Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ pramēhacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
nidānōktasambandhakramādēva gulmacikitsitādanu mēhacikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
nirmōhamānānuśayō nirāśaḥ punarvasurjñānatapōviśālaḥ| kālē'gnivēśāya sahētuliṅgānuvāca mēhāñśamanaṁ ca tēṣām||3||
निर्मोहमानानुशयो निराशः पुनर्वसुर्ज्ञानतपोविशालः| कालेऽग्निवेशाय सहेतुलिङ्गानुवाच मेहाञ्शमनं च तेषाम्||३||
🔊 Audio coming soon
nirgatā mōhādayō yasya sa tathā; anuśayaḥ kōpaḥ| nirgatā āśā yasya sa nirāśaḥ nīrāgaḥ| nidānōktamapi hētuliṅgādi punaḥ prakaraṇavaśāt sakalamucyatē||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
āsyāsukhaṁ svapnasukhaṁ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṁsi| navānnapānaṁ guḍavaikr̥taṁ ca pramēhahētuḥ kaphakr̥cca sarvam||4||
आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि| नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम्||४||
🔊 Audio coming soon
āsyāsukhamiti sukhajanikā āsyā na duḥkhajanikā, ēvaṁ svapnasukhaṁ ca jñēyaṁ; śayyādidōṣēṇa duḥkhasvapnaṁ duḥkhāsyā ca na pramēhahētuḥ| guḍavaikr̥taṁ guḍakr̥tā bhakṣyāḥ||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
mēdaśca māṁsaṁ ca śarīrajaṁ ca klēdaṁ kaphō bastigataṁ pradūṣya| karōti mēhān samudīrṇamuṣṇaistānēva pittaṁ paridūṣya cāpi||5|| kṣīṇēṣu dōṣēṣvavakr̥ṣya bastau dhātūn pramēhānanilaḥ karōti| dōṣō hi bastiṁ samupētya mūtraṁ sandūṣya mēhāñjanayēdyathāsvam||6||
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतं प्रदूष्य| करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि||५|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य बस्तौ धातून् प्रमेहाननिलः करोति| दोषो हि बस्तिं समुपेत्य मूत्रं सन्दूष्य मेहाञ्जनयेद्यथास्वम्||६||
🔊 Audio coming soon
mēdaśca māṁsaṁ cētyādinā kaphajādimēhasamprāptiḥ| kaphajā ēva mēhā bhūyastvēna sādhyatvēna cādāvucyantē| kṣīṇēṣviti kaphapittēṣu, dvayōśca bahuvacanaṁ vyaktyapēkṣayā jñēyam; kṣīṇēṣviti vr̥ddhavātāpēkṣayā kṣīṇēṣu; tēna vr̥ddhē kaphē pittē vā yō vāyuḥ kramēṇa vr̥ddhō bhavati sa nēhāsādhyamēhacatuṣṭayakaraṇē vivakṣita iti darśayati , tatra cikitsāvidhānāt sādhyatvamasti- “yā vātamēhān pratipūrvamuktā vātōlbaṇānāṁ vihitā kriyā sā| vāyurhi mēhēṣvatikarśitānāṁ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā” iti| dhātūniti majjaujōlasīkākhyān| sarvamēhānāṁ sāmānyasamprāptimāha- dōṣō hītyādi||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
sādhyāḥ kaphōtthā daśa, pittajāḥ ṣaṭ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ| samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṁ tē||7||
साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षट् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते||७||
🔊 Audio coming soon
samakriyatvāditi kaphasya dōṣasya dūṣyasya mēdaḥprabhr̥tēḥ samānatvāt kaṭutiktādikriyāyāḥ| viṣamakriyatvāditi pittasya saṁśamanacikitsāyāḥ kaṭvādirūpāyā viṣamatvāt| mahātyayatvāditi majjādigambhīradhātvapakarṣakatvēna mahāvyāpattikartr̥katvādāśukāritvācca; cakārānnidānōktaṁ viṣamakriyatvaṁ vātātmakānāṁ samuccinōti| yathākramamiti yathāsaṅkhyam||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca dōṣā mēdō'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ| majjā rasaujaḥ piśitaṁ ca dūṣyāḥ pramēhiṇāṁ, viṁśatirēva mēhāḥ||8||
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः| मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां, विंशतिरेव मेहाः||८||
🔊 Audio coming soon
