| మాంసీ మరిచం లవణం రజనీ తగరం సుధా గృహాద్ధూమః| మూత్రం పిత్తం క్షారః పాలాశః కుష్ఠహా లేపః||87|| త్రపు సీసమయశ్చూర్ణం మండలనుత్ ఫల్గుచిత్రకౌ బృహతీ| గోధారసః సలవణో దారు చ మూత్రం చ మండలనుత్||88|| కదలీపలాశపాటలినిచులక్షారాంభసా ప్రసన్నేన| మాంసేషు తోయకార్యం కార్యం పిష్టే చ కిణ్వే చ||89|| తైర్మేదకః సుజాతః కిణ్వైర్జనితం ప్రలేపనం శస్తం| మండలకుష్ఠవినాశనమాతపసంస్థం కృమిఘ్నం చ||90|| ముస్తం మదనం త్రిఫలా కరంజ ఆరగ్వధకలింగయవాః| దార్వీ ససప్తపర్ణా స్నానం సిద్ధార్థకం నామ||91|| ఏష కషాయో వమనం విరేచనం వర్ణకస్తథోద్ఘర్షః| త్వగ్దోషకుష్ఠశోఫప్రబాధనః పాండురోగఘ్నః||92|| కుష్ఠం కరంజబీజాన్యేడగజః కుష్ఠసూదనో లేపః| ప్రపున్నాడబీజసైంధవరసాంజనకపిత్థలోధ్రాశ్చ||93|| శ్వేతకరవీరమూలం కుటజకరంజయోః ఫలం త్వచో దార్వ్యాః| సుమనఃప్రవాలయుక్తో లేపః కుష్ఠాపహః సిద్ధః||94|| లోధ్రస్య ధాతకీనాం వత్సకబీజస్య నక్తమాలస్య| కల్కశ్చ మాలతీనాం కుష్ఠేషూన్మర్దనాలేపౌ||95|| శైరీషీ త్వక్ పుష్పం కార్పాస్యా రాజవృక్షపత్రాణి| పిష్టా చ కాకమాచీ చతుర్విధః కుష్ఠనుల్లేపః||96|| ఇతి లేపాః|
एला कुष्ठं दार्वी शतपुष्पा चित्रको विडङ्गश्च| कुष्ठालेपनमिष्टं रसाञ्जनं चाभया चैव||८४|| चित्रकमेलां बिम्बीं वृषकं त्रिवृदर्कनागरकम्| चूर्णीकृतमष्टाहं भावयितव्यं पलाशस्य||८५|| क्षारेण गवां मूत्रस्रुतेन तेनास्य मण्डलान्याशु| भिद्यन्ते विलयन्ति च लिप्तान्यर्काभितप्तानि||८६|| मांसी मरिचं लवणं रजनी तगरं सुधा गृहाद्धूमः| मूत्रं पित्तं क्षारः पालाशः कुष्ठहा लेपः||८७|| त्रपु सीसमयश्चूर्णं मण्डलनुत् फल्गुचित्रकौ बृहती| गोधारसः सलवणो दारु च मूत्रं च मण्डलनुत्||८८|| कदलीपलाशपाटलिनिचुलक्षाराम्भसा प्रसन्नेन| मांसेषु तोयकार्यं कार्यं पिष्टे च किण्वे च||८९|| तैर्मेदकः सुजातः किण्वैर्जनितं प्रलेपनं शस्तम्| मण्डलकुष्ठविनाशनमातपसंस्थं कृमिघ्नं च||९०|| मुस्तं मदनं त्रिफला करञ्ज आरग्वधकलिङ्गयवाः| दार्वी ससप्तपर्णा स्नानं सिद्धार्थकं नाम||९१|| एष कषायो वमनं विरेचनं वर्णकस्तथोद्घर्षः| त्वग्दोषकुष्ठशोफप्रबाधनः पाण्डुरोगघ्नः||९२|| कुष्ठं करञ्जबीजान्येडगजः कुष्ठसूदनो लेपः| प्रपुन्नाडबीजसैन्धवरसाञ्जनकपित्थलोध्राश्च||९३|| श्वेतकरवीरमूलं कुटजकरञ्जयोः फलं त्वचो दार्व्याः| सुमनःप्रवालयुक्तो लेपः कुष्ठापहः सिद्धः||९४|| लोध्रस्य धातकीनां वत्सकबीजस्य नक्तमालस्य| कल्कश्च मालतीनां कुष्ठेषून्मर्दनालेपौ||९५|| शैरीषी त्वक् पुष्पं कार्पास्या राजवृक्षपत्राणि| पिष्टा च काकमाची चतुर्विधः कुष्ठनुल्लेपः||९६|| इति लेपाः|
🔊 Audio coming soon
ఏలేత్యాదినా లేపానాహ| బింబీ అష్ఠోపమఫలా| అర్కః కురువిందో మణివిశేషః, తామ్రమిత్యన్యే| విలయంతీతి అపయాంతి| మాంసేషు తోయకార్యమితి మాంసప్రక్షాలనోదకే తథా పిష్టే తథా కిణ్వే చ తోయకార్యం కార్యం| తోయకార్యం క్షారాంభసా కార్యమితి యోజ్యం| అత్ర మాంసపిష్టాభ్యాం కిణ్వం కార్యం, కిణ్వైశ్చ మేదకః సాధనీయః| మేదకః జగలః| సుజాతః సంజనితః, ప్రలేపనమితి యోజ్యం| ముస్తమిత్యాదౌ వర్ణక ఇతి వర్ణకరమాలేపనం| త్వగ్దోషశబ్దేన గోబలీవర్దన్యాయేన కిలాసవ్యంగాదీనాం గ్రహణం| కుష్ఠమిత్యాదికో యోగో జలపిష్టో జ్ఞేయః| తేనారగ్వధీయోక్తే “కరంజబీజైడగజం సకుష్ఠం గోమూత్రపిష్టం చ పరః ప్రదేహః” (సూ.అ.3) ఇత్యత్ర గోమూత్రపిష్టత్వం విశేషః, తేన న పౌనరుక్త్యం| ఉద్వర్తనాలేపావిత్యాదౌ ఉన్మర్దనం ఉద్వర్తనం జ్ఞేయం| శైరీషీ త్వగిత్యాదౌ ప్రత్యేకద్రవ్యకృతత్వేన చతుర్భిర్ద్రవ్యైశ్చతుర్విధో లేపో జ్ఞేయః| అన్యే తు చతుర్భిరపి మిలితైరవచూర్ణనోద్వర్తనజలపిష్టలేపనరసక్రియాలేపనభేదేనేహ చతుర్విధలేపం వదంతి| ఏతచ్చతుర్విధాచతుష్టయమారగ్వధీయప్రయోగేషు యద్యపి దృశ్యతే, తథాఽప్యాలేపనేన సిద్ధత్వాన్నాతిరమణీయం||84-96||
Adhikarana 26 (97-101) · Śloka 101
