Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō rājayakṣmacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो राजयक्ष्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
tridōṣajatvasāmānyāt kuṣṭhamanu rājayakṣmacikitsitamucyatē| unmādāpasmārau dakṣādhvarōddhvaṁsōtpannāvapyāgantutvānubandhatvāt paścāduktau||1-2||
Adhikarana 2 (3-12) · Śloka 12
divaukasāṁ kathayatāmr̥ṣibhirvai śrutā kathā| kāmavyasanasaṁyuktā paurāṇī śaśinaṁ prati||3|| rōhiṇyāmatisaktasya śarīraṁ nānurakṣataḥ| ājagāmālpatāmindōrdēhaḥ snēhaparikṣayāt||4|| duhitr̥̄ṇāmasambhōgācchēṣāṇāṁ ca prajāpatēḥ| krōdhō niḥśvāsarūpēṇa mūrtimān niḥsr̥tō mukhāt||5|| prajāpatērhi duhitr̥̄raṣṭāviṁśatimaṁśumān| bhāryārthaṁ pratijagrāha na ca sarvāsvavartata||6|| guruṇā tamavadhyātaṁ bhāryāsvasamavartinam| rajaḥparītamabalaṁ yakṣmā śaśinamāviśat||7|| sō'bhibhūtō'timahatā gurukrōdhēna niṣprabhaḥ| dēvadēvarṣisahitō jagāma śaraṇaṁ gurum||8|| atha candramasaḥ śuddhāṁ matiṁ buddhvā prajāpatiḥ| prasādaṁ kr̥tavān sōmastatō'śvibhyāṁ cikitsitaḥ||9|| sa vimuktagrahaścandrō virarāja viśēṣataḥ| ōjasā vardhitō'śvibhyāṁ śuddhaṁ sattvamavāpa ca||10|| krōdhō yakṣmā jvarō rōga ēkārthō duḥkhasañjñakaḥ| yasmāt sa rājñaḥ prāgāsīdrājayakṣmā tatō mataḥ||11|| sa yakṣmā huṅkr̥tō'śvibhyāṁ mānuṣaṁ lōkamāgataḥ| labdhvā caturvidhaṁ hētuṁ samāviśati mānavān||12||
दिवौकसां कथयतामृषिभिर्वै श्रुता कथा| कामव्यसनसंयुक्ता पौराणी शशिनं प्रति||३|| रोहिण्यामतिसक्तस्य शरीरं नानुरक्षतः| आजगामाल्पतामिन्दोर्देहः स्नेहपरिक्षयात्||४|| दुहितॄणामसम्भोगाच्छेषाणां च प्रजापतेः| क्रोधो निःश्वासरूपेण मूर्तिमान् निःसृतो मुखात्||५|| प्रजापतेर्हि दुहितॄरष्टाविंशतिमंशुमान्| भार्यार्थं प्रतिजग्राह न च सर्वास्ववर्तत||६|| गुरुणा तमवध्यातं भार्यास्वसमवर्तिनम्| रजःपरीतमबलं यक्ष्मा शशिनमाविशत्||७|| सोऽभिभूतोऽतिमहता गुरुक्रोधेन निष्प्रभः| देवदेवर्षिसहितो जगाम शरणं गुरुम्||८|| अथ चन्द्रमसः शुद्धां मतिं बुद्ध्वा प्रजापतिः| प्रसादं कृतवान् सोमस्ततोऽश्विभ्यां चिकित्सितः||९|| स विमुक्तग्रहश्चन्द्रो विरराज विशेषतः| ओजसा वर्धितोऽश्विभ्यां शुद्धं सत्त्वमवाप च||१०|| क्रोधो यक्ष्मा ज्वरो रोग एकार्थो दुःखसञ्ज्ञकः| यस्मात् स राज्ञः प्रागासीद्राजयक्ष्मा ततो मतः||११|| स यक्ष्मा हुङ्कृतोऽश्विभ्यां मानुषं लोकमागतः| लब्ध्वा चतुर्विधं हेतुं समाविशति मानवान्||१२||
🔊 Audio coming soon
divaukasāmityādinā prāgutpattiṁ yakṣmaṇō darśayati| ētayā ca prāgutpattyā dhātukṣayō rājayakṣmaṇaḥ pradhānaṁ kāraṇaṁ, tathā bhāryāsvasamavartitayā'dharmaśca kāraṇaṁ, bhavatīti darśyatē| kāmavyasanasaṁyuktā strīpuṁsaṅgasambandhā | dēhaḥ snēhaparikṣayāditi dēhasārakṣayāt; snēhaśabdēna hi sāravācinā śukraujasī grāhyē| avadhyātamiti krōdhēna cintitam| gurukrōdhēnēti yakṣmarūpēṇa| śuddhāṁ matiṁ buddhvēti svāparādhajanitamātmanaḥ kṣayaṁ buddhvā candramasaḥ svadōṣaparihārārthaṁ śuddhāṁ buddhiṁ jñātvā| vimuktagraha iti grahēṇa yakṣmākhyēna vimuktaḥ| sattvaṁ manaḥ| śuddhamiti nirdōṣam||3-12||
Adhikarana 3 (13) · Śloka 13
ayathābalamārambhaṁ vēgasandhāraṇaṁ kṣayam| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṁ vidyāccaturthaṁ viṣamāśanam||13||
अयथाबलमारम्भं वेगसन्धारणं क्षयम्| यक्ष्मणः कारणं विद्याच्चतुर्थं विषमाशनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
ayathābalamārambhādiyakṣmahētutrayē vihārarūpē āhārarūpatayā bhinnajātīyatvādviṣamāśanaṁ ‘caturthaṁ viṣamāśanam’ iti pr̥thak paṭhitam| nirdēśādēva catuṣkē labdhē caturthamiti padaṁ sāhasādīnāṁ prabhēdānāṁ bahutvē'pi sāhasādicaturvidhānatikramōpadarśanārtham ||13||
Adhikarana 4 (14-19) · Śloka 19
yuddhādhyayanabhārādhvalaṅghanaplavanādibhiḥ| patanairabhighātairvā sāhasairvā tathā'paraiḥ||14|| ayathābalamārambhairjantōrurasi vikṣatē| vāyuḥ prakupitō dōṣāvudīryōbhau pradhāvati||15|| sa śiraḥsthaḥ śiraḥśūlaṁ karōti galamāśritaḥ| kaṇṭhōddhvaṁsaṁ ca kāsaṁ ca svarabhēdamarōcakam||16|| pārśvaśūlaṁ ca pārśvasthō varcōbhēdaṁ gudē sthitaḥ| jr̥mbhāṁ jvaraṁ ca sandhistha uraḥsthaścōrasō rujam||17|| kṣaṇanādurasaḥ kāsāt kaphaṁ ṣṭhīvēt saśōṇitam| jarjarēṇōrasā kr̥cchramuraḥśūlātipīḍitaḥ||18|| iti sāhasikō yakṣmā rūpairētaiḥ prapadyatē| ēkādaśabhirātmajñō bhajēttasmānna sāhasam||19||
युद्धाध्ययनभाराध्वलङ्घनप्लवनादिभिः| पतनैरभिघातैर्वा साहसैर्वा तथाऽपरैः||१४|| अयथाबलमारम्भैर्जन्तोरुरसि विक्षते| वायुः प्रकुपितो दोषावुदीर्योभौ प्रधावति||१५|| स शिरःस्थः शिरःशूलं करोति गलमाश्रितः| कण्ठोद्ध्वंसं च कासं च स्वरभेदमरोचकम्||१६|| पार्श्वशूलं च पार्श्वस्थो वर्चोभेदं गुदे स्थितः| जृम्भां ज्वरं च सन्धिस्थ उरःस्थश्चोरसो रुजम्||१७|| क्षणनादुरसः कासात् कफं ष्ठीवेत् सशोणितम्| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रमुरःशूलातिपीडितः||१८|| इति साहसिको यक्ष्मा रूपैरेतैः प्रपद्यते| एकादशभिरात्मज्ञो भजेत्तस्मान्न साहसम्||१९||
🔊 Audio coming soon
nidānōktamapi rājayakṣmahētvādi punaḥ prakaraṇavaśāt kiñcinnidānōktaviśēṣavidhitsayōcyatē| uktaṁ kāraṇacatuṣkaṁ prapañcayati- yuddhētyādi| sahasā śaktimanālōcya yāni kriyantē tāni sāhasāni| ubhāviti kaphapittē| kṣaṇanādityādinā raktakaphaniṣṭhīvanamēkamēva lakṣaṇam ‘uraḥśūlātipīḍitaḥ’ ityantēnōcyatē| uraḥśūlam urōruk, raktaniṣṭhīvanaviśēṣaṇamēva; tēnaikādaśarūpatvaṁ pūryatē ēva||14-19||
Adhikarana 5 (20-23) · Śloka 23
hrīmattvādvā ghr̥ṇitvādvā bhayādvā vēgamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṁ nigr̥hṇāti yadā naraḥ||20|| tadā vēgapratīghātāt kaphapittē samīrayan| ūrdhvaṁ tiryagadhaścaiva vikārān kurutē'nilaḥ||21|| pratiśyāyaṁ ca kāsaṁ ca svarabhēdamarōcakam| pārśvaśūlaṁ śiraḥśūlaṁ jvaramaṁsāvamardanam||22|| aṅgamardaṁ muhuśchardiṁ varcōbhēdaṁ trilakṣaṇam| rūpāṇyēkādaśaitāni yakṣmā yairucyatē mahān||23||
ह्रीमत्त्वाद्वा घृणित्वाद्वा भयाद्वा वेगमागतम्| वातमूत्रपुरीषाणां निगृह्णाति यदा नरः||२०|| तदा वेगप्रतीघातात् कफपित्ते समीरयन्| ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव विकारान् कुरुतेऽनिलः||२१|| प्रतिश्यायं च कासं च स्वरभेदमरोचकम्| पार्श्वशूलं शिरःशूलं ज्वरमंसावमर्दनम्||२२|| अङ्गमर्दं मुहुश्छर्दिं वर्चोभेदं त्रिलक्षणम्| रूपाण्येकादशैतानि यक्ष्मा यैरुच्यते महान्||२३||
🔊 Audio coming soon
hrīmattvādityādinā vēgasandhāraṇajamāha| varcōbhēdaṁ trilakṣaṇamiti pr̥thagvātādijanitatridōṣaliṅgayuktamityarthaḥ||20-23||
Adhikarana 6 (24-27) · Śloka 27
īrṣyōtkaṇṭhābhayatrāsakrōdhaśōkātikarśanāt| ativyavāyānaśanācchukramōjaśca hīyatē||24|| tataḥ snēhakṣayādvāyurvr̥ddhō dōṣāvudīrayan| pratiśyāyaṁ jvaraṁ kāsamaṅgamardaṁ śirōrujam||25|| śvāsaṁ viḍbhēdamaruciṁ pārśvaśūlaṁ svarakṣayam| karōti cāṁsasantāpamēkādaśagadānimān ||26|| liṅgānyāvēdayantyētānyēkādaśa mahāgadam| samprāptaṁ rājayakṣmāṇaṁ kṣayāt prāṇakṣayapradam||27||
ईर्ष्योत्कण्ठाभयत्रासक्रोधशोकातिकर्शनात्| अतिव्यवायानशनाच्छुक्रमोजश्च हीयते||२४|| ततः स्नेहक्षयाद्वायुर्वृद्धो दोषावुदीरयन्| प्रतिश्यायं ज्वरं कासमङ्गमर्दं शिरोरुजम्||२५|| श्वासं विड्भेदमरुचिं पार्श्वशूलं स्वरक्षयम्| करोति चांससन्तापमेकादशगदानिमान् ||२६|| लिङ्गान्यावेदयन्त्येतान्येकादश महागदम्| सम्प्राप्तं राजयक्ष्माणं क्षयात् प्राणक्षयप्रदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
īrṣyētyādinā dhātukṣayajamāha| ōja iti rasaḥ, rasē'pyōjaḥśabdō vartatē; yaduktaṁ- “malībhavati tat prāyaḥ kalpatē kiñcidōjasē” iti; kiṁvā ōjō dēhasya sāram| snēhakṣayāditi dēhasāraśukraujaḥkṣayāt| kṣayāt prāṇakṣayapradamityatra kṣayahētutvāt kṣayaḥ; ‘prāṇakṣayāvaham’ iti vā pāṭhaḥ||24-27||