kapha ityādinā sarvamēhānāṁ dōṣadūṣyasaṅgrahamāha| rasaśca ōjaścēti rasaujaḥ, ōjasō'pi madhumēhē dūṣyatvāt| yadyapi mēdaḥprabhr̥tayō dūṣyā iha ucyantē, tathā'pi mēdōmāṁsaśarīraklēdānāmavaśyambhāvitayā parigrahaḥ| majjādayaśca sarvamēhē na punaravaśyaṁ dūṣyantē, stōkaṁ vā duṣṭā bhavanti; kiṁvā sarvamēhānāmēva tridōṣatvaṁ tathā sakaladūṣyatvaṁ ca ‘kaphaḥ sapitta’ ityādinā granthēnōcyatē; mēdōmāṁsādīni tvatyarthadūṣyōpadarśanārthaṁ pr̥thaguktāni; yataḥ kiyantaḥśirasīyē sakalamēhavācakaṁ madhumēhaṁ kathayatā dōṣatrayaprakōpō'pyuktaḥ| tathāhi- “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākr̥tiṁ gatvā kṣayamāpyāyatē punaḥ” (sū.a.17) ityuktaṁ; tathā suśrutō'pyāha- “vātapittamēdōbhiranvitaḥ ślēṣmā mēhāñjanayati” (su. ni.a.6) iti| kaphādīnāṁ dvyulbaṇādisaṁsargasyānantyēnādhikapramēhasaṅkhyāprasaktinirāsārthamāha- viṁśatirēva mēhā iti||8||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
jalōpamaṁ cēkṣurasōpamaṁ vā ghanaṁ ghanaṁ cōpari viprasannam| śuklaṁ saśukraṁ śiśiraṁ śanairvā lālēva vā vālukayā yutaṁ vā||9|| vidyāt pramēhān kaphajān daśaitān kṣārōpamaṁ kālamathāpi nīlam| hāridramāñjiṣṭhamathāpi raktamētān pramēhān ṣaḍuśanti pittāt||10|| majjaujasā vā vasayā'nvitaṁ vā lasīkayā vā satataṁ vibaddham| caturvidhaṁ mūtrayatīha vātācchēṣēṣu dhātuṣvapakarṣitēṣu||11||
जलोपमं चेक्षुरसोपमं वा घनं घनं चोपरि विप्रसन्नम्| शुक्लं सशुक्रं शिशिरं शनैर्वा लालेव वा वालुकया युतं वा||९|| विद्यात् प्रमेहान् कफजान् दशैतान् क्षारोपमं कालमथापि नीलम्| हारिद्रमाञ्जिष्ठमथापि रक्तमेतान् प्रमेहान् षडुशन्ति पित्तात्||१०|| मज्जौजसा वा वसयाऽन्वितं वा लसीकया वा सततं विबद्धम्| चतुर्विधं मूत्रयतीह वाताच्छेषेषु धातुष्वपकर्षितेषु||११||
🔊 Audio coming soon
jalōpamamityādinā daśabhiḥ ślēṣmaguṇaiḥ kr̥tān daśapramēhānāha| ētacca nidānē sphuṭamanusartavyam| ghanaṁ cōpari viprasannamityanēna sāndraprasādamēhamāha| majjayā majjamēhaḥ, ōjasā madhumēhaḥ, vasayā vasāmēhaḥ, lasikayā hastimēha iti jñēyāḥ| śēṣēṣviti mēdaḥprabhr̥tiṣu rasādyuktadhātuvyatiriktēṣu| apakarṣitēṣviti kṣīṇēṣu; kṣayastēṣāṁ pramēhārambhakēṇa vātēnaiva, upōṣaṇādibhiḥ karśanādvā kriyatē||9-11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
varṇaṁ rasaṁ sparśamathāpi gandhaṁ yathāsvadōṣaṁ bhajatē pramēhaḥ| śyāvāruṇō vātakr̥taḥ saśūlō majjādisādguṇyamupaityasādhyaḥ||12||
वर्णं रसं स्पर्शमथापि गन्धं यथास्वदोषं भजते प्रमेहः| श्यावारुणो वातकृतः सशूलो मज्जादिसाद्गुण्यमुपैत्यसाध्यः||१२||
🔊 Audio coming soon
saṅkṣēpēṇa kaphajādipramēhalakṣaṇamāha- varṇamityādi| tatra kaphajē śvētō varṇō, madhurō rasaḥ, śītaḥ sparśaḥ, āmaśca gandhō bhavati| ēvaṁ pittamēhē'pi jñēyāḥ| vāyōstvatinirvarṇatvēna prābhāvikaṁ kāyavarṇamāha- śyāvāruṇa ityādi| majjādisādguṇyaṁ majjalasīkādisamānaguṇatāṁ yāti| yadyapi vātikō mēhō'sādhya ēvōktastathā'pi punarihāsādhyavacanēna ya ēva utpattitaḥ prabhūtākr̥tiḥ sa ēva śyāvāruṇatvādi sakalaṁ lakṣaṇaṁ bibharti; yastūttarakālaṁ cānubaddhaḥ sa sādhyō bhavati; tatra majjādisādguṇyaṁ nāvaśyaṁ bhavatīti darśayati| kiṁvōttarakālamēva yē vātānubandhāḥ śyāvāruṇavarṇādiyuktā bhavanti tē'pyasādhyā bhavantīti| tathā kaphapittajā api majjādiyōgādasādhyā ēva; uktaṁ ca- “sarva ēva pramēhāstu kālēnāpratikāriṇaḥ| madhumēhatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi” (su. ni. a. 6)||12||
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
svēdō'ṅgagandhaḥ śithilāṅgatā ca śayyāsanasvapnasukhē ratiśca| hr̥nnētrajihvāśravaṇōpadēhō ghanāṅgatā kēśanakhātivr̥ddhiḥ||13|| śītapriyatvaṁ galatāluśōṣō mādhuryamāsyē karapādadāhaḥ| bhaviṣyatō mēhagadasya rūpaṁ mūtrē'bhidhāvanti pipīlikāśca||14||
