14. rājayakṣmacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातो राजयक्ष्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

त्रिदोषजत्वसामान्यात् कुष्ठमनु राजयक्ष्मचिकित्सितमुच्यते| उन्मादापस्मारौ दक्षाध्वरोद्ध्वंसोत्पन्नावप्यागन्तुत्वानुबन्धत्वात् पश्चादुक्तौ||१-२||

Adhikarana 2 (3-12) · Śloka 12

दिवौकसां कथयतामृषिभिर्वै श्रुता कथा| कामव्यसनसंयुक्ता पौराणी शशिनं प्रति||३|| रोहिण्यामतिसक्तस्य शरीरं नानुरक्षतः| आजगामाल्पतामिन्दोर्देहः स्नेहपरिक्षयात्||४|| दुहितॄणामसम्भोगाच्छेषाणां च प्रजापतेः| क्रोधो निःश्वासरूपेण मूर्तिमान् निःसृतो मुखात्||५|| प्रजापतेर्हि दुहितॄरष्टाविंशतिमंशुमान्| भार्यार्थं प्रतिजग्राह न च सर्वास्ववर्तत||६|| गुरुणा तमवध्यातं भार्यास्वसमवर्तिनम्| रजःपरीतमबलं यक्ष्मा शशिनमाविशत्||७|| सोऽभिभूतोऽतिमहता गुरुक्रोधेन निष्प्रभः| देवदेवर्षिसहितो जगाम शरणं गुरुम्||८|| अथ चन्द्रमसः शुद्धां मतिं बुद्ध्वा प्रजापतिः| प्रसादं कृतवान् सोमस्ततोऽश्विभ्यां चिकित्सितः||९|| स विमुक्तग्रहश्चन्द्रो विरराज विशेषतः| ओजसा वर्धितोऽश्विभ्यां शुद्धं सत्त्वमवाप च||१०|| क्रोधो यक्ष्मा ज्वरो रोग एकार्थो दुःखसञ्ज्ञकः| यस्मात् स राज्ञः प्रागासीद्राजयक्ष्मा ततो मतः||११|| स यक्ष्मा हुङ्कृतोऽश्विभ्यां मानुषं लोकमागतः| लब्ध्वा चतुर्विधं हेतुं समाविशति मानवान्||१२||

दिवौकसामित्यादिना प्रागुत्पत्तिं यक्ष्मणो दर्शयति| एतया च प्रागुत्पत्त्या धातुक्षयो राजयक्ष्मणः प्रधानं कारणं, तथा भार्यास्वसमवर्तितयाऽधर्मश्च कारणं, भवतीति दर्श्यते| कामव्यसनसंयुक्ता स्त्रीपुंसङ्गसम्बन्धा | देहः स्नेहपरिक्षयादिति देहसारक्षयात्; स्नेहशब्देन हि सारवाचिना शुक्रौजसी ग्राह्ये| अवध्यातमिति क्रोधेन चिन्तितम्| गुरुक्रोधेनेति यक्ष्मरूपेण| शुद्धां मतिं बुद्ध्वेति स्वापराधजनितमात्मनः क्षयं बुद्ध्वा चन्द्रमसः स्वदोषपरिहारार्थं शुद्धां बुद्धिं ज्ञात्वा| विमुक्तग्रह इति ग्रहेण यक्ष्माख्येन विमुक्तः| सत्त्वं मनः| शुद्धमिति निर्दोषम्||३-१२||

Adhikarana 3 (13) · Śloka 13

अयथाबलमारम्भं वेगसन्धारणं क्षयम्| यक्ष्मणः कारणं विद्याच्चतुर्थं विषमाशनम्||१३||

अयथाबलमारम्भादियक्ष्महेतुत्रये विहाररूपे आहाररूपतया भिन्नजातीयत्वाद्विषमाशनं ‘चतुर्थं विषमाशनम्’ इति पृथक् पठितम्| निर्देशादेव चतुष्के लब्धे चतुर्थमिति पदं साहसादीनां प्रभेदानां बहुत्वेऽपि साहसादिचतुर्विधानतिक्रमोपदर्शनार्थम् ||१३||

Adhikarana 4 (14-19) · Śloka 19

युद्धाध्ययनभाराध्वलङ्घनप्लवनादिभिः| पतनैरभिघातैर्वा साहसैर्वा तथाऽपरैः||१४|| अयथाबलमारम्भैर्जन्तोरुरसि विक्षते| वायुः प्रकुपितो दोषावुदीर्योभौ प्रधावति||१५|| स शिरःस्थः शिरःशूलं करोति गलमाश्रितः| कण्ठोद्ध्वंसं च कासं च स्वरभेदमरोचकम्||१६|| पार्श्वशूलं च पार्श्वस्थो वर्चोभेदं गुदे स्थितः| जृम्भां ज्वरं च सन्धिस्थ उरःस्थश्चोरसो रुजम्||१७|| क्षणनादुरसः कासात् कफं ष्ठीवेत् सशोणितम्| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रमुरःशूलातिपीडितः||१८|| इति साहसिको यक्ष्मा रूपैरेतैः प्रपद्यते| एकादशभिरात्मज्ञो भजेत्तस्मान्न साहसम्||१९||

निदानोक्तमपि राजयक्ष्महेत्वादि पुनः प्रकरणवशात् किञ्चिन्निदानोक्तविशेषविधित्सयोच्यते| उक्तं कारणचतुष्कं प्रपञ्चयति- युद्धेत्यादि| सहसा शक्तिमनालोच्य यानि क्रियन्ते तानि साहसानि| उभाविति कफपित्ते| क्षणनादित्यादिना रक्तकफनिष्ठीवनमेकमेव लक्षणम् ‘उरःशूलातिपीडितः’ इत्यन्तेनोच्यते| उरःशूलम् उरोरुक्, रक्तनिष्ठीवनविशेषणमेव; तेनैकादशरूपत्वं पूर्यते एव||१४-१९||

Adhikarana 5 (20-23) · Śloka 23

ह्रीमत्त्वाद्वा घृणित्वाद्वा भयाद्वा वेगमागतम्| वातमूत्रपुरीषाणां निगृह्णाति यदा नरः||२०|| तदा वेगप्रतीघातात् कफपित्ते समीरयन्| ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव विकारान् कुरुतेऽनिलः||२१|| प्रतिश्यायं च कासं च स्वरभेदमरोचकम्| पार्श्वशूलं शिरःशूलं ज्वरमंसावमर्दनम्||२२|| अङ्गमर्दं मुहुश्छर्दिं वर्चोभेदं त्रिलक्षणम्| रूपाण्येकादशैतानि यक्ष्मा यैरुच्यते महान्||२३||

ह्रीमत्त्वादित्यादिना वेगसन्धारणजमाह| वर्चोभेदं त्रिलक्षणमिति पृथग्वातादिजनितत्रिदोषलिङ्गयुक्तमित्यर्थः||२०-२३||

Adhikarana 6 (24-27) · Śloka 27

ईर्ष्योत्कण्ठाभयत्रासक्रोधशोकातिकर्शनात्| अतिव्यवायानशनाच्छुक्रमोजश्च हीयते||२४|| ततः स्नेहक्षयाद्वायुर्वृद्धो दोषावुदीरयन्| प्रतिश्यायं ज्वरं कासमङ्गमर्दं शिरोरुजम्||२५|| श्वासं विड्भेदमरुचिं पार्श्वशूलं स्वरक्षयम्| करोति चांससन्तापमेकादशगदानिमान् ||२६|| लिङ्गान्यावेदयन्त्येतान्येकादश महागदम्| सम्प्राप्तं राजयक्ष्माणं क्षयात् प्राणक्षयप्रदम्||२७||

