Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో రాజయక్ష్మచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो राजयक्ष्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
త్రిదోషజత్వసామాన్యాత్ కుష్ఠమను రాజయక్ష్మచికిత్సితముచ్యతే| ఉన్మాదాపస్మారౌ దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసోత్పన్నావప్యాగంతుత్వానుబంధత్వాత్ పశ్చాదుక్తౌ||1-2||
Adhikarana 2 (3-12) · Śloka 12
దివౌకసాం కథయతామృషిభిర్వై శ్రుతా కథా| కామవ్యసనసంయుక్తా పౌరాణీ శశినం ప్రతి||3|| రోహిణ్యామతిసక్తస్య శరీరం నానురక్షతః| ఆజగామాల్పతామిందోర్దేహః స్నేహపరిక్షయాత్||4|| దుహితౄణామసంభోగాచ్ఛేషాణాం చ ప్రజాపతేః| క్రోధో నిఃశ్వాసరూపేణ మూర్తిమాన్ నిఃసృతో ముఖాత్||5|| ప్రజాపతేర్హి దుహితౄరష్టావింశతిమంశుమాన్| భార్యార్థం ప్రతిజగ్రాహ న చ సర్వాస్వవర్తత||6|| గురుణా తమవధ్యాతం భార్యాస్వసమవర్తినం| రజఃపరీతమబలం యక్ష్మా శశినమావిశత్||7|| సోఽభిభూతోఽతిమహతా గురుక్రోధేన నిష్ప్రభః| దేవదేవర్షిసహితో జగామ శరణం గురుం||8|| అథ చంద్రమసః శుద్ధాం మతిం బుద్ధ్వా ప్రజాపతిః| ప్రసాదం కృతవాన్ సోమస్తతోఽశ్విభ్యాం చికిత్సితః||9|| స విముక్తగ్రహశ్చంద్రో విరరాజ విశేషతః| ఓజసా వర్ధితోఽశ్విభ్యాం శుద్ధం సత్త్వమవాప చ||10|| క్రోధో యక్ష్మా జ్వరో రోగ ఏకార్థో దుఃఖసంజ్ఞకః| యస్మాత్ స రాజ్ఞః ప్రాగాసీద్రాజయక్ష్మా తతో మతః||11|| స యక్ష్మా హుంకృతోఽశ్విభ్యాం మానుషం లోకమాగతః| లబ్ధ్వా చతుర్విధం హేతుం సమావిశతి మానవాన్||12||
दिवौकसां कथयतामृषिभिर्वै श्रुता कथा| कामव्यसनसंयुक्ता पौराणी शशिनं प्रति||३|| रोहिण्यामतिसक्तस्य शरीरं नानुरक्षतः| आजगामाल्पतामिन्दोर्देहः स्नेहपरिक्षयात्||४|| दुहितॄणामसम्भोगाच्छेषाणां च प्रजापतेः| क्रोधो निःश्वासरूपेण मूर्तिमान् निःसृतो मुखात्||५|| प्रजापतेर्हि दुहितॄरष्टाविंशतिमंशुमान्| भार्यार्थं प्रतिजग्राह न च सर्वास्ववर्तत||६|| गुरुणा तमवध्यातं भार्यास्वसमवर्तिनम्| रजःपरीतमबलं यक्ष्मा शशिनमाविशत्||७|| सोऽभिभूतोऽतिमहता गुरुक्रोधेन निष्प्रभः| देवदेवर्षिसहितो जगाम शरणं गुरुम्||८|| अथ चन्द्रमसः शुद्धां मतिं बुद्ध्वा प्रजापतिः| प्रसादं कृतवान् सोमस्ततोऽश्विभ्यां चिकित्सितः||९|| स विमुक्तग्रहश्चन्द्रो विरराज विशेषतः| ओजसा वर्धितोऽश्विभ्यां शुद्धं सत्त्वमवाप च||१०|| क्रोधो यक्ष्मा ज्वरो रोग एकार्थो दुःखसञ्ज्ञकः| यस्मात् स राज्ञः प्रागासीद्राजयक्ष्मा ततो मतः||११|| स यक्ष्मा हुङ्कृतोऽश्विभ्यां मानुषं लोकमागतः| लब्ध्वा चतुर्विधं हेतुं समाविशति मानवान्||१२||