దార్వ్యా రసాంజనస్య చ నింబపటోలస్య ఖదిరసారస్య| ఆరగ్వధవృక్షకయోస్త్రిఫలాయాః సప్తపర్ణస్య||97|| ఇతి షట్ కషాయయోగాః కుష్ఠఘ్నాః సప్తమశ్చ తినిశస్య| స్నానే పానే చ హితాస్తథాఽష్టమశ్చాశ్వమారస్య||98|| ఆలేపనం ప్రఘర్షణమవచూర్ణనమేత ఏవ చ కషాయాః| తైలఘృతపాకయోగే చేష్యంతే కుష్ఠశాంత్యర్థం||99|| త్రిఫలా నింబపటోలం మంజిష్ఠా రోహిణీ వచా రజనీ| ఏష కషాయోఽభ్యస్తో నిహంతి కఫపిత్తజం కుష్ఠం||100|| ఏతైరేవ చ సర్పిః సిద్ధం వాతోల్బణం జయతి కుష్ఠం| ఏష చ కల్పో దిష్టః ఖదిరాసనదారునింబానాం||101||
दार्व्या रसाञ्जनस्य च निम्बपटोलस्य खदिरसारस्य| आरग्वधवृक्षकयोस्त्रिफलायाः सप्तपर्णस्य||९७|| इति षट् कषाययोगाः कुष्ठघ्नाः सप्तमश्च तिनिशस्य| स्नाने पाने च हितास्तथाऽष्टमश्चाश्वमारस्य||९८|| आलेपनं प्रघर्षणमवचूर्णनमेत एव च कषायाः| तैलघृतपाकयोगे चेष्यन्ते कुष्ठशान्त्यर्थम्||९९|| त्रिफला निम्बपटोलं मञ्जिष्ठा रोहिणी वचा रजनी| एष कषायोऽभ्यस्तो निहन्ति कफपित्तजं कुष्ठम्||१००|| एतैरेव च सर्पिः सिद्धं वातोल्बणं जयति कुष्ठम्| एष च कल्पो दिष्टः खदिरासनदारुनिम्बानाम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
దార్వ్యా ఇత్యాదౌ దార్వీసంబంధినో రసాంజనస్యైకో యోగః; శేషాస్తు షట్, సప్తమస్తినిశస్య, అష్టమోఽశ్వమారస్య| అశ్వమారస్తు యద్యపి మూలవిషత్వేనోక్తస్తథాఽపి కుష్ఠేషు విషప్రయోగస్యాపి హితత్వాత్ సాధుః||97-101||
Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104
కుష్ఠార్కతుత్థకట్ఫలమూలకబీజాని రోహిణీ కటుకా| కుటజఫలోత్పలముస్తం బృహతీకరవీరకాసీసం||102|| ఏడగజనింబపాఠా దురాలభా చిత్రకో విడంగశ్చ| తిక్తాలాబుకబీజం కంపిల్లకసర్షపౌ వచా దార్వీ||103|| ఏతైస్తైలం సిద్ధం కుష్ఠఘ్నం యోగ ఏష చాలేపః| ఉద్వర్తనం ప్రఘర్షణమవచూర్ణనమేష ఏవేష్టః||104||
कुष्ठार्कतुत्थकट्फलमूलकबीजानि रोहिणी कटुका| कुटजफलोत्पलमुस्तं बृहतीकरवीरकासीसम्||१०२|| एडगजनिम्बपाठा दुरालभा चित्रको विडङ्गश्च| तिक्तालाबुकबीजं कम्पिल्लकसर्षपौ वचा दार्वी||१०३|| एतैस्तैलं सिद्धं कुष्ठघ्नं योग एष चालेपः| उद्वर्तनं प्रघर्षणमवचूर्णनमेष एवेष्टः||१०४||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠార్కేత్యాదౌ ఏతైస్తైలం సిద్ధమిత్యత్ర ప్రాధాన్యాత్తిలతైలం జ్ఞేయం, యత్ర తు విశేషస్తత్ర ‘కనకక్షీరీ శైలా’ ఇత్యాదౌ ‘సార్షపమథవా తైలం’ ఇత్యుక్తం; అన్యే తు కుష్ఠేష్వాలేపే సార్షపం గ్రాహయంతి, పానే తు విశేషానుక్తౌ తిలతైలమేవ భవతి||102-104||
Adhikarana 28 (105) · Śloka 105
శ్వేతకరవీరకరసో గోమూత్రం చిత్రకో విడంగశ్చ| కుష్ఠేషు తైలయోగః సిద్ధోఽయం సమ్మతో భిషజాం||105|| ఇతి శ్వేతకరవీరాద్యం తైలం|
श्वेतकरवीरकरसो गोमूत्रं चित्रको विडङ्गश्च| कुष्ठेषु तैलयोगः सिद्धोऽयं सम्मतो भिषजाम्||१०५|| इति श्वेतकरवीराद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
శ్వేతకరవీరరస ఇత్యాదౌ కరవీరరసగోమూత్రయోర్ద్రవత్వం, శేషస్య కల్కత్వం||105||
Adhikarana 29 (106-107) · Śloka 107
శ్వేతకరవీరపల్లవమూలత్వగ్వత్సకో విడంగశ్చ| కుష్ఠార్కమూలసర్షపశిగ్రుత్వగ్రోహిణీ కటుకా||106|| ఏతైస్తైలం సిద్ధం కల్కైః పాదాంశికైర్గవాం మూత్రం| దత్త్వా తైలచతుర్గుణమభ్యంగాత్ కుష్ఠకండూఘ్నం||107|| ఇతి శ్వేతకరవీరపల్లవాద్యం తైలం|
श्वेतकरवीरपल्लवमूलत्वग्वत्सको विडङ्गश्च| कुष्ठार्कमूलसर्षपशिग्रुत्वग्रोहिणी कटुका||१०६|| एतैस्तैलं सिद्धं कल्कैः पादांशिकैर्गवां मूत्रम्| दत्त्वा तैलचतुर्गुणमभ्यङ्गात् कुष्ठकण्डूघ्नम्||१०७|| इति श्वेतकरवीरपल्लवाद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
శ్వేతకరవీరపల్లవేత్యాదౌ కరవీరరసస్య గోమూత్రస్య చ సామ్యం||106-107||
Adhikarana 30 (108-110) · Śloka 110
తిక్తాలాబుకబీజం ద్వే తుత్థే రోచనా హరిద్రే ద్వే| బృహతీఫలమేరండః సవిశాలశ్చిత్రకో మూర్వా||108|| కాసీసహింగుశిగ్రుత్ర్యూషణసురదారుతుంబురువిడంగం| లాంగాలకం కుటజత్వక్ కటుకాఖ్యా రోహిణీ చైవ||109|| సర్షపతైలం కల్కైరేతైర్మూత్రే చతుర్గుణే సాధ్యం| కండూకుష్ఠవినాశనమభ్యంగాన్మారుతకఫహంతృ||110|| ఇతి తిక్తేక్ష్వాక్వాదితైలం|
तिक्तालाबुकबीजं द्वे तुत्थे रोचना हरिद्रे द्वे| बृहतीफलमेरण्डः सविशालश्चित्रको मूर्वा||१०८|| कासीसहिङ्गुशिग्रुत्र्यूषणसुरदारुतुम्बुरुविडङ्गम्| लाङ्गालकं कुटजत्वक् कटुकाख्या रोहिणी चैव||१०९|| सर्षपतैलं कल्कैरेतैर्मूत्रे चतुर्गुणे साध्यम्| कण्डूकुष्ठविनाशनमभ्यङ्गान्मारुतकफहन्तृ||११०|| इति तिक्तेक्ष्वाक्वादितैलम्|