ईर्ष्येत्यादिना धातुक्षयजमाह| ओज इति रसः, रसेऽप्योजःशब्दो वर्तते; यदुक्तं- “मलीभवति तत् प्रायः कल्पते किञ्चिदोजसे” इति; किंवा ओजो देहस्य सारम्| स्नेहक्षयादिति देहसारशुक्रौजःक्षयात्| क्षयात् प्राणक्षयप्रदमित्यत्र क्षयहेतुत्वात् क्षयः; ‘प्राणक्षयावहम्’ इति वा पाठः||२४-२७||

Adhikarana 7 (28-32) · Śloka 32

विविधान्यन्नपानानि वैषम्येण समश्नतः| जनयन्त्यामयान् घोरान्विषमान्मारुतादयः||२८|| स्रोतांसि रुधिरादीनां वैषम्याद्विषमं गताः| रुद्ध्वा रोगाय कल्पन्ते पुष्यन्ति च न धातवः||२९|| प्रतिश्यायं प्रसेकं च कासं छर्दिमरोचकम्| ज्वरमंसाभितापं च छर्दनं रुधिरस्य च||३०|| पार्श्वशूलं शिरःशूलं स्वरभेदमथापि च| कफपित्तानिलकृतं लिङ्गं विद्याद्यथाक्रमम्||३१|| इति व्याधिसमूहस्य रोगराजस्य हेतुजम्| रूपमेकादशविधं हेतुश्चोक्तश्चतुर्विधः||३२||

विविधानीत्यादिना विषमाशनजमाह| वैषम्येणेति प्रकृतिकरणाद्यष्टाहारविधिवैषम्येण| वैषम्यादतिप्रवृद्धा वातादयो विषममुन्मार्गेण गताः सन्तः रुधिरादीनां स्रोतांसि रुद्ध्वा रोगाय यक्ष्मरूपाय कल्पन्त इति योजना| यथाक्रममिति प्रतिश्यायमित्यादिप्रथमश्लोकार्धविहितं कफकृतं, द्वितीयश्लोकार्धविहितं पित्तकृतं, शेषं तु वातकृतम्| अत्र प्रत्येकमेकादशलक्षणपाठेन एकादशलक्षणयोगेनैव राजयक्ष्मणः सम्पूर्णत्वं प्रायो भवतीति दर्शयति| यत्तु षड्लक्षणत्वं त्रिलक्षणत्वं वा यक्ष्मणो वक्ष्यति, तदसम्पूर्णलक्षणस्यैव ज्ञेयम्| ननु शोषाणामयथाबलमारम्भादिजत्वभेदेन चातुर्विध्यकथनेन किं? यतस्तानि तान्येव लक्षणानि सर्वत्र भवन्ति; तथाच सर्वेऽपि त्रिदोषजाः तेनैकरूपत्वाभिधानमेव युक्तम्; उक्तं च शल्ये- “एकादशानामेकत्र सान्निध्यात्तन्त्रयुक्तितः| क्रियाणां चाविभागेन प्रागेकोत्पादनेन च|| एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको गदः” (सु.उ.अ.४१) इति, इहापि चोक्तं- “सर्वस्त्रिदोषजो यक्ष्मा” इत्यादि| मैवं, हेतुलक्षणचिकित्सितेन चतुर्णामपि भेदाद्भिन्न एवेति युक्तम्| तत्र हेतवोऽयथाबलमारम्भादय उक्ता एव; लिङ्गं च भिन्नं साहसजे कण्ठोद्ध्वंस उरोरुक् जृम्भा च; वेगसन्धारणजे च अङ्गमर्दो मुहुश्छर्दिस्तथा वर्चोभेदस्त्रिलक्षणः, अन्यत्र हि वर्चोभेदस्त्रिलक्षणो न भवति; क्षयजे श्वासपार्श्वशूलांससन्तापाः; विषमाशनजे छर्दनं रुधिरस्य; साहसजे प्रतिश्यायाभावः, शेषेषु प्रतिश्याय इत्यादिलक्षणभेदः| चिकित्सितभेदस्तु असाधारणलक्षणे चिकित्साभेदकृत एव; तस्माद्भेदो यक्ष्मणां युक्त एव; तन्त्रान्तरे तु स्थूलदृष्ट्या अभेद उक्तः; इहापि स्थूलदृशा “सर्वस्त्रिदोषजो ज्ञेयः” इत्यादिनाऽभेद उक्त एव; सूक्ष्मचिन्तायां त्वयमेव भेद उक्तो ज्ञेयः| पुनश्च “कासोऽङ्गताप” इत्यादिना दोषलक्षणानि वक्ष्यति, तत् सामान्येन यक्ष्मणः प्रायोभाविलक्षणं चतुर्ष्वपि समुच्चित्योक्तमिति ज्ञेयं; तेन न पौनरुक्त्यम्||२८-३२||

Adhikarana 8 (33-37) · Śloka 38

पूर्वरूपं प्रतिश्यायो दौर्बल्यं दोषदर्शनम्| अदोषेष्वपि भावेषु काये बीभत्सदर्शनम्||३३|| घृणित्वमश्नतश्चापि बलमांसपरिक्षयः| स्त्रीमद्यमांसप्रियता प्रियता चावगुण्ठने||३४|| मक्षिकाघुणकेशानां तृणानां पतनानि च| प्रायोऽन्नपाने केशानां नखानां चाभिवर्धनम्||३५|| पतत्रिभिः पतङ्गैश्च श्वापदैश्चाभिधर्षणम्| स्वप्ने केशास्थिराशीनां भस्मनश्चाधिरोहणम्||३६|| जलाशयानां शैलानां वनानां ज्योतिषामपि| शुष्यतां क्षीयमाणानां पततां यच्च दर्शनम्||३७|| प्राग्रूपं बहुरूपस्य तज्ज्ञेयं राजयक्ष्मणः|३८|

सम्प्रति चतुर्णामपि साधारणं पूर्वरूपमाह- पूर्वरूपमित्यादि| प्रतिश्यायश्च रूपे पठितः; तेन प्रतिश्यायः पूर्वरूपान्तरसहितः पूर्वरूपं भवति, रूपान्तरसहितस्तु रूपमिति विशेषः| न चैक एव प्रतिश्यायः पूर्वरूपार्थोऽपि व्याध्यवस्थायां वर्तमानत्वादरिष्टं भवति, “पूर्वरूपाणि सर्वाणि” (इं.अ.५) इत्यादिना सर्वपूर्वरूपानुवर्तनं व्याधौ रिष्टमुक्तम्| काये बीभत्सदर्शनमिति विकृतिदर्शनम्| मक्षिकादीनामन्नपाने च पतनानीति योज्यम्| पतत्र्यादिभिरभिधर्षणं स्वप्ने ज्ञेयं; पतत्रिणः पक्षिणः, श्वापदा व्याघ्रादयः| केशास्थिराशीनामित्यादौ यच्च दर्शनमित्यन्तं ‘स्वप्ने’ इत्युनुवर्तते||३३-३७||-