स्वेदोऽङ्गगन्धः शिथिलाङ्गता च शय्यासनस्वप्नसुखे रतिश्च| हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदेहो घनाङ्गता केशनखातिवृद्धिः||१३|| शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्यमास्ये करपाददाहः| भविष्यतो मेहगदस्य रूपं मूत्रेऽभिधावन्ति पिपीलिकाश्च||१४||
🔊 Audio coming soon
svēdō'ṅgagandha ityādinā pūrvarūpamāha||13-14||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
sthūlaḥ pramēhī balavānihaikaḥ kr̥śastathaikaḥ paridurbalaśca| sambr̥ṁhaṇaṁ tatra kr̥śasya kāryaṁ saṁśōdhanaṁ dōṣabalādhikasya||15|| snigdhasya yōgā vividhāḥ prayōjyāḥ kalpōpadiṣṭā malaśōdhanāya | ūrdhvaṁ tathā'dhaśca malē'panītē mēhēṣu santarpaṇamēva kāryam||16|| gulmaḥ kṣayō mēhanabastiśūlaṁ mūtragrahaścāpyapatarpaṇēna| pramēhiṇaḥ syuḥ, paritarpaṇāni kāryāṇi tasya prasamīkṣya vahnim||17||
स्थूलः प्रमेही बलवानिहैकः कृशस्तथैकः परिदुर्बलश्च| सम्बृंहणं तत्र कृशस्य कार्यं संशोधनं दोषबलाधिकस्य||१५|| स्निग्धस्य योगा विविधाः प्रयोज्याः कल्पोपदिष्टा मलशोधनाय | ऊर्ध्वं तथाऽधश्च मलेऽपनीते मेहेषु सन्तर्पणमेव कार्यम्||१६|| गुल्मः क्षयो मेहनबस्तिशूलं मूत्रग्रहश्चाप्यपतर्पणेन| प्रमेहिणः स्युः, परितर्पणानि कार्याणि तस्य प्रसमीक्ष्य वह्निम्||१७||
🔊 Audio coming soon
paridurbalaḥ hīnabalaḥ| kr̥śasya iti māṁsakr̥śasya| dōṣabalādhikasya dōṣēṇa balēna cādhikasya| kṣayaḥ dhātukṣayaḥ||15-17||
Adhikarana 11 (18-24) · Śloka 24
saṁśōdhanaṁ nārhati yaḥ pramēhī tasya kriyā saṁśamanī prayōjyā| manthāḥ kaṣāyā yavacūrṇalēhāḥ pramēhaśāntyai laghavaśca bhakṣyāḥ||18|| yē viṣkirā yē pratudā vihaṅgāstēṣāṁ rasairjāṅgalajairmanōjñaiḥ| yavaudanaṁ rūkṣamathāpi vāṭyamadyāt sasaktūnapi cāpyapūpān||19|| mudgādiyūṣairatha tiktaśākaiḥ purāṇaśālyōdanamādadīta| dantīṅgudītailayutaṁ pramēhī tathā'tasīsarṣapatailayuktam||20|| saṣaṣṭikaṁ syāttr̥ṇadhānyamannaṁ yavapradhānastu bhavēt pramēhī| yavasya bhakṣyān vividhāṁstathā'dyāt kaphapramēhī madhusamprayuktān||21|| niśisthitānāṁ triphalākaṣāyē syustarpaṇāḥ kṣaudrayutā yavānām| tān sīdhuyuktān prapibēt pramēhī prāyōgikānmēhavadhārthamēva||22|| yē ślēṣmamēhē vihitāḥ kaṣāyāstairbhāvitānāṁ ca pr̥thagyavānām| saktūnapūpān saguḍān sadhānān bhakṣyāṁstathā'nyān vividhāṁśca khādēt||23|| kharāśvagōhaṁsapr̥ṣadbhr̥tānāṁ tathā yavānāṁ vividhāśca bhakṣyāḥ| dēyāstathā vēṇuyavā yavānāṁ kalpēna gōdhūmamayāśca bhakṣyāḥ||24||
संशोधनं नार्हति यः प्रमेही तस्य क्रिया संशमनी प्रयोज्या| मन्थाः कषाया यवचूर्णलेहाः प्रमेहशान्त्यै लघवश्च भक्ष्याः||१८|| ये विष्किरा ये प्रतुदा विहङ्गास्तेषां रसैर्जाङ्गलजैर्मनोज्ञैः| यवौदनं रूक्षमथापि वाट्यमद्यात् ससक्तूनपि चाप्यपूपान्||१९|| मुद्गादियूषैरथ तिक्तशाकैः पुराणशाल्योदनमाददीत| दन्तीङ्गुदीतैलयुतं प्रमेही तथाऽतसीसर्षपतैलयुक्तम्||२०|| सषष्टिकं स्यात्तृणधान्यमन्नं यवप्रधानस्तु भवेत् प्रमेही| यवस्य भक्ष्यान् विविधांस्तथाऽद्यात् कफप्रमेही मधुसम्प्रयुक्तान्||२१|| निशिस्थितानां त्रिफलाकषाये स्युस्तर्पणाः क्षौद्रयुता यवानाम्| तान् सीधुयुक्तान् प्रपिबेत् प्रमेही प्रायोगिकान्मेहवधार्थमेव||२२|| ये श्लेष्ममेहे विहिताः कषायास्तैर्भावितानां च पृथग्यवानाम्| सक्तूनपूपान् सगुडान् सधानान् भक्ष्यांस्तथाऽन्यान् विविधांश्च खादेत्||२३|| खराश्वगोहंसपृषद्भृतानां तथा यवानां विविधाश्च भक्ष्याः| देयास्तथा वेणुयवा यवानां कल्पेन गोधूममयाश्च भक्ष्याः||२४||
🔊 Audio coming soon
kṣuṇṇaśuṣkayavānāṁ maṇḍarahita ōdanō yavaudanaḥ| vāṭyaḥ sa ēva samaṇḍō nistuṣēddalitānāṁ yavānāṁ bhavati| atasī khyātā, yē tilātasīti paṭhanti tēṣāṁ matē tilarūpā'tasī(?) vivakṣitā| tr̥ṇadhānyāni śyāmākādīni| apūpān yavapiṣṭakr̥tān| dhānān bhr̥ṣṭayavān| vēṇuyavā yavākārāṇi vaṁśabījānītyarthaḥ||18-24||
