Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പ്രമേഹചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
നിദാനോക്തസമ്ബന്ധക്രമാദേവ ഗുല്മചികിത്സിതാദനു മേഹചികിത്സിതമുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
നിര്മോഹമാനാനുശയോ നിരാശഃ പുനര്വസുര്ജ്ഞാനതപോവിശാലഃ| കാലേऽഗ്നിവേശായ സഹേതുലിങ്ഗാനുവാച മേഹാഞ്ശമനം ച തേഷാമ്||൩||
निर्मोहमानानुशयो निराशः पुनर्वसुर्ज्ञानतपोविशालः| कालेऽग्निवेशाय सहेतुलिङ्गानुवाच मेहाञ्शमनं च तेषाम्||३||
🔊 Audio coming soon
നിര്ഗതാ മോഹാദയോ യസ്യ സ തഥാ; അനുശയഃ കോപഃ| നിര്ഗതാ ആശാ യസ്യ സ നിരാശഃ നീരാഗഃ| നിദാനോക്തമപി ഹേതുലിങ്ഗാദി പുനഃ പ്രകരണവശാത് സകലമുച്യതേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ആസ്യാസുഖം സ്വപ്നസുഖം ദധീനി ഗ്രാമ്യൌദകാനൂപരസാഃ പയാംസി| നവാന്നപാനം ഗുഡവൈകൃതം ച പ്രമേഹഹേതുഃ കഫകൃച്ച സര്വമ്||൪||
आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि| नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम्||४||
🔊 Audio coming soon
ആസ്യാസുഖമിതി സുഖജനികാ ആസ്യാ ന ദുഃഖജനികാ, ഏവം സ്വപ്നസുഖം ച ജ്ഞേയം; ശയ്യാദിദോഷേണ ദുഃഖസ്വപ്നം ദുഃഖാസ്യാ ച ന പ്രമേഹഹേതുഃ| ഗുഡവൈകൃതം ഗുഡകൃതാ ഭക്ഷ്യാഃ||൪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
മേദശ്ച മാംസം ച ശരീരജം ച ക്ലേദം കഫോ ബസ്തിഗതം പ്രദൂഷ്യ| കരോതി മേഹാന് സമുദീര്ണമുഷ്ണൈസ്താനേവ പിത്തം പരിദൂഷ്യ ചാപി||൫|| ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വവകൃഷ്യ ബസ്തൌ ധാതൂന് പ്രമേഹാനനിലഃ കരോതി| ദോഷോ ഹി ബസ്തിം സമുപേത്യ മൂത്രം സന്ദൂഷ്യ മേഹാഞ്ജനയേദ്യഥാസ്വമ്||൬||
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतं प्रदूष्य| करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि||५|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य बस्तौ धातून् प्रमेहाननिलः करोति| दोषो हि बस्तिं समुपेत्य मूत्रं सन्दूष्य मेहाञ्जनयेद्यथास्वम्||६||
🔊 Audio coming soon
മേദശ്ച മാംസം ചേത്യാദിനാ കഫജാദിമേഹസമ്പ്രാപ്തിഃ| കഫജാ ഏവ മേഹാ ഭൂയസ്ത്വേന സാധ്യത്വേന ചാദാവുച്യന്തേ| ക്ഷീണേഷ്വിതി കഫപിത്തേഷു, ദ്വയോശ്ച ബഹുവചനം വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ജ്ഞേയമ്; ക്ഷീണേഷ്വിതി വൃദ്ധവാതാപേക്ഷയാ ക്ഷീണേഷു; തേന വൃദ്ധേ കഫേ പിത്തേ വാ യോ വായുഃ ക്രമേണ വൃദ്ധോ ഭവതി സ നേഹാസാധ്യമേഹചതുഷ്ടയകരണേ വിവക്ഷിത ഇതി ദര്ശയതി , തത്ര ചികിത്സാവിധാനാത് സാധ്യത്വമസ്തി- “യാ വാതമേഹാന് പ്രതിപൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി മേഹേഷ്വതികര്ശിതാനാം കുപ്യത്യസാധ്യാന് പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ” ഇതി| ധാതൂനിതി മജ്ജൌജോലസീകാഖ്യാന്| സര്വമേഹാനാം സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിമാഹ- ദോഷോ ഹീത്യാദി||൫-൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
സാധ്യാഃ കഫോത്ഥാ ദശ, പിത്തജാഃ ഷട് യാപ്യാ, ന സാധ്യഃ പവനാച്ചതുഷ്കഃ| സമക്രിയത്വാദ്വിഷമക്രിയത്വാന്മഹാത്യയത്വാച്ച യഥാക്രമം തേ||൭||
साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षट् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते||७||
🔊 Audio coming soon
സമക്രിയത്വാദിതി കഫസ്യ ദോഷസ്യ ദൂഷ്യസ്യ മേദഃപ്രഭൃതേഃ സമാനത്വാത് കടുതിക്താദിക്രിയായാഃ| വിഷമക്രിയത്വാദിതി പിത്തസ്യ സംശമനചികിത്സായാഃ കട്വാദിരൂപായാ വിഷമത്വാത്| മഹാത്യയത്വാദിതി മജ്ജാദിഗമ്ഭീരധാത്വപകര്ഷകത്വേന മഹാവ്യാപത്തികര്തൃകത്വാദാശുകാരിത്വാച്ച; ചകാരാന്നിദാനോക്തം വിഷമക്രിയത്വം വാതാത്മകാനാം സമുച്ചിനോതി| യഥാക്രമമിതി യഥാസങ്ഖ്യമ്||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
കഫഃ സപിത്തഃ പവനശ്ച ദോഷാ മേദോऽസ്രശുക്രാമ്ബുവസാലസീകാഃ| മജ്ജാ രസൌജഃ പിശിതം ച ദൂഷ്യാഃ പ്രമേഹിണാം, വിംശതിരേവ മേഹാഃ||൮||
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः| मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां, विंशतिरेव मेहाः||८||
🔊 Audio coming soon