🔊 Audio coming soon
ద్వే తుత్థే ఇతి మయూరతుత్థం ఖర్పరికాతుత్థం చ||108-110||
Adhikarana 31 (111-116) · Śloka 116
కనకక్షీరీ శైలా భార్గీ దంత్యాః ఫలాని మూలం చ| జాతీప్రవాలసర్షపలశునవిడంగం కరంజత్వక్||111|| సప్తచ్ఛదార్కపల్లవమూలత్వఙ్నింబచిత్రకాస్ఫోతాః| గుంజైరండం బృహతీమూలకసురసార్జకఫలాని||112|| కుష్ఠం పాఠా ముస్తం తుంబురుమూర్వావచాః సషడ్గ్రంథాః | ఏడగజకుటజశిగ్రుత్ర్యూషణభల్లాతకక్షవకాః||113|| హరితాలమవాక్పుష్పీ తుత్థం కంపిల్లకోఽమృతాసంజ్ఞః| సౌరాష్ట్రీ కాసీసం దార్వీత్వక్ సర్జికాలవణం||114|| కల్కైరేతైస్తైలం కరవీరకమూలపల్లవకషాయే| సార్షపమథవా తైలం గోమూత్రచతుర్గుణం సాధ్యం||115|| స్థాప్యం కటుకాలాబుని తత్సిద్ధం తేన మండలాన్యాశు| భింద్యాద్భిషగభ్యంగాత్కృమీంశ్చ కండూం చ వినిహన్యాత్||116|| ఇతి కనకక్షీరీతైలం|
कनकक्षीरी शैला भार्गी दन्त्याः फलानि मूलं च| जातीप्रवालसर्षपलशुनविडङ्गं करञ्जत्वक्||१११|| सप्तच्छदार्कपल्लवमूलत्वङ्निम्बचित्रकास्फोताः| गुञ्जैरण्डं बृहतीमूलकसुरसार्जकफलानि||११२|| कुष्ठं पाठा मुस्तं तुम्बुरुमूर्वावचाः सषड्ग्रन्थाः | एडगजकुटजशिग्रुत्र्यूषणभल्लातकक्षवकाः||११३|| हरितालमवाक्पुष्पी तुत्थं कम्पिल्लकोऽमृतासञ्ज्ञः| सौराष्ट्री कासीसं दार्वीत्वक् सर्जिकालवणम्||११४|| कल्कैरेतैस्तैलं करवीरकमूलपल्लवकषाये| सार्षपमथवा तैलं गोमूत्रचतुर्गुणं साध्यम्||११५|| स्थाप्यं कटुकालाबुनि तत्सिद्धं तेन मण्डलान्याशु| भिन्द्याद्भिषगभ्यङ्गात्कृमींश्च कण्डूं च विनिहन्यात्||११६|| इति कनकक्षीरीतैलम्|
🔊 Audio coming soon
కనకక్షీరీ ‘కంకుష్ఠ’ ఇతి ఖ్యాతా| అవాక్పుష్పీ అపామార్గః; కింవా ‘హేద్వాదుల్లీ’ ఇతి ఖ్యాతా| అమృతాసంజ్ఞః ఖర్పరికాతుత్థం||111-116||
Adhikarana 32 (117-118) · Śloka 118
కుష్ఠం తమాలపత్రం మరిచం సమనఃశిలం సకాసీసం| తైలేన యుక్తముషితం సప్తాహం భాజనే తామ్రే||117|| తేనాలిప్తం సిధ్మం సప్తాహాహ్యేతి తిష్ఠతో ఘర్మే| మాసాన్నవం కిలాసం స్నానం ముక్త్వా విశుద్ధతనోః||118|| ఇతి సిధ్మే లేపః|
कुष्ठं तमालपत्रं मरिचं समनःशिलं सकासीसम्| तैलेन युक्तमुषितं सप्ताहं भाजने ताम्रे||११७|| तेनालिप्तं सिध्मं सप्ताहाह्येति तिष्ठतो घर्मे| मासान्नवं किलासं स्नानं मुक्त्वा विशुद्धतनोः||११८|| इति सिध्मे लेपः|
🔊 Audio coming soon
వ్యేతి అపయాతి| ఘర్మే ఇతి ఆతపే| స్నానం ముక్త్వేతి స్నానం వర్జయిత్వాఽయం ప్రయోగః కర్తవ్యః||117-118||
Adhikarana 33 (119) · Śloka 119
సర్షపకరంజకోషాతకీనాం తైలాన్యథేంగుదీనాం చ| కుష్ఠేషు హితాన్యాహుస్తైలం యచ్చాపి ఖదిరసారస్య||119||
सर्षपकरञ्जकोषातकीनां तैलान्यथेङ्गुदीनां च| कुष्ठेषु हितान्याहुस्तैलं यच्चापि खदिरसारस्य||११९||
🔊 Audio coming soon
సర్షపకరంజేత్యాదినా కుష్ఠేష్వన్నపానసాధనే సార్షపతైలాదీని దేయానీతి దర్శయతి; అన్యే తు కుష్ఠేషు సామాన్యేన తైలశ్రుతౌ సార్షపాదీన్యేవ దేయాని న తిలతైలమిత్యనేన దర్శితమితి వర్ణయంతి||119||
Adhikarana 34 (120-134) · Śloka 134
జీవంతీ మంజిష్ఠా దార్వీ కంపిల్లకః పయస్తుత్థం| ఏష ఘృతతైలపాకః సిద్ధః సిద్ధే చ సర్జరసః||120|| దేయః సమధూచ్ఛిష్టో విపాదికా తేన శామ్యతేఽభ్యక్తా| చర్మైకకుష్ఠకిటిమం కుష్ఠం శామ్యత్యలసకం చ||121|| ఇతి విపాదికాహరఘృతతైలే| కిణ్వం వరాహరుధిరం పృథ్వీకా సైంధవం చ లేపః స్యాత్| లేపో యోజ్యః కుస్తుంబురూణి కుష్ఠం చ మండలనుత్||122|| పూతీకదారుజటిలాః పక్వసురా క్షౌద్రముద్గపర్ణ్యౌ చ| లేపః సకాకనాసో మండలకుష్ఠాపహః సిద్ధః||123|| చిత్రకశోభాంజనకౌ గుడూచ్యపామార్గదేవదారూణి| ఖదిరో ధవశ్చ లేపః శ్యామా దంతీ ద్రవంతీ చ||124|| లాక్షారసాంజనైలాః పునర్నవా చేతి కుష్ఠినో లేపాః| దధిమండయుతాః సర్వే దేయాః షణ్మారుతకఫకుష్ఠఘ్నాః||125|| ఏడగజకుష్ఠసైంధవసౌవీరకసర్షపైః కృమిఘ్నైశ్చ| కృమికుష్ఠమండలాఖ్యం దద్రూకుష్ఠం చ శమముపైతి||126|| ఏడగజః సర్జరసో మూలకబీజం చ సిధ్మకుష్ఠానాం| కాంజికయుక్తం తు పృథఙ్మతమిదముద్వర్తనం