Adhikarana 7 (28-32) · Śloka 32
vividhānyannapānāni vaiṣamyēṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān ghōrānviṣamānmārutādayaḥ||28|| srōtāṁsi rudhirādīnāṁ vaiṣamyādviṣamaṁ gatāḥ| ruddhvā rōgāya kalpantē puṣyanti ca na dhātavaḥ||29|| pratiśyāyaṁ prasēkaṁ ca kāsaṁ chardimarōcakam| jvaramaṁsābhitāpaṁ ca chardanaṁ rudhirasya ca||30|| pārśvaśūlaṁ śiraḥśūlaṁ svarabhēdamathāpi ca| kaphapittānilakr̥taṁ liṅgaṁ vidyādyathākramam||31|| iti vyādhisamūhasya rōgarājasya hētujam| rūpamēkādaśavidhaṁ hētuścōktaścaturvidhaḥ||32||
विविधान्यन्नपानानि वैषम्येण समश्नतः| जनयन्त्यामयान् घोरान्विषमान्मारुतादयः||२८|| स्रोतांसि रुधिरादीनां वैषम्याद्विषमं गताः| रुद्ध्वा रोगाय कल्पन्ते पुष्यन्ति च न धातवः||२९|| प्रतिश्यायं प्रसेकं च कासं छर्दिमरोचकम्| ज्वरमंसाभितापं च छर्दनं रुधिरस्य च||३०|| पार्श्वशूलं शिरःशूलं स्वरभेदमथापि च| कफपित्तानिलकृतं लिङ्गं विद्याद्यथाक्रमम्||३१|| इति व्याधिसमूहस्य रोगराजस्य हेतुजम्| रूपमेकादशविधं हेतुश्चोक्तश्चतुर्विधः||३२||
🔊 Audio coming soon
vividhānītyādinā viṣamāśanajamāha| vaiṣamyēṇēti prakr̥tikaraṇādyaṣṭāhāravidhivaiṣamyēṇa| vaiṣamyādatipravr̥ddhā vātādayō viṣamamunmārgēṇa gatāḥ santaḥ rudhirādīnāṁ srōtāṁsi ruddhvā rōgāya yakṣmarūpāya kalpanta iti yōjanā| yathākramamiti pratiśyāyamityādiprathamaślōkārdhavihitaṁ kaphakr̥taṁ, dvitīyaślōkārdhavihitaṁ pittakr̥taṁ, śēṣaṁ tu vātakr̥tam| atra pratyēkamēkādaśalakṣaṇapāṭhēna ēkādaśalakṣaṇayōgēnaiva rājayakṣmaṇaḥ sampūrṇatvaṁ prāyō bhavatīti darśayati| yattu ṣaḍlakṣaṇatvaṁ trilakṣaṇatvaṁ vā yakṣmaṇō vakṣyati, tadasampūrṇalakṣaṇasyaiva jñēyam| nanu śōṣāṇāmayathābalamārambhādijatvabhēdēna cāturvidhyakathanēna kiṁ? yatastāni tānyēva lakṣaṇāni sarvatra bhavanti; tathāca sarvē'pi tridōṣajāḥ tēnaikarūpatvābhidhānamēva yuktam; uktaṁ ca śalyē- “ēkādaśānāmēkatra sānnidhyāttantrayuktitaḥ| kriyāṇāṁ cāvibhāgēna prāgēkōtpādanēna ca|| ēka ēva mataḥ śōṣaḥ sannipātātmakō gadaḥ” (su.u.a.41) iti, ihāpi cōktaṁ- “sarvastridōṣajō yakṣmā” ityādi| maivaṁ, hētulakṣaṇacikitsitēna caturṇāmapi bhēdādbhinna ēvēti yuktam| tatra hētavō'yathābalamārambhādaya uktā ēva; liṅgaṁ ca bhinnaṁ sāhasajē kaṇṭhōddhvaṁsa urōruk jr̥mbhā ca; vēgasandhāraṇajē ca aṅgamardō muhuśchardistathā varcōbhēdastrilakṣaṇaḥ, anyatra hi varcōbhēdastrilakṣaṇō na bhavati; kṣayajē śvāsapārśvaśūlāṁsasantāpāḥ; viṣamāśanajē chardanaṁ rudhirasya; sāhasajē pratiśyāyābhāvaḥ, śēṣēṣu pratiśyāya ityādilakṣaṇabhēdaḥ| cikitsitabhēdastu asādhāraṇalakṣaṇē cikitsābhēdakr̥ta ēva; tasmādbhēdō yakṣmaṇāṁ yukta ēva; tantrāntarē tu sthūladr̥ṣṭyā abhēda uktaḥ; ihāpi sthūladr̥śā “sarvastridōṣajō jñēyaḥ” ityādinā'bhēda ukta ēva; sūkṣmacintāyāṁ tvayamēva bhēda uktō jñēyaḥ| punaśca “kāsō'ṅgatāpa” ityādinā dōṣalakṣaṇāni vakṣyati, tat sāmānyēna yakṣmaṇaḥ prāyōbhāvilakṣaṇaṁ caturṣvapi samuccityōktamiti jñēyaṁ; tēna na paunaruktyam||28-32||
Adhikarana 8 (33-37) · Śloka 38
pūrvarūpaṁ pratiśyāyō daurbalyaṁ dōṣadarśanam| adōṣēṣvapi bhāvēṣu kāyē bībhatsadarśanam||33|| ghr̥ṇitvamaśnataścāpi balamāṁsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṁsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhanē||34|| makṣikāghuṇakēśānāṁ tr̥ṇānāṁ patanāni ca| prāyō'nnapānē kēśānāṁ nakhānāṁ cābhivardhanam||35|| patatribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam| svapnē kēśāsthirāśīnāṁ bhasmanaścādhirōhaṇam||36|| jalāśayānāṁ śailānāṁ vanānāṁ jyōtiṣāmapi| śuṣyatāṁ kṣīyamāṇānāṁ patatāṁ yacca darśanam||37|| prāgrūpaṁ bahurūpasya tajjñēyaṁ rājayakṣmaṇaḥ|38|
पूर्वरूपं प्रतिश्यायो दौर्बल्यं दोषदर्शनम्| अदोषेष्वपि भावेषु काये बीभत्सदर्शनम्||३३|| घृणित्वमश्नतश्चापि बलमांसपरिक्षयः| स्त्रीमद्यमांसप्रियता प्रियता चावगुण्ठने||३४|| मक्षिकाघुणकेशानां तृणानां पतनानि च| प्रायोऽन्नपाने केशानां नखानां चाभिवर्धनम्||३५|| पतत्रिभिः पतङ्गैश्च श्वापदैश्चाभिधर्षणम्| स्वप्ने केशास्थिराशीनां भस्मनश्चाधिरोहणम्||३६|| जलाशयानां शैलानां वनानां ज्योतिषामपि| शुष्यतां क्षीयमाणानां पततां यच्च दर्शनम्||३७|| प्राग्रूपं बहुरूपस्य तज्ज्ञेयं राजयक्ष्मणः|३८|
🔊 Audio coming soon
samprati caturṇāmapi sādhāraṇaṁ pūrvarūpamāha- pūrvarūpamityādi| pratiśyāyaśca rūpē paṭhitaḥ; tēna pratiśyāyaḥ pūrvarūpāntarasahitaḥ pūrvarūpaṁ bhavati, rūpāntarasahitastu rūpamiti viśēṣaḥ| na caika ēva pratiśyāyaḥ pūrvarūpārthō'pi vyādhyavasthāyāṁ vartamānatvādariṣṭaṁ bhavati, “pūrvarūpāṇi sarvāṇi” (iṁ.a.5) ityādinā sarvapūrvarūpānuvartanaṁ vyādhau riṣṭamuktam| kāyē bībhatsadarśanamiti vikr̥tidarśanam| makṣikādīnāmannapānē ca patanānīti yōjyam| patatryādibhirabhidharṣaṇaṁ svapnē jñēyaṁ; patatriṇaḥ pakṣiṇaḥ, śvāpadā vyāghrādayaḥ| kēśāsthirāśīnāmityādau yacca darśanamityantaṁ ‘svapnē’ ityunuvartatē||33-37||-
Adhikarana 9 (38-47) · Śloka 47
rūpaṁ tvasya yathōddēśaṁ nirdēkṣyāmi sabhēṣajam||38|| yathāsvēnōṣmaṇā pākaṁ śārīrā yānti dhātavaḥ| srōtasā ca yathāsvēna dhātuḥ puṣyati dhātutaḥ||39|| srōtasāṁ sannirōdhācca raktādīnāṁ ca saṅkṣayāt| dhātūṣmaṇāṁ cāpacayādrājayakṣmā pravartatē||40|| tasmin kālē pacatyagniryadannaṁ kōṣṭhasaṁśritam| malībhavati tat prāyaḥ kalpatē kiñcidōjasē||41|| tasmāt purīṣaṁ saṁrakṣyaṁ viśēṣādrājayakṣmiṇaḥ| sarvadhātukṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍbalam||42|| rasaḥ srōtaḥsu ruddhēṣu svasthānasthō vidahyatē | sa ūrdhvaṁ kāsavēgēna bahurūpaḥ pravartatē||43|| jāyantē vyādhayaścātaḥ ṣaḍēkādaśa vā punaḥ| yēṣāṁ saṅghātayōgēna rājayakṣmēti kathyatē||44|| kāsōṁ'satāpō vaisvaryaṁ jvaraḥ pārśvaśirōrujā| chardanaṁ raktakaphayōḥ śvāsavarcōgadō'ruciḥ||45|| rūpāṇyēkādaśaitāni yakṣmaṇaḥ ṣaḍimāni vā| kāsō jvaraḥ pārśvaśūlaṁ svaravarcōgadō'ruciḥ||46|| sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṁsabalakṣayē| yuktō varjyaścikitsyastu sarvarūpō'pyatō'nyathā||47||
रूपं त्वस्य यथोद्देशं निर्देक्ष्यामि सभेषजम्||३८|| यथास्वेनोष्मणा पाकं शारीरा यान्ति धातवः| स्रोतसा च यथास्वेन धातुः पुष्यति धातुतः||३९|| स्रोतसां सन्निरोधाच्च रक्तादीनां च सङ्क्षयात्| धातूष्मणां चापचयाद्राजयक्ष्मा प्रवर्तते||४०|| तस्मिन् काले पचत्यग्निर्यदन्नं कोष्ठसंश्रितम्| मलीभवति तत् प्रायः कल्पते किञ्चिदोजसे||४१|| तस्मात् पुरीषं संरक्ष्यं विशेषाद्राजयक्ष्मिणः| सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्||४२|| रसः स्रोतःसु रुद्धेषु स्वस्थानस्थो विदह्यते | स ऊर्ध्वं कासवेगेन बहुरूपः प्रवर्तते||४३|| जायन्ते व्याधयश्चातः षडेकादश वा पुनः| येषां सङ्घातयोगेन राजयक्ष्मेति कथ्यते||४४|| कासोंऽसतापो वैस्वर्यं ज्वरः पार्श्वशिरोरुजा| छर्दनं रक्तकफयोः श्वासवर्चोगदोऽरुचिः||४५|| रूपाण्येकादशैतानि यक्ष्मणः षडिमानि वा| कासो ज्वरः पार्श्वशूलं स्वरवर्चोगदोऽरुचिः||४६|| सर्वैरर्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये| युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा||४७||
🔊 Audio coming soon