കഫ ഇത്യാദിനാ സര്വമേഹാനാം ദോഷദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹമാഹ| രസശ്ച ഓജശ്ചേതി രസൌജഃ, ഓജസോऽപി മധുമേഹേ ദൂഷ്യത്വാത്| യദ്യപി മേദഃപ്രഭൃതയോ ദൂഷ്യാ ഇഹ ഉച്യന്തേ, തഥാऽപി മേദോമാംസശരീരക്ലേദാനാമവശ്യമ്ഭാവിതയാ പരിഗ്രഹഃ| മജ്ജാദയശ്ച സര്വമേഹേ ന പുനരവശ്യം ദൂഷ്യന്തേ, സ്തോകം വാ ദുഷ്ടാ ഭവന്തി; കിംവാ സര്വമേഹാനാമേവ ത്രിദോഷത്വം തഥാ സകലദൂഷ്യത്വം ച ‘കഫഃ സപിത്ത’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനോച്യതേ; മേദോമാംസാദീനി ത്വത്യര്ഥദൂഷ്യോപദര്ശനാര്ഥം പൃഥഗുക്താനി; യതഃ കിയന്തഃശിരസീയേ സകലമേഹവാചകം മധുമേഹം കഥയതാ ദോഷത്രയപ്രകോപോऽപ്യുക്തഃ| തഥാഹി- “സമാരുതസ്യ പിത്തസ്യ കഫസ്യ ച മുഹുര്മുഹുഃ| ദര്ശയത്യാകൃതിം ഗത്വാ ക്ഷയമാപ്യായതേ പുനഃ” (സൂ.അ.൧൭) ഇത്യുക്തം; തഥാ സുശ്രുതോऽപ്യാഹ- “വാതപിത്തമേദോഭിരന്വിതഃ ശ്ലേഷ്മാ മേഹാഞ്ജനയതി” (സു. നി.അ.൬) ഇതി| കഫാദീനാം ദ്വ്യുല്ബണാദിസംസര്ഗസ്യാനന്ത്യേനാധികപ്രമേഹസങ്ഖ്യാപ്രസക്തിനിരാസാര്ഥമാഹ- വിംശതിരേവ മേഹാ ഇതി||൮||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ജലോപമം ചേക്ഷുരസോപമം വാ ഘനം ഘനം ചോപരി വിപ്രസന്നമ്| ശുക്ലം സശുക്രം ശിശിരം ശനൈര്വാ ലാലേവ വാ വാലുകയാ യുതം വാ||൯|| വിദ്യാത് പ്രമേഹാന് കഫജാന് ദശൈതാന് ക്ഷാരോപമം കാലമഥാപി നീലമ്| ഹാരിദ്രമാഞ്ജിഷ്ഠമഥാപി രക്തമേതാന് പ്രമേഹാന് ഷഡുശന്തി പിത്താത്||൧൦|| മജ്ജൌജസാ വാ വസയാऽന്വിതം വാ ലസീകയാ വാ സതതം വിബദ്ധമ്| ചതുര്വിധം മൂത്രയതീഹ വാതാച്ഛേഷേഷു ധാതുഷ്വപകര്ഷിതേഷു||൧൧||
जलोपमं चेक्षुरसोपमं वा घनं घनं चोपरि विप्रसन्नम्| शुक्लं सशुक्रं शिशिरं शनैर्वा लालेव वा वालुकया युतं वा||९|| विद्यात् प्रमेहान् कफजान् दशैतान् क्षारोपमं कालमथापि नीलम्| हारिद्रमाञ्जिष्ठमथापि रक्तमेतान् प्रमेहान् षडुशन्ति पित्तात्||१०|| मज्जौजसा वा वसयाऽन्वितं वा लसीकया वा सततं विबद्धम्| चतुर्विधं मूत्रयतीह वाताच्छेषेषु धातुष्वपकर्षितेषु||११||
🔊 Audio coming soon
ജലോപമമിത്യാദിനാ ദശഭിഃ ശ്ലേഷ്മഗുണൈഃ കൃതാന് ദശപ്രമേഹാനാഹ| ഏതച്ച നിദാനേ സ്ഫുടമനുസര്തവ്യമ്| ഘനം ചോപരി വിപ്രസന്നമിത്യനേന സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹമാഹ| മജ്ജയാ മജ്ജമേഹഃ, ഓജസാ മധുമേഹഃ, വസയാ വസാമേഹഃ, ലസികയാ ഹസ്തിമേഹ ഇതി ജ്ഞേയാഃ| ശേഷേഷ്വിതി മേദഃപ്രഭൃതിഷു രസാദ്യുക്തധാതുവ്യതിരിക്തേഷു| അപകര്ഷിതേഷ്വിതി ക്ഷീണേഷു; ക്ഷയസ്തേഷാം പ്രമേഹാരമ്ഭകേണ വാതേനൈവ, ഉപോഷണാദിഭിഃ കര്ശനാദ്വാ ക്രിയതേ||൯-൧൧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
വര്ണം രസം സ്പര്ശമഥാപി ഗന്ധം യഥാസ്വദോഷം ഭജതേ പ്രമേഹഃ| ശ്യാവാരുണോ വാതകൃതഃ സശൂലോ മജ്ജാദിസാദ്ഗുണ്യമുപൈത്യസാധ്യഃ||൧൨||
वर्णं रसं स्पर्शमथापि गन्धं यथास्वदोषं भजते प्रमेहः| श्यावारुणो वातकृतः सशूलो मज्जादिसाद्गुण्यमुपैत्यसाध्यः||१२||
🔊 Audio coming soon
സങ്ക്ഷേപേണ കഫജാദിപ്രമേഹലക്ഷണമാഹ- വര്ണമിത്യാദി| തത്ര കഫജേ ശ്വേതോ വര്ണോ, മധുരോ രസഃ, ശീതഃ സ്പര്ശഃ, ആമശ്ച ഗന്ധോ ഭവതി| ഏവം പിത്തമേഹേऽപി ജ്ഞേയാഃ| വായോസ്ത്വതിനിര്വര്ണത്വേന പ്രാഭാവികം കായവര്ണമാഹ- ശ്യാവാരുണ ഇത്യാദി| മജ്ജാദിസാദ്ഗുണ്യം മജ്ജലസീകാദിസമാനഗുണതാം യാതി| യദ്യപി വാതികോ മേഹോऽസാധ്യ ഏവോക്തസ്തഥാऽപി പുനരിഹാസാധ്യവചനേന യ ഏവ ഉത്പത്തിതഃ പ്രഭൂതാകൃതിഃ സ ഏവ ശ്യാവാരുണത്വാദി സകലം ലക്ഷണം ബിഭര്തി; യസ്തൂത്തരകാലം ചാനുബദ്ധഃ സ സാധ്യോ ഭവതി; തത്ര മജ്ജാദിസാദ്ഗുണ്യം നാവശ്യം ഭവതീതി ദര്ശയതി| കിംവോത്തരകാലമേവ യേ വാതാനുബന്ധാഃ ശ്യാവാരുണവര്ണാദിയുക്താ ഭവന്തി തേऽപ്യസാധ്യാ ഭവന്തീതി| തഥാ കഫപിത്തജാ അപി മജ്ജാദിയോഗാദസാധ്യാ ഏവ; ഉക്തം ച- “സര്വ ഏവ പ്രമേഹാസ്തു കാലേനാപ്രതികാരിണഃ| മധുമേഹത്വമായാന്തി തദാऽസാധ്യാ ഭവന്തി ഹി” (സു. നി. അ. ൬)||൧൨||
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
സ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധഃ ശിഥിലാങ്ഗതാ ച ശയ്യാസനസ്വപ്നസുഖേ രതിശ്ച| ഹൃന്നേത്രജിഹ്വാശ്രവണോപദേഹോ ഘനാങ്ഗതാ കേശനഖാതിവൃദ്ധിഃ||൧൩|| ശീതപ്രിയത്വം ഗലതാലുശോഷോ മാധുര്യമാസ്യേ കരപാദദാഹഃ| ഭവിഷ്യതോ മേഹഗദസ്യ രൂപം മൂത്രേऽഭിധാവന്തി പിപീലികാശ്ച||൧൪||