లేపాః||127|| వాసా తిఫలా పానే స్నానే చోద్వర్తనే ప్రలేపే చ| బృహతీసేవ్యపటోలాః ససారివా రోహిణీ చైవ||128|| ఖదిరావఘాతకకుభరోహీతకలోధ్రకుటజధవనింబాః| సప్తచ్ఛదకరవీరాః శస్యంతే స్నానపానేషు||129|| జలవాప్యలోహకేశరపత్రప్లవచందనం మృణాలాని| భాగోత్తరాణి సిద్ధం ప్రలేపనం పిత్తకఫకుష్ఠే||130|| యష్ట్యాహ్వలోధ్రపద్మకపటోలపిచుమర్దచందనరసాశ్చ| స్నానే పానే చ హితాః సుశీతలాః పిత్తకుష్ఠిభ్యః||131|| ఆలేపనం ప్రియంగుర్హరేణుకా వత్సకస్య చ ఫలాని| సాతివిషా చ ససేవ్యా సచందనా రోహిణీ కటుకా||132|| తిక్తఘృతైర్ధౌతఘృతైరభ్యంగో దహ్యమానకుష్ఠేషు| తైలైశ్చందనమధుకప్రపౌండరీకోత్పలయుతైశ్చ||133|| క్లేదే ప్రపతతి చాంగే దాహే విస్ఫోటకే సచర్మదలే| శీతాః ప్రదేహసేకా వ్యధో విరేకో ఘృతం తిక్తం||134||
जीवन्ती मञ्जिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकः पयस्तुत्थम्| एष घृततैलपाकः सिद्धः सिद्धे च सर्जरसः||१२०|| देयः समधूच्छिष्टो विपादिका तेन शाम्यतेऽभ्यक्ता| चर्मैककुष्ठकिटिमं कुष्ठं शाम्यत्यलसकं च||१२१|| इति विपादिकाहरघृततैले| किण्वं वराहरुधिरं पृथ्वीका सैन्धवं च लेपः स्यात्| लेपो योज्यः कुस्तुम्बुरूणि कुष्ठं च मण्डलनुत्||१२२|| पूतीकदारुजटिलाः पक्वसुरा क्षौद्रमुद्गपर्ण्यौ च| लेपः सकाकनासो मण्डलकुष्ठापहः सिद्धः||१२३|| चित्रकशोभाञ्जनकौ गुडूच्यपामार्गदेवदारूणि| खदिरो धवश्च लेपः श्यामा दन्ती द्रवन्ती च||१२४|| लाक्षारसाञ्जनैलाः पुनर्नवा चेति कुष्ठिनो लेपाः| दधिमण्डयुताः सर्वे देयाः षण्मारुतकफकुष्ठघ्नाः||१२५|| एडगजकुष्ठसैन्धवसौवीरकसर्षपैः कृमिघ्नैश्च| कृमिकुष्ठमण्डलाख्यं दद्रूकुष्ठं च शममुपैति||१२६|| एडगजः सर्जरसो मूलकबीजं च सिध्मकुष्ठानाम्| काञ्जिकयुक्तं तु पृथङ्मतमिदमुद्वर्तनं लेपाः||१२७|| वासा तिफला पाने स्नाने चोद्वर्तने प्रलेपे च| बृहतीसेव्यपटोलाः ससारिवा रोहिणी चैव||१२८|| खदिरावघातककुभरोहीतकलोध्रकुटजधवनिम्बाः| सप्तच्छदकरवीराः शस्यन्ते स्नानपानेषु||१२९|| जलवाप्यलोहकेशरपत्रप्लवचन्दनं मृणालानि| भागोत्तराणि सिद्धं प्रलेपनं पित्तकफकुष्ठे||१३०|| यष्ट्याह्वलोध्रपद्मकपटोलपिचुमर्दचन्दनरसाश्च| स्नाने पाने च हिताः सुशीतलाः पित्तकुष्ठिभ्यः||१३१|| आलेपनं प्रियङ्गुर्हरेणुका वत्सकस्य च फलानि| सातिविषा च ससेव्या सचन्दना रोहिणी कटुका||१३२|| तिक्तघृतैर्धौतघृतैरभ्यङ्गो दह्यमानकुष्ठेषु| तैलैश्चन्दनमधुकप्रपौण्डरीकोत्पलयुतैश्च||१३३|| क्लेदे प्रपतति चाङ्गे दाहे विस्फोटके सचर्मदले| शीताः प्रदेहसेका व्यधो विरेको घृतं तिक्तम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
ఘృతతైలపాక ఇతి యమకపాకః| అత్ర చ సిద్ధే స్నేహే క్షేప్యయోః సర్జరసమధూచ్ఛిష్టయోరపి కల్కార్థోపాత్తజీవంతీమంజిష్ఠాదిద్రవ్యైః సమానత్వం సాహచర్యాజ్జ్ఞేయం; కింవా స్నేహాదష్టమో భాగః సర్జరసమధూచ్ఛిష్టయోః, అన్యత్ర దృష్టత్వాత్; తథాహి “సమూలాదేరండాత్” ఇత్యాదౌ ద్విప్రస్థస్నేహపరిమాణే మధూచ్ఛిష్టపలాన్యష్టావుక్తాని| పూతీకేత్యాదౌ పక్వసురా గోరక్షకర్కటీ, క్షౌద్రవల్లీ గుడూచీ| షణ్మారుతకఫకుష్ఠఘ్నా ఇతి కిణ్వం వరాహరుధిరమిత్యాద్యుక్తాః షడ్ భవంతి| అన్యే చిత్రకాదీనేవ శ్లోకపాదోక్తాన్ షడ్ వర్ణయంతి| అవఘాతః కర్ణికాకారః| రోహీతకః ‘రోహిడా’ ఇతి ఖ్యాతః| వాప్యం కుష్ఠం, లోహమగురు, ప్లవం కైవర్తముస్తకం| భాగోత్తరాణి యథోత్తరమేకభాగవృద్ధాని| రసా ఇతి క్వాథాః| తైలైరిత్యాదౌ చందనాదీనాం తైలసాధనరూప ఏవ యోగో జ్ఞేయః||120-134||
Adhikarana 35 (135) · Śloka 135
ఖదిరఘృతం నింబఘృతం దార్వీఘృతముత్తమం పటోలఘృతం| కుష్ఠేషు రక్తపిత్తప్రబలేషు భిషగ్జితం సిద్ధం||135||
खदिरघृतं निम्बघृतं दार्वीघृतमुत्तमं पटोलघृतम्| कुष्ठेषु रक्तपित्तप्रबलेषु भिषग्जितं सिद्धम्||१३५||
🔊 Audio coming soon
ఖదిరఘృతమిత్యాదౌ ఖదిరాదిభిర్ఘృతాని సాధ్యాని; తత్ర చ ఖదిరస్య సారం, నింబస్య త్వక్, పటోలస్య చ పత్రం గ్రాహ్యం, వృద్ధవ్యవహారాత్| ఉక్తం చ- “సారః స్యాత్ ఖదిరాదీనాం, నింబాదీనాం త్వచస్తథా| ఫలం తు దాడిమాదీనాం, పటోలాదేర్దలం తథా” ఇతి||135||