samprati yakṣmarūpāṇi prapañcēna vyākhyātumāha- rūpaṁ tvasyētyādi| nirdēkṣyāmīti prapañcēna kathayiṣyāmi| tatra rūpavyākaraṇē kartavyē rūpiṇa ēva tāvad yakṣmaṇaḥ śarīradhātupōṣaṇavirōdhakasya utpādakramaṁ śarīradhātupōṣaṇakramakathanapūrvamāha- yathāsvēnētyādi| yathāsvēna yathātmīyēna, ūṣmaṇā rasāgnyādirūpēṇa trayōdaśavidhēna| dhātuḥ puṣyati dhātunēti dhātunā rasēna, dhātū raktādirūpaḥ; kiṁvā kramapariṇāmapakṣē rasēna raktaṁ, raktēna māṁsaṁ puṣyatīti jñēyam| ēvaṁ dhātupōṣaṇakramaṁ darśayitvā yakṣmaṇi tadvirōdhamāha- srōtasāmityādi| sannirōdhāditi yakṣmakārakadōṣēṇāvaruddhatvāt; raktādisaṅkṣayō'pi srōtōvarōdhāttathā pōṣakarasāprābalyācca jñēyaḥ; dhātūṣmāpacayō'pi dhātukṣayāddōṣaprabhāvācca jñēyaḥ| yathā dhātupōṣakarasahānirbhavati tathā''ha- tasminnityādi| ōjasē iti sārabhāgāya, rasāyēti yāvat| viśēṣādrājayakṣmiṇa itivacanēnānyēṣāmapi durbalānāṁ purīṣaṁ rakṣyamiti sūcayati| viḍbalamiti viḍādhāram| yaścāpi rasa utpadyatē sa ca dhātūnna puṣṇāti, kintu svasthānasthō vidahyatē; svasthānastha iti hr̥dayasthaḥ| sarvairiti ēkādaśabhiḥ| ardhairiti ṣaḍbhiḥ, ēkādaśasya jyēṣṭhabhāgaparigrahāt ṣaḍēvārdhaṁ bhavati; dr̥ṣṭā caiṣā vidhā, yathā- “triṁśanmatāḥ karmasu bastayō hi, kālastatō'rdhēna tataśca yōgaḥ” (si.a.1) ityādau, triṁśadbastyardharūpaḥ kālaḥ śrēṣṭhabhāgaparigrahāt ṣōḍaśabastirūpa ēva, “kālē trayō'ntē puratastathaikaḥ snēhā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ” (si.a.1) ityanēnōktaḥ| tribhirityatra yāni kāni trīṇi yakṣmaṇō rūpāṇi jñēyāni, śr̥ṅgagrāhikayā'nirdēśāt| anyē tu ‘aṁsapārśvābhitāpaśca’ ityādivakṣyamāṇalakṣaṇatrayaṁ varṇayanti| kēcittu ‘aṁsapārśvābhitāpaśca’ ityādikaṁ yakṣmasambandhijvaralakṣaṇaṁ vadanti| anyathēti balamāṁsayōgē sati||38-47||
Adhikarana 10 (48-50) · Śloka 50
ghrāṇamūlē sthitaḥ ślēṣmā rudhiraṁ pittamēva vā| mārutādhmātaśirasō mārutaṁ śyāyatē prati||48|| pratiśyāyastatō ghōrō jāyatē dēhakarśanaḥ| tasya rūpaṁ śiraḥśūlaṁ gauravaṁ ghrāṇaviplavaḥ||49|| jvaraḥ kāsaḥ kaphōtklēśaḥ svarabhēdō'ruciḥ klamaḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṁ yakṣmā cātaḥ prajāyatē||50||
घ्राणमूले स्थितः श्लेष्मा रुधिरं पित्तमेव वा| मारुताध्मातशिरसो मारुतं श्यायते प्रति||४८|| प्रतिश्यायस्ततो घोरो जायते देहकर्शनः| तस्य रूपं शिरःशूलं गौरवं घ्राणविप्लवः||४९|| ज्वरः कासः कफोत्क्लेशः स्वरभेदोऽरुचिः क्लमः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं यक्ष्मा चातः प्रजायते||५०||
🔊 Audio coming soon
pratiśyāyaṁ vivr̥ṇōti- ghrāṇētyādi| mārutādhmātaśirasō mārutapūrṇaśirasaḥ| mārutaṁ prati śyāyatē gacchatītyarthaḥ| mārutānugataṁ ghrāṇāt sravati| ghrāṇaviplavaḥ gandhāghrāṇādirūpaḥ| yakṣmā cātaḥ prajāyata iti anēnōktalakṣaṇapratiśyāyasyaiva pūrvarūpatāmapi sūcayati||48-50||
Adhikarana 11 (51) · Śloka 51
picchilaṁ bahalaṁ visraṁ haritaṁ śvētapītakam| kāsamānō rasaṁ yakṣmī niṣṭhīvati kaphānugam||51||
पिच्छिलं बहलं विस्रं हरितं श्वेतपीतकम्| कासमानो रसं यक्ष्मी निष्ठीवति कफानुगम्||५१||
🔊 Audio coming soon
sa ūrdhvaṁ kāsavēgēna bahurūpaḥ pravartatē iti yaduktaṁ yakṣmarūpaṁ tadvivr̥ṇōti- picchilamityādi||51||
Adhikarana 12 (52) · Śloka 52
aṁsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayōḥ| jvaraḥ sarvāṅgagaścēti lakṣaṇaṁ rājayakṣmaṇaḥ||52||
अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः| ज्वरः सर्वाङ्गगश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः||५२||
🔊 Audio coming soon
rājayakṣmaṇō jvarasya viśiṣṭaṁ lakṣaṇamāha- aṁsētyādi| lakṣaṇaṁ rājayakṣmaṇa iti aṁsapārśvābhitāpakarapādasantāparūpaḥ sarvāṅgagajvarō rājayakṣmalakṣaṇamityarthaḥ||52||
Adhikarana 13 (53-56) · Śloka 56
vātātpittātkaphādraktāt kāsavēgāt sapīnasāt| svarabhēdō bhavēdvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ||53|| tālukaṇṭhapariplōṣaḥ pittādvaktumasūyatē| kaphādbhēdō vibaddhaśca svaraḥ khurakhurāyatē ||54|| sannō raktavibaddhatvāt svaraḥ kr̥cchrāt pravartatē| kāsātivēgāt kaṣaṇaḥ pīnasātkaphavātikaḥ||55|| pārśvaśūlaṁ tvaniyataṁ saṅkōcāyāmalakṣaṇam| śiraḥśūlaṁ sasantāpaṁ yakṣmiṇaḥ syātsagauravam||56||
वातात्पित्तात्कफाद्रक्तात् कासवेगात् सपीनसात्| स्वरभेदो भवेद्वाताद्रूक्षः क्षामश्चलः स्वरः||५३|| तालुकण्ठपरिप्लोषः पित्ताद्वक्तुमसूयते| कफाद्भेदो विबद्धश्च स्वरः खुरखुरायते ||५४|| सन्नो रक्तविबद्धत्वात् स्वरः कृच्छ्रात् प्रवर्तते| कासातिवेगात् कषणः पीनसात्कफवातिकः||५५|| पार्श्वशूलं त्वनियतं सङ्कोचायामलक्षणम्| शिरःशूलं ससन्तापं यक्ष्मिणः स्यात्सगौरवम्||५६||
🔊 Audio coming soon
svarabhēdaṁ vibhajatē- vātādityādi| vaktumasūyata iti vaktuṁ nēcchati| khurakhurāyata iti khurakhurāśabdaṁ karōti| sannaḥ avasannaḥ| kaṣaṇa iti kaṇṭhaṁ kaṣati, hinastīti yāvat| pārśvaśūlaṁ tvaniyatamiti na saṅkōcarūpēṇa niyataṁ, kintu kadācidāyāmarūpaṁ kadācit saṅkōcarūpaṁ, na sarvadābhāvi| śiraḥśūlatvēna vāyuḥ, sasantāpatvēna pittaṁ, sagauravatvēna ślēṣmā, ēvaṁ tridōṣajanyatvaṁ jñēyam||53-56||
Adhikarana 14 (57) · Śloka 57
abhisannē śarīrē tu yakṣmiṇō viṣamāśanāt| kaṇṭhātpravartatē raktaṁ ślēṣmā cōtkliṣṭasañcitaḥ||57||
अभिसन्ने शरीरे तु यक्ष्मिणो विषमाशनात्| कण्ठात्प्रवर्तते रक्तं श्लेष्मा चोत्क्लिष्टसञ्चितः||५७||
🔊 Audio coming soon
saraktaṁ kaphamasyatīti yaduktaṁ tallakṣaṇaṁ vivr̥ṇōti- abhisanna ityādi| abhitaḥ sannō'bhisannaḥ| ‘abhiṣyandē’ iti pāṭhapakṣē'bhiṣyandagr̥hīta ityarthaḥ; kintvabhipūrvasyandatēḥ kathaṁ rūpasiddhirbhavatīti cintanīyam| sañcitōtkliṣṭamiti vaktavyē pūrvanipātaniyamādutkliṣṭasañcita iti kr̥tam||57||
Adhikarana 15 (58-59) · Śloka 59
raktaṁ vibaddhamārgatvānmāṁsādīnnānupadyatē | āmāśayasthamutkliṣṭaṁ bahutvāt kaṇṭhamēti ca||58|| vātaślēṣmavibaddhatvādurasaḥ śvāsamr̥cchati| dōṣairupahatē cāgnau sapicchamatisāryatē||59||
रक्तं विबद्धमार्गत्वान्मांसादीन्नानुपद्यते | आमाशयस्थमुत्क्लिष्टं बहुत्वात् कण्ठमेति च||५८|| वातश्लेष्मविबद्धत्वादुरसः श्वासमृच्छति| दोषैरुपहते चाग्नौ सपिच्छमतिसार्यते||५९||
🔊 Audio coming soon
kēvalarudhiracchardanēna yuktaṁ vivr̥ṇōti- raktamityādi| vibaddhamārgatvāditi raktasya māṁsādyabhigamē yō mārgastannirōdhānmāṁsādabhigacchadraktaṁ māṁsāśayē ēva kr̥tādhiṣṭhānaṁ prasravaṇajalamiva vibaddhamārgatvādbahu bhavati, bahutvēnōtkliṣṭaṁ dvārāntarāgamanāt kaṇṭhamēti| ēvaṁ raktasya pōṣakarasēnāsambandhāt kṣīyamāṇasyāmāśayē ēva bahutvaṁ jñēyam| tēna raktādīnāṁ ca saṅkṣayādityanēna raktakṣayō ya uktaḥ sa upapanna ēva||58-59||
Adhikarana 16 (60-61) · Śloka 61
pr̥thagdōṣaiḥ samastairvā jihvāhr̥dayasaṁśritaiḥ| jāyatē'rucirāhārē dviṣṭairarthaiśca mānasaiḥ||60|| kaṣāyatiktamadhurairvidyānmukharasaiḥ kramāt| vātādyairaruciṁ jātāṁ mānasīṁ dōṣadarśanāt||61||
पृथग्दोषैः समस्तैर्वा जिह्वाहृदयसंश्रितैः| जायतेऽरुचिराहारे द्विष्टैरर्थैश्च मानसैः||६०|| कषायतिक्तमधुरैर्विद्यान्मुखरसैः क्रमात्| वाताद्यैररुचिं जातां मानसीं दोषदर्शनात्||६१||
🔊 Audio coming soon
rōgādhikārē “pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphadvēṣāyāsāḥ” (sū.a.19) ityanēna yadyapi tridōṣajā'rucirnōktā, tathā'pi cikitsārthaṁ dvandvajagulmavattridōṣajā'rucirucyatē| vakṣyati- “caturō'rōcakān hanyurvātādyēkajasarvajān” iti| iyaṁ ca tridōṣajā'ruciḥ prakr̥tisamavāyārabdhā, tēna rōgādhikārē pratyēkadōṣajārucigrahaṇēnaiva gr̥hītā| prakr̥tisamasamavāyārabdhatvēnaiva tridōṣajārucēḥ pr̥thaglakṣaṇaṁ nōktam; atō vātādilakṣaṇamēlakamēva tasyā lakṣaṇam| kaṣāyamukharasatā vātajāyāṁ, tiktamukharasatā pittajāyāṁ, madhuramukharasatā kaphajāyāṁ, tridōṣajāyāṁ tu tridōṣamukharasatōnnēyā| dōṣadarśanāditi dviṣṭadarśanāt||60-61||
Adhikarana 17 (62) · Śloka 62