स्वेदोऽङ्गगन्धः शिथिलाङ्गता च शय्यासनस्वप्नसुखे रतिश्च| हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदेहो घनाङ्गता केशनखातिवृद्धिः||१३|| शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्यमास्ये करपाददाहः| भविष्यतो मेहगदस्य रूपं मूत्रेऽभिधावन्ति पिपीलिकाश्च||१४||
🔊 Audio coming soon
സ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധ ഇത്യാദിനാ പൂര്വരൂപമാഹ||൧൩-൧൪||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
സ്ഥൂലഃ പ്രമേഹീ ബലവാനിഹൈകഃ കൃശസ്തഥൈകഃ പരിദുര്ബലശ്ച| സമ്ബൃംഹണം തത്ര കൃശസ്യ കാര്യം സംശോധനം ദോഷബലാധികസ്യ||൧൫|| സ്നിഗ്ധസ്യ യോഗാ വിവിധാഃ പ്രയോജ്യാഃ കല്പോപദിഷ്ടാ മലശോധനായ | ഊര്ധ്വം തഥാऽധശ്ച മലേऽപനീതേ മേഹേഷു സന്തര്പണമേവ കാര്യമ്||൧൬|| ഗുല്മഃ ക്ഷയോ മേഹനബസ്തിശൂലം മൂത്രഗ്രഹശ്ചാപ്യപതര്പണേന| പ്രമേഹിണഃ സ്യുഃ, പരിതര്പണാനി കാര്യാണി തസ്യ പ്രസമീക്ഷ്യ വഹ്നിമ്||൧൭||
स्थूलः प्रमेही बलवानिहैकः कृशस्तथैकः परिदुर्बलश्च| सम्बृंहणं तत्र कृशस्य कार्यं संशोधनं दोषबलाधिकस्य||१५|| स्निग्धस्य योगा विविधाः प्रयोज्याः कल्पोपदिष्टा मलशोधनाय | ऊर्ध्वं तथाऽधश्च मलेऽपनीते मेहेषु सन्तर्पणमेव कार्यम्||१६|| गुल्मः क्षयो मेहनबस्तिशूलं मूत्रग्रहश्चाप्यपतर्पणेन| प्रमेहिणः स्युः, परितर्पणानि कार्याणि तस्य प्रसमीक्ष्य वह्निम्||१७||
🔊 Audio coming soon
പരിദുര്ബലഃ ഹീനബലഃ| കൃശസ്യ ഇതി മാംസകൃശസ്യ| ദോഷബലാധികസ്യ ദോഷേണ ബലേന ചാധികസ്യ| ക്ഷയഃ ധാതുക്ഷയഃ||൧൫-൧൭||
Adhikarana 11 (18-24) · Śloka 24
സംശോധനം നാര്ഹതി യഃ പ്രമേഹീ തസ്യ ക്രിയാ സംശമനീ പ്രയോജ്യാ| മന്ഥാഃ കഷായാ യവചൂര്ണലേഹാഃ പ്രമേഹശാന്ത്യൈ ലഘവശ്ച ഭക്ഷ്യാഃ||൧൮|| യേ വിഷ്കിരാ യേ പ്രതുദാ വിഹങ്ഗാസ്തേഷാം രസൈര്ജാങ്ഗലജൈര്മനോജ്ഞൈഃ| യവൌദനം രൂക്ഷമഥാപി വാട്യമദ്യാത് സസക്തൂനപി ചാപ്യപൂപാന്||൧൯|| മുദ്ഗാദിയൂഷൈരഥ തിക്തശാകൈഃ പുരാണശാല്യോദനമാദദീത| ദന്തീങ്ഗുദീതൈലയുതം പ്രമേഹീ തഥാऽതസീസര്ഷപതൈലയുക്തമ്||൨൦|| സഷഷ്ടികം സ്യാത്തൃണധാന്യമന്നം യവപ്രധാനസ്തു ഭവേത് പ്രമേഹീ| യവസ്യ ഭക്ഷ്യാന് വിവിധാംസ്തഥാऽദ്യാത് കഫപ്രമേഹീ മധുസമ്പ്രയുക്താന്||൨൧|| നിശിസ്ഥിതാനാം ത്രിഫലാകഷായേ സ്യുസ്തര്പണാഃ ക്ഷൌദ്രയുതാ യവാനാമ്| താന് സീധുയുക്താന് പ്രപിബേത് പ്രമേഹീ പ്രായോഗികാന്മേഹവധാര്ഥമേവ||൨൨|| യേ ശ്ലേഷ്മമേഹേ വിഹിതാഃ കഷായാസ്തൈര്ഭാവിതാനാം ച പൃഥഗ്യവാനാമ്| സക്തൂനപൂപാന് സഗുഡാന് സധാനാന് ഭക്ഷ്യാംസ്തഥാऽന്യാന് വിവിധാംശ്ച ഖാദേത്||൨൩|| ഖരാശ്വഗോഹംസപൃഷദ്ഭൃതാനാം തഥാ യവാനാം വിവിധാശ്ച ഭക്ഷ്യാഃ| ദേയാസ്തഥാ വേണുയവാ യവാനാം കല്പേന ഗോധൂമമയാശ്ച ഭക്ഷ്യാഃ||൨൪||
संशोधनं नार्हति यः प्रमेही तस्य क्रिया संशमनी प्रयोज्या| मन्थाः कषाया यवचूर्णलेहाः प्रमेहशान्त्यै लघवश्च भक्ष्याः||१८|| ये विष्किरा ये प्रतुदा विहङ्गास्तेषां रसैर्जाङ्गलजैर्मनोज्ञैः| यवौदनं रूक्षमथापि वाट्यमद्यात् ससक्तूनपि चाप्यपूपान्||१९|| मुद्गादियूषैरथ तिक्तशाकैः पुराणशाल्योदनमाददीत| दन्तीङ्गुदीतैलयुतं प्रमेही तथाऽतसीसर्षपतैलयुक्तम्||२०|| सषष्टिकं स्यात्तृणधान्यमन्नं यवप्रधानस्तु भवेत् प्रमेही| यवस्य भक्ष्यान् विविधांस्तथाऽद्यात् कफप्रमेही मधुसम्प्रयुक्तान्||२१|| निशिस्थितानां त्रिफलाकषाये स्युस्तर्पणाः क्षौद्रयुता यवानाम्| तान् सीधुयुक्तान् प्रपिबेत् प्रमेही प्रायोगिकान्मेहवधार्थमेव||२२|| ये श्लेष्ममेहे विहिताः कषायास्तैर्भावितानां च पृथग्यवानाम्| सक्तूनपूपान् सगुडान् सधानान् भक्ष्यांस्तथाऽन्यान् विविधांश्च खादेत्||२३|| खराश्वगोहंसपृषद्भृतानां तथा यवानां विविधाश्च भक्ष्याः| देयास्तथा वेणुयवा यवानां कल्पेन गोधूममयाश्च भक्ष्याः||२४||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷുണ്ണശുഷ്കയവാനാം മണ്ഡരഹിത ഓദനോ യവൌദനഃ| വാട്യഃ സ ഏവ സമണ്ഡോ നിസ്തുഷേദ്ദലിതാനാം യവാനാം ഭവതി| അതസീ ഖ്യാതാ, യേ തിലാതസീതി പഠന്തി തേഷാം മതേ തിലരൂപാऽതസീ(?) വിവക്ഷിതാ| തൃണധാന്യാനി ശ്യാമാകാദീനി| അപൂപാന് യവപിഷ്ടകൃതാന്| ധാനാന് ഭൃഷ്ടയവാന്| വേണുയവാ യവാകാരാണി വംശബീജാനീത്യര്ഥഃ||൧൮-൨൪||
Adhikarana 12 (25) · Śloka 25