Adhikarana 9 (38-47) · Śloka 47

रूपं त्वस्य यथोद्देशं निर्देक्ष्यामि सभेषजम्||३८|| यथास्वेनोष्मणा पाकं शारीरा यान्ति धातवः| स्रोतसा च यथास्वेन धातुः पुष्यति धातुतः||३९|| स्रोतसां सन्निरोधाच्च रक्तादीनां च सङ्क्षयात्| धातूष्मणां चापचयाद्राजयक्ष्मा प्रवर्तते||४०|| तस्मिन् काले पचत्यग्निर्यदन्नं कोष्ठसंश्रितम्| मलीभवति तत् प्रायः कल्पते किञ्चिदोजसे||४१|| तस्मात् पुरीषं संरक्ष्यं विशेषाद्राजयक्ष्मिणः| सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्||४२|| रसः स्रोतःसु रुद्धेषु स्वस्थानस्थो विदह्यते | स ऊर्ध्वं कासवेगेन बहुरूपः प्रवर्तते||४३|| जायन्ते व्याधयश्चातः षडेकादश वा पुनः| येषां सङ्घातयोगेन राजयक्ष्मेति कथ्यते||४४|| कासोंऽसतापो वैस्वर्यं ज्वरः पार्श्वशिरोरुजा| छर्दनं रक्तकफयोः श्वासवर्चोगदोऽरुचिः||४५|| रूपाण्येकादशैतानि यक्ष्मणः षडिमानि वा| कासो ज्वरः पार्श्वशूलं स्वरवर्चोगदोऽरुचिः||४६|| सर्वैरर्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये| युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा||४७||

सम्प्रति यक्ष्मरूपाणि प्रपञ्चेन व्याख्यातुमाह- रूपं त्वस्येत्यादि| निर्देक्ष्यामीति प्रपञ्चेन कथयिष्यामि| तत्र रूपव्याकरणे कर्तव्ये रूपिण एव तावद् यक्ष्मणः शरीरधातुपोषणविरोधकस्य उत्पादक्रमं शरीरधातुपोषणक्रमकथनपूर्वमाह- यथास्वेनेत्यादि| यथास्वेन यथात्मीयेन, ऊष्मणा रसाग्न्यादिरूपेण त्रयोदशविधेन| धातुः पुष्यति धातुनेति धातुना रसेन, धातू रक्तादिरूपः; किंवा क्रमपरिणामपक्षे रसेन रक्तं, रक्तेन मांसं पुष्यतीति ज्ञेयम्| एवं धातुपोषणक्रमं दर्शयित्वा यक्ष्मणि तद्विरोधमाह- स्रोतसामित्यादि| सन्निरोधादिति यक्ष्मकारकदोषेणावरुद्धत्वात्; रक्तादिसङ्क्षयोऽपि स्रोतोवरोधात्तथा पोषकरसाप्राबल्याच्च ज्ञेयः; धातूष्मापचयोऽपि धातुक्षयाद्दोषप्रभावाच्च ज्ञेयः| यथा धातुपोषकरसहानिर्भवति तथाऽऽह- तस्मिन्नित्यादि| ओजसे इति सारभागाय, रसायेति यावत्| विशेषाद्राजयक्ष्मिण इतिवचनेनान्येषामपि दुर्बलानां पुरीषं रक्ष्यमिति सूचयति| विड्बलमिति विडाधारम्| यश्चापि रस उत्पद्यते स च धातून्न पुष्णाति, किन्तु स्वस्थानस्थो विदह्यते; स्वस्थानस्थ इति हृदयस्थः| सर्वैरिति एकादशभिः| अर्धैरिति षड्भिः, एकादशस्य ज्येष्ठभागपरिग्रहात् षडेवार्धं भवति; दृष्टा चैषा विधा, यथा- “त्रिंशन्मताः कर्मसु बस्तयो हि, कालस्ततोऽर्धेन ततश्च योगः” (सि.अ.१) इत्यादौ, त्रिंशद्बस्त्यर्धरूपः कालः श्रेष्ठभागपरिग्रहात् षोडशबस्तिरूप एव, “काले त्रयोऽन्ते पुरतस्तथैकः स्नेहा निरूहान्तरिताश्च षट् स्युः” (सि.अ.१) इत्यनेनोक्तः| त्रिभिरित्यत्र यानि कानि त्रीणि यक्ष्मणो रूपाणि ज्ञेयानि, शृङ्गग्राहिकयाऽनिर्देशात्| अन्ये तु ‘अंसपार्श्वाभितापश्च’ इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणत्रयं वर्णयन्ति| केचित्तु ‘अंसपार्श्वाभितापश्च’ इत्यादिकं यक्ष्मसम्बन्धिज्वरलक्षणं वदन्ति| अन्यथेति बलमांसयोगे सति||३८-४७||

Adhikarana 10 (48-50) · Śloka 50

घ्राणमूले स्थितः श्लेष्मा रुधिरं पित्तमेव वा| मारुताध्मातशिरसो मारुतं श्यायते प्रति||४८|| प्रतिश्यायस्ततो घोरो जायते देहकर्शनः| तस्य रूपं शिरःशूलं गौरवं घ्राणविप्लवः||४९|| ज्वरः कासः कफोत्क्लेशः स्वरभेदोऽरुचिः क्लमः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं यक्ष्मा चातः प्रजायते||५०||

प्रतिश्यायं विवृणोति- घ्राणेत्यादि| मारुताध्मातशिरसो मारुतपूर्णशिरसः| मारुतं प्रति श्यायते गच्छतीत्यर्थः| मारुतानुगतं घ्राणात् स्रवति| घ्राणविप्लवः गन्धाघ्राणादिरूपः| यक्ष्मा चातः प्रजायत इति अनेनोक्तलक्षणप्रतिश्यायस्यैव पूर्वरूपतामपि सूचयति||४८-५०||

Adhikarana 11 (51) · Śloka 51

पिच्छिलं बहलं विस्रं हरितं श्वेतपीतकम्| कासमानो रसं यक्ष्मी निष्ठीवति कफानुगम्||५१||

स ऊर्ध्वं कासवेगेन बहुरूपः प्रवर्तते इति यदुक्तं यक्ष्मरूपं तद्विवृणोति- पिच्छिलमित्यादि||५१||

Adhikarana 12 (52) · Śloka 52

अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः| ज्वरः सर्वाङ्गगश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः||५२||

राजयक्ष्मणो ज्वरस्य विशिष्टं लक्षणमाह- अंसेत्यादि| लक्षणं राजयक्ष्मण इति अंसपार्श्वाभितापकरपादसन्तापरूपः सर्वाङ्गगज्वरो राजयक्ष्मलक्षणमित्यर्थः||५२||

Adhikarana 13 (53-56) · Śloka 56

वातात्पित्तात्कफाद्रक्तात् कासवेगात् सपीनसात्| स्वरभेदो भवेद्वाताद्रूक्षः क्षामश्चलः स्वरः||५३|| तालुकण्ठपरिप्लोषः पित्ताद्वक्तुमसूयते| कफाद्भेदो विबद्धश्च स्वरः खुरखुरायते ||५४|| सन्नो रक्तविबद्धत्वात् स्वरः कृच्छ्रात् प्रवर्तते| कासातिवेगात् कषणः पीनसात्कफवातिकः||५५|| पार्श्वशूलं त्वनियतं सङ्कोचायामलक्षणम्| शिरःशूलं ससन्तापं यक्ष्मिणः स्यात्सगौरवम्||५६||

स्वरभेदं विभजते- वातादित्यादि| वक्तुमसूयत इति वक्तुं नेच्छति| खुरखुरायत इति खुरखुराशब्दं करोति| सन्नः अवसन्नः| कषण इति कण्ठं कषति, हिनस्तीति यावत्| पार्श्वशूलं त्वनियतमिति न सङ्कोचरूपेण नियतं, किन्तु कदाचिदायामरूपं कदाचित् सङ्कोचरूपं, न सर्वदाभावि| शिरःशूलत्वेन वायुः, ससन्तापत्वेन पित्तं, सगौरवत्वेन श्लेष्मा, एवं त्रिदोषजन्यत्वं ज्ञेयम्||५३-५६||