arōcakāt kāsavēgāddōṣōtklēśādbhayādapi| chardiryā sā vikārāṇāmanyēṣāmapyupadravaḥ||62||
अरोचकात् कासवेगाद्दोषोत्क्लेशाद्भयादपि| छर्दिर्या सा विकाराणामन्येषामप्युपद्रवः||६२||
🔊 Audio coming soon
chardiṁ vibhajatē- arōcakādityādi| vikārāṇāmanyēṣāmapyupadrava iti ēvambhūtā chardirna yakṣmamātraniyatā,kintvanyēṣāmapi vikārāṇāmēvambhūtā chardirupadravarūpā bhavati; kiṁvā ēvambhūtā yā chardiḥ sā yakṣmiṇa upadravō bhavati, tathā'rōcakādibhya utthitā cchardiranyēṣāmapi hikkādīnāmupadravō bhavatītyarthaḥ||62||
Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64
sarvastridōṣajō yakṣmā dōṣāṇāṁ tu balābalam| parīkṣyāvasthikaṁ vaidyaḥ śōṣiṇaṁ samupācarēt||63|| pratiśyāyē śiraḥśūlē kāsē śvāsē svarakṣayē| pārśvaśūlē ca vividhāḥ kriyāḥ sādhāraṇīḥ śr̥ṇu||64||
सर्वस्त्रिदोषजो यक्ष्मा दोषाणां तु बलाबलम्| परीक्ष्यावस्थिकं वैद्यः शोषिणं समुपाचरेत्||६३|| प्रतिश्याये शिरःशूले कासे श्वासे स्वरक्षये| पार्श्वशूले च विविधाः क्रियाः साधारणीः शृणु||६४||
🔊 Audio coming soon
samprati sarvēṣāṁ yakṣmaṇāṁ sāmānyarūpaṁ tridōṣajatvaṁ pratipādya, dōṣabalābalabhēdēna ca bhēdaṁ sūcayitvā, sāmānyāṁ viśēṣāṁ ca cikitsāṁ sūcayannāha- sarva ityādi| vividhā iti bhinnāḥ, sādhāraṇīrityanēnābhinnāśca śr̥ṇviti yōjyam| tatra vividhāḥ pratyēkaṁ pīnasādivihitā jñēyāḥ, sādhāraṇīstu ṣaḍaṅgājarasādirūpāḥ sādhāraṇavihitā jñēyāḥ||63-64||
Adhikarana 19 (65-70) · Śloka 70
pīnasē svēdamabhyaṅgaṁ dhūmamālēpanāni ca| pariṣēkāvagāhāṁśca yāvakaṁ vāṭyamēva ca||65|| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṁśca rasān snēhōpabr̥ṁhitān| lāvatittiridakṣāṇāṁ vartakānāṁ ca kalpayēt||66|| sapippalīkaṁ sayavaṁ sakulatthaṁ sanāgaram| dāḍimāmalakōpētaṁ snigdhamājaṁ rasaṁ pibēt||67|| tēna ṣaḍvinivartantē vikārāḥ pīnasādayaḥ| mūlakānāṁ kulatthānāṁ yūṣairvā sūpakalpitaiḥ ||68|| yavagōdhūmaśālyannairyathāsātmyamupācarēt| pibētprasādaṁ vāruṇyā jalaṁ vā pāñcamūlikam||69|| dhānyanāgarasiddhaṁ vā tāmalakyā'thavā śr̥tam| parṇinībhiścatasr̥bhistēna cānnāni kalpayēt||70||
पीनसे स्वेदमभ्यङ्गं धूममालेपनानि च| परिषेकावगाहांश्च यावकं वाट्यमेव च||६५|| लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपबृंहितान्| लावतित्तिरिदक्षाणां वर्तकानां च कल्पयेत्||६६|| सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्| दाडिमामलकोपेतं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्||६७|| तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः| मूलकानां कुलत्थानां यूषैर्वा सूपकल्पितैः ||६८|| यवगोधूमशाल्यन्नैर्यथासात्म्यमुपाचरेत्| पिबेत्प्रसादं वारुण्या जलं वा पाञ्चमूलिकम्||६९|| धान्यनागरसिद्धं वा तामलक्याऽथवा शृतम्| पर्णिनीभिश्चतसृभिस्तेन चान्नानि कल्पयेत्||७०||
🔊 Audio coming soon
sapippalīkamityādikē rasē yavāgūsādhanavaddravyādimānaṁ jñēyaṁ; māṁsamānaṁ tu palāni dvādaśa| sūpasaṁskr̥tairiti suṣṭhūpasaṁskr̥taiḥ| tēnēti pañcamūlyādisaṁskr̥tajalēna||65-70||
Adhikarana 20 (71-76) · Śloka 76
kr̥śarōtkārikāmāṣakulatthayavapāyasaiḥ| saṅkarasvēdavidhinā kaṇṭhaṁ pārśvamuraḥ śiraḥ||71|| svēdayēt patrabhaṅgēṇa śiraśca pariṣēcayēt| balāguḍūcīmadhukaśr̥tairvā vāribhiḥ sukhaiḥ||72|| bastamatsyaśirōbhirvā nāḍīsvēdaṁ prayōjayēt| kaṇṭhē śirasi pārśvē ca payōbhirvā savātikaiḥ||73|| audakānūpamāṁsāni salilaṁ pāñcamūlikam| sasnēhamāranālaṁ vā nāḍīsvēdē prayōjayēt||74|| jīvantyāḥ śatapuṣpāyā balāyā madhukasya ca| vacāyā vēśavārasya vidāryā mūlakasya ca||75|| audakānūpamāṁsānāmupanāhāḥ susaṁskr̥tāḥ| śasyantē sacatuḥsnēhāḥ śiraḥpārśvāṁsaśūlinām||76||
कृशरोत्कारिकामाषकुलत्थयवपायसैः| सङ्करस्वेदविधिना कण्ठं पार्श्वमुरः शिरः||७१|| स्वेदयेत् पत्रभङ्गेण शिरश्च परिषेचयेत्| बलागुडूचीमधुकशृतैर्वा वारिभिः सुखैः||७२|| बस्तमत्स्यशिरोभिर्वा नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्| कण्ठे शिरसि पार्श्वे च पयोभिर्वा सवातिकैः||७३|| औदकानूपमांसानि सलिलं पाञ्चमूलिकम्| सस्नेहमारनालं वा नाडीस्वेदे प्रयोजयेत्||७४|| जीवन्त्याः शतपुष्पाया बलाया मधुकस्य च| वचाया वेशवारस्य विदार्या मूलकस्य च||७५|| औदकानूपमांसानामुपनाहाः सुसंस्कृताः| शस्यन्ते सचतुःस्नेहाः शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्||७६||
🔊 Audio coming soon
tilataṇḍulamāṣaistu kr̥śarā jñēyā| patrabhaṅgēnēti patrabhaṅgakvāthēna; patrabhaṅgāśca vātaharapallavāḥ| savātikairiti vātikōttaravātikaiḥ; tantrāntarē tu vātikānyuttaravātikāni ca gaṇēna paṭhitāni; yathā- “bilvō'gnimanthaḥ kāśmaryaṁ śrēyasī pāṭalā balā| śālaparṇī pr̥śniparṇī br̥hatī kaṇṭakārikā|| vardhamānō mūlakaṁ ca vātikānyavatārayēt| karamardaṁ sabadaraṁ kulatthāḥ śuṣkamūlakam|| śvadaṁṣṭrā vēṇuparṇī ca sāśvagandhā śatāvarī| r̥ṣyaprōktāṁ guḍūcī ca madhukaṁ śigrurēva ca|| yavānyāragvadhaścaiva yaccānyatkiñcidīdr̥śam| sarvamētadvijānīyādbhiṣaguttaravātikam” iti| nāḍīsvēdaṁ prayōjayēditi nāḍīsvēdaṁ yathāyōgyatayā prayōjayēt| jīvantyādīnāṁ pratyēkamupanāhā jñēyāḥ| vēsavārō yathā- “nirasthi piśitaṁ piṣṭaṁ svinnaṁ guḍaghr̥tānvitam| kr̥ṣṇāmarīcasaṁyuktaṁ vēsavāra iti smr̥taḥ” iti||71-76||
Adhikarana 21 (77-81) · Śloka 81
śatapuṣpā samadhukaṁ kuṣṭhaṁ tagaracandanē| ālēpanaṁ syāt saghr̥taṁ śiraḥpārśvāṁsaśūlanut||77|| balā rāsnā tilāḥ sarpirmadhukaṁ nīlamutpalam| palaṅkaṣā dēvadāru candanaṁ kēśaraṁ ghr̥tam||78|| vīrā balā vidārī ca kr̥ṣṇagandhā punarnavā| śatāvarī payasyā ca kattr̥ṇaṁ madhukaṁ ghr̥tam||79|| catvāra ētē ślōkārdhaiḥ pradēhāḥ parikīrtitāḥ| śastāḥ saṁsr̥ṣṭadōṣāṇāṁ śiraḥpārśvāṁsaśūlinām||80|| nāvanaṁ dhūmapānāni snēhāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayōgīni bastikarma tathā param||81||
शतपुष्पा समधुकं कुष्ठं तगरचन्दने| आलेपनं स्यात् सघृतं शिरःपार्श्वांसशूलनुत्||७७|| बला रास्ना तिलाः सर्पिर्मधुकं नीलमुत्पलम्| पलङ्कषा देवदारु चन्दनं केशरं घृतम्||७८|| वीरा बला विदारी च कृष्णगन्धा पुनर्नवा| शतावरी पयस्या च कत्तृणं मधुकं घृतम्||७९|| चत्वार एते श्लोकार्धैः प्रदेहाः परिकीर्तिताः| शस्ताः संसृष्टदोषाणां शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्||८०|| नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः| तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||८१||
🔊 Audio coming soon
palaṅkaṣā gugguluḥ| payasyā kṣīrakākōlī| śiraḥpārśvāṁsaśūlināṁ śastā iti yōjyam||77-81||
Adhikarana 22 (82-86) · Śloka 86
śr̥ṅgālābujalaukōbhiḥ praduṣṭaṁ vyadhanēna vā| śiraḥpārśvāṁsaśūlēṣu rudhiraṁ tasya nirharēt||82|| pradēhaḥ saghr̥taścēṣṭaḥ padmakōśīracandanaiḥ| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākēśarairvā ghr̥tāplutaiḥ||83|| prapauṇḍarīkanirguṇḍīpadmakēśaramutpalam | kaśērukāḥ payasyā ca sasarpiṣkaṁ pralēpanam||84|| candanādyēna tailēna śatadhautēna sarpiṣā| abhyaṅgaḥ, payasā sēkaḥ śastaśca madhukāmbunā||85|| māhēndrēṇa suśītēna candanādiśr̥tēna vā| pariṣēkaḥ prayōktavya iti saṁśamanī kriyā||86||
शृङ्गालाबुजलौकोभिः प्रदुष्टं व्यधनेन वा| शिरःपार्श्वांसशूलेषु रुधिरं तस्य निर्हरेत्||८२|| प्रदेहः सघृतश्चेष्टः पद्मकोशीरचन्दनैः| दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेशरैर्वा घृताप्लुतैः||८३|| प्रपौण्डरीकनिर्गुण्डीपद्मकेशरमुत्पलम् | कशेरुकाः पयस्या च ससर्पिष्कं प्रलेपनम्||८४|| चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा| अभ्यङ्गः, पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना||८५|| माहेन्द्रेण सुशीतेन चन्दनादिशृतेन वा| परिषेकः प्रयोक्तव्य इति संशमनी क्रिया||८६||