സംശോധനോല്ലേഖനലങ്ഘനാനി കാലേ പ്രയുക്താനി കഫപ്രമേഹാന്| ജയന്തി പിത്തപ്രഭവാന് വിരേകഃ സന്തര്പണഃ സംശമനോ വിധിശ്ച||൨൫||
संशोधनोल्लेखनलङ्घनानि काले प्रयुक्तानि कफप्रमेहान्| जयन्ति पित्तप्रभवान् विरेकः सन्तर्पणः संशमनो विधिश्च||२५||
🔊 Audio coming soon
സംശോധനഗ്രഹണേനൈവോല്ലേഖനേ പ്രാപ്തേ പുനര്വമനസ്യ കഫജയപ്രധാനത്വഖ്യാപനാര്ഥമുല്ലേഖനപദേന കഥനമ്; അന്യേ തൂല്ലേഖനം കഫമേഹേഷു ലങ്ഘനം വദന്തി| പിത്തമേഹാനാം യാപ്യത്വാത് ‘ജയന്തി’ ഇതി പദേന പിത്തജാനാം യാപനമേവോച്യതേ; കിംവാऽത്യന്തദുഷ്ടേ മേദസി പിത്തജാനാമസാധ്യത്വം, ‘സാധ്യാസ്തു മേദോ യദി ന പ്രദുഷ്ടമ്’ ഇത്യനേന യേ വക്തവ്യാസ്താന് പ്രതി ജയന്തീതി സാധു||൨൫||
Adhikarana 13 (26-34) · Śloka 34
ദാര്വീം സുരാഹ്വാം ത്രിഫലാം സമുസ്താം കഷായമുത്ക്വാഥ്യ പിബേത് പ്രമേഹീ| ക്ഷൌദ്രേണ യുക്താമഥവാ ഹരിദ്രാം പിബേദ്രസേനാമലകീഫലാനാമ്||൨൬|| ഹരീതകീകട്ഫലമുസ്തലോധ്രം പാഠാവിഡങ്ഗാര്ജുനധന്വനാശ്ച| ഉഭേ ഹരിദ്രേ തഗരം വിഡങ്ഗം കദമ്ബശാലാര്ജുനദീപ്യകാശ്ച||൨൭|| ദാര്വീ വിഡങ്ഗം ഖദിരോ ധവശ്ച സുരാഹ്വകുഷ്ഠാഗുരുചന്ദനാനി| ദാര്വ്യഗ്നിമന്ഥൌ ത്രിഫലാ സപാഠാ പാഠാ ച മൂര്വാ ച തഥാ ശ്വദംഷ്ട്രാ||൨൮|| യവാന്യുശീരാണ്യഭയാഗുഡൂചീചവ്യാഭയാചിത്രകസപ്തപര്ണാഃ| പാദൈഃ കഷായാഃ കഫമേഹിനാം തേ ദശോപദിഷ്ടാ മധുസമ്പ്രയുക്താഃ||൨൯|| ഉശീരലോധ്രാഞ്ജനചന്ദനാനാമുശീരമുസ്താമലകാഭയാനാമ്| പടോലനിമ്ബാമലകാമൃതാനാം മുസ്താഭയാപദ്മകവൃക്ഷകാണാമ്||൩൦|| ലോധ്രാമ്ബുകാലീയകധാതകീനാം നിമ്ബാര്ജുനാമ്രാതനിശോത്പലാനാമ്| ശിരീഷസര്ജാര്ജുനകേശരാണാം പ്രിയങ്ഗുപദ്മോത്പലകിംശുകാനാമ്||൩൧|| അശ്വത്ഥപാഠാസനവേതസാനാം കടങ്കടേര്യുത്പലമുസ്തകാനാമ്| പൈത്തേഷു മേഹേഷു ദശ പ്രദിഷ്ടാഃ പാദൈഃ കഷായാ മധുസമ്പ്രയുക്താഃ||൩൨|| സര്വേഷു മേഹേഷു മതൌ തു പൂര്വൌ കഷായയോഗൌ വിഹിതാസ്തു സര്വേ| മന്ഥസ്യ പാനേ യവഭാവനായാം സ്യുര്ഭോജനേ പാനവിധൌ പൃഥക് ച||൩൩|| സിദ്ധാനി തൈലാനി ഘൃതാനി ചൈവ ദേയാനി മേഹേഷ്വനിലാത്മകേഷു| മേദഃ കഫശ്ചൈവ കഷായയോഗൈഃ സ്നേഹൈശ്ച വായുഃ ശമമേതി തേഷാമ്||൩൪||
दार्वीं सुराह्वां त्रिफलां समुस्तां कषायमुत्क्वाथ्य पिबेत् प्रमेही| क्षौद्रेण युक्तामथवा हरिद्रां पिबेद्रसेनामलकीफलानाम्||२६|| हरीतकीकट्फलमुस्तलोध्रं पाठाविडङ्गार्जुनधन्वनाश्च| उभे हरिद्रे तगरं विडङ्गं कदम्बशालार्जुनदीप्यकाश्च||२७|| दार्वी विडङ्गं खदिरो धवश्च सुराह्वकुष्ठागुरुचन्दनानि| दार्व्यग्निमन्थौ त्रिफला सपाठा पाठा च मूर्वा च तथा श्वदंष्ट्रा||२८|| यवान्युशीराण्यभयागुडूचीचव्याभयाचित्रकसप्तपर्णाः| पादैः कषायाः कफमेहिनां ते दशोपदिष्टा मधुसम्प्रयुक्ताः||२९|| उशीरलोध्राञ्जनचन्दनानामुशीरमुस्तामलकाभयानाम्| पटोलनिम्बामलकामृतानां मुस्ताभयापद्मकवृक्षकाणाम्||३०|| लोध्राम्बुकालीयकधातकीनां निम्बार्जुनाम्रातनिशोत्पलानाम्| शिरीषसर्जार्जुनकेशराणां प्रियङ्गुपद्मोत्पलकिंशुकानाम्||३१|| अश्वत्थपाठासनवेतसानां कटङ्कटेर्युत्पलमुस्तकानाम्| पैत्तेषु मेहेषु दश प्रदिष्टाः पादैः कषाया मधुसम्प्रयुक्ताः||३२|| सर्वेषु मेहेषु मतौ तु पूर्वौ कषाययोगौ विहितास्तु सर्वे| मन्थस्य पाने यवभावनायां स्युर्भोजने पानविधौ पृथक् च||३३|| सिद्धानि तैलानि घृतानि चैव देयानि मेहेष्वनिलात्मकेषु| मेदः कफश्चैव कषाययोगैः स्नेहैश्च वायुः शममेति तेषाम्||३४||
🔊 Audio coming soon
ദാര്വീമിത്യാദ്യുക്തം യോഗദ്വയം സര്വമേഹേഷു| സുരാഹ്വഃ ദേവദാരു| ഹരീതക്യാദയോ ദശ യഥാസങ്ഖ്യം കഫമേഹേഷു; കിംവാ സര്വേ സര്വകഫമേഹേഷു, ഉശീരാദ്യുക്താശ്ച പിത്തമേഹേഷു സര്വേഷു ജ്ഞേയാഃ| കടങ്കടേരീ ദാരുഹരിദ്രാ| മന്ഥസ്യ പാനേ ഇതി മന്ഥപാനാര്ഥം, ഭോജനേ ഇതി ഭോജ്യസംസ്കാരേ, ഏവം പാനസംസ്കാരേऽപി| സിദ്ധാനി തൈലാനീതി ഏതൈരേവ കഷായൈഃ സിദ്ധാനി| അനിലാത്മകേഷ്വിതി കഫപിത്തമേഹേഷ്വേവവാതാനുബന്ധേഷു, ഉത്പത്തിവിശിഷ്ടാനിലജാനാമസാധ്യത്വേനാചികിത്സ്യത്വാത്||൨൬-൩൪||
Adhikarana 14 (35-36) · Śloka 36
കമ്പില്ലസപ്തച്ഛദശാലജാനി ബൈഭീതരൌഹീതകകൌടജാനി| കപിത്ഥപുഷ്പാണി ച ചൂര്ണിതാനി ക്ഷൌദ്രേണ ലിഹ്യാത് കഫപിത്തമേഹീ||൩൫|| പിബേദ്രസേനാമലകസ്യ ചാപി കല്കീകൃതാന്യക്ഷസമാനി കാലേ| ജീര്ണേ ച ഭുഞ്ജീത പുരാണമന്നം മേഹീ രസൈര്ജാങ്ഗലജൈര്മനോജ്ഞൈഃ||൩൬||