Adhikarana 12 (25) · Śloka 25
saṁśōdhanōllēkhanalaṅghanāni kālē prayuktāni kaphapramēhān| jayanti pittaprabhavān virēkaḥ santarpaṇaḥ saṁśamanō vidhiśca||25||
संशोधनोल्लेखनलङ्घनानि काले प्रयुक्तानि कफप्रमेहान्| जयन्ति पित्तप्रभवान् विरेकः सन्तर्पणः संशमनो विधिश्च||२५||
🔊 Audio coming soon
saṁśōdhanagrahaṇēnaivōllēkhanē prāptē punarvamanasya kaphajayapradhānatvakhyāpanārthamullēkhanapadēna kathanam; anyē tūllēkhanaṁ kaphamēhēṣu laṅghanaṁ vadanti| pittamēhānāṁ yāpyatvāt ‘jayanti’ iti padēna pittajānāṁ yāpanamēvōcyatē; kiṁvā'tyantaduṣṭē mēdasi pittajānāmasādhyatvaṁ, ‘sādhyāstu mēdō yadi na praduṣṭam’ ityanēna yē vaktavyāstān prati jayantīti sādhu||25||
Adhikarana 13 (26-34) · Śloka 34
dārvīṁ surāhvāṁ triphalāṁ samustāṁ kaṣāyamutkvāthya pibēt pramēhī| kṣaudrēṇa yuktāmathavā haridrāṁ pibēdrasēnāmalakīphalānām||26|| harītakīkaṭphalamustalōdhraṁ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanāśca| ubhē haridrē tagaraṁ viḍaṅgaṁ kadambaśālārjunadīpyakāśca||27|| dārvī viḍaṅgaṁ khadirō dhavaśca surāhvakuṣṭhāgurucandanāni| dārvyagnimanthau triphalā sapāṭhā pāṭhā ca mūrvā ca tathā śvadaṁṣṭrā||28|| yavānyuśīrāṇyabhayāguḍūcīcavyābhayācitrakasaptaparṇāḥ| pādaiḥ kaṣāyāḥ kaphamēhināṁ tē daśōpadiṣṭā madhusamprayuktāḥ||29|| uśīralōdhrāñjanacandanānāmuśīramustāmalakābhayānām| paṭōlanimbāmalakāmr̥tānāṁ mustābhayāpadmakavr̥kṣakāṇām||30|| lōdhrāmbukālīyakadhātakīnāṁ nimbārjunāmrātaniśōtpalānām| śirīṣasarjārjunakēśarāṇāṁ priyaṅgupadmōtpalakiṁśukānām||31|| aśvatthapāṭhāsanavētasānāṁ kaṭaṅkaṭēryutpalamustakānām| paittēṣu mēhēṣu daśa pradiṣṭāḥ pādaiḥ kaṣāyā madhusamprayuktāḥ||32|| sarvēṣu mēhēṣu matau tu pūrvau kaṣāyayōgau vihitāstu sarvē| manthasya pānē yavabhāvanāyāṁ syurbhōjanē pānavidhau pr̥thak ca||33|| siddhāni tailāni ghr̥tāni caiva dēyāni mēhēṣvanilātmakēṣu| mēdaḥ kaphaścaiva kaṣāyayōgaiḥ snēhaiśca vāyuḥ śamamēti tēṣām||34||
दार्वीं सुराह्वां त्रिफलां समुस्तां कषायमुत्क्वाथ्य पिबेत् प्रमेही| क्षौद्रेण युक्तामथवा हरिद्रां पिबेद्रसेनामलकीफलानाम्||२६|| हरीतकीकट्फलमुस्तलोध्रं पाठाविडङ्गार्जुनधन्वनाश्च| उभे हरिद्रे तगरं विडङ्गं कदम्बशालार्जुनदीप्यकाश्च||२७|| दार्वी विडङ्गं खदिरो धवश्च सुराह्वकुष्ठागुरुचन्दनानि| दार्व्यग्निमन्थौ त्रिफला सपाठा पाठा च मूर्वा च तथा श्वदंष्ट्रा||२८|| यवान्युशीराण्यभयागुडूचीचव्याभयाचित्रकसप्तपर्णाः| पादैः कषायाः कफमेहिनां ते दशोपदिष्टा मधुसम्प्रयुक्ताः||२९|| उशीरलोध्राञ्जनचन्दनानामुशीरमुस्तामलकाभयानाम्| पटोलनिम्बामलकामृतानां मुस्ताभयापद्मकवृक्षकाणाम्||३०|| लोध्राम्बुकालीयकधातकीनां निम्बार्जुनाम्रातनिशोत्पलानाम्| शिरीषसर्जार्जुनकेशराणां प्रियङ्गुपद्मोत्पलकिंशुकानाम्||३१|| अश्वत्थपाठासनवेतसानां कटङ्कटेर्युत्पलमुस्तकानाम्| पैत्तेषु मेहेषु दश प्रदिष्टाः पादैः कषाया मधुसम्प्रयुक्ताः||३२|| सर्वेषु मेहेषु मतौ तु पूर्वौ कषाययोगौ विहितास्तु सर्वे| मन्थस्य पाने यवभावनायां स्युर्भोजने पानविधौ पृथक् च||३३|| सिद्धानि तैलानि घृतानि चैव देयानि मेहेष्वनिलात्मकेषु| मेदः कफश्चैव कषाययोगैः स्नेहैश्च वायुः शममेति तेषाम्||३४||
🔊 Audio coming soon
dārvīmityādyuktaṁ yōgadvayaṁ sarvamēhēṣu| surāhvaḥ dēvadāru| harītakyādayō daśa yathāsaṅkhyaṁ kaphamēhēṣu; kiṁvā sarvē sarvakaphamēhēṣu, uśīrādyuktāśca pittamēhēṣu sarvēṣu jñēyāḥ| kaṭaṅkaṭērī dāruharidrā| manthasya pānē iti manthapānārthaṁ, bhōjanē iti bhōjyasaṁskārē, ēvaṁ pānasaṁskārē'pi| siddhāni tailānīti ētairēva kaṣāyaiḥ siddhāni| anilātmakēṣviti kaphapittamēhēṣvēvavātānubandhēṣu, utpattiviśiṣṭānilajānāmasādhyatvēnācikitsyatvāt||26-34||
Adhikarana 14 (35-36) · Śloka 36