🔊 Audio coming soon
śr̥ṅgālābujalaukōbhirityatra pittaduṣṭē jalaukā, kaphaduṣṭē raktē'lābu jñēyaṁ; yaduktaṁ- “pittānvitaṁ jalaukōbhiralābvā tu kaphānvitam| śōṇitaṁ vātaduṣṭaṁ tu viṣāṇēnāśu nirharēt” iti| vyadhanaṁ tu sirāvyadharūpam||82-86||
Adhikarana 23 (87-88) · Śloka 88
dōṣādhikānāṁ vamanaṁ śasyatē savirēcanam| snēhasvēdōpapannānāṁ sasnēhaṁ yanna karśanam||87|| śōṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṁsanādapi| abalāpēkṣiṇīṁ mātrāṁ kiṁ punaryō viricyatē||88||
दोषाधिकानां वमनं शस्यते सविरेचनम्| स्नेहस्वेदोपपन्नानां सस्नेहं यन्न कर्शनम्||८७|| शोषी मुञ्चति गात्राणि पुरीषस्रंसनादपि| अबलापेक्षिणीं मात्रां किं पुनर्यो विरिच्यते||८८||
🔊 Audio coming soon
yanna karśanamityanēna mr̥duvamanavirēcanaṁ yanna karśanāyēti darśayati||87-88||
Adhikarana 24 (89-102) · Śloka 102
yōgān saṁśuddhakōṣṭhānāṁ kāsē śvāsē svarakṣayē| śiraḥpārśvāṁsaśūlēṣu siddhānētānprayōjayēt||89|| balāvidārigandhādyairvidāryā madhukēna vā| siddhaṁ salavaṇaṁ sarpirnasyaṁ syātsvaryamuttamam||90|| prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ pippalī br̥hatī balā| kṣīraṁ sarpiśca tatsiddhaṁ svaryaṁ syānnāvanaṁ param||91|| śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsaśvāsanibarhaṇam| prayujyamānaṁ bahuśō ghr̥taṁ cauttarabhaktikam||92|| daśamūlēna payasā siddhaṁ māṁsarasēna ca| balāgarbhaṁ ghr̥taṁ sadyō rōgānētān prabādhatē||93|| bhaktasyōpari madhyē vā yathāgnyabhyavacāritam| rāsnāghr̥taṁ vā sakṣīraṁ sakṣīraṁ vā balāghr̥tam||94|| lēhān kāsāpahān svaryāñ śvāsahikkānibarhaṇān| śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnān snēhāṁścātaḥ paraṁ śr̥ṇu||95|| ghr̥taṁ kharjūramr̥dvīkāśarkarākṣaudrasaṁyutam | sapippalīkaṁ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||96|| daśamūlaśr̥tāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṁ sakṣaudraṁ tat paraṁ svarabōdhanam||97|| śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śr̥tādyadudiyādghr̥tam||98|| pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturguṇē| siddhaṁ sarpirjayatyētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam||99|| kharjūraṁ pippalī drākṣā pathyā śr̥ṅgī durālabhā| triphalā pippalī mustaṁ śr̥ṅgāṭaguḍaśarkarāḥ||100|| vīrā śaṭī puṣkarākhyaṁ surasaḥ śarkarā guḍaḥ| nāgaraṁ citrakō lājāḥ pippalyāmalakaṁ guḍaḥ||101|| ślōkārdhairvihitānētāṁllihyānnā madhusarpiṣā| kāsaśvāsāpahānsvaryānpārśvaśūlāpahāṁstathā||102||
योगान् संशुद्धकोष्ठानां कासे श्वासे स्वरक्षये| शिरःपार्श्वांसशूलेषु सिद्धानेतान्प्रयोजयेत्||८९|| बलाविदारिगन्धाद्यैर्विदार्या मधुकेन वा| सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्यात्स्वर्यमुत्तमम्||९०|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला| क्षीरं सर्पिश्च तत्सिद्धं स्वर्यं स्यान्नावनं परम्||९१|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासनिबर्हणम्| प्रयुज्यमानं बहुशो घृतं चौत्तरभक्तिकम्||९२|| दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन च| बलागर्भं घृतं सद्यो रोगानेतान् प्रबाधते||९३|| भक्तस्योपरि मध्ये वा यथाग्न्यभ्यवचारितम्| रास्नाघृतं वा सक्षीरं सक्षीरं वा बलाघृतम्||९४|| लेहान् कासापहान् स्वर्याञ् श्वासहिक्कानिबर्हणान्| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नान् स्नेहांश्चातः परं शृणु||९५|| घृतं खर्जूरमृद्वीकाशर्कराक्षौद्रसंयुतम् | सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||९६|| दशमूलशृतात् क्षीरात् सर्पिर्यदुदियान्नवम्| सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत् परं स्वरबोधनम्||९७|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्| पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्घृतम्||९८|| पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे| सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||९९|| खर्जूरं पिप्पली द्राक्षा पथ्या शृङ्गी दुरालभा| त्रिफला पिप्पली मुस्तं शृङ्गाटगुडशर्कराः||१००|| वीरा शटी पुष्कराख्यं सुरसः शर्करा गुडः| नागरं चित्रको लाजाः पिप्पल्यामलकं गुडः||१०१|| श्लोकार्धैर्विहितानेतांल्लिह्यान्ना मधुसर्पिषा| कासश्वासापहान्स्वर्यान्पार्श्वशूलापहांस्तथा||१०२||
🔊 Audio coming soon
prapauṇḍarīkamityādau kṣīraṁ dravam| yē tu ‘kṣīrasarpiḥ’ ityēkapadēna paṭhanti, tē kṣīrōtthaṁ sarpirjalēnaiva pācayanti| ghr̥taṁ cauttarabhaktikamiti uktamēva ghr̥taṁ bhaktōttaraṁ śiraḥśūlādiharaṁ bhavati| daśamūlēnēti atrāvāntarasāhacaryāddaśamūlasya kvāthō jñēyaḥ, balāyā ēva kalkaḥ; kiṁvā ‘daśamūlēna payasā’ iti pāṭhaḥ; tēna daśamūlasiddhēna kṣīrēṇētyarthaḥ| rāsnāghr̥taṁ vā rāsnākṣīraṁ vā rōgānētān prabādhata iti yōjanā; tathā balāghr̥taṁ balākṣīraṁ ca prabādhatē iti yōjanā| kāsē vakṣyamāṇaṁ yad rāsnāghr̥taṁ, balāghr̥taṁ ca vātaraktē vakṣyamāṇaṁ, tat kṣīrēṇa sahōpayuktamētān rōgān prabādhata ityācāryō vakṣyati| sapippalīkaṁ sakṣaudramityatra pippalīkṣaudrayōḥ prakṣēpyatvaṁ jñēyam| pañcabhiḥ pañcamūlairvā yadghr̥tamudiyāttat sapippalīkaṁ sakṣaudraṁ svarabōdhanamityādiyōjanā| pañcānāmityādinā yōgāntaramāha| rasē kṣīracaturguṇa iti pañcānāṁ pañcamūlīnāṁ kvāthastriguṇaḥ, ghr̥tasamaṁ ca kṣīraṁ jñēyam| uktaṁ hi jatūkarṇē- “daśamūlaśr̥takṣīrājjātaṁ sarpirnavaṁ pippalīmadhuyuktaṁ yat, pañcapañcamūlakvathitādutthitaṁ ca yat tribhāgakvathitatulyapayaskē pakvam” iti| phalaśrutau ‘yakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam’ ityanēna ‘svarabhēdaṁ’ ityādinā yē sapta gadāḥ paṭhitāstē jñēyāḥ; tēṣu ca hikkā paṭhitā, sā ca rājayakṣmalakṣaṇēṣu yadyapi na paṭhitā, tathā'pyupadravarūpā jñēyā| puṣkarākhyaṁ puṣkaramūlam||89-102||
Adhikarana 25 (103-104) · Śloka 104
sitōpalāṁ tugākṣīrīṁ pippalīṁ bahulāṁ tvacam| antyādūrdhvaṁ dviguṇitaṁ lēhayēnmadhusarpiṣā||103|| cūrṇitaṁ prāśayēdvā tacchvāsakāsakaphāturam | suptajihvārōcakinamalpāgniṁ pārśvaśūlinam||104||
सितोपलां तुगाक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम्| अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणितं लेहयेन्मधुसर्पिषा||१०३|| चूर्णितं प्राशयेद्वा तच्छ्वासकासकफातुरम् | सुप्तजिह्वारोचकिनमल्पाग्निं पार्श्वशूलिनम्||१०४||
🔊 Audio coming soon
sitōpalādāvantyādūrdhvaṁ dviguṇitamiti antyāyāstvaca ēkō bhāgaḥ, bahulāyā bhāgadvayaṁ, pippalyā bhāgacatuṣṭayaṁ, tugākṣīrī vaṁśalōcanānukāri pārthivaṁ dravyaṁ, tasyāṣṭabhāgāḥ, sitōpalāyāstu ṣōḍaśa| ūrdhvaśabdēna cēhātītamucyatē, vivakṣyamāṇōrdhvādhōbhāgasyāsthānāt; tēna kvacit ūrdhvamityādāvāgatō'pi ūrdhvaśabdaścarati||103-104||
Adhikarana 26 (105) · Śloka 105
hastapādāṅgadāhēṣu jvarē raktē tathōrdhvagē| vāsāghr̥taṁ śatāvaryā siddhaṁ vā paramaṁ hitam||105||
हस्तपादाङ्गदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे| वासाघृतं शतावर्या सिद्धं वा परमं हितम्||१०५||
🔊 Audio coming soon
hastētyādau vāsāghr̥taṁ raktapittōktaṁ gulmōktaṁ ca; śatāvarīghr̥taṁ yōnivyāpaccikitsitavakṣyamāṇam||105||
Adhikarana 27 (106-110) · Śloka 110
durālabhāṁ śvadaṁṣṭrāṁ ca catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgānpalōnmitān kr̥tvā palaṁ parpaṭakasya ca||106|| pacēddaśaguṇē tōyē daśabhāgāvaśēṣitē| rasē supūtē dravyāṇāmēṣāṁ kalkān samāvapēt||107|| śaṭyāḥ puṣkaramūlasya pippalītrāyamāṇayōḥ| tāmalakyāḥ kirātānāṁ tiktasya kuṭajasya ca||108|| phalānāṁ sārivāyāśca supiṣṭān karṣasammitān| tatastēna ghr̥taprasthaṁ kṣīradviguṇitaṁ pacēt||109|| jvaraṁ dāhaṁ bhramaṁ kāsamaṁsapārśvaśirōrujam| tr̥ṣṇāṁ chardimatīsāramētat sarpirvyapōhati||110||