कम्पिल्लसप्तच्छदशालजानि बैभीतरौहीतककौटजानि| कपित्थपुष्पाणि च चूर्णितानि क्षौद्रेण लिह्यात् कफपित्तमेही||३५|| पिबेद्रसेनामलकस्य चापि कल्कीकृतान्यक्षसमानि काले| जीर्णे च भुञ्जीत पुराणमन्नं मेही रसैर्जाङ्गलजैर्मनोज्ञैः||३६||
🔊 Audio coming soon
കഫപിത്തമേഹീതി കഫമേഹീ പിത്തമേഹീ ച| കല്കീകൃതാനീതി കമ്പില്ലകാദീന്യേവ കല്കീകൃതാനി||൩൫-൩൬||
Adhikarana 15 (37-40) · Śloka 40
ദൃഷ്ട്വാऽനുബന്ധം പവനാത് കഫസ്യ പിത്തസ്യ വാ സ്നേഹവിധിര്വികല്പ്യഃ| തൈലം കഫേ സ്യാത് സ്വകഷായസിദ്ധം പിത്തേ ഘൃതം പിത്തഹരൈഃ കഷായൈഃ||൩൭|| ത്രികണ്ടകാശ്മന്തകസോമവല്കൈര്ഭല്ലാതകൈഃ സാതിവിഷൈഃ സലോധ്രൈഃ| വചാപടോലാര്ജുനനിമ്ബമുസ്തൈര്ഹരിദ്രയാ പദ്മകദീപ്യകൈശ്ച||൩൮|| മഞ്ജിഷ്ഠയാ ചാഗുരുചന്ദനൈശ്ച സര്വൈഃ സമസ്തൈഃ കഫവാതജേഷു| മേഹേഷു തൈലം വിപചേദ്, ഘൃതം തു പൈത്തേഷു, മിശ്രം ത്രിഷു ലക്ഷണേഷു||൩൯|| ഫലത്രികം ദാരുനിശാം വിശാലാം മുസ്താം ച നിഃക്വാഥ്യ നിശാം സകല്കാമ്| പിബേത് കഷായം മധുസമ്പ്രയുക്തം സര്വപ്രമേഹേഷു സമുദ്ധതേഷു||൪൦||
दृष्ट्वाऽनुबन्धं पवनात् कफस्य पित्तस्य वा स्नेहविधिर्विकल्प्यः| तैलं कफे स्यात् स्वकषायसिद्धं पित्ते घृतं पित्तहरैः कषायैः||३७|| त्रिकण्टकाश्मन्तकसोमवल्कैर्भल्लातकैः सातिविषैः सलोध्रैः| वचापटोलार्जुननिम्बमुस्तैर्हरिद्रया पद्मकदीप्यकैश्च||३८|| मञ्जिष्ठया चागुरुचन्दनैश्च सर्वैः समस्तैः कफवातजेषु| मेहेषु तैलं विपचेद्, घृतं तु पैत्तेषु, मिश्रं त्रिषु लक्षणेषु||३९|| फलत्रिकं दारुनिशां विशालां मुस्तां च निःक्वाथ्य निशां सकल्काम्| पिबेत् कषायं मधुसम्प्रयुक्तं सर्वप्रमेहेषु समुद्धतेषु||४०||
🔊 Audio coming soon
അനുബന്ധമിതി പശ്ചാദനുഗതമ്| തൈലം കഫേ സ്യാത് സ്വകഷായസിദ്ധമിതി കഫേ കഫാനുബന്ധേ ച കഫഘ്നൌഷധകഷായൈഃ സിദ്ധം തൈലം സ്യാത്, ഏവം പിത്തേ പിത്താനുബന്ധേ ച പിത്തഘ്നൌഷധകഷായസിദ്ധം ഘൃതം ദേയം സ്യാത്| സര്വൈരിത്യുക്തേ പൃഥഗപി സര്വൈഃ സ്നേഹസാധനം സ്യാദത ആഹ- സമസ്തൈരിതി ; മിലിതൈരിത്യര്ഥഃ| മിശ്രമിതി തൈലഘൃതയമകമ്| ത്രിഷു ലക്ഷണേഷ്വിതി ത്രിദോഷലക്ഷണമേലകേ സതി; ത്രിദോഷജത്വമനുബന്ധ്യാനുബന്ധകൃതം കഫപിത്തജമേഹേഷ്വേവ മന്തവ്യം; കിഞ്ച സര്വേഷാമേവ മേഹാനാം ത്രിദോഷജത്വാദുദ്ഭൂതത്രിദോഷജത്വം കദാചിദ്ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്||൩൭-൪൦||
Adhikarana 16 (41-44) · Śloka 44
ലോധ്രം ശടീം പുഷ്കരമൂലമേലാം മൂര്വാം വിഡങ്ഗം ത്രിഫലാം യമാനീമ്| ചവ്യം പ്രിയങ്ഗും ക്രമുകം വിശാലാം കിരാതതിക്തം കടുരോഹിണീം ച||൪൧|| ഭാര്ങ്ഗീം നതം ചിത്രകപിപ്പലീനാം മൂലം സകുഷ്ഠാതിവിഷം സപാഠമ്| കലിങ്ഗകന് കേശരമിന്ദ്രസാഹ്വാം നഖം സപത്രം മരിചം പ്ലവം ച||൪൨|| ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ കര്ഷസമാനി പക്ത്വാ പൂതേ ചതുര്ഭാഗജലാവശേഷേ| രസേऽര്ധഭാഗം മധുനഃ പ്രദായ പക്ഷം നിധേയോ ഘൃതഭാജനസ്ഥഃ||൪൩|| മധ്വാസവോऽയം കഫപിത്തമേഹാന് ക്ഷിപ്രം നിഹന്യാദ്ദ്വിപലപ്രയോഗാത്| പാണ്ഡ്വാമയാര്ശാംസ്യരുചിം ഗ്രഹണ്യാ ദോഷം കിലാസം വിവിധം ച കുഷ്ഠമ്||൪൪|| ഇതി മധ്വാസവഃ|
लोध्रं शटीं पुष्करमूलमेलां मूर्वां विडङ्गं त्रिफलां यमानीम्| चव्यं प्रियङ्गुं क्रमुकं विशालां किराततिक्तं कटुरोहिणीं च||४१|| भार्ङ्गीं नतं चित्रकपिप्पलीनां मूलं सकुष्ठातिविषं सपाठम्| कलिङ्गकन् केशरमिन्द्रसाह्वां नखं सपत्रं मरिचं प्लवं च||४२|| द्रोणेऽम्भसः कर्षसमानि पक्त्वा पूते चतुर्भागजलावशेषे| रसेऽर्धभागं मधुनः प्रदाय पक्षं निधेयो घृतभाजनस्थः||४३|| मध्वासवोऽयं कफपित्तमेहान् क्षिप्रं निहन्याद्द्विपलप्रयोगात्| पाण्ड्वामयार्शांस्यरुचिं ग्रहण्या दोषं किलासं विविधं च कुष्ठम्||४४|| इति मध्वासवः|
🔊 Audio coming soon
ലോധ്രമിത്യാദൌ ക്രമുകം പട്ടികാലോധ്രം പൂഗം വാ| ഇന്ദ്രസാഹ്വാമ് ഇന്ദ്രവാരുണീമ്||൪൧-൪൪||
Adhikarana 17 (45) · Śloka 45
ക്വാഥഃ സ ഏവാഷ്ടപലം ച ദന്ത്യാ ഭല്ലാതകാനാം ച ചതുഷ്പലം സ്യാത്| സിതോപലാ ത്വഷ്ടപലാ വിശേഷഃ ക്ഷൌദ്രം ച താവത് പൃഥഗാസവൌ തൌ||൪൫||
क्वाथः स एवाष्टपलं च दन्त्या भल्लातकानां च चतुष्पलं स्यात्| सितोपला त्वष्टपला विशेषः क्षौद्रं च तावत् पृथगासवौ तौ||४५||