kampillasaptacchadaśālajāni baibhītarauhītakakauṭajāni| kapitthapuṣpāṇi ca cūrṇitāni kṣaudrēṇa lihyāt kaphapittamēhī||35|| pibēdrasēnāmalakasya cāpi kalkīkr̥tānyakṣasamāni kālē| jīrṇē ca bhuñjīta purāṇamannaṁ mēhī rasairjāṅgalajairmanōjñaiḥ||36||
कम्पिल्लसप्तच्छदशालजानि बैभीतरौहीतककौटजानि| कपित्थपुष्पाणि च चूर्णितानि क्षौद्रेण लिह्यात् कफपित्तमेही||३५|| पिबेद्रसेनामलकस्य चापि कल्कीकृतान्यक्षसमानि काले| जीर्णे च भुञ्जीत पुराणमन्नं मेही रसैर्जाङ्गलजैर्मनोज्ञैः||३६||
🔊 Audio coming soon
kaphapittamēhīti kaphamēhī pittamēhī ca| kalkīkr̥tānīti kampillakādīnyēva kalkīkr̥tāni||35-36||
Adhikarana 15 (37-40) · Śloka 40
dr̥ṣṭvā'nubandhaṁ pavanāt kaphasya pittasya vā snēhavidhirvikalpyaḥ| tailaṁ kaphē syāt svakaṣāyasiddhaṁ pittē ghr̥taṁ pittaharaiḥ kaṣāyaiḥ||37|| trikaṇṭakāśmantakasōmavalkairbhallātakaiḥ sātiviṣaiḥ salōdhraiḥ| vacāpaṭōlārjunanimbamustairharidrayā padmakadīpyakaiśca||38|| mañjiṣṭhayā cāgurucandanaiśca sarvaiḥ samastaiḥ kaphavātajēṣu| mēhēṣu tailaṁ vipacēd, ghr̥taṁ tu paittēṣu, miśraṁ triṣu lakṣaṇēṣu||39|| phalatrikaṁ dāruniśāṁ viśālāṁ mustāṁ ca niḥkvāthya niśāṁ sakalkām| pibēt kaṣāyaṁ madhusamprayuktaṁ sarvapramēhēṣu samuddhatēṣu||40||
दृष्ट्वाऽनुबन्धं पवनात् कफस्य पित्तस्य वा स्नेहविधिर्विकल्प्यः| तैलं कफे स्यात् स्वकषायसिद्धं पित्ते घृतं पित्तहरैः कषायैः||३७|| त्रिकण्टकाश्मन्तकसोमवल्कैर्भल्लातकैः सातिविषैः सलोध्रैः| वचापटोलार्जुननिम्बमुस्तैर्हरिद्रया पद्मकदीप्यकैश्च||३८|| मञ्जिष्ठया चागुरुचन्दनैश्च सर्वैः समस्तैः कफवातजेषु| मेहेषु तैलं विपचेद्, घृतं तु पैत्तेषु, मिश्रं त्रिषु लक्षणेषु||३९|| फलत्रिकं दारुनिशां विशालां मुस्तां च निःक्वाथ्य निशां सकल्काम्| पिबेत् कषायं मधुसम्प्रयुक्तं सर्वप्रमेहेषु समुद्धतेषु||४०||
🔊 Audio coming soon
anubandhamiti paścādanugatam| tailaṁ kaphē syāt svakaṣāyasiddhamiti kaphē kaphānubandhē ca kaphaghnauṣadhakaṣāyaiḥ siddhaṁ tailaṁ syāt, ēvaṁ pittē pittānubandhē ca pittaghnauṣadhakaṣāyasiddhaṁ ghr̥taṁ dēyaṁ syāt| sarvairityuktē pr̥thagapi sarvaiḥ snēhasādhanaṁ syādata āha- samastairiti ; militairityarthaḥ| miśramiti tailaghr̥tayamakam| triṣu lakṣaṇēṣviti tridōṣalakṣaṇamēlakē sati; tridōṣajatvamanubandhyānubandhakr̥taṁ kaphapittajamēhēṣvēva mantavyaṁ; kiñca sarvēṣāmēva mēhānāṁ tridōṣajatvādudbhūtatridōṣajatvaṁ kadācidbhavatīti jñēyam||37-40||
Adhikarana 16 (41-44) · Śloka 44
lōdhraṁ śaṭīṁ puṣkaramūlamēlāṁ mūrvāṁ viḍaṅgaṁ triphalāṁ yamānīm| cavyaṁ priyaṅguṁ kramukaṁ viśālāṁ kirātatiktaṁ kaṭurōhiṇīṁ ca||41|| bhārṅgīṁ nataṁ citrakapippalīnāṁ mūlaṁ sakuṣṭhātiviṣaṁ sapāṭham| kaliṅgakan kēśaramindrasāhvāṁ nakhaṁ sapatraṁ maricaṁ plavaṁ ca||42|| drōṇē'mbhasaḥ karṣasamāni paktvā pūtē caturbhāgajalāvaśēṣē| rasē'rdhabhāgaṁ madhunaḥ pradāya pakṣaṁ nidhēyō ghr̥tabhājanasthaḥ||43|| madhvāsavō'yaṁ kaphapittamēhān kṣipraṁ nihanyāddvipalaprayōgāt| pāṇḍvāmayārśāṁsyaruciṁ grahaṇyā dōṣaṁ kilāsaṁ vividhaṁ ca kuṣṭham||44|| iti madhvāsavaḥ|
लोध्रं शटीं पुष्करमूलमेलां मूर्वां विडङ्गं त्रिफलां यमानीम्| चव्यं प्रियङ्गुं क्रमुकं विशालां किराततिक्तं कटुरोहिणीं च||४१|| भार्ङ्गीं नतं चित्रकपिप्पलीनां मूलं सकुष्ठातिविषं सपाठम्| कलिङ्गकन् केशरमिन्द्रसाह्वां नखं सपत्रं मरिचं प्लवं च||४२|| द्रोणेऽम्भसः कर्षसमानि पक्त्वा पूते चतुर्भागजलावशेषे| रसेऽर्धभागं मधुनः प्रदाय पक्षं निधेयो घृतभाजनस्थः||४३|| मध्वासवोऽयं कफपित्तमेहान् क्षिप्रं निहन्याद्द्विपलप्रयोगात्| पाण्ड्वामयार्शांस्यरुचिं ग्रहण्या दोषं किलासं विविधं च कुष्ठम्||४४|| इति मध्वासवः|
🔊 Audio coming soon
lōdhramityādau kramukaṁ paṭṭikālōdhraṁ pūgaṁ vā| indrasāhvām indravāruṇīm||41-44||
Adhikarana 17 (45) · Śloka 45