दुरालभां श्वदंष्ट्रां च चतस्रः पर्णिनीर्बलाम्| भागान्पलोन्मितान् कृत्वा पलं पर्पटकस्य च||१०६|| पचेद्दशगुणे तोये दशभागावशेषिते| रसे सुपूते द्रव्याणामेषां कल्कान् समावपेत्||१०७|| शट्याः पुष्करमूलस्य पिप्पलीत्रायमाणयोः| तामलक्याः किरातानां तिक्तस्य कुटजस्य च||१०८|| फलानां सारिवायाश्च सुपिष्टान् कर्षसम्मितान्| ततस्तेन घृतप्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्||१०९|| ज्वरं दाहं भ्रमं कासमंसपार्श्वशिरोरुजम्| तृष्णां छर्दिमतीसारमेतत् सर्पिर्व्यपोहति||११०||
🔊 Audio coming soon
durālabhādyē pacēddaśaguṇē tōyē ityanēna ghr̥tāddaśaguṇatōyēnēti jñēyaṁ, dravyāddaśaguṇatōyēna kvāthasyālpatvaṁ syāt; prasthaghr̥tāttu daśaguṇatōyē daśabhāgāvaśiṣṭē prasthamānatvaṁ kaṣāyasya bhavati, tacca jatūkarṇānumatam||106-110||
Adhikarana 28 (111-113) · Śloka 113
jīvantīṁ madhukaṁ drākṣāṁ phalāni kuṭajasya ca| śaṭīṁ puṣkaramūlaṁ ca vyāghrīṁ gōkṣurakaṁ balām||111|| nīlōtpalaṁ tāmalakīṁ trāyamāṇāṁ durālabhām| pippalīṁ ca samaṁ piṣṭvā ghr̥taṁ vaidyō vipācayēt||112|| ētadvyādhisamūhasya rōgēśasya samutthitam| rūpamēkādaśavidhaṁ sarpiragryaṁ vyapōhati||113||
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च| शटीं पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१११|| नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्| पिप्पलीं च समं पिष्ट्वा घृतं वैद्यो विपाचयेत्||११२|| एतद्व्याधिसमूहस्य रोगेशस्य समुत्थितम्| रूपमेकादशविधं सर्पिरग्र्यं व्यपोहति||११३||
🔊 Audio coming soon
jīvantyādau pūrvayōgōktaṁ kṣīrayuktamēva kvāthaṁ dravamicchanti; ṭīkākr̥tastu bahavō jalamēva dravaṁ vadanti||111-113||
Adhikarana 29 (114-116) · Śloka 116
balāṁ sthirāṁ pr̥śniparṇīṁ br̥hatīṁ sanidigdhikām| sādhayitvā rasē tasminpayō gavyaṁ sanāgaram||114|| drākṣākharjūrasarpirbhiḥ pippalyā ca śr̥taṁ saha| sakṣaudraṁ jvarakāsaghnaṁ svaryaṁ caitat prayōjayēt||115|| ājasya payasaścaivaṁ prayōgō jāṅgalā rasāḥ| yūṣārthē caṇakā mudgā makuṣṭhāścōpakalpitāḥ||116||
बलां स्थिरां पृश्निपर्णीं बृहतीं सनिदिग्धिकाम्| साधयित्वा रसे तस्मिन्पयो गव्यं सनागरम्||११४|| द्राक्षाखर्जूरसर्पिर्भिः पिप्पल्या च शृतं सह| सक्षौद्रं ज्वरकासघ्नं स्वर्यं चैतत् प्रयोजयेत्||११५|| आजस्य पयसश्चैवं प्रयोगो जाङ्गला रसाः| यूषार्थे चणका मुद्गा मकुष्ठाश्चोपकल्पिताः||११६||
🔊 Audio coming soon
balāmityādi| atra ghr̥tē kṣīrakvāthakalkasādhyē kvāthakṣīrē militvā caturguṇē, kalkadravyaṁ cāṣṭabhāgēna jñēyaṁ, madhu ca prakṣēpārthē yōjyam||114-116||
Adhikarana 30 (117-133) · Śloka 134
jvarāṇāṁ śamanīyō yaḥ pūrvamuktaḥ kriyāvidhiḥ| yakṣmiṇāṁ jvaradāhēṣu sasarpiṣkaḥ praśasyatē||117|| kaphaprasēkē balavāñ ślaiṣmikaśchardayēnnaraḥ| payasā phalayuktēna mādhukēna rasēna vā||118|| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanīyōpasiddhayā| vāntō'nnakālē laghvannamādadīta sadīpanam||119|| yavagōdhūmamādhvīkasidhvariṣṭasurāsavān| jāṅgalāni ca śūlyāni sēvamānaḥ kaphaṁ jayēt||120|| ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati| kaphaprasēkaṁ taṁ vidvān snigdhōṣṇēnaiva nirjayēt||121|| kriyā kaphaprasēkē yā vamyāṁ saiva praśasyatē| hr̥dyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca||122|| prāyēṇōpahatāgnitvāt sapicchamatisāryatē| prāpnōti cāsyavairasyaṁ na cānnamabhinandati||123|| tasyāgnidīpanān yōgānatīsāranibarhaṇān| vaktraśuddhikarān kuryādarucipratibādhakān||124|| sanāgarānindrayavān pāyayēttaṇḍulāmbunā| siddhāṁ yavāgūṁ jīrṇē ca cāṅgērītakradāḍimaiḥ||125|| pāṭhā bilvaṁ yamānī ca pātavyaṁ takrasaṁyutam| durālabhā śr̥ṅgavēraṁ pāṭhā ca surayā saha||126|| jambvāmramadhyaṁ bilvaṁ ca sakapitthaṁ sanāgaram| pēyāmaṇḍēna pātavyamatīsāranivr̥ttayē||127|| ētānēva ca yōgāṁstrīn pāṭhādīn kārayēt khaḍān| sasūpyadhānyānsasnēhān sāmlānsaṅgrahaṇān param||128|| vētasārjunajambūnāṁ mr̥ṇālīkr̥ṣṇagandhayōḥ| śrīparṇyā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavān||129|| mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca kārayēt| snēhāmlalavaṇōpētān khaḍān sāṅgrāhikān param||130|| cāṅgēryāścukrikāyāśca dugdhikāyāśca kārayēt| khaḍāndadhisarōpētān sasarpiṣkānsadāḍimān||131|| māṁsānāṁ laghupākānāṁ rasāḥ sāṅgrāhikairyutāḥ| vyañjanārthaṁ praśasyantē bhōjyārthaṁ raktaśālayaḥ||132|| sthirādipañcamūlēna pānē śastaṁ śr̥taṁ jalam| takraṁ surā sacukrīkā dāḍimasyāthavā rasaḥ||133|| ityuktaṁ bhinnaśakr̥tāṁ dīpanaṁ grāhi bhēṣajam|134|
ज्वराणां शमनीयो यः पूर्वमुक्तः क्रियाविधिः| यक्ष्मिणां ज्वरदाहेषु ससर्पिष्कः प्रशस्यते||११७|| कफप्रसेके बलवाञ् श्लैष्मिकश्छर्दयेन्नरः| पयसा फलयुक्तेन माधुकेन रसेन वा||११८|| सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनीयोपसिद्धया| वान्तोऽन्नकाले लघ्वन्नमाददीत सदीपनम्||११९|| यवगोधूममाध्वीकसिध्वरिष्टसुरासवान्| जाङ्गलानि च शूल्यानि सेवमानः कफं जयेत्||१२०|| श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति| कफप्रसेकं तं विद्वान् स्निग्धोष्णेनैव निर्जयेत्||१२१|| क्रिया कफप्रसेके या वम्यां सैव प्रशस्यते| हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च||१२२|| प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपिच्छमतिसार्यते| प्राप्नोति चास्यवैरस्यं न चान्नमभिनन्दति||१२३|| तस्याग्निदीपनान् योगानतीसारनिबर्हणान्| वक्त्रशुद्धिकरान् कुर्यादरुचिप्रतिबाधकान्||१२४|| सनागरानिन्द्रयवान् पाययेत्तण्डुलाम्बुना| सिद्धां यवागूं जीर्णे च चाङ्गेरीतक्रदाडिमैः||१२५|| पाठा बिल्वं यमानी च पातव्यं तक्रसंयुतम्| दुरालभा शृङ्गवेरं पाठा च सुरया सह||१२६|| जम्ब्वाम्रमध्यं बिल्वं च सकपित्थं सनागरम्| पेयामण्डेन पातव्यमतीसारनिवृत्तये||१२७|| एतानेव च योगांस्त्रीन् पाठादीन् कारयेत् खडान्| ससूप्यधान्यान्सस्नेहान् साम्लान्सङ्ग्रहणान् परम्||१२८|| वेतसार्जुनजम्बूनां मृणालीकृष्णगन्धयोः| श्रीपर्ण्या मदयन्त्याश्च यूथिकायाश्च पल्लवान्||१२९|| मातुलुङ्गस्य धातक्या दाडिमस्य च कारयेत्| स्नेहाम्ललवणोपेतान् खडान् साङ्ग्राहिकान् परम्||१३०|| चाङ्गेर्याश्चुक्रिकायाश्च दुग्धिकायाश्च कारयेत्| खडान्दधिसरोपेतान् ससर्पिष्कान्सदाडिमान्||१३१|| मांसानां लघुपाकानां रसाः साङ्ग्राहिकैर्युताः| व्यञ्जनार्थं प्रशस्यन्ते भोज्यार्थं रक्तशालयः||१३२|| स्थिरादिपञ्चमूलेन पाने शस्तं शृतं जलम्| तक्रं सुरा सचुक्रीका दाडिमस्याथवा रसः||१३३|| इत्युक्तं भिन्नशकृतां दीपनं ग्राहि भेषजम्|१३४|
🔊 Audio coming soon
jvarāṇāmityādinā''vasthikaṁ vidhimāha| vāmanīyāni madanaphalādīni| sadīpanamiti dīpanaśuṇṭhyādisādhitam| vamyāṁ saiva praśasyata ityatra kaphaprasēkō dvividhaḥ- svatantraḥ kaphakr̥taḥ, tathā vātaparādhīnōktaḥ; ēvaṁ chardimapi dvidhā vibhajya kaphaprasēkakriyānusārēṇa ślēṣmapradhānāyāṁ vamanādi, vātapradhānāyāṁ snigdhōṣṇasēvānurūpā kriyā śasyata iti yōjyam| khaḍō vyākr̥taḥ| anyē'pi vadanti- “piśitēna rasastatra, yūṣō dhānyaiḥ, khalaḥ phalaiḥ| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smr̥taḥ” iti||117-133||-
Adhikarana 31 (134-140) · Śloka 140
paraṁ mukhasya vairasyanāśanaṁ rōcanaṁ śr̥ṇu ||134|| dvau kālau dantapavanaṁ bhakṣayēnmukhadhāvanam| tadvat prakṣālayēdāsyaṁ dhārayēt kavalagrahān||135|| pibēddhūmaṁ tatō mr̥ṣṭamadyāddīpanapācanam| bhēṣajaṁ pānamannaṁ ca hitamiṣṭōpakalpitam||136|| tvaṅmustamēlā dhānyāni mustamāmalakaṁ tvacam| dārvītvacō yavānī ca tējōhvā pippalī tathā||137|| yavānī tintiḍīkaṁ ca pañcaitē mukhadhāvanāḥ| ślōkapādēṣvabhihitā rōcanā mukhaśōdhanāḥ||138|| guṭikāṁ dhārayēdāsyē cūrṇairvā śōdhayēnmukham| ēṣāmālōḍitānāṁ vā dhārayēt kavalagrahān||139|| surāmādhvīkasīdhūnāṁ tailasya madhusarpiṣōḥ| kavalān dhārayēdiṣṭān kṣīrasyēkṣurasasya ca||140||