Adhikarana 14 (57) · Śloka 57

अभिसन्ने शरीरे तु यक्ष्मिणो विषमाशनात्| कण्ठात्प्रवर्तते रक्तं श्लेष्मा चोत्क्लिष्टसञ्चितः||५७||

सरक्तं कफमस्यतीति यदुक्तं तल्लक्षणं विवृणोति- अभिसन्न इत्यादि| अभितः सन्नोऽभिसन्नः| ‘अभिष्यन्दे’ इति पाठपक्षेऽभिष्यन्दगृहीत इत्यर्थः; किन्त्वभिपूर्वस्यन्दतेः कथं रूपसिद्धिर्भवतीति चिन्तनीयम्| सञ्चितोत्क्लिष्टमिति वक्तव्ये पूर्वनिपातनियमादुत्क्लिष्टसञ्चित इति कृतम्||५७||

Adhikarana 15 (58-59) · Śloka 59

रक्तं विबद्धमार्गत्वान्मांसादीन्नानुपद्यते | आमाशयस्थमुत्क्लिष्टं बहुत्वात् कण्ठमेति च||५८|| वातश्लेष्मविबद्धत्वादुरसः श्वासमृच्छति| दोषैरुपहते चाग्नौ सपिच्छमतिसार्यते||५९||

केवलरुधिरच्छर्दनेन युक्तं विवृणोति- रक्तमित्यादि| विबद्धमार्गत्वादिति रक्तस्य मांसाद्यभिगमे यो मार्गस्तन्निरोधान्मांसादभिगच्छद्रक्तं मांसाशये एव कृताधिष्ठानं प्रस्रवणजलमिव विबद्धमार्गत्वाद्बहु भवति, बहुत्वेनोत्क्लिष्टं द्वारान्तरागमनात् कण्ठमेति| एवं रक्तस्य पोषकरसेनासम्बन्धात् क्षीयमाणस्यामाशये एव बहुत्वं ज्ञेयम्| तेन रक्तादीनां च सङ्क्षयादित्यनेन रक्तक्षयो य उक्तः स उपपन्न एव||५८-५९||

Adhikarana 16 (60-61) · Śloka 61

पृथग्दोषैः समस्तैर्वा जिह्वाहृदयसंश्रितैः| जायतेऽरुचिराहारे द्विष्टैरर्थैश्च मानसैः||६०|| कषायतिक्तमधुरैर्विद्यान्मुखरसैः क्रमात्| वाताद्यैररुचिं जातां मानसीं दोषदर्शनात्||६१||

रोगाधिकारे “पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानीति वातपित्तकफद्वेषायासाः” (सू.अ.१९) इत्यनेन यद्यपि त्रिदोषजाऽरुचिर्नोक्ता, तथाऽपि चिकित्सार्थं द्वन्द्वजगुल्मवत्त्रिदोषजाऽरुचिरुच्यते| वक्ष्यति- “चतुरोऽरोचकान् हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान्” इति| इयं च त्रिदोषजाऽरुचिः प्रकृतिसमवायारब्धा, तेन रोगाधिकारे प्रत्येकदोषजारुचिग्रहणेनैव गृहीता| प्रकृतिसमसमवायारब्धत्वेनैव त्रिदोषजारुचेः पृथग्लक्षणं नोक्तम्; अतो वातादिलक्षणमेलकमेव तस्या लक्षणम्| कषायमुखरसता वातजायां, तिक्तमुखरसता पित्तजायां, मधुरमुखरसता कफजायां, त्रिदोषजायां तु त्रिदोषमुखरसतोन्नेया| दोषदर्शनादिति द्विष्टदर्शनात्||६०-६१||

Adhikarana 17 (62) · Śloka 62

अरोचकात् कासवेगाद्दोषोत्क्लेशाद्भयादपि| छर्दिर्या सा विकाराणामन्येषामप्युपद्रवः||६२||

छर्दिं विभजते- अरोचकादित्यादि| विकाराणामन्येषामप्युपद्रव इति एवम्भूता छर्दिर्न यक्ष्ममात्रनियता,किन्त्वन्येषामपि विकाराणामेवम्भूता छर्दिरुपद्रवरूपा भवति; किंवा एवम्भूता या छर्दिः सा यक्ष्मिण उपद्रवो भवति, तथाऽरोचकादिभ्य उत्थिता च्छर्दिरन्येषामपि हिक्कादीनामुपद्रवो भवतीत्यर्थः||६२||

Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64

सर्वस्त्रिदोषजो यक्ष्मा दोषाणां तु बलाबलम्| परीक्ष्यावस्थिकं वैद्यः शोषिणं समुपाचरेत्||६३|| प्रतिश्याये शिरःशूले कासे श्वासे स्वरक्षये| पार्श्वशूले च विविधाः क्रियाः साधारणीः शृणु||६४||

सम्प्रति सर्वेषां यक्ष्मणां सामान्यरूपं त्रिदोषजत्वं प्रतिपाद्य, दोषबलाबलभेदेन च भेदं सूचयित्वा, सामान्यां विशेषां च चिकित्सां सूचयन्नाह- सर्व इत्यादि| विविधा इति भिन्नाः, साधारणीरित्यनेनाभिन्नाश्च शृण्विति योज्यम्| तत्र विविधाः प्रत्येकं पीनसादिविहिता ज्ञेयाः, साधारणीस्तु षडङ्गाजरसादिरूपाः साधारणविहिता ज्ञेयाः||६३-६४||

Adhikarana 19 (65-70) · Śloka 70

पीनसे स्वेदमभ्यङ्गं धूममालेपनानि च| परिषेकावगाहांश्च यावकं वाट्यमेव च||६५|| लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपबृंहितान्| लावतित्तिरिदक्षाणां वर्तकानां च कल्पयेत्||६६|| सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्| दाडिमामलकोपेतं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्||६७|| तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः| मूलकानां कुलत्थानां यूषैर्वा सूपकल्पितैः ||६८|| यवगोधूमशाल्यन्नैर्यथासात्म्यमुपाचरेत्| पिबेत्प्रसादं वारुण्या जलं वा पाञ्चमूलिकम्||६९|| धान्यनागरसिद्धं वा तामलक्याऽथवा शृतम्| पर्णिनीभिश्चतसृभिस्तेन चान्नानि कल्पयेत्||७०||

सपिप्पलीकमित्यादिके रसे यवागूसाधनवद्द्रव्यादिमानं ज्ञेयं; मांसमानं तु पलानि द्वादश| सूपसंस्कृतैरिति सुष्ठूपसंस्कृतैः| तेनेति पञ्चमूल्यादिसंस्कृतजलेन||६५-७०||

Adhikarana 20 (71-76) · Śloka 76

कृशरोत्कारिकामाषकुलत्थयवपायसैः| सङ्करस्वेदविधिना कण्ठं पार्श्वमुरः शिरः||७१|| स्वेदयेत् पत्रभङ्गेण शिरश्च परिषेचयेत्| बलागुडूचीमधुकशृतैर्वा वारिभिः सुखैः||७२|| बस्तमत्स्यशिरोभिर्वा नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्| कण्ठे शिरसि पार्श्वे च पयोभिर्वा सवातिकैः||७३|| औदकानूपमांसानि सलिलं पाञ्चमूलिकम्| सस्नेहमारनालं वा नाडीस्वेदे प्रयोजयेत्||७४|| जीवन्त्याः शतपुष्पाया बलाया मधुकस्य च| वचाया वेशवारस्य विदार्या मूलकस्य च||७५|| औदकानूपमांसानामुपनाहाः सुसंस्कृताः| शस्यन्ते सचतुःस्नेहाः शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्||७६||