Adhikarana 36 (136-139) · Śloka 139
త్రిఫలాత్వచోఽర్ధపలికాః పటోలపత్రం చ కార్షికాః శేషాః| కటురోహిణీ సనింబా యష్ట్యాహ్వా త్రాయమాణా చ||136|| ఏష కషాయః సాధ్యో దత్త్వా ద్విపలం మసూరవిదలానాం| సలిలాఢకేఽష్టభాగే శేషే పూతో రసో గ్రాహ్యః||137|| తే చ కషాయేఽష్టపలే చతుష్పలం సర్పిషశ్చ పక్తవ్యం| యావత్స్యాదష్టపలం శేషం పేయం తతః కోష్ణం||138|| తద్వాతపిత్తకుష్ఠం వీసర్పం వాతశోణితం ప్రబలం| జ్వరదాహగుల్మవిద్రధివిభ్రమవిస్ఫోటకాన్ హంతి||139||
त्रिफलात्वचोऽर्धपलिकाः पटोलपत्रं च कार्षिकाः शेषाः| कटुरोहिणी सनिम्बा यष्ट्याह्वा त्रायमाणा च||१३६|| एष कषायः साध्यो दत्त्वा द्विपलं मसूरविदलानाम्| सलिलाढकेऽष्टभागे शेषे पूतो रसो ग्राह्यः||१३७|| ते च कषायेऽष्टपले चतुष्पलं सर्पिषश्च पक्तव्यम्| यावत्स्यादष्टपलं शेषं पेयं ततः कोष्णम्||१३८|| तद्वातपित्तकुष्ठं वीसर्पं वातशोणितं प्रबलम्| ज्वरदाहगुल्मविद्रधिविभ्रमविस्फोटकान् हन्ति||१३९||
🔊 Audio coming soon
త్రిఫలాత్వచ ఇత్యాదౌ ప్రత్యేకం హరీతక్యాదీనామర్ధపలం, పటోలపత్రం చార్ధపలం; శేషాః కటురోహిణ్యాదయః| మసూరవిదలానామితి నిస్తుషమసూరాణాం, న తు మసూరవిదలాఽత్ర శ్యామా; ఉక్తం హి జతూకర్ణే పుంలింగేన- “మసూరవిదలాత్ పలం” ఇతి| అష్టభాగే శేషే ఇతి షోడశపలే; అత ఏవోక్తం ‘తత్ర కషాయేఽష్టపలే’ ఇతి ప్రథమాద్వివచనాంతం, తేన షోడశపలమాహ| అత్ర చాష్టావింశత్యుత్తరపలశతమానస్యాష్టభాగశేషే షోడశపలాని భవంతి, తచ్చ ద్రవషోడశపలమష్టపలశబ్దేనాకృతద్వైగుణ్యేనైవోచ్యతే; పలేఽపి యది ద్రవద్వైగుణ్యం స్యాత్తదా షోడశపలేన ద్వాత్రింశత్పలాని స్యుః, న చేహాఢకాష్టభాగశేషే ద్వాత్రింశత్పలత్వం, కింతు షోడశపలమేవ; తేనైతస్మాదేవాష్టపలశబ్దేనాకృతద్వైగుణ్యాద్ద్రవషోడశపలగ్రహణాదున్నీయతే యత్- పలోల్లేఖ్యమానే ద్వైగుణ్యం నాస్తి; కించ కుడవాదావేవ ద్రవద్వైగుణ్యమిహానుమతం తంత్రాంతరేణాప్యనుమతమితి| యావత్ స్యాదష్టపలమిత్యనేన కషాయచతుష్పలేన సంయుతస్యాష్టపలం స్థాప్యమితి దర్శయతి | ఏషా చ మాత్రా కుష్ఠినాం భూరిమాత్రద్రవ్యసాధ్యత్వేనోత్తమా జ్ఞేయా||136-139||
Adhikarana 37 (140-143) · Śloka 143
నింబపటోలం దార్వీం దురాలభాం తిక్తరోహిణీం త్రిఫలాం| కుర్యాదర్ధదలాంశం పర్పటకం త్రాయమాణాం చ||140|| సలిలాఢకసిద్ధానాం రసేఽష్టభాగస్థితే క్షిపేత్ పూతే| చందనకిరాతతిక్తకమాగధికాస్త్రాయమాణాం చ||141|| ముస్తం వత్సకబీజం కల్కీకృత్యార్ధకార్షికాన్ భాగాన్| నవసర్పిషశ్చ షట్పలమేతత్సిద్ధం ఘృతం పేయం||142|| కుష్ఠజ్వరగుల్మార్శోగ్రహణీపాండ్వామయశ్వయథుహారి| పామావిసర్పపిడకాకండూమదగండనుత్సిద్ధం||143|| ఇతి తిక్తషట్పలకం ఘృతం|
निम्बपटोलं दार्वीं दुरालभां तिक्तरोहिणीं त्रिफलाम्| कुर्यादर्धदलांशं पर्पटकं त्रायमाणां च||१४०|| सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागस्थिते क्षिपेत् पूते| चन्दनकिराततिक्तकमागधिकास्त्रायमाणां च||१४१|| मुस्तं वत्सकबीजं कल्कीकृत्यार्धकार्षिकान् भागान्| नवसर्पिषश्च षट्पलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम्||१४२|| कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथुहारि| पामाविसर्पपिडकाकण्डूमदगण्डनुत्सिद्धम्||१४३|| इति तिक्तषट्पलकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
నింబమిత్యాదినా తిక్తషట్పలకమాహ| “సర్పిశ్చాప్యనవం హితం” ఇతి వచనస్య బాధకమిహ యోగమహిమ్నా సర్పిషో నవత్వం జ్ఞేయం| ప్రథమం ‘సర్పిషః’ ఇతి పదం మానార్థం, ద్వితీయం తు ‘ఘృతం’ ఇతి పదం పేయత్వోపదర్శనార్థం; తథా ప్రథమం సిద్ధమితి పక్వం, ద్వితీయం తు ప్రసిద్ధిఖ్యాపకం||140-143||
Adhikarana 38 (144-150) · Śloka 150
సప్తచ్ఛదం ప్రతివిషాం శంపాకం తిక్తరోహిణీం పాఠాం| ముస్తముశీరం త్రిఫలాం పటోలపిచుమర్దపర్పటకం||144|| ధన్వయవాసం చందనముపకుల్యాం పద్మకం హరిద్రే ద్వే| షడ్గ్రంథాం సవిశాలాం శతావరీం సారివే చోభే||145|| వత్సకబీజం యాసం మూర్వామమృతాం కిరాతతిక్తం చ| కల్కాన్ కుర్యాన్మతిమాన్యష్ట్యాహ్వం త్రాయమాణాం చ||146|| కల్కశ్చాతుర్భాగో జలమష్టగుణం రసోఽమృతఫలానాం| ద్విగుణో ఘృతాత్ప్రదేయస్తత్సర్పిః పాయయేత్సిద్ధం||147|| కుష్ఠాని రక్తపిత్తప్రబలాన్యర్శాంసి రక్తవాహీని| వీసర్పమమ్లపిత్తం వాతాసృక్ పాండురోగం చ||148|| విస్ఫోటకాన్సపామానున్మాదం కామలాం జ్వరం కండూం| హృద్రోగగుల్మపిడకా అసృగ్దరం గందమాలాం చ||149|| హన్యాదేతత్ సర్పిః పీతం కాలే యథాబలం సద్యః| యోగశతైరప్యజితాన్మహావికారాన్మహాతిక్తం||150|| ఇతి మహాతిక్తకం ఘృతం|