परं मुखस्य वैरस्यनाशनं रोचनं शृणु ||१३४|| द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुखधावनम्| तद्वत् प्रक्षालयेदास्यं धारयेत् कवलग्रहान्||१३५|| पिबेद्धूमं ततो मृष्टमद्याद्दीपनपाचनम्| भेषजं पानमन्नं च हितमिष्टोपकल्पितम्||१३६|| त्वङ्मुस्तमेला धान्यानि मुस्तमामलकं त्वचम्| दार्वीत्वचो यवानी च तेजोह्वा पिप्पली तथा||१३७|| यवानी तिन्तिडीकं च पञ्चैते मुखधावनाः| श्लोकपादेष्वभिहिता रोचना मुखशोधनाः||१३८|| गुटिकां धारयेदास्ये चूर्णैर्वा शोधयेन्मुखम्| एषामालोडितानां वा धारयेत् कवलग्रहान्||१३९|| सुरामाध्वीकसीधूनां तैलस्य मधुसर्पिषोः| कवलान् धारयेदिष्टान् क्षीरस्येक्षुरसस्य च||१४०||
🔊 Audio coming soon
dvau kālāviti sāyamprātaḥ| dantapavanamiti karañjakaravīrādibhistiktakaṭukaiḥ| tadvaditi tiktakaṭukr̥tairjalaiḥ| tējōhvā cavikā| mukhaśōdhanā iti mukhagatadōṣaśōdhanāḥ||134-140||
Adhikarana 32 (141-144) · Śloka 144
yavānīṁ tintiḍīkaṁ ca nāgaraṁ sāmlavētasam| dāḍimaṁ badaraṁ cāmlaṁ kārṣikaṁ cōpakalpayēt||141|| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṁ cārdhakārṣikam| pippalīnāṁ śataṁ caikaṁ dvē śatē maricasya ca||142|| śarkarāyāśca catvāri palānyēkatra cūrṇayēt| jihvāviśōdhanaṁ hr̥dyaṁ taccūrṇaṁ bhaktarōcanam||143|| hr̥tplīhapārśvaśūlaghnaṁ vibandhānāhanāśanam| kāsaśvāsaharaṁ grāhi grahaṇyarśōvikāranut||144|| iti yavānīṣāḍavam|
यवानीं तिन्तिडीकं च नागरं साम्लवेतसम्| दाडिमं बदरं चाम्लं कार्षिकं चोपकल्पयेत्||१४१|| धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्| पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च||१४२|| शर्करायाश्च चत्वारि पलान्येकत्र चूर्णयेत्| जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच्चूर्णं भक्तरोचनम्||१४३|| हृत्प्लीहपार्श्वशूलघ्नं विबन्धानाहनाशनम्| कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुत्||१४४|| इति यवानीषाडवम्|
🔊 Audio coming soon
yavānīṣāḍavē varāṅgaṁ tvak| pippalīnāmēkaṁ śatamiti ākr̥timānāt||141-144||
Adhikarana 33 (145-148) · Śloka 148
tālīśapatraṁ maricaṁ nāgaraṁ pippalī śubhā| yathōttaraṁ bhāgavr̥ddhyā tvagēlē cārdhabhāgikē||145|| pippalyaṣṭaguṇā cātra pradēyā sitaśarkarā| kāsaśvāsāruciharaṁ taccūrṇaṁ dīpanaṁ param||146|| hr̥tpāṇḍugrahaṇīdōṣaśōṣaplīhajvarāpaham| vamyatīsāraśūlaghnaṁ mūḍhavātānulōmanam||147|| kalpayēdguṭikāṁ caitaccūrṇaṁ paktvā sitōpalām| guṭikā hyagnisaṁyōgāccūrṇāllaghutarāḥ smr̥tāḥ||148|| iti tālīśādyaṁ cūrṇaṁ guṭikāśca|
तालीशपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा| यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके||१४५|| पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा| कासश्वासारुचिहरं तच्चूर्णं दीपनं परम्||१४६|| हृत्पाण्डुग्रहणीदोषशोषप्लीहज्वरापहम्| वम्यतीसारशूलघ्नं मूढवातानुलोमनम्||१४७|| कल्पयेद्गुटिकां चैतच्चूर्णं पक्त्वा सितोपलाम्| गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतराः स्मृताः||१४८|| इति तालीशाद्यं चूर्णं गुटिकाश्च|
🔊 Audio coming soon
tālīśādyē śubhā iti viśēṣaṇaṁ pippalyāḥ| uktaṁ hi hārītē- “tālīśaṁ maricaṁ śuṇṭhī pippalyō bhāgavardhitāḥ| tvagēlē'rdhāṁśakē dadyāccharkarā'ṣṭapalaṁ bhavēt” ityādi| tathā jatūkarṇaḥ- “tālīśamaricanāgarakr̥ṣṇāḥ karṣāḥ, tvagēlē ardhāṁśē, dvikuḍavā sitā, guṭikā vipācyatām” iti| tvagēlayōrardhabhāgatvam| guṭikāpakṣē jalēna sitōpalāṁ paktvā guḍikāḥ kurvanti vr̥ddhāḥ||145-148||
Adhikarana 34 (149-172) · Śloka 172
śuṣyatāṁ kṣīṇamāṁsānāṁ kalpitāni vidhānavit| dadyānmāṁsādamāṁsāni br̥ṁhaṇāni viśēṣataḥ||149|| śōṣiṇē bārhiṇaṁ dadyādbarhiśabdēna cāparān| gr̥dhrānulūkāṁścāṣāṁśca vidhivat sūpakalpitān||150|| kākāṁstittiriśabdēna varmiśabdēna cōragān| bhr̥ṣṭān matsyāntraśabdēna dadyādgaṇḍūpadānapi||151|| lōpākān sthūlanakulān biḍālāṁścōpakalpitān| śr̥gālaśāvāṁśca bhiṣak śaśaśabdēna dāpayēt||152|| siṁhānr̥kṣāṁstarakṣūṁśca vyāghrānēvaṁvidhāṁstathā| māṁsādān mr̥gaśabdēna dadyānmāṁsābhivr̥ddhayē||153|| gajakhaḍgituraṅgāṇāṁ vēśavārīkr̥taṁ bhiṣak| dadyānmahiṣaśabdēna māṁsaṁ māṁsābhivr̥ddhayē||154|| māṁsēnōpacitāṅgānāṁ māṁsaṁ māṁsakaraṁ param| tīkṣṇōṣṇalāghavācchastaṁ viśēṣānmr̥gapakṣiṇām||155|| māṁsāni yānyanabhyāsādaniṣṭāni prayōjayēt| tēṣūpadhā, sukhaṁ bhōktuṁ tathā śakyāni tāni hi||156|| jānañjugupsannaivādyājjagdhaṁ vā punarullikhēt| tasmācchadmōpasiddhāni māṁsānyētāni dāpayēt||157|| barhitittiridakṣāṇāṁ haṁsānāṁ śūkarōṣṭrayōḥ| kharagōmahiṣāṇāṁ ca māṁsaṁ māṁsakaraṁ param||158|| yōniraṣṭavidhā cōktā māṁsānāmannapānikē| tāṁ parīkṣya bhiṣagvidvān dadyānmāṁsāni śōṣiṇē||159|| prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ| āhārārthaṁ pradātavyā mātrayā vātaśōṣiṇē||160|| pratudā viṣkirāścaiva dhanvajāśca mr̥gadvijāḥ| kaphapittaparītānāṁ prayōjyāḥ śōṣarōgiṇām||161|| vidhivatsūpasiddhāni manōjñāni mr̥dūni ca| rasavanti sugandhīni māṁsānyētāni bhakṣayēt||162|| māṁsamēvāśnataḥ śōṣō mādhvīkaṁ pibatō'pi ca| niyatānalpacittasya ciraṁ kāyē na tiṣṭhati||163|| vāruṇīmaṇḍanityasya bahirmārjanasēvinaḥ| avidhāritavēgasya yakṣmā na labhatē'ntaram||164|| prasannāṁ vāruṇīṁ sīdhumariṣṭānāsavānmadhu| yathārhamanupānārthaṁ pibēnmāṁsāni bhakṣayan||165|| madyaṁ taikṣṇyauṣṇyavaiśadyasūkṣmatvāt srōtasāṁ mukham| pramathya vivr̥ṇōtyāśu tanmōkṣāt sapta dhātavaḥ||166|| puṣyanti dhātupōṣācca śīghraṁ śōṣaḥ praśāmyati| māṁsādamāṁsasvarasē siddhaṁ sarpiḥ prayōjayēt||167|| sakṣaudraṁ, payasā siddhaṁ sarpirdaśaguṇēna vā| siddhaṁ madhurakairdravyairdaśamūlakaṣāyakaiḥ||168|| kṣīramāṁsarasōpētairghr̥taṁ śōṣaharaṁ param| pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||169|| sayāvaśūkaiḥ sakṣīraiḥ srōtasāṁ śōdhanaṁ ghr̥tam| rāsnābalāgōkṣurakasthirāvarṣābhusādhitam||170|| jīvantīpippalīgarbhaṁ sakṣīraṁ śōṣanudghr̥tam| yavāgvā vā pibēnmātrāṁ lihyādvā madhunā saha||171|| siddhānāṁ sarpiṣāmēṣāmadyādannēna vā saha| śuṣyatāmēṣa nirdiṣṭō vidhirābhyavahārikaḥ||172||
शुष्यतां क्षीणमांसानां कल्पितानि विधानवित्| दद्यान्मांसादमांसानि बृंहणानि विशेषतः||१४९|| शोषिणे बार्हिणं दद्याद्बर्हिशब्देन चापरान्| गृध्रानुलूकांश्चाषांश्च विधिवत् सूपकल्पितान्||१५०|| काकांस्तित्तिरिशब्देन वर्मिशब्देन चोरगान्| भृष्टान् मत्स्यान्त्रशब्देन दद्याद्गण्डूपदानपि||१५१|| लोपाकान् स्थूलनकुलान् बिडालांश्चोपकल्पितान्| शृगालशावांश्च भिषक् शशशब्देन दापयेत्||१५२|| सिंहानृक्षांस्तरक्षूंश्च व्याघ्रानेवंविधांस्तथा| मांसादान् मृगशब्देन दद्यान्मांसाभिवृद्धये||१५३|| गजखड्गितुरङ्गाणां वेशवारीकृतं भिषक्| दद्यान्महिषशब्देन मांसं मांसाभिवृद्धये||१५४|| मांसेनोपचिताङ्गानां मांसं मांसकरं परम्| तीक्ष्णोष्णलाघवाच्छस्तं विशेषान्मृगपक्षिणाम्||१५५|| मांसानि यान्यनभ्यासादनिष्टानि प्रयोजयेत्| तेषूपधा, सुखं भोक्तुं तथा शक्यानि तानि हि||१५६|| जानञ्जुगुप्सन्नैवाद्याज्जग्धं वा पुनरुल्लिखेत्| तस्माच्छद्मोपसिद्धानि मांसान्येतानि दापयेत्||१५७|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां हंसानां शूकरोष्ट्रयोः| खरगोमहिषाणां च मांसं मांसकरं परम्||१५८|| योनिरष्टविधा चोक्ता मांसानामन्नपानिके| तां परीक्ष्य भिषग्विद्वान् दद्यान्मांसानि