तिलतण्डुलमाषैस्तु कृशरा ज्ञेया| पत्रभङ्गेनेति पत्रभङ्गक्वाथेन; पत्रभङ्गाश्च वातहरपल्लवाः| सवातिकैरिति वातिकोत्तरवातिकैः; तन्त्रान्तरे तु वातिकान्युत्तरवातिकानि च गणेन पठितानि; यथा- “बिल्वोऽग्निमन्थः काश्मर्यं श्रेयसी पाटला बला| शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका|| वर्धमानो मूलकं च वातिकान्यवतारयेत्| करमर्दं सबदरं कुलत्थाः शुष्कमूलकम्|| श्वदंष्ट्रा वेणुपर्णी च साश्वगन्धा शतावरी| ऋष्यप्रोक्तां गुडूची च मधुकं शिग्रुरेव च|| यवान्यारग्वधश्चैव यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम्| सर्वमेतद्विजानीयाद्भिषगुत्तरवातिकम्” इति| नाडीस्वेदं प्रयोजयेदिति नाडीस्वेदं यथायोग्यतया प्रयोजयेत्| जीवन्त्यादीनां प्रत्येकमुपनाहा ज्ञेयाः| वेसवारो यथा- “निरस्थि पिशितं पिष्टं स्विन्नं गुडघृतान्वितम्| कृष्णामरीचसंयुक्तं वेसवार इति स्मृतः” इति||७१-७६||

Adhikarana 21 (77-81) · Śloka 81

शतपुष्पा समधुकं कुष्ठं तगरचन्दने| आलेपनं स्यात् सघृतं शिरःपार्श्वांसशूलनुत्||७७|| बला रास्ना तिलाः सर्पिर्मधुकं नीलमुत्पलम्| पलङ्कषा देवदारु चन्दनं केशरं घृतम्||७८|| वीरा बला विदारी च कृष्णगन्धा पुनर्नवा| शतावरी पयस्या च कत्तृणं मधुकं घृतम्||७९|| चत्वार एते श्लोकार्धैः प्रदेहाः परिकीर्तिताः| शस्ताः संसृष्टदोषाणां शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्||८०|| नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः| तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||८१||

पलङ्कषा गुग्गुलुः| पयस्या क्षीरकाकोली| शिरःपार्श्वांसशूलिनां शस्ता इति योज्यम्||७७-८१||

Adhikarana 22 (82-86) · Śloka 86

शृङ्गालाबुजलौकोभिः प्रदुष्टं व्यधनेन वा| शिरःपार्श्वांसशूलेषु रुधिरं तस्य निर्हरेत्||८२|| प्रदेहः सघृतश्चेष्टः पद्मकोशीरचन्दनैः| दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेशरैर्वा घृताप्लुतैः||८३|| प्रपौण्डरीकनिर्गुण्डीपद्मकेशरमुत्पलम् | कशेरुकाः पयस्या च ससर्पिष्कं प्रलेपनम्||८४|| चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा| अभ्यङ्गः, पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना||८५|| माहेन्द्रेण सुशीतेन चन्दनादिशृतेन वा| परिषेकः प्रयोक्तव्य इति संशमनी क्रिया||८६||

शृङ्गालाबुजलौकोभिरित्यत्र पित्तदुष्टे जलौका, कफदुष्टे रक्तेऽलाबु ज्ञेयं; यदुक्तं- “पित्तान्वितं जलौकोभिरलाब्वा तु कफान्वितम्| शोणितं वातदुष्टं तु विषाणेनाशु निर्हरेत्” इति| व्यधनं तु सिराव्यधरूपम्||८२-८६||

Adhikarana 23 (87-88) · Śloka 88

दोषाधिकानां वमनं शस्यते सविरेचनम्| स्नेहस्वेदोपपन्नानां सस्नेहं यन्न कर्शनम्||८७|| शोषी मुञ्चति गात्राणि पुरीषस्रंसनादपि| अबलापेक्षिणीं मात्रां किं पुनर्यो विरिच्यते||८८||

यन्न कर्शनमित्यनेन मृदुवमनविरेचनं यन्न कर्शनायेति दर्शयति||८७-८८||

Adhikarana 24 (89-102) · Śloka 102

योगान् संशुद्धकोष्ठानां कासे श्वासे स्वरक्षये| शिरःपार्श्वांसशूलेषु सिद्धानेतान्प्रयोजयेत्||८९|| बलाविदारिगन्धाद्यैर्विदार्या मधुकेन वा| सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्यात्स्वर्यमुत्तमम्||९०|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला| क्षीरं सर्पिश्च तत्सिद्धं स्वर्यं स्यान्नावनं परम्||९१|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासनिबर्हणम्| प्रयुज्यमानं बहुशो घृतं चौत्तरभक्तिकम्||९२|| दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन च| बलागर्भं घृतं सद्यो रोगानेतान् प्रबाधते||९३|| भक्तस्योपरि मध्ये वा यथाग्न्यभ्यवचारितम्| रास्नाघृतं वा सक्षीरं सक्षीरं वा बलाघृतम्||९४|| लेहान् कासापहान् स्वर्याञ् श्वासहिक्कानिबर्हणान्| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नान् स्नेहांश्चातः परं शृणु||९५|| घृतं खर्जूरमृद्वीकाशर्कराक्षौद्रसंयुतम् | सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||९६|| दशमूलशृतात् क्षीरात् सर्पिर्यदुदियान्नवम्| सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत् परं स्वरबोधनम्||९७|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्| पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्घृतम्||९८|| पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे| सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||९९|| खर्जूरं पिप्पली द्राक्षा पथ्या शृङ्गी दुरालभा| त्रिफला पिप्पली मुस्तं शृङ्गाटगुडशर्कराः||१००|| वीरा शटी पुष्कराख्यं सुरसः शर्करा गुडः| नागरं चित्रको लाजाः पिप्पल्यामलकं गुडः||१०१|| श्लोकार्धैर्विहितानेतांल्लिह्यान्ना मधुसर्पिषा| कासश्वासापहान्स्वर्यान्पार्श्वशूलापहांस्तथा||१०२||