सप्तच्छदं प्रतिविषां शम्पाकं तिक्तरोहिणीं पाठाम्| मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमर्दपर्पटकम्||१४४|| धन्वयवासं चन्दनमुपकुल्यां पद्मकं हरिद्रे द्वे| षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं सारिवे चोभे||१४५|| वत्सकबीजं यासं मूर्वाममृतां किराततिक्तं च| कल्कान् कुर्यान्मतिमान्यष्ट्याह्वं त्रायमाणां च||१४६|| कल्कश्चातुर्भागो जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम्| द्विगुणो घृतात्प्रदेयस्तत्सर्पिः पाययेत्सिद्धम्||१४७|| कुष्ठानि रक्तपित्तप्रबलान्यर्शांसि रक्तवाहीनि| वीसर्पमम्लपित्तं वातासृक् पाण्डुरोगं च||१४८|| विस्फोटकान्सपामानुन्मादं कामलां ज्वरं कण्डूम्| हृद्रोगगुल्मपिडका असृग्दरं गण्दमालां च||१४९|| हन्यादेतत् सर्पिः पीतं काले यथाबलं सद्यः| योगशतैरप्यजितान्महाविकारान्महातिक्तम्||१५०|| इति महातिक्तकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
సప్తచ్ఛదమిత్యాదినా మహతిక్తఘృతమాహ| శంపాక ఆరగ్వధః| కల్కశ్చాతుర్భాగ ఇతి ఘృతాచ్చతుర్థో భాగః; ఏతచ్చ సామాన్యపరిభాషాసిద్ధమపి స్పష్టార్థముచ్యతే| అమృతఫలానామితి ఆమలకానాం| అత్రాపి త్రిసర్పిర్వచనే ఏకం కల్కాదిభాగార్థం, ద్వితీయం పేయత్వోపదర్శనార్థం, తృతీయం మహాతిక్తకసంజ్ఞాదర్శనార్థం||144-150||
Adhikarana 39 (151) · Śloka 151
దోషే హృతేఽపనీతే రక్తే బాహ్యాంతరే కృతే శమనే | స్నేహే చ కాలయుక్తే న కుష్ఠమనువర్తతే సాధ్యం||151||
दोषे हृतेऽपनीते रक्ते बाह्यान्तरे कृते शमने | स्नेहे च कालयुक्ते न कुष्ठमनुवर्तते साध्यम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
న కుష్ఠమనువర్తత ఇతి సాధ్యమేవేత్యర్థః||151||
Adhikarana 40 (152-156) · Śloka 156
ఖదిరస్య తులాః పంచ శింశపాసనయోస్తులే| తులార్ధాః సర్వ ఏవైతే కరంజారిష్టవేతసాః||152|| పర్పటః కుటజశ్చైవ వృషః కృమిహరస్తథా| హరిద్రే కృతమాలశ్చ గుడూచీ త్రిఫలా త్రివృత్||153|| సప్తపర్ణశ్చ సంక్షుణ్ణా దశద్రోణేషు వారిణః| అష్టభాగావశేషం తు కషాయమవతారయేత్||154|| ధాత్రీరసం చ తుల్యాంశం సర్పిషశ్చాఢకం పచేత్| మహాతిక్తకకల్కైస్తు యథోక్తైః పలసమ్మితైః||155|| నిహంతి సర్వకుష్ఠాని పానాభ్యంగనిషేవణాత్| మహాఖదిరమిత్యేతత్ పరం కుష్ఠవికారనుత్||156|| ఇతి మహాఖదిరం ఘృతం|
खदिरस्य तुलाः पञ्च शिंशपासनयोस्तुले| तुलार्धाः सर्व एवैते करञ्जारिष्टवेतसाः||१५२|| पर्पटः कुटजश्चैव वृषः कृमिहरस्तथा| हरिद्रे कृतमालश्च गुडूची त्रिफला त्रिवृत्||१५३|| सप्तपर्णश्च सङ्क्षुण्णा दशद्रोणेषु वारिणः| अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत्||१५४|| धात्रीरसं च तुल्यांशं सर्पिषश्चाढकं पचेत्| महातिक्तककल्कैस्तु यथोक्तैः पलसम्मितैः||१५५|| निहन्ति सर्वकुष्ठानि पानाभ्यङ्गनिषेवणात्| महाखदिरमित्येतत् परं कुष्ठविकारनुत्||१५६|| इति महाखदिरं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ఖదిరస్య తులా ఇత్యాదికం కేచిదనార్షం వదంతి| సాధయేదిత్యత్ర ‘సర్పిః’ ఇతి శేషః| తత్ర ఘృతమానానుక్తౌ క్వాథశేషస్యాఢకాధికద్రోణస్య నియతత్వాత్ తత్క్వాథచతుర్థభాగం ప్రస్థాధికాఢకమానం ఘృతం సాధ్యం||152-156||
Adhikarana 41 (157-161) · Śloka 161
ప్రపతత్సు లసీకాప్రస్రుతేషు గాత్రేషు జంతుజగ్ధేషు| మూత్రం నింబవిడంగే స్నానం పానం ప్రదేహశ్చ||157|| వృషకుటజసప్తపర్ణాః కరవీరకరంజనింబఖదిరాశ్చ| స్నానే పానే లేపే క్రిమికుష్ఠనుదః సగోమూత్రాః||158|| పానాహారవిధానే ప్రసేచనే ధూపనే ప్రదేహే చ| కృమినాశనం విడంగం విశిష్యతే కుష్ఠహా ఖదిరః||159|| ఏడగజః సవిడంగో మూలాన్యారగ్వధస్య కుష్ఠానాం| ఉద్దాలనం శ్వదంతా గోశ్వవరాహోష్ట్రదంతాశ్చ||160|| ఏదగజః సవిడంగో ద్వే చ నిశే రాజవృక్షమూలం చ| కుష్ఠోద్దాలనమగ్ర్యం సపిప్పలీపాకలం యోజ్యం||161||