शोषिणे||१५९|| प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः| आहारार्थं प्रदातव्या मात्रया वातशोषिणे||१६०|| प्रतुदा विष्किराश्चैव धन्वजाश्च मृगद्विजाः| कफपित्तपरीतानां प्रयोज्याः शोषरोगिणाम्||१६१|| विधिवत्सूपसिद्धानि मनोज्ञानि मृदूनि च| रसवन्ति सुगन्धीनि मांसान्येतानि भक्षयेत्||१६२|| मांसमेवाश्नतः शोषो माध्वीकं पिबतोऽपि च| नियतानल्पचित्तस्य चिरं काये न तिष्ठति||१६३|| वारुणीमण्डनित्यस्य बहिर्मार्जनसेविनः| अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्||१६४|| प्रसन्नां वारुणीं सीधुमरिष्टानासवान्मधु| यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्||१६५|| मद्यं तैक्ष्ण्यौष्ण्यवैशद्यसूक्ष्मत्वात् स्रोतसां मुखम्| प्रमथ्य विवृणोत्याशु तन्मोक्षात् सप्त धातवः||१६६|| पुष्यन्ति धातुपोषाच्च शीघ्रं शोषः प्रशाम्यति| मांसादमांसस्वरसे सिद्धं सर्पिः प्रयोजयेत्||१६७|| सक्षौद्रं, पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा| सिद्धं मधुरकैर्द्रव्यैर्दशमूलकषायकैः||१६८|| क्षीरमांसरसोपेतैर्घृतं शोषहरं परम्| पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः||१६९|| सयावशूकैः सक्षीरैः स्रोतसां शोधनं घृतम्| रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुसाधितम्||१७०|| जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषनुद्घृतम्| यवाग्वा वा पिबेन्मात्रां लिह्याद्वा मधुना सह||१७१|| सिद्धानां सर्पिषामेषामद्यादन्नेन वा सह| शुष्यतामेष निर्दिष्टो विधिराभ्यवहारिकः||१७२||
🔊 Audio coming soon
kalpitānīti samyak saṁskārēṇa saṁskr̥tāni| varmiśabdēna sarpākārō dīrghō matsyaviśēṣō grāhyaḥ| gaṇḍūpadaḥ bhūmilatā| lōpākaḥ alpaśr̥gālō lāṅgūlapradhānaḥ| sampratyasyānyamāṁsaprayōgamāha- māṁsānītyādi| anabhyāsāditi abhakṣyatvēna| upadhēti anyaśabdēna dānamiti yāvat| tathēti sañjñāntarēṇa dānē sukhaṁ yathā bhavati tathā bhōktuṁ śakyatē| abhakṣyatvē tu jñātē dōṣamāha- jānannityādi| yōniraṣṭavidhēti “prasahā” (su.sū.a.27) ityādinā prōktā| sakṣaudramiti cchēdaḥ| payasētyādi dvitīyaṁ ghr̥tam| madhurakāṇi yāni tāni cēha kalkārtham| pippalītyādinā'niyatamānaṁ ghr̥taṁ caturguṇēna kṣīrēṇa sādhyatē, ṣaṭpalōktadravyaghr̥tamānavat||149-172||
Adhikarana 35 (173-178) · Śloka 179
bahiḥsparśanamāśritya vakṣyatē'taḥ paraṁ vidhiḥ| snēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣu svabhyaktamavagāhayēt||173|| srōtōvibandhamōkṣārthaṁ balapuṣṭyarthamēva ca| uttīrṇaṁ miśrakaiḥsnēhaiḥ punarāktaiḥ sukhaiḥ karaiḥ||174|| mr̥dnīyāt sukhamāsīnaṁ sukhaṁ cōtsādayēnnaram| jīvantīṁ śatavīryāṁ ca vikasāṁ sapunarnavām||175|| aśvagandhāmapāmārgaṁ tarkārīṁ madhukaṁ balām| vidārīṁ sarṣapaṁ kuṣṭhaṁ taṇḍulānatasīphalam||176|| māṣāṁstilāṁśca kiṇvaṁ ca sarvamēkatra cūrṇayēt| yavacūrṇatriguṇitaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikam||177|| ētadutsādanaṁ kāryaṁ puṣṭivarṇabalapradam| gaurasarṣapakalkēna kalkaiścāpi sugandhibhiḥ||178|| snāyādr̥tusukhaistōyairjīvanīyauṣadhaiḥ śr̥taiḥ|179|
बहिःस्पर्शनमाश्रित्य वक्ष्यतेऽतः परं विधिः| स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्||१७३|| स्रोतोविबन्धमोक्षार्थं बलपुष्ट्यर्थमेव च| उत्तीर्णं मिश्रकैःस्नेहैः पुनराक्तैः सुखैः करैः||१७४|| मृद्नीयात् सुखमासीनं सुखं चोत्सादयेन्नरम्| जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||१७५|| अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्| विदारीं सर्षपं कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||१७६|| माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्| यवचूर्णत्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||१७७|| एतदुत्सादनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्| गौरसर्षपकल्केन कल्कैश्चापि सुगन्धिभिः||१७८|| स्नायादृतुसुखैस्तोयैर्जीवनीयौषधैः शृतैः|१७९|
🔊 Audio coming soon
uttīrṇamityādau punarāktairiti miśrakasnēhairāktaiḥ karaiḥ punaḥ punaḥ mardayēt; punarāktamiti pāṭhē tu punarmiśrakaiḥ snēhairāktamityarthaḥ| utsādayēditi udvartayēt| vikasā mañjiṣṭhā| tarkārī jayā| samākṣikamiti īṣanmākṣikam||173-178||-
Adhikarana 36 (179-189) · Śloka 189
gandhaiḥ samālyairvāsōbhirbhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ||179|| spr̥śyān saṁspr̥śya sampūjya dēvatāḥ sabhiṣagdvijāḥ| iṣṭavarṇarasasparśagandhavat pānabhōjanam||180|| iṣṭamiṣṭairupahitaṁ sukhamadyāt sukhapradam| samātītāni dhānyāni kalpanīyāni śuṣyatām||181|| laghūnyahīnavīryāṇi svādūni gandhavanti ca| yāni praharṣakārīṇi tāni pathyatamāni hi||182|| yaccōpadēkṣyatē pathyaṁ kṣatakṣīṇacikitsitē| yakṣmiṇastat prayōktavyaṁ balamāṁsābhivr̥ddhayē||183|| abhyaṅgōtsādanaiścaiva vāsōbhirahataiḥ priyaiḥ| yathartuvihitaiḥ snānairavagāhairvimārjanaiḥ||184|| bastibhiḥ kṣīrasarpirbhirmāṁsairmāṁsarasaudanaiḥ| iṣṭairmadyairmanōjñānāṁ gandhānāmupasēvanaiḥ||185|| suhr̥dāṁ ramaṇīyānāṁ pramadānāṁ ca darśanaiḥ| gītavāditraśabdaiśca priyaśrutibhirēva ca||186|| harṣaṇāśvāsanairnityaṁ gurūṇāṁ samupāsanaiḥ| brahmacaryēṇa dānēna tapasā dēvatārcanaiḥ||187|| satyēnācārayōgēna maṅgalyairapyahiṁsayā| vaidyaviprārcanāccaiva rōgarājō nivartatē||188|| yayā prayuktayā cēṣṭyā rājayakṣmā purā jitaḥ| tāṁ vēdavihitāmiṣṭimārōgyārthī prayōjayēt||189||
गन्धैः समाल्यैर्वासोभिर्भूषणैश्च विभूषितः||१७९|| स्पृश्यान् संस्पृश्य सम्पूज्य देवताः सभिषग्द्विजाः| इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धवत् पानभोजनम्||१८०|| इष्टमिष्टैरुपहितं सुखमद्यात् सुखप्रदम्| समातीतानि धान्यानि कल्पनीयानि शुष्यताम्||१८१|| लघून्यहीनवीर्याणि स्वादूनि गन्धवन्ति च| यानि प्रहर्षकारीणि तानि पथ्यतमानि हि||१८२|| यच्चोपदेक्ष्यते पथ्यं क्षतक्षीणचिकित्सिते| यक्ष्मिणस्तत् प्रयोक्तव्यं बलमांसाभिवृद्धये||१८३|| अभ्यङ्गोत्सादनैश्चैव वासोभिरहतैः प्रियैः| यथर्तुविहितैः स्नानैरवगाहैर्विमार्जनैः||१८४|| बस्तिभिः क्षीरसर्पिर्भिर्मांसैर्मांसरसौदनैः| इष्टैर्मद्यैर्मनोज्ञानां गन्धानामुपसेवनैः||१८५|| सुहृदां रमणीयानां प्रमदानां च दर्शनैः| गीतवादित्रशब्दैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च||१८६|| हर्षणाश्वासनैर्नित्यं गुरूणां समुपासनैः| ब्रह्मचर्येण दानेन तपसा देवतार्चनैः||१८७|| सत्येनाचारयोगेन मङ्गल्यैरप्यहिंसया| वैद्यविप्रार्चनाच्चैव रोगराजो निवर्तते||१८८|| यया प्रयुक्तया चेष्ट्या राजयक्ष्मा पुरा जितः| तां वेदविहितामिष्टिमारोग्यार्थी प्रयोजयेत्||१८९||
🔊 Audio coming soon
ataḥ paraṁ manasa ānukūlyaṁ yakṣmārambhakadōṣaṁ hantītyatō sarvāsu cēṣṭāsu sadaiva manōnukūlaṁ syāttathaiva vartanīyaṁ, yayā ca yuktyā daivavyapāśrayacikitsā kartavyā tadāha- gandhairityādi||179-189||
Adhikarana 37 (190-191) · Śloka 191
tatra ślōkau- prāgutpattirnimittāni prāgrūpaṁ rūpasaṅgrahaḥ| samāsād vyāsataścōktaṁ bhēṣajaṁ rājayakṣmaṇaḥ||190|| nāmahēturasādhyatvaṁ sādhyatvaṁ kr̥cchrasādhyatā| ityuktaḥ saṅgrahaḥ kr̥tsnō rājayakṣmacikitsitē||191||
तत्र श्लोकौ- प्रागुत्पत्तिर्निमित्तानि प्राग्रूपं रूपसङ्ग्रहः| समासाद् व्यासतश्चोक्तं भेषजं राजयक्ष्मणः||१९०|| नामहेतुरसाध्यत्वं साध्यत्वं कृच्छ्रसाध्यता| इत्युक्तः सङ्ग्रहः कृत्स्नो राजयक्ष्मचिकित्सिते||१९१||
🔊 Audio coming soon
prāgutpattirityādisaṅgrahaḥ| nāmahēturiti “sa rājñaḥ pūrvamāsīdvai rājayakṣmā tatō mataḥ” iti||190-191||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē rājayakṣmacikitsitaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने राजयक्ष्मचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsitasthānē rājayakṣmacikitsitaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||