प्रपौण्डरीकमित्यादौ क्षीरं द्रवम्| ये तु ‘क्षीरसर्पिः’ इत्येकपदेन पठन्ति, ते क्षीरोत्थं सर्पिर्जलेनैव पाचयन्ति| घृतं चौत्तरभक्तिकमिति उक्तमेव घृतं भक्तोत्तरं शिरःशूलादिहरं भवति| दशमूलेनेति अत्रावान्तरसाहचर्याद्दशमूलस्य क्वाथो ज्ञेयः, बलाया एव कल्कः; किंवा ‘दशमूलेन पयसा’ इति पाठः; तेन दशमूलसिद्धेन क्षीरेणेत्यर्थः| रास्नाघृतं वा रास्नाक्षीरं वा रोगानेतान् प्रबाधत इति योजना; तथा बलाघृतं बलाक्षीरं च प्रबाधते इति योजना| कासे वक्ष्यमाणं यद् रास्नाघृतं, बलाघृतं च वातरक्ते वक्ष्यमाणं, तत् क्षीरेण सहोपयुक्तमेतान् रोगान् प्रबाधत इत्याचार्यो वक्ष्यति| सपिप्पलीकं सक्षौद्रमित्यत्र पिप्पलीक्षौद्रयोः प्रक्षेप्यत्वं ज्ञेयम्| पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा यद्घृतमुदियात्तत् सपिप्पलीकं सक्षौद्रं स्वरबोधनमित्यादियोजना| पञ्चानामित्यादिना योगान्तरमाह| रसे क्षीरचतुर्गुण इति पञ्चानां पञ्चमूलीनां क्वाथस्त्रिगुणः, घृतसमं च क्षीरं ज्ञेयम्| उक्तं हि जतूकर्णे- “दशमूलशृतक्षीराज्जातं सर्पिर्नवं पिप्पलीमधुयुक्तं यत्, पञ्चपञ्चमूलक्वथितादुत्थितं च यत् त्रिभागक्वथिततुल्यपयस्के पक्वम्” इति| फलश्रुतौ ‘यक्ष्मणः सप्तकं बलम्’ इत्यनेन ‘स्वरभेदं’ इत्यादिना ये सप्त गदाः पठितास्ते ज्ञेयाः; तेषु च हिक्का पठिता, सा च राजयक्ष्मलक्षणेषु यद्यपि न पठिता, तथाऽप्युपद्रवरूपा ज्ञेया| पुष्कराख्यं पुष्करमूलम्||८९-१०२||

Adhikarana 25 (103-104) · Śloka 104

सितोपलां तुगाक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम्| अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणितं लेहयेन्मधुसर्पिषा||१०३|| चूर्णितं प्राशयेद्वा तच्छ्वासकासकफातुरम् | सुप्तजिह्वारोचकिनमल्पाग्निं पार्श्वशूलिनम्||१०४||

सितोपलादावन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणितमिति अन्त्यायास्त्वच एको भागः, बहुलाया भागद्वयं, पिप्पल्या भागचतुष्टयं, तुगाक्षीरी वंशलोचनानुकारि पार्थिवं द्रव्यं, तस्याष्टभागाः, सितोपलायास्तु षोडश| ऊर्ध्वशब्देन चेहातीतमुच्यते, विवक्ष्यमाणोर्ध्वाधोभागस्यास्थानात्; तेन क्वचित् ऊर्ध्वमित्यादावागतोऽपि ऊर्ध्वशब्दश्चरति||१०३-१०४||

Adhikarana 26 (105) · Śloka 105

हस्तपादाङ्गदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे| वासाघृतं शतावर्या सिद्धं वा परमं हितम्||१०५||

हस्तेत्यादौ वासाघृतं रक्तपित्तोक्तं गुल्मोक्तं च; शतावरीघृतं योनिव्यापच्चिकित्सितवक्ष्यमाणम्||१०५||

Adhikarana 27 (106-110) · Śloka 110

दुरालभां श्वदंष्ट्रां च चतस्रः पर्णिनीर्बलाम्| भागान्पलोन्मितान् कृत्वा पलं पर्पटकस्य च||१०६|| पचेद्दशगुणे तोये दशभागावशेषिते| रसे सुपूते द्रव्याणामेषां कल्कान् समावपेत्||१०७|| शट्याः पुष्करमूलस्य पिप्पलीत्रायमाणयोः| तामलक्याः किरातानां तिक्तस्य कुटजस्य च||१०८|| फलानां सारिवायाश्च सुपिष्टान् कर्षसम्मितान्| ततस्तेन घृतप्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्||१०९|| ज्वरं दाहं भ्रमं कासमंसपार्श्वशिरोरुजम्| तृष्णां छर्दिमतीसारमेतत् सर्पिर्व्यपोहति||११०||

दुरालभाद्ये पचेद्दशगुणे तोये इत्यनेन घृताद्दशगुणतोयेनेति ज्ञेयं, द्रव्याद्दशगुणतोयेन क्वाथस्याल्पत्वं स्यात्; प्रस्थघृतात्तु दशगुणतोये दशभागावशिष्टे प्रस्थमानत्वं कषायस्य भवति, तच्च जतूकर्णानुमतम्||१०६-११०||

Adhikarana 28 (111-113) · Śloka 113

जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च| शटीं पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१११|| नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्| पिप्पलीं च समं पिष्ट्वा घृतं वैद्यो विपाचयेत्||११२|| एतद्व्याधिसमूहस्य रोगेशस्य समुत्थितम्| रूपमेकादशविधं सर्पिरग्र्यं व्यपोहति||११३||

जीवन्त्यादौ पूर्वयोगोक्तं क्षीरयुक्तमेव क्वाथं द्रवमिच्छन्ति; टीकाकृतस्तु बहवो जलमेव द्रवं वदन्ति||१११-११३||

Adhikarana 29 (114-116) · Śloka 116

बलां स्थिरां पृश्निपर्णीं बृहतीं सनिदिग्धिकाम्| साधयित्वा रसे तस्मिन्पयो गव्यं सनागरम्||११४|| द्राक्षाखर्जूरसर्पिर्भिः पिप्पल्या च शृतं सह| सक्षौद्रं ज्वरकासघ्नं स्वर्यं चैतत् प्रयोजयेत्||११५|| आजस्य पयसश्चैवं प्रयोगो जाङ्गला रसाः| यूषार्थे चणका मुद्गा मकुष्ठाश्चोपकल्पिताः||११६||

बलामित्यादि| अत्र घृते क्षीरक्वाथकल्कसाध्ये क्वाथक्षीरे मिलित्वा चतुर्गुणे, कल्कद्रव्यं चाष्टभागेन ज्ञेयं, मधु च प्रक्षेपार्थे योज्यम्||११४-११६||

Adhikarana 30 (117-133) · Śloka 134

ज्वराणां शमनीयो यः पूर्वमुक्तः क्रियाविधिः| यक्ष्मिणां ज्वरदाहेषु ससर्पिष्कः प्रशस्यते||११७|| कफप्रसेके बलवाञ् श्लैष्मिकश्छर्दयेन्नरः| पयसा फलयुक्तेन माधुकेन रसेन वा||११८|| सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनीयोपसिद्धया| वान्तोऽन्नकाले लघ्वन्नमाददीत सदीपनम्||११९|| यवगोधूममाध्वीकसिध्वरिष्टसुरासवान्| जाङ्गलानि च शूल्यानि सेवमानः कफं जयेत्||१२०|| श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति| कफप्रसेकं तं विद्वान् स्निग्धोष्णेनैव निर्जयेत्||१२१|| क्रिया कफप्रसेके या वम्यां सैव प्रशस्यते| हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च||१२२|| प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपिच्छमतिसार्यते| प्राप्नोति चास्यवैरस्यं न चान्नमभिनन्दति||१२३|| तस्याग्निदीपनान् योगानतीसारनिबर्हणान्| वक्त्रशुद्धिकरान् कुर्यादरुचिप्रतिबाधकान्||१२४|| सनागरानिन्द्रयवान् पाययेत्तण्डुलाम्बुना| सिद्धां यवागूं जीर्णे च चाङ्गेरीतक्रदाडिमैः||१२५|| पाठा बिल्वं यमानी च पातव्यं तक्रसंयुतम्| दुरालभा शृङ्गवेरं पाठा च सुरया सह||१२६|| जम्ब्वाम्रमध्यं बिल्वं च सकपित्थं सनागरम्| पेयामण्डेन पातव्यमतीसारनिवृत्तये||१२७|| एतानेव च योगांस्त्रीन् पाठादीन् कारयेत् खडान्| ससूप्यधान्यान्सस्नेहान् साम्लान्सङ्ग्रहणान् परम्||१२८|| वेतसार्जुनजम्बूनां मृणालीकृष्णगन्धयोः| श्रीपर्ण्या मदयन्त्याश्च यूथिकायाश्च पल्लवान्||१२९|| मातुलुङ्गस्य धातक्या दाडिमस्य च कारयेत्| स्नेहाम्ललवणोपेतान् खडान् साङ्ग्राहिकान् परम्||१३०|| चाङ्गेर्याश्चुक्रिकायाश्च दुग्धिकायाश्च कारयेत्| खडान्दधिसरोपेतान् ससर्पिष्कान्सदाडिमान्||१३१|| मांसानां लघुपाकानां रसाः साङ्ग्राहिकैर्युताः| व्यञ्जनार्थं प्रशस्यन्ते भोज्यार्थं रक्तशालयः||१३२|| स्थिरादिपञ्चमूलेन पाने शस्तं शृतं जलम्| तक्रं सुरा सचुक्रीका दाडिमस्याथवा रसः||१३३|| इत्युक्तं भिन्नशकृतां दीपनं ग्राहि भेषजम्|१३४|