प्रपतत्सु लसीकाप्रस्रुतेषु गात्रेषु जन्तुजग्धेषु| मूत्रं निम्बविडङ्गे स्नानं पानं प्रदेहश्च||१५७|| वृषकुटजसप्तपर्णाः करवीरकरञ्जनिम्बखदिराश्च| स्नाने पाने लेपे क्रिमिकुष्ठनुदः सगोमूत्राः||१५८|| पानाहारविधाने प्रसेचने धूपने प्रदेहे च| कृमिनाशनं विडङ्गं विशिष्यते कुष्ठहा खदिरः||१५९|| एडगजः सविडङ्गो मूलान्यारग्वधस्य कुष्ठानाम्| उद्दालनं श्वदन्ता गोश्ववराहोष्ट्रदन्ताश्च||१६०|| एदगजः सविडङ्गो द्वे च निशे राजवृक्षमूलं च| कुष्ठोद्दालनमग्र्यं सपिप्पलीपाकलं योज्यम्||१६१||
🔊 Audio coming soon
ఖదిర ఇతి కుష్ఠహంతృత్వేన ఖదిరో ద్రవ్యాంతరేషు విశిష్యతే ప్రకర్షవాన్ భవతీత్యర్థః| శ్వదంతా ఇతి కుక్కురదంతాః| ఉద్దాలనమితి ప్రశమనం| పాకలం కుష్ఠం||157-161||
Adhikarana 42 (162-172) · Śloka 172
శ్విత్రాణాం సవిశేషం యోక్తవ్యం సర్వతో విశుద్ధానాం| శ్విత్రే స్రంసనమగ్ర్యం మలపూరస ఇష్యతే సగుడః||162|| తం పీత్వా సుస్నిగ్ధో యథాబలం సూర్యపాదసంతాపం| సంసేవేత విరిక్తస్త్ర్యహం పిపాసుః పిబేత్ పేయాం||163|| శ్విత్రేఽంగే యే స్ఫోటా జాయంతే కంటకేన తాంభింద్యాత్| స్ఫోటేషు విస్రుతేషు ప్రాతః ప్రాతః పిబేత్ పక్షం||164|| మలపూమసనం ప్రియంగుం శతపుష్పాం చాంభసా సముత్క్వాథ్య| పాలాశం వా క్షారం యథాబలం ఫాణితోపేతం||165|| యచ్చాన్యత్ కుష్ఠఘ్నం శ్విత్రాణాం సర్వమేవ తచ్ఛస్తం| ఖదిరోదకసంయుక్తం ఖదిరోదకపానగ్ర్యం వా||166|| సమనఃశిలం విడంగం కాసీసం రోచనాం కనకపుష్పీం| శ్విత్రాణాం ప్రశమార్థం ససైంధవం లేపనం దద్యాత్||167|| కదలీక్షారయుతం వా ఖరాస్థి దగ్ధం గవాం రుధిరయుక్తం| హస్తిమదాధ్యుషితం వా మాలత్యాః కోరకక్షారం||168|| నీలోత్పలం సకుష్ఠం ససైంధవం హస్తిమూత్రపిష్టం వా| మూలకబీజావల్గుజలేపః పిష్టో గవాం మూత్రే||169|| కాకోదుంబరికా వా సావల్గుజచిత్రకా గవాం మూత్రే| పిష్టా మనఃశిలా వా సంయుక్తా బర్హిపిత్తేన||170|| లేపః కిలాసహంతా బీజాన్యావల్గుజాని లాక్షా చ| గోపిత్తమంజనే ద్వే పిప్పల్యః కాలలోహరజః||171|| శుద్ధ్యా శోణితమోక్షైర్విరూక్షణైర్భక్షణైశ్చ సక్తూనాం| శ్విత్రం కస్యచిదేవ ప్రణశ్యతి క్షీణపాపస్య||172||
श्वित्राणां सविशेषं योक्तव्यं सर्वतो विशुद्धानाम्| श्वित्रे स्रंसनमग्र्यं मलपूरस इष्यते सगुडः||१६२|| तं पीत्वा सुस्निग्धो यथाबलं सूर्यपादसन्तापम्| संसेवेत विरिक्तस्त्र्यहं पिपासुः पिबेत् पेयाम्||१६३|| श्वित्रेऽङ्गे ये स्फोटा जायन्ते कण्टकेन तान्भिन्द्यात्| स्फोटेषु विस्रुतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् पक्षम्||१६४|| मलपूमसनं प्रियङ्गुं शतपुष्पां चाम्भसा समुत्क्वाथ्य| पालाशं वा क्षारं यथाबलं फाणितोपेतम्||१६५|| यच्चान्यत् कुष्ठघ्नं श्वित्राणां सर्वमेव तच्छस्तम्| खदिरोदकसंयुक्तं खदिरोदकपानग्र्यं वा||१६६|| समनःशिलं विडङ्गं कासीसं रोचनां कनकपुष्पीम्| श्वित्राणां प्रशमार्थं ससैन्धवं लेपनं दद्यात्||१६७|| कदलीक्षारयुतं वा खरास्थि दग्धं गवां रुधिरयुक्तम्| हस्तिमदाध्युषितं वा मालत्याः कोरकक्षारम्||१६८|| नीलोत्पलं सकुष्ठं ससैन्धवं हस्तिमूत्रपिष्टं वा| मूलकबीजावल्गुजलेपः पिष्टो गवां मूत्रे||१६९|| काकोदुम्बरिका वा सावल्गुजचित्रका गवां मूत्रे| पिष्टा मनःशिला वा संयुक्ता बर्हिपित्तेन||१७०|| लेपः किलासहन्ता बीजान्यावल्गुजानि लाक्षा च| गोपित्तमञ्जने द्वे पिप्पल्यः काललोहरजः||१७१|| शुद्ध्या शोणितमोक्षैर्विरूक्षणैर्भक्षणैश्च सक्तूनाम्| श्वित्रं कस्यचिदेव प्रणश्यति क्षीणपापस्य||१७२||
🔊 Audio coming soon
త్వగ్దోషాధికారానుషంగాత్త్వగ్దోషవిశేషస్య శ్విత్రస్య చికిత్సామాహ- శ్విత్రాణామిత్యాది| నన్వపరరోగాణాం నిదానాద్యభిధాయ చికిత్సోచ్యతే, శ్విత్రస్య తు ప్రథమం చికిత్సా పశ్చాద్ధేత్వాదీతి కోఽభిప్రాయః? ఉచ్యతే- యేయం కుష్ఠచికిత్సోక్తా సా శ్విత్రాణామపి విధేయా; తద్యది నిదానాది శ్విత్రస్యోచ్యతే తదా సా చికిత్సా వ్యవహితా స్యాత్, తేన చికిత్సైవ తావదుచ్యతే| శ్విత్రాణాం సవిశేషం ప్రయోక్తవ్యమితి యదేతత్ కుష్ఠోద్దాలనముక్తం తచ్ఛ్విత్రాణాం సవిశేషం గాఢతరం కర్తవ్యమిత్యర్థః| సర్వతో విశుద్ధానామితి వమనాదిభిః శుద్ధానాం| మలపూః కాకోదుంబరికా| శ్విత్రేఽంగే ఇతి శ్విత్రయుక్తేఽంగే| కనకపుష్పీ సువర్ణక్షీరీ| మాలస్యాః కోరకక్షారమితి మాలతీముకులక్షారం, కోరకో ముకుల ఉచ్యతే| అంజనే ద్వే ఇతి సౌవీరం రసాంజనకం చ| కస్యచిదేవ ప్రశామ్యతీత్యనేన శ్విత్రాణాం దురపగమతామాహ||162-172||