🔊 Audio coming soon
ക്വാഥഃ സ ഏവേതി താവന്മാനജലേനൈവ ദന്ത്യഷ്ടപലം ഭല്ലാതകചതുഃപലം ലോധ്രാദീനി ച കര്ഷമാനാനി ദത്ത്വാ ക്വാഥഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ക്ഷൌദ്രം ച താവദിതി ക്വാഥാപേക്ഷയാऽഷ്ടഭാഗമിത്യര്ഥഃ||൪൫||
Adhikarana 18 (46-48) · Śloka 48
സാരോദകം വാऽഥ കുശോദകം വാ മധൂദകം വാ ത്രിഫലാരസം വാ| സീധും പിബേദ്വാ നിഗദം പ്രമേഹീ മാധ്വീകമഗ്ര്യം ചിരസംസ്ഥിതം വാ||൪൬|| മാംസാനി ശൂല്യാനി മൃഗദ്വിജാനാം ഖാദേദ്യവാനാം വിവിധാംശ്ച ഭക്ഷ്യാന്| സംശോധനാരിഷ്ടകഷായലേഹൈഃ സന്തര്പണോത്ഥാഞ് ശമയേത് പ്രമേഹാന്||൪൭|| ഭൃഷ്ടാന് യവാന് ഭക്ഷയതഃ പ്രയോഗാച്ഛുഷ്കാംശ്ച സക്തൂന്ന ഭവന്തി മേഹാഃ| ശ്വിത്രം ച കൃച്ഛ്രം കഫജം ച കുഷ്ഠം തഥൈവ മുദ്ഗാമലകപ്രയോഗാന്||൪൮||
सारोदकं वाऽथ कुशोदकं वा मधूदकं वा त्रिफलारसं वा| सीधुं पिबेद्वा निगदं प्रमेही माध्वीकमग्र्यं चिरसंस्थितं वा||४६|| मांसानि शूल्यानि मृगद्विजानां खादेद्यवानां विविधांश्च भक्ष्यान्| संशोधनारिष्टकषायलेहैः सन्तर्पणोत्थाञ् शमयेत् प्रमेहान्||४७|| भृष्टान् यवान् भक्षयतः प्रयोगाच्छुष्कांश्च सक्तून्न भवन्ति मेहाः| श्वित्रं च कृच्छ्रं कफजं च कुष्ठं तथैव मुद्गामलकप्रयोगान्||४८||
🔊 Audio coming soon
സാരോദകമിതി സാരൈഃ ഖദിരാദിസാരൈഃ ഷഡങ്ഗവിധിനാ കൃതമുദകം സാരോദകം ജ്ഞേയമ്, ഏവം കുശോദകം ജ്ഞേയമ്| മധുനാ മധുരീകൃതമുദകം മധൂദകമ്| ശൂല്യാനീതി ശൂലപക്വാനീത്യര്ഥഃ | മൃഗദ്വിജാനാമിത്യത്ര യൌഗികത്വാജ്ജാങ്ഗലമൃഗദ്വിജാനാമിതി ജ്ഞേയമ്| പ്രയോഗാദിതി അഭ്യാസാത്||൪൬-൪൮||
Adhikarana 19 (49) · Śloka 49
സന്തര്പണോത്ഥേഷു ഗദേഷു യോഗാ മേദസ്വിനാം യേ ച മയോപദിഷ്ടാഃ| വിരൂക്ഷണാര്ഥം കഫപിത്തജേഷു സിദ്ധാഃ പ്രമേഹേഷ്വപി തേ പ്രയോജ്യാഃ||൪൯||
सन्तर्पणोत्थेषु गदेषु योगा मेदस्विनां ये च मयोपदिष्टाः| विरूक्षणार्थं कफपित्तजेषु सिद्धाः प्रमेहेष्वपि ते प्रयोज्याः||४९||
🔊 Audio coming soon
സന്തര്പണോത്ഥേഷു ഗദേഷു യോഗാ സന്തര്പണീയാധ്യായേ “ത്രിഫലാരഗ്വധം പാഠാം” (സൂ.അ.൨൩) ഇത്യാദ്യുക്താഃ||൪൯||
Adhikarana 20 (50) · Śloka 50
വ്യായാമയോഗൈര്വിവിധൈഃ പ്രഗാഢൈരുദ്വര്തനൈഃ സ്നാനജലാവസേകൈഃ| സേവ്യത്വഗേലാഗുരുചന്ദനാദ്യൈര്വിലേപനൈശ്ചാശു ന സന്തി മേഹാഃ||൫൦||
व्यायामयोगैर्विविधैः प्रगाढैरुद्वर्तनैः स्नानजलावसेकैः| सेव्यत्वगेलागुरुचन्दनाद्यैर्विलेपनैश्चाशु न सन्ति मेहाः||५०||
🔊 Audio coming soon
സേവ്യമ് ഉശീരമ്| ചന്ദനാദ്യൈരിത്യത്ര ആദിഗ്രഹണേന ഹി ശൈലേയാദീനാം ഗ്രഹണം സ്യാത്||൫൦||
Adhikarana 21 (51) · Śloka 51
ക്ലേദശ്ച മേദശ്ച കഫശ്ച വൃദ്ധഃ പ്രമേഹഹേതുഃ പ്രസമീക്ഷ്യ തസ്മാത്| വൈദ്യേന പൂര്വം കഫപിത്തജേഷു മേഹേഷു കാര്യാണ്യപതര്പണാനി||൫൧||
क्लेदश्च मेदश्च कफश्च वृद्धः प्रमेहहेतुः प्रसमीक्ष्य तस्मात्| वैद्येन पूर्वं कफपित्तजेषु मेहेषु कार्याण्यपतर्पणानि||५१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യുത്സര്ഗതഃ കഫപിത്തപ്രമേഹാണാമപതര്പണമാഹ- ക്ലേദശ്ചേത്യാദി| യദ്യപ്യപതര്പണേന ഗുല്മാദിദോഷോ ഭവതി, തഥാऽപി ഗുല്മാദിപ്രാദുര്ഭാവോ യഥാ ന ഭവേത്തഥാऽപതര്പണം കര്തവ്യമിതി ക്ലേദശ്ച മേദശ്ചേത്യാദിനാ ദര്ശയതി||൫൧||
Adhikarana 22 (52) · Śloka 52
യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി മേഹേഷ്വതികര്ശിതാനാം കുപ്യത്യസാധ്യാന് പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ||൫൨||
या वातमेहान् प्रति पूर्वमुक्ता वातोल्बणानां विहिता क्रिया सा| वायुर्हि मेहेष्वतिकर्शितानां कुप्यत्यसाध्यान् प्रति नास्ति चिन्ता||५२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വചികിത്സിതേ യാനി “സിദ്ധാനി തൈലാനി ഘൃതാനി ചൈവ ദേയാനി മേഹേഷ്വനിലാത്മകേഷു” ഇത്യാദിനോക്താനി, താനി വാതാനുബദ്ധമേഹവിഷയാണീതി ദര്ശയന്നാഹ- യാ വാതമേഹാനിത്യാദി| വാതോല്ബണത്വമേവ കുതഃ കഫജേഷു പിത്തജേഷു ച ഭവതീത്യാഹ- വായുരിത്യാദി| അസാധ്യാനിതി ഉത്പത്തിതഃ||൫൨||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
യൈര്ഹേതുഭിര്യേ പ്രഭവന്തി മേഹാസ്തേഷു പ്രമേഹേഷു ന തേ നിഷേവ്യാഃ| ഹേതോരസേവാ വിഹിതാ യഥൈവ ജാതസ്യ രോഗസ്യ ഭവേച്ചികിത്സാ||൫൩||