ज्वराणामित्यादिनाऽऽवस्थिकं विधिमाह| वामनीयानि मदनफलादीनि| सदीपनमिति दीपनशुण्ठ्यादिसाधितम्| वम्यां सैव प्रशस्यत इत्यत्र कफप्रसेको द्विविधः- स्वतन्त्रः कफकृतः, तथा वातपराधीनोक्तः; एवं छर्दिमपि द्विधा विभज्य कफप्रसेकक्रियानुसारेण श्लेष्मप्रधानायां वमनादि, वातप्रधानायां स्निग्धोष्णसेवानुरूपा क्रिया शस्यत इति योज्यम्| खडो व्याकृतः| अन्येऽपि वदन्ति- “पिशितेन रसस्तत्र, यूषो धान्यैः, खलः फलैः| मूलैश्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिकः स्मृतः” इति||११७-१३३||-

Adhikarana 31 (134-140) · Śloka 140

परं मुखस्य वैरस्यनाशनं रोचनं शृणु ||१३४|| द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुखधावनम्| तद्वत् प्रक्षालयेदास्यं धारयेत् कवलग्रहान्||१३५|| पिबेद्धूमं ततो मृष्टमद्याद्दीपनपाचनम्| भेषजं पानमन्नं च हितमिष्टोपकल्पितम्||१३६|| त्वङ्मुस्तमेला धान्यानि मुस्तमामलकं त्वचम्| दार्वीत्वचो यवानी च तेजोह्वा पिप्पली तथा||१३७|| यवानी तिन्तिडीकं च पञ्चैते मुखधावनाः| श्लोकपादेष्वभिहिता रोचना मुखशोधनाः||१३८|| गुटिकां धारयेदास्ये चूर्णैर्वा शोधयेन्मुखम्| एषामालोडितानां वा धारयेत् कवलग्रहान्||१३९|| सुरामाध्वीकसीधूनां तैलस्य मधुसर्पिषोः| कवलान् धारयेदिष्टान् क्षीरस्येक्षुरसस्य च||१४०||

द्वौ कालाविति सायम्प्रातः| दन्तपवनमिति करञ्जकरवीरादिभिस्तिक्तकटुकैः| तद्वदिति तिक्तकटुकृतैर्जलैः| तेजोह्वा चविका| मुखशोधना इति मुखगतदोषशोधनाः||१३४-१४०||

Adhikarana 32 (141-144) · Śloka 144

यवानीं तिन्तिडीकं च नागरं साम्लवेतसम्| दाडिमं बदरं चाम्लं कार्षिकं चोपकल्पयेत्||१४१|| धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्| पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च||१४२|| शर्करायाश्च चत्वारि पलान्येकत्र चूर्णयेत्| जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच्चूर्णं भक्तरोचनम्||१४३|| हृत्प्लीहपार्श्वशूलघ्नं विबन्धानाहनाशनम्| कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुत्||१४४|| इति यवानीषाडवम्|

यवानीषाडवे वराङ्गं त्वक्| पिप्पलीनामेकं शतमिति आकृतिमानात्||१४१-१४४||

Adhikarana 33 (145-148) · Śloka 148

तालीशपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा| यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके||१४५|| पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा| कासश्वासारुचिहरं तच्चूर्णं दीपनं परम्||१४६|| हृत्पाण्डुग्रहणीदोषशोषप्लीहज्वरापहम्| वम्यतीसारशूलघ्नं मूढवातानुलोमनम्||१४७|| कल्पयेद्गुटिकां चैतच्चूर्णं पक्त्वा सितोपलाम्| गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतराः स्मृताः||१४८|| इति तालीशाद्यं चूर्णं गुटिकाश्च|

तालीशाद्ये शुभा इति विशेषणं पिप्पल्याः| उक्तं हि हारीते- “तालीशं मरिचं शुण्ठी पिप्पल्यो भागवर्धिताः| त्वगेलेऽर्धांशके दद्याच्छर्कराऽष्टपलं भवेत्” इत्यादि| तथा जतूकर्णः- “तालीशमरिचनागरकृष्णाः कर्षाः, त्वगेले अर्धांशे, द्विकुडवा सिता, गुटिका विपाच्यताम्” इति| त्वगेलयोरर्धभागत्वम्| गुटिकापक्षे जलेन सितोपलां पक्त्वा गुडिकाः कुर्वन्ति वृद्धाः||१४५-१४८||

Adhikarana 34 (149-172) · Śloka 172

शुष्यतां क्षीणमांसानां कल्पितानि विधानवित्| दद्यान्मांसादमांसानि बृंहणानि विशेषतः||१४९|| शोषिणे बार्हिणं दद्याद्बर्हिशब्देन चापरान्| गृध्रानुलूकांश्चाषांश्च विधिवत् सूपकल्पितान्||१५०|| काकांस्तित्तिरिशब्देन वर्मिशब्देन चोरगान्| भृष्टान् मत्स्यान्त्रशब्देन दद्याद्गण्डूपदानपि||१५१|| लोपाकान् स्थूलनकुलान् बिडालांश्चोपकल्पितान्| शृगालशावांश्च भिषक् शशशब्देन दापयेत्||१५२|| सिंहानृक्षांस्तरक्षूंश्च व्याघ्रानेवंविधांस्तथा| मांसादान् मृगशब्देन दद्यान्मांसाभिवृद्धये||१५३|| गजखड्गितुरङ्गाणां वेशवारीकृतं भिषक्| दद्यान्महिषशब्देन मांसं मांसाभिवृद्धये||१५४|| मांसेनोपचिताङ्गानां मांसं मांसकरं परम्| तीक्ष्णोष्णलाघवाच्छस्तं विशेषान्मृगपक्षिणाम्||१५५|| मांसानि यान्यनभ्यासादनिष्टानि प्रयोजयेत्| तेषूपधा, सुखं भोक्तुं तथा शक्यानि तानि हि||१५६|| जानञ्जुगुप्सन्नैवाद्याज्जग्धं वा पुनरुल्लिखेत्| तस्माच्छद्मोपसिद्धानि मांसान्येतानि दापयेत्||१५७|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां हंसानां शूकरोष्ट्रयोः| खरगोमहिषाणां च मांसं मांसकरं परम्||१५८|| योनिरष्टविधा चोक्ता मांसानामन्नपानिके| तां परीक्ष्य भिषग्विद्वान् दद्यान्मांसानि शोषिणे||१५९|| प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः| आहारार्थं प्रदातव्या मात्रया वातशोषिणे||१६०|| प्रतुदा विष्किराश्चैव धन्वजाश्च मृगद्विजाः| कफपित्तपरीतानां प्रयोज्याः शोषरोगिणाम्||१६१|| विधिवत्सूपसिद्धानि मनोज्ञानि मृदूनि च| रसवन्ति सुगन्धीनि मांसान्येतानि भक्षयेत्||१६२|| मांसमेवाश्नतः शोषो माध्वीकं पिबतोऽपि च| नियतानल्पचित्तस्य चिरं काये न तिष्ठति||१६३|| वारुणीमण्डनित्यस्य बहिर्मार्जनसेविनः| अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्||१६४|| प्रसन्नां वारुणीं सीधुमरिष्टानासवान्मधु| यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्||१६५|| मद्यं तैक्ष्ण्यौष्ण्यवैशद्यसूक्ष्मत्वात् स्रोतसां मुखम्| प्रमथ्य विवृणोत्याशु तन्मोक्षात् सप्त धातवः||१६६|| पुष्यन्ति धातुपोषाच्च शीघ्रं शोषः प्रशाम्यति| मांसादमांसस्वरसे सिद्धं सर्पिः प्रयोजयेत्||१६७|| सक्षौद्रं, पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा| सिद्धं मधुरकैर्द्रव्यैर्दशमूलकषायकैः||१६८|| क्षीरमांसरसोपेतैर्घृतं शोषहरं परम्| पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः||१६९|| सयावशूकैः सक्षीरैः स्रोतसां शोधनं घृतम्| रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुसाधितम्||१७०|| जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषनुद्घृतम्| यवाग्वा वा पिबेन्मात्रां लिह्याद्वा मधुना सह||१७१|| सिद्धानां सर्पिषामेषामद्यादन्नेन वा सह| शुष्यतामेष निर्दिष्टो विधिराभ्यवहारिकः||१७२||