Adhikarana 43 (173-176) · Śloka 176
దారుణం చారుణం శ్విత్రం కిలాసం నామభిస్త్రిభిః| విజ్ఞేయం త్రివిధం తచ్చ త్రిదోషం ప్రాయశశ్చ తత్||173|| దోషే రక్తాశ్రితే రక్తం తామ్రం మాంససమాశ్రితే| శ్వేతం మేదఃశ్రితే శ్విత్రం గురు తచ్చోత్తరోత్తరం||174|| యత్ పరస్పరతోఽభిన్నం బహు యద్రక్తలోమవత్| యచ్చ వర్షగణోత్పన్నం తచ్ఛ్విత్రం నైవ సిధ్యతి||175|| అరక్తలోమ తను యత్ పాండు నాతిచిరోత్థితం| మధ్యావకాశే చోచ్ఛూనం శ్విత్రం తత్సాధ్యముచ్యతే||176||
दारुणं चारुणं श्वित्रं किलासं नामभिस्त्रिभिः| विज्ञेयं त्रिविधं तच्च त्रिदोषं प्रायशश्च तत्||१७३|| दोषे रक्ताश्रिते रक्तं ताम्रं मांससमाश्रिते| श्वेतं मेदःश्रिते श्वित्रं गुरु तच्चोत्तरोत्तरम्||१७४|| यत् परस्परतोऽभिन्नं बहु यद्रक्तलोमवत्| यच्च वर्षगणोत्पन्नं तच्छ्वित्रं नैव सिध्यति||१७५|| अरक्तलोम तनु यत् पाण्डु नातिचिरोत्थितम्| मध्यावकाशे चोच्छूनं श्वित्रं तत्साध्यमुच्यते||१७६||
🔊 Audio coming soon
నామభిరితి ఉక్తదారుణాదిభిరేవ| ప్రాయఃశబ్దేనైకదోషం ద్విదోషం చ భవతి| దోషే ఇత్యాదినోక్తం త్రైవిధ్యం విభజతి| సుశ్రుతే తు “త్వగ్గతమేవ కిలాసం” (ని.అ.5) ఇత్యుక్తం, తచ్చ న కుష్ఠవద్రక్తాదిగతకుష్ఠలక్షణకారకం శ్విత్రమిత్యభిప్రాయేణోక్తం| ఇహ తు యద్రక్తాద్యాశ్రయిత్వం శ్విత్రస్యోచ్యతే, తద్రక్తాదిదోషమాత్రాభిప్రాయేణ న రక్తాదిగతసమస్తకుష్ఠలక్షణకారితయా; తేనాత్రాపి త్వఙ్మాత్రవికృతికారకత్వం శ్విత్రస్య సమ్మతమేవేతి న విరోధః | గుర్వితి అనుపక్రమం| అరక్తేత్యాదినా సాధ్యకిలాసలక్షణమాహ||173-176||
Adhikarana 44 (177) · Śloka 177
వచాంస్యతథ్యాని కృతఘ్నభావో నిందా సురాణాం గురుధర్షణం చ| పాపక్రియా పూర్వకృతం చ కర్మ హేతుః కిలాసస్య విరోధి చాన్నం||177||
वचांस्यतथ्यानि कृतघ्नभावो निन्दा सुराणां गुरुधर्षणं च| पापक्रिया पूर्वकृतं च कर्म हेतुः किलासस्य विरोधि चान्नम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
వచాంసీత్యాదినా త్వైహికం వాఙ్మానసం పాపం కర్మోక్తం, పాపక్రియేత్యనేన జన్మాంతరకృతమధర్మం గ్రాహయతి||177||
Adhikarana 45 (178-180) · Śloka 180
తత్ర శ్లోకాః- హేతుర్ద్రవ్యం లింగం వివిధం యే యేషు చాధికా దోషాః| కుష్ఠేషు దోషలింగం సమాసతో దోషనిర్దేశః||178|| సాధ్యమసాధ్యం కృచ్ఛ్రం కుష్ఠం కుష్ఠాపహాశ్చ యే యోగాః| సిద్ధాః కిలాసహేతుర్లింగం గురులాఘవం తథా శాంతిః||179|| ఇతి సంగ్రహః ప్రణీతో మహర్షిణా కుష్ఠనాశనేఽధ్యాయే| స్మృతిబుద్ధివర్ఘనార్థం శిష్యాయ హుతాశవేశాయ||180||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्द्रव्यं लिङ्गं विविधं ये येषु चाधिका दोषाः| कुष्ठेषु दोषलिङ्गं समासतो दोषनिर्देशः||१७८|| साध्यमसाध्यं कृच्छ्रं कुष्ठं कुष्ठापहाश्च ये योगाः| सिद्धाः किलासहेतुर्लिङ्गं गुरुलाघवं तथा शान्तिः||१७९|| इति सङ्ग्रहः प्रणीतो महर्षिणा कुष्ठनाशनेऽध्याये| स्मृतिबुद्धिवर्घनार्थं शिष्याय हुताशवेशाय||१८०||
🔊 Audio coming soon
హేతుర్ద్రవ్యమిత్యాదినా సంగ్రహః| యేషు యేషు కపాలాదిషు యే యే చాధికా దోషాస్తేషాం నిర్దేశః సమాసతో దోషనిర్దేశ ఇతి| ‘రౌక్ష్యం శోషస్తోదః’ ఇత్యాదినోక్తం దోషలింగం| గురులాఘవమితి ‘శ్విత్రం గురు తచ్చోత్తరోత్తరం’ ఇత్యనేనోక్తం||178-180||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సితస్థానే కుష్ఠచికిత్సితం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने कुष्ठचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తకృతాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే కుష్ఠచికిత్సితం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||