यैर्हेतुभिर्ये प्रभवन्ति मेहास्तेषु प्रमेहेषु न ते निषेव्याः| हेतोरसेवा विहिता यथैव जातस्य रोगस्य भवेच्चिकित्सा||५३||
🔊 Audio coming soon
യൈര്ഹേതുഭിരിത്യാദിശ്ലോകാര്ഥപരിഭാഷാ സര്വരോഗേഷ്വേവാനുമതാ, ഇഹ പ്രമേഹസ്യ ചിരകാലാനുബന്ധിതയാ ഹേതുസേവാനിരാസാര്ഥമുച്യതേ||൫൩||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
ഹാരിദ്രവര്ണം രുധിരം ച മൂത്രം വിനാ പ്രമേഹസ്യ ഹി പൂര്വരൂപൈഃ| യോ മൂത്രയേത്തം ന വദേത് പ്രമേഹം രക്തസ്യ പിത്തസ്യ ഹി സ പ്രകോപഃ||൫൪||
हारिद्रवर्णं रुधिरं च मूत्रं विना प्रमेहस्य हि पूर्वरूपैः| यो मूत्रयेत्तं न वदेत् प्रमेहं रक्तस्य पित्तस्य हि स प्रकोपः||५४||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പ്രമേഹലക്ഷണസ്യ രക്തപിത്തലക്ഷണസാമ്യേ രക്തപിത്തേ പ്രമേഹചികിത്സാ മാ ഭൂദിതി കൃത്വാ പ്രമേഹരക്തപിത്തഭേദകം ലക്ഷണമാഹ- ഹാരിദ്രവര്ണമിത്യാദി||൫൪||
Adhikarana 25 (55) · Śloka 55
ദൃഷ്ട്വാ പ്രമേഹം മധുരം സപിച്ഛം മധൂപമം സ്യാദ്ദ്വിവിധോ വിചാരഃ| ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വനിലാത്മകഃ സ്യാത് സന്തര്പണാദ്വാ കഫസമ്ഭവഃ സ്യാത്||൫൫||
दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्द्विविधो विचारः| क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मकः स्यात् सन्तर्पणाद्वा कफसम्भवः स्यात्||५५||
🔊 Audio coming soon
ദൃഷ്ട്വേത്യാദി| ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വിതി ക്ഷീണേഷു കഫമേദഃപ്രഭൃതിഷു| ദോഷത്വം ചേഹ ദൂഷ്യേ മേദആദാവവിവക്ഷിതം, തഥാऽപി ദോഷസമ്ബന്ധാദ്ദോഷശബ്ദോऽത്ര ജ്ഞേയഃ; കിംവാ ദോഷേഷ്വിതി കഫപിത്തേഷു; ദ്വയോശ്ച ബഹുവചനം വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ബഹുത്വാത്| യദി ഹി വാതികഃ സ്യാത്തദാ ഹേത്വഭാവാത് കഫോऽവൃദ്ധഃ സ്യാദിത്യര്ഥഃ; സന്തര്പണാത്തു യദി ജ്ഞാതം തര്പണജനിതകഫവൃദ്ധത്വം, തദാ വാതനിദാനാഭാവാന്നായം വാതജഃ കിന്തു കഫജ ഇത്യവധാര്യത ഇതി ഭാവഃ||൫൫||
Adhikarana 26 (56) · Śloka 56
സപൂര്വരൂപാഃ കഫപിത്തമേഹാഃ ക്രമേണ യേ വാതകൃതാശ്ച മേഹാഃ| സാധ്യാ ന തേ, പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാഃ, സാധ്യാസ്തു മേദോ യദി ന പ്രദുഷ്ടമ്||൫൬||
सपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते, पित्तकृतास्तु याप्याः, साध्यास्तु मेदो यदि न प्रदुष्टम्||५६||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യുക്താനുക്തപ്രമേഹാണാം സാധ്യാസാധ്യയാപ്യത്വോപദര്ശനാര്ഥമാഹ- സപൂര്വരൂപാ ഇത്യാദി| സഹ പൂര്വരൂപേണ “സ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധഃ” ഇത്യാദിനാ വര്തന്ത ഇതി സപൂര്വരൂപാഃ| തത്ര കഫമേഹാഃ സാധ്യാ ഉക്താസ്തേ പൂര്വരൂപേണ സഹ വര്തമാനാ അസാധ്യാ ഭവന്തി, പിത്തമേഹാ യാപ്യാ ഉക്താസ്തേ പ്രത്യാഖ്യേയാ ഭവന്തി| സാധ്യാവസ്ഥായാമപി പൂര്വരൂപയോഗേന യദ്യപി സര്വരോഗാണാമസാധ്യത്വമുക്തമ്, ഉക്തം ച യഥാ- “അന്യസ്യാപി ച രോഗസ്യ പൂര്വരൂപാണി യം നരമ്| വിശന്ത്യനേന കല്പേന തസ്യാപി മരണം ധ്രുവമ്” (ഇ.അ.൫) ഇതി; തത്ര സര്വപൂര്വരൂപാനുബന്ധേ സര്വരോഗാണാമസാധ്യത്വമുക്തമ്, ഇഹ തു അസമസ്തപൂര്വരൂപാനുബന്ധേऽപ്യസാധ്യത്വം ഭവതീതി വിശേഷവചനാല്ലഭ്യതേ| തഥാ ക്രമേണ ച യേ വാതകൃതാസ്തേ പൂര്വരൂപരഹിതാ അപ്യസാധ്യാഃ| ക്രമേണേതി യഥോക്തനിദാനക്രമേണ| ഏതേന യ ഏവ നിദാനോക്താഹേത്വാദിയോഗേന വാതജാശ്ചത്വാരോ ജായന്തേ തേ മേഹാ അസാധ്യാഃ; യേ തു കഫജാഃ പിത്തജാ വാ വാതാനുബന്ധത്വേന വാതജാസ്തേ സാധ്യാ യാപ്യാ വാ| അത ഏവ താന് പ്രതി “സിദ്ധാനി തൈലാനി ഘൃതാനി ചൈവ ദേയാനി മേഹേഷ്വനിലാത്മകേഷു” ഇത്യനേന ചികിത്സോക്താ| പൂര്വരൂപരാഹിത്യേന പിത്തകൃതേ പ്രമേഹേ കദാചിത് സാധ്യത്വമപി ഭവതീത്യപവാദവിധിം ദര്ശയിതുമുത്സര്ഗപ്രാപ്താം പൈത്തികയാപ്യതാമനുവദതി- പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാ ഇതി| അവസ്ഥാസാധ്യാന് പൈത്തികാനാഹ- സാധ്യാസ്ത്വിത്യാദി| ന പ്രദുഷ്ടമിതി ന പ്രകര്ഷേണ ദുഷ്ടമ്; അദുഷ്ടമേദസഃ പൈത്തികാഃ സാധ്യാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| കിംവാ പ്രദുഷ്ടാഃ കഫപിത്തമേഹാസ്താവദസാധ്യാഃ, തഥാ കഫപിത്തമേഹാ യേ ധാത്വപകര്ഷണാദ്വാതകൃതാ ഭവന്തി തേऽപി സപൂര്വരൂപാഃ സന്തോऽസാധ്യാ ഭവന്തി| യേ തു പൂര്വരൂപത്വേന കിയന്തഃശിരസീയോക്തം പ്രമേഹം വിംശതിപ്രമേഹാതിരിക്തം വര്ണയന്തി, തേ “വിംശതിരേവ മേഹാഃ” ഇതി സങ്ഖ്യാനിയമേനൈവ പ്രത്യാദിഷ്ടാഃ||൫൬||