kvāthaḥ sa ēvāṣṭapalaṁ ca dantyā bhallātakānāṁ ca catuṣpalaṁ syāt| sitōpalā tvaṣṭapalā viśēṣaḥ kṣaudraṁ ca tāvat pr̥thagāsavau tau||45||
क्वाथः स एवाष्टपलं च दन्त्या भल्लातकानां च चतुष्पलं स्यात्| सितोपला त्वष्टपला विशेषः क्षौद्रं च तावत् पृथगासवौ तौ||४५||
🔊 Audio coming soon
kvāthaḥ sa ēvēti tāvanmānajalēnaiva dantyaṣṭapalaṁ bhallātakacatuḥpalaṁ lōdhrādīni ca karṣamānāni dattvā kvāthaḥ kartavya ityarthaḥ| kṣaudraṁ ca tāvaditi kvāthāpēkṣayā'ṣṭabhāgamityarthaḥ||45||
Adhikarana 18 (46-48) · Śloka 48
sārōdakaṁ vā'tha kuśōdakaṁ vā madhūdakaṁ vā triphalārasaṁ vā| sīdhuṁ pibēdvā nigadaṁ pramēhī mādhvīkamagryaṁ cirasaṁsthitaṁ vā||46|| māṁsāni śūlyāni mr̥gadvijānāṁ khādēdyavānāṁ vividhāṁśca bhakṣyān| saṁśōdhanāriṣṭakaṣāyalēhaiḥ santarpaṇōtthāñ śamayēt pramēhān||47|| bhr̥ṣṭān yavān bhakṣayataḥ prayōgācchuṣkāṁśca saktūnna bhavanti mēhāḥ| śvitraṁ ca kr̥cchraṁ kaphajaṁ ca kuṣṭhaṁ tathaiva mudgāmalakaprayōgān||48||
सारोदकं वाऽथ कुशोदकं वा मधूदकं वा त्रिफलारसं वा| सीधुं पिबेद्वा निगदं प्रमेही माध्वीकमग्र्यं चिरसंस्थितं वा||४६|| मांसानि शूल्यानि मृगद्विजानां खादेद्यवानां विविधांश्च भक्ष्यान्| संशोधनारिष्टकषायलेहैः सन्तर्पणोत्थाञ् शमयेत् प्रमेहान्||४७|| भृष्टान् यवान् भक्षयतः प्रयोगाच्छुष्कांश्च सक्तून्न भवन्ति मेहाः| श्वित्रं च कृच्छ्रं कफजं च कुष्ठं तथैव मुद्गामलकप्रयोगान्||४८||
🔊 Audio coming soon
sārōdakamiti sāraiḥ khadirādisāraiḥ ṣaḍaṅgavidhinā kr̥tamudakaṁ sārōdakaṁ jñēyam, ēvaṁ kuśōdakaṁ jñēyam| madhunā madhurīkr̥tamudakaṁ madhūdakam| śūlyānīti śūlapakvānītyarthaḥ | mr̥gadvijānāmityatra yaugikatvājjāṅgalamr̥gadvijānāmiti jñēyam| prayōgāditi abhyāsāt||46-48||
Adhikarana 19 (49) · Śloka 49
santarpaṇōtthēṣu gadēṣu yōgā mēdasvināṁ yē ca mayōpadiṣṭāḥ| virūkṣaṇārthaṁ kaphapittajēṣu siddhāḥ pramēhēṣvapi tē prayōjyāḥ||49||
सन्तर्पणोत्थेषु गदेषु योगा मेदस्विनां ये च मयोपदिष्टाः| विरूक्षणार्थं कफपित्तजेषु सिद्धाः प्रमेहेष्वपि ते प्रयोज्याः||४९||
🔊 Audio coming soon
santarpaṇōtthēṣu gadēṣu yōgā santarpaṇīyādhyāyē “triphalāragvadhaṁ pāṭhāṁ” (sū.a.23) ityādyuktāḥ||49||
Adhikarana 20 (50) · Śloka 50
vyāyāmayōgairvividhaiḥ pragāḍhairudvartanaiḥ snānajalāvasēkaiḥ| sēvyatvagēlāgurucandanādyairvilēpanaiścāśu na santi mēhāḥ||50||
व्यायामयोगैर्विविधैः प्रगाढैरुद्वर्तनैः स्नानजलावसेकैः| सेव्यत्वगेलागुरुचन्दनाद्यैर्विलेपनैश्चाशु न सन्ति मेहाः||५०||
🔊 Audio coming soon
sēvyam uśīram| candanādyairityatra ādigrahaṇēna hi śailēyādīnāṁ grahaṇaṁ syāt||50||
Adhikarana 21 (51) · Śloka 51
klēdaśca mēdaśca kaphaśca vr̥ddhaḥ pramēhahētuḥ prasamīkṣya tasmāt| vaidyēna pūrvaṁ kaphapittajēṣu mēhēṣu kāryāṇyapatarpaṇāni||51||
क्लेदश्च मेदश्च कफश्च वृद्धः प्रमेहहेतुः प्रसमीक्ष्य तस्मात्| वैद्येन पूर्वं कफपित्तजेषु मेहेषु कार्याण्यपतर्पणानि||५१||
🔊 Audio coming soon
sampratyutsargataḥ kaphapittapramēhāṇāmapatarpaṇamāha- klēdaścētyādi| yadyapyapatarpaṇēna gulmādidōṣō bhavati, tathā'pi gulmādiprādurbhāvō yathā na bhavēttathā'patarpaṇaṁ kartavyamiti klēdaśca mēdaścētyādinā darśayati||51||
Adhikarana 22 (52) · Śloka 52
yā vātamēhān prati pūrvamuktā vātōlbaṇānāṁ vihitā kriyā sā| vāyurhi mēhēṣvatikarśitānāṁ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||52||
या वातमेहान् प्रति पूर्वमुक्ता वातोल्बणानां विहिता क्रिया सा| वायुर्हि मेहेष्वतिकर्शितानां कुप्यत्यसाध्यान् प्रति नास्ति चिन्ता||५२||
🔊 Audio coming soon
pūrvacikitsitē yāni “siddhāni tailāni ghr̥tāni caiva dēyāni mēhēṣvanilātmakēṣu” ityādinōktāni, tāni vātānubaddhamēhaviṣayāṇīti darśayannāha- yā vātamēhānityādi| vātōlbaṇatvamēva kutaḥ kaphajēṣu pittajēṣu ca bhavatītyāha- vāyurityādi| asādhyāniti utpattitaḥ||52||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