कल्पितानीति सम्यक् संस्कारेण संस्कृतानि| वर्मिशब्देन सर्पाकारो दीर्घो मत्स्यविशेषो ग्राह्यः| गण्डूपदः भूमिलता| लोपाकः अल्पशृगालो लाङ्गूलप्रधानः| सम्प्रत्यस्यान्यमांसप्रयोगमाह- मांसानीत्यादि| अनभ्यासादिति अभक्ष्यत्वेन| उपधेति अन्यशब्देन दानमिति यावत्| तथेति सञ्ज्ञान्तरेण दाने सुखं यथा भवति तथा भोक्तुं शक्यते| अभक्ष्यत्वे तु ज्ञाते दोषमाह- जानन्नित्यादि| योनिरष्टविधेति “प्रसहा” (सु.सू.अ.२७) इत्यादिना प्रोक्ता| सक्षौद्रमिति च्छेदः| पयसेत्यादि द्वितीयं घृतम्| मधुरकाणि यानि तानि चेह कल्कार्थम्| पिप्पलीत्यादिनाऽनियतमानं घृतं चतुर्गुणेन क्षीरेण साध्यते, षट्पलोक्तद्रव्यघृतमानवत्||१४९-१७२||

Adhikarana 35 (173-178) · Śloka 179

बहिःस्पर्शनमाश्रित्य वक्ष्यतेऽतः परं विधिः| स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्||१७३|| स्रोतोविबन्धमोक्षार्थं बलपुष्ट्यर्थमेव च| उत्तीर्णं मिश्रकैःस्नेहैः पुनराक्तैः सुखैः करैः||१७४|| मृद्नीयात् सुखमासीनं सुखं चोत्सादयेन्नरम्| जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||१७५|| अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्| विदारीं सर्षपं कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||१७६|| माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्| यवचूर्णत्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||१७७|| एतदुत्सादनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्| गौरसर्षपकल्केन कल्कैश्चापि सुगन्धिभिः||१७८|| स्नायादृतुसुखैस्तोयैर्जीवनीयौषधैः शृतैः|१७९|

उत्तीर्णमित्यादौ पुनराक्तैरिति मिश्रकस्नेहैराक्तैः करैः पुनः पुनः मर्दयेत्; पुनराक्तमिति पाठे तु पुनर्मिश्रकैः स्नेहैराक्तमित्यर्थः| उत्सादयेदिति उद्वर्तयेत्| विकसा मञ्जिष्ठा| तर्कारी जया| समाक्षिकमिति ईषन्माक्षिकम्||१७३-१७८||-

Adhikarana 36 (179-189) · Śloka 189

गन्धैः समाल्यैर्वासोभिर्भूषणैश्च विभूषितः||१७९|| स्पृश्यान् संस्पृश्य सम्पूज्य देवताः सभिषग्द्विजाः| इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धवत् पानभोजनम्||१८०|| इष्टमिष्टैरुपहितं सुखमद्यात् सुखप्रदम्| समातीतानि धान्यानि कल्पनीयानि शुष्यताम्||१८१|| लघून्यहीनवीर्याणि स्वादूनि गन्धवन्ति च| यानि प्रहर्षकारीणि तानि पथ्यतमानि हि||१८२|| यच्चोपदेक्ष्यते पथ्यं क्षतक्षीणचिकित्सिते| यक्ष्मिणस्तत् प्रयोक्तव्यं बलमांसाभिवृद्धये||१८३|| अभ्यङ्गोत्सादनैश्चैव वासोभिरहतैः प्रियैः| यथर्तुविहितैः स्नानैरवगाहैर्विमार्जनैः||१८४|| बस्तिभिः क्षीरसर्पिर्भिर्मांसैर्मांसरसौदनैः| इष्टैर्मद्यैर्मनोज्ञानां गन्धानामुपसेवनैः||१८५|| सुहृदां रमणीयानां प्रमदानां च दर्शनैः| गीतवादित्रशब्दैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च||१८६|| हर्षणाश्वासनैर्नित्यं गुरूणां समुपासनैः| ब्रह्मचर्येण दानेन तपसा देवतार्चनैः||१८७|| सत्येनाचारयोगेन मङ्गल्यैरप्यहिंसया| वैद्यविप्रार्चनाच्चैव रोगराजो निवर्तते||१८८|| यया प्रयुक्तया चेष्ट्या राजयक्ष्मा पुरा जितः| तां वेदविहितामिष्टिमारोग्यार्थी प्रयोजयेत्||१८९||

अतः परं मनस आनुकूल्यं यक्ष्मारम्भकदोषं हन्तीत्यतो सर्वासु चेष्टासु सदैव मनोनुकूलं स्यात्तथैव वर्तनीयं, यया च युक्त्या दैवव्यपाश्रयचिकित्सा कर्तव्या तदाह- गन्धैरित्यादि||१७९-१८९||

Adhikarana 37 (190-191) · Śloka 191

तत्र श्लोकौ- प्रागुत्पत्तिर्निमित्तानि प्राग्रूपं रूपसङ्ग्रहः| समासाद् व्यासतश्चोक्तं भेषजं राजयक्ष्मणः||१९०|| नामहेतुरसाध्यत्वं साध्यत्वं कृच्छ्रसाध्यता| इत्युक्तः सङ्ग्रहः कृत्स्नो राजयक्ष्मचिकित्सिते||१९१||

प्रागुत्पत्तिरित्यादिसङ्ग्रहः| नामहेतुरिति “स राज्ञः पूर्वमासीद्वै राजयक्ष्मा ततो मतः” इति||१९०-१९१||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने राजयक्ष्मचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः||८||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां चिकित्सितस्थाने राजयक्ष्मचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः||८||