Adhikarana 27 (57) · Śloka 57
ജാതഃ പ്രമേഹീ മധുമേഹിനോ വാ ന സാധ്യ ഉക്തഃ സ ഹി ബീജദോഷാത്| യേ ചാപി കേചിത് കുലജാ വികാരാ ഭവന്തി താംശ്ച പ്രവദന്ത്യസാധ്യാന്||൫൭||
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात्| ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांश्च प्रवदन्त्यसाध्यान्||५७||
🔊 Audio coming soon
മേഹാനാമസാധ്യതാപ്രകാരാന്തരമാഹ- ജാത ഇത്യാദി| പ്രമേഹീ യഃ പ്രമേഹിണോ ജാതഃ സോऽപ്യസാധ്യോ ഭവതി| അത്രാപി ഹേതുമാഹ- സ ഹി ബീജദോഷാദിതി; പ്രമേഹാരമ്ഭകദോഷദുഷ്ടബീജജാതപ്രമേഹിത്വാത്| മധുമേഹശബ്ദേനാത്ര മേഹമാത്രമുച്യതേ, യദി തു വാതിക ഉപേക്ഷിതോ വാ മേഹോ മധുമേഹ ഉച്യതേ, തദേതരപ്രമേഹയുക്തമാതാപിതൃജനിതപ്രമേഹിണോ നാസാധ്യത്വം സ്യാത്| കിഞ്ച മധുമേഹിനോ ജനിതസ്യ മധുമേഹിത്വമേവ കാരണാനുരൂപതയാ യുക്തമ്| തതശ്ച മധുമേഹീ മധുമേഹിനോ വാ ജാതോ ന സാധ്യ ഇതി വക്തുമുചിതമ്| തസ്മാദപത്യേ സാമാന്യേന പ്രമേഹവചനേനാപി തത്കാരണേ പിതരി കാര്യാനുരൂപഃ പ്രമേഹോ മധുമേഹശബ്ദവാച്യോ ജ്ഞേയഃ| മേഹശബ്ദോऽയം സാമാന്യേന സര്വമേഹേഷു വര്തത ഏവ, യതഃ കിയന്തഃശിരസീയേ യാ പിഡകാ മധുമേഹസമ്ബന്ധിത്വേനോക്താസ്താ ഇഹ “പ്രമേഹിണാം യാ പിഡകാ” ഇത്യനേന സാമാന്യപ്രമേഹസമ്ബന്ധിതയാऽനുദിതാഃ, തസ്മാന്മധുമേഹശബ്ദഃ സര്വപ്രമേഹേ മധുമേഹവിശേഷേ ച വര്തതേ; യഥാ തൃണശബ്ദഃ സര്വതൃണേ തൃണവിശേഷേ ച വര്തതേ| പ്രപഞ്ചിതശ്ചായമര്ഥഃ കിയന്തഃശിരസീയേ ഇതി നേഹ പ്രതന്യതേ| കുലജപ്രമേഹാസാധ്യതാപ്രസങ്ഗേനാപരേഷാമപ്യസാധ്യതാമാഹ- യേ ചാപീത്യാദി| കുലജാ ഇതി പിതൃപിതാമഹാദികാരണോദ്ഭൂതാഃ| അനേനൈവ സാമാന്യേന വചനേന പ്രമേഹസ്യാപി കുലജസ്യാസാധ്യതായാം സിദ്ധായാം പുനസ്തദ്വചനം സന്താനാനുബന്ധിത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ഉക്തം ഹി- “പ്രമേഹോऽനുസങ്ഗിനാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി||൫൭||
Adhikarana 28 (58) · Śloka 58
പ്രമേഹിണാം യാഃ പിഡകാ മയോക്താ രോഗാധികാരേ പൃഥഗേവ സപ്ത| താഃ ശല്യവിദ്ഭിഃ കുശലൈശ്ചികിത്സ്യാഃ ശസ്ത്രേണ സംശോധനരോപണൈശ്ച||൫൮||
प्रमेहिणां याः पिडका मयोक्ता रोगाधिकारे पृथगेव सप्त| ताः शल्यविद्भिः कुशलैश्चिकित्स्याः शस्त्रेण संशोधनरोपणैश्च||५८||
🔊 Audio coming soon
പ്രമേഹപിഡകാചികിത്സാസൂത്രമാഹ- പ്രമേഹിണാമിത്യാദി| രോഗാധികാരേ ഇതി രോഗചതുഷ്കേ| അത്ര ശല്യാധികാരത്വേന “അന്യാധികാരേഷു ന വിസ്തരോക്തിഃ” (ചി.അ.൨൬) ഇതി വചനാന്ന വിസ്തരഃ കൃതഃ||൫൮||
Adhikarana 29 (59-61) · Śloka 61
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഹേതുര്ദോഷോ ദൂഷ്യം മേഹാനാം സാധ്യതാനുരൂപശ്ച| മേഹീ ദ്വിവിധസ്ത്രിവിധം ഭിഷഗ്ജിതമതിക്ഷപണദോഷഃ||൫൯|| ആദ്യാ യവാന്നവികൃതിര്മന്ഥാ മേഹാപഹാഃ കഷായാശ്ച| തൈലഘൃതലേഹയോഗാ ഭക്ഷ്യാഃ പ്രവരാസവാഃ സിദ്ധാഃ||൬൦|| വ്യായാമവിധിര്വിവിധഃ സ്നാനാന്യുദ്വര്തനാനി ഗന്ധാശ്ച| മേഹാനാം പ്രശമാര്ഥം ചികിത്സിതേ ദിഷ്ടമേതാവത്||൬൧||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्दोषो दूष्यं मेहानां साध्यतानुरूपश्च| मेही द्विविधस्त्रिविधं भिषग्जितमतिक्षपणदोषः||५९|| आद्या यवान्नविकृतिर्मन्था मेहापहाः कषायाश्च| तैलघृतलेहयोगा भक्ष्याः प्रवरासवाः सिद्धाः||६०|| व्यायामविधिर्विविधः स्नानान्युद्वर्तनानि गन्धाश्च| मेहानां प्रशमार्थं चिकित्सिते दिष्टमेतावत्||६१||
🔊 Audio coming soon
ഹേതുരിത്യാദിഃ സങ്ഗ്രഹഃ| ത്രിവിധം ഭിഷഗ്ജിതമിതി സംശോധനം, സംശമനം നിദാനവര്ജനം ച| ആദ്യാ ഇതി ഭക്ഷണീയാഃ| ശേഷം സുഗമമ്||൫൯-൬൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ പ്രമേഹചികിത്സിതം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने प्रमेहचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്തപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പ്രമേഹചികിത്സിതം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||