yairhētubhiryē prabhavanti mēhāstēṣu pramēhēṣu na tē niṣēvyāḥ| hētōrasēvā vihitā yathaiva jātasya rōgasya bhavēccikitsā||53||
यैर्हेतुभिर्ये प्रभवन्ति मेहास्तेषु प्रमेहेषु न ते निषेव्याः| हेतोरसेवा विहिता यथैव जातस्य रोगस्य भवेच्चिकित्सा||५३||
🔊 Audio coming soon
yairhētubhirityādiślōkārthaparibhāṣā sarvarōgēṣvēvānumatā, iha pramēhasya cirakālānubandhitayā hētusēvānirāsārthamucyatē||53||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
hāridravarṇaṁ rudhiraṁ ca mūtraṁ vinā pramēhasya hi pūrvarūpaiḥ| yō mūtrayēttaṁ na vadēt pramēhaṁ raktasya pittasya hi sa prakōpaḥ||54||
हारिद्रवर्णं रुधिरं च मूत्रं विना प्रमेहस्य हि पूर्वरूपैः| यो मूत्रयेत्तं न वदेत् प्रमेहं रक्तस्य पित्तस्य हि स प्रकोपः||५४||
🔊 Audio coming soon
samprati pramēhalakṣaṇasya raktapittalakṣaṇasāmyē raktapittē pramēhacikitsā mā bhūditi kr̥tvā pramēharaktapittabhēdakaṁ lakṣaṇamāha- hāridravarṇamityādi||54||
Adhikarana 25 (55) · Śloka 55
dr̥ṣṭvā pramēhaṁ madhuraṁ sapicchaṁ madhūpamaṁ syāddvividhō vicāraḥ| kṣīṇēṣu dōṣēṣvanilātmakaḥ syāt santarpaṇādvā kaphasambhavaḥ syāt||55||
दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्द्विविधो विचारः| क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मकः स्यात् सन्तर्पणाद्वा कफसम्भवः स्यात्||५५||
🔊 Audio coming soon
dr̥ṣṭvētyādi| kṣīṇēṣu dōṣēṣviti kṣīṇēṣu kaphamēdaḥprabhr̥tiṣu| dōṣatvaṁ cēha dūṣyē mēdaādāvavivakṣitaṁ, tathā'pi dōṣasambandhāddōṣaśabdō'tra jñēyaḥ; kiṁvā dōṣēṣviti kaphapittēṣu; dvayōśca bahuvacanaṁ vyaktyapēkṣayā bahutvāt| yadi hi vātikaḥ syāttadā hētvabhāvāt kaphō'vr̥ddhaḥ syādityarthaḥ; santarpaṇāttu yadi jñātaṁ tarpaṇajanitakaphavr̥ddhatvaṁ, tadā vātanidānābhāvānnāyaṁ vātajaḥ kintu kaphaja ityavadhāryata iti bhāvaḥ||55||
Adhikarana 26 (56) · Śloka 56
sapūrvarūpāḥ kaphapittamēhāḥ kramēṇa yē vātakr̥tāśca mēhāḥ| sādhyā na tē, pittakr̥tāstu yāpyāḥ, sādhyāstu mēdō yadi na praduṣṭam||56||
सपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते, पित्तकृतास्तु याप्याः, साध्यास्तु मेदो यदि न प्रदुष्टम्||५६||
🔊 Audio coming soon
sampratyuktānuktapramēhāṇāṁ sādhyāsādhyayāpyatvōpadarśanārthamāha- sapūrvarūpā ityādi| saha pūrvarūpēṇa “svēdō'ṅgagandhaḥ” ityādinā vartanta iti sapūrvarūpāḥ| tatra kaphamēhāḥ sādhyā uktāstē pūrvarūpēṇa saha vartamānā asādhyā bhavanti, pittamēhā yāpyā uktāstē pratyākhyēyā bhavanti| sādhyāvasthāyāmapi pūrvarūpayōgēna yadyapi sarvarōgāṇāmasādhyatvamuktam, uktaṁ ca yathā- “anyasyāpi ca rōgasya pūrvarūpāṇi yaṁ naram| viśantyanēna kalpēna tasyāpi maraṇaṁ dhruvam” (i.a.5) iti; tatra sarvapūrvarūpānubandhē sarvarōgāṇāmasādhyatvamuktam, iha tu asamastapūrvarūpānubandhē'pyasādhyatvaṁ bhavatīti viśēṣavacanāllabhyatē| tathā kramēṇa ca yē vātakr̥tāstē pūrvarūparahitā apyasādhyāḥ| kramēṇēti yathōktanidānakramēṇa| ētēna ya ēva nidānōktāhētvādiyōgēna vātajāścatvārō jāyantē tē mēhā asādhyāḥ; yē tu kaphajāḥ pittajā vā vātānubandhatvēna vātajāstē sādhyā yāpyā vā| ata ēva tān prati “siddhāni tailāni ghr̥tāni caiva dēyāni mēhēṣvanilātmakēṣu” ityanēna cikitsōktā| pūrvarūparāhityēna pittakr̥tē pramēhē kadācit sādhyatvamapi bhavatītyapavādavidhiṁ darśayitumutsargaprāptāṁ paittikayāpyatāmanuvadati- pittakr̥tāstu yāpyā iti| avasthāsādhyān paittikānāha- sādhyāstvityādi| na praduṣṭamiti na prakarṣēṇa duṣṭam; aduṣṭamēdasaḥ paittikāḥ sādhyā bhavantītyarthaḥ| kiṁvā praduṣṭāḥ kaphapittamēhāstāvadasādhyāḥ, tathā kaphapittamēhā yē dhātvapakarṣaṇādvātakr̥tā bhavanti tē'pi sapūrvarūpāḥ santō'sādhyā bhavanti| yē tu pūrvarūpatvēna kiyantaḥśirasīyōktaṁ pramēhaṁ viṁśatipramēhātiriktaṁ varṇayanti, tē “viṁśatirēva mēhāḥ” iti saṅkhyāniyamēnaiva pratyādiṣṭāḥ||56||
Adhikarana 27 (57) · Śloka 57
jātaḥ pramēhī madhumēhinō vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadōṣāt| yē cāpi kēcit kulajā vikārā bhavanti tāṁśca pravadantyasādhyān||57||
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात्| ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांश्च प्रवदन्त्यसाध्यान्||५७||
🔊 Audio coming soon
mēhānāmasādhyatāprakārāntaramāha- jāta ityādi| pramēhī yaḥ pramēhiṇō jātaḥ sō'pyasādhyō bhavati| atrāpi hētumāha- sa hi bījadōṣāditi; pramēhārambhakadōṣaduṣṭabījajātapramēhitvāt| madhumēhaśabdēnātra mēhamātramucyatē, yadi tu vātika upēkṣitō vā mēhō madhumēha ucyatē, tadētarapramēhayuktamātāpitr̥janitapramēhiṇō nāsādhyatvaṁ syāt| kiñca madhumēhinō janitasya madhumēhitvamēva kāraṇānurūpatayā yuktam| tataśca madhumēhī madhumēhinō vā jātō na sādhya iti vaktumucitam| tasmādapatyē sāmānyēna pramēhavacanēnāpi tatkāraṇē pitari kāryānurūpaḥ pramēhō madhumēhaśabdavācyō jñēyaḥ| mēhaśabdō'yaṁ sāmānyēna sarvamēhēṣu vartata ēva, yataḥ kiyantaḥśirasīyē yā piḍakā madhumēhasambandhitvēnōktāstā iha “pramēhiṇāṁ yā piḍakā” ityanēna sāmānyapramēhasambandhitayā'nuditāḥ, tasmānmadhumēhaśabdaḥ sarvapramēhē madhumēhaviśēṣē ca vartatē; yathā tr̥ṇaśabdaḥ sarvatr̥ṇē tr̥ṇaviśēṣē ca vartatē| prapañcitaścāyamarthaḥ kiyantaḥśirasīyē iti nēha pratanyatē| kulajapramēhāsādhyatāprasaṅgēnāparēṣāmapyasādhyatāmāha- yē cāpītyādi| kulajā iti pitr̥pitāmahādikāraṇōdbhūtāḥ| anēnaiva sāmānyēna vacanēna pramēhasyāpi kulajasyāsādhyatāyāṁ siddhāyāṁ punastadvacanaṁ santānānubandhitvōpadarśanārtham| uktaṁ hi- “pramēhō'nusaṅginām” (sū.a.25) iti||57||
Adhikarana 28 (58) · Śloka 58
pramēhiṇāṁ yāḥ piḍakā mayōktā rōgādhikārē pr̥thagēva sapta| tāḥ śalyavidbhiḥ kuśalaiścikitsyāḥ śastrēṇa saṁśōdhanarōpaṇaiśca||58||
प्रमेहिणां याः पिडका मयोक्ता रोगाधिकारे पृथगेव सप्त| ताः शल्यविद्भिः कुशलैश्चिकित्स्याः शस्त्रेण संशोधनरोपणैश्च||५८||
🔊 Audio coming soon
pramēhapiḍakācikitsāsūtramāha- pramēhiṇāmityādi| rōgādhikārē iti rōgacatuṣkē| atra śalyādhikāratvēna “anyādhikārēṣu na vistarōktiḥ” (ci.a.26) iti vacanānna vistaraḥ kr̥taḥ||58||
Adhikarana 29 (59-61) · Śloka 61
tatra ślōkāḥ- hēturdōṣō dūṣyaṁ mēhānāṁ sādhyatānurūpaśca| mēhī dvividhastrividhaṁ bhiṣagjitamatikṣapaṇadōṣaḥ||59|| ādyā yavānnavikr̥tirmanthā mēhāpahāḥ kaṣāyāśca| tailaghr̥talēhayōgā bhakṣyāḥ pravarāsavāḥ siddhāḥ||60|| vyāyāmavidhirvividhaḥ snānānyudvartanāni gandhāśca| mēhānāṁ praśamārthaṁ cikitsitē diṣṭamētāvat||61||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्दोषो दूष्यं मेहानां साध्यतानुरूपश्च| मेही द्विविधस्त्रिविधं भिषग्जितमतिक्षपणदोषः||५९|| आद्या यवान्नविकृतिर्मन्था मेहापहाः कषायाश्च| तैलघृतलेहयोगा भक्ष्याः प्रवरासवाः सिद्धाः||६०|| व्यायामविधिर्विविधः स्नानान्युद्वर्तनानि गन्धाश्च| मेहानां प्रशमार्थं चिकित्सिते दिष्टमेतावत्||६१||
🔊 Audio coming soon
hēturityādiḥ saṅgrahaḥ| trividhaṁ bhiṣagjitamiti saṁśōdhanaṁ, saṁśamanaṁ nidānavarjanaṁ ca| ādyā iti bhakṣaṇīyāḥ| śēṣaṁ sugamam||59-61||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsitasthānē pramēhacikitsitaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने प्रमेहचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcaktapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē pramēhacikitsitaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||