🔊 Audio coming soon
దివౌకసామిత్యాదినా ప్రాగుత్పత్తిం యక్ష్మణో దర్శయతి| ఏతయా చ ప్రాగుత్పత్త్యా ధాతుక్షయో రాజయక్ష్మణః ప్రధానం కారణం, తథా భార్యాస్వసమవర్తితయాఽధర్మశ్చ కారణం, భవతీతి దర్శ్యతే| కామవ్యసనసంయుక్తా స్త్రీపుంసంగసంబంధా | దేహః స్నేహపరిక్షయాదితి దేహసారక్షయాత్; స్నేహశబ్దేన హి సారవాచినా శుక్రౌజసీ గ్రాహ్యే| అవధ్యాతమితి క్రోధేన చింతితం| గురుక్రోధేనేతి యక్ష్మరూపేణ| శుద్ధాం మతిం బుద్ధ్వేతి స్వాపరాధజనితమాత్మనః క్షయం బుద్ధ్వా చంద్రమసః స్వదోషపరిహారార్థం శుద్ధాం బుద్ధిం జ్ఞాత్వా| విముక్తగ్రహ ఇతి గ్రహేణ యక్ష్మాఖ్యేన విముక్తః| సత్త్వం మనః| శుద్ధమితి నిర్దోషం||3-12||
Adhikarana 3 (13) · Śloka 13
అయథాబలమారంభం వేగసంధారణం క్షయం| యక్ష్మణః కారణం విద్యాచ్చతుర్థం విషమాశనం||13||
अयथाबलमारम्भं वेगसन्धारणं क्षयम्| यक्ष्मणः कारणं विद्याच्चतुर्थं विषमाशनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
అయథాబలమారంభాదియక్ష్మహేతుత్రయే విహారరూపే ఆహారరూపతయా భిన్నజాతీయత్వాద్విషమాశనం ‘చతుర్థం విషమాశనం’ ఇతి పృథక్ పఠితం| నిర్దేశాదేవ చతుష్కే లబ్ధే చతుర్థమితి పదం సాహసాదీనాం ప్రభేదానాం బహుత్వేఽపి సాహసాదిచతుర్విధానతిక్రమోపదర్శనార్థం ||13||
Adhikarana 4 (14-19) · Śloka 19
యుద్ధాధ్యయనభారాధ్వలంఘనప్లవనాదిభిః| పతనైరభిఘాతైర్వా సాహసైర్వా తథాఽపరైః||14|| అయథాబలమారంభైర్జంతోరురసి విక్షతే| వాయుః ప్రకుపితో దోషావుదీర్యోభౌ ప్రధావతి||15|| స శిరఃస్థః శిరఃశూలం కరోతి గలమాశ్రితః| కంఠోద్ధ్వంసం చ కాసం చ స్వరభేదమరోచకం||16|| పార్శ్వశూలం చ పార్శ్వస్థో వర్చోభేదం గుదే స్థితః| జృంభాం జ్వరం చ సంధిస్థ ఉరఃస్థశ్చోరసో రుజం||17|| క్షణనాదురసః కాసాత్ కఫం ష్ఠీవేత్ సశోణితం| జర్జరేణోరసా కృచ్ఛ్రమురఃశూలాతిపీడితః||18|| ఇతి సాహసికో యక్ష్మా రూపైరేతైః ప్రపద్యతే| ఏకాదశభిరాత్మజ్ఞో భజేత్తస్మాన్న సాహసం||19||
युद्धाध्ययनभाराध्वलङ्घनप्लवनादिभिः| पतनैरभिघातैर्वा साहसैर्वा तथाऽपरैः||१४|| अयथाबलमारम्भैर्जन्तोरुरसि विक्षते| वायुः प्रकुपितो दोषावुदीर्योभौ प्रधावति||१५|| स शिरःस्थः शिरःशूलं करोति गलमाश्रितः| कण्ठोद्ध्वंसं च कासं च स्वरभेदमरोचकम्||१६|| पार्श्वशूलं च पार्श्वस्थो वर्चोभेदं गुदे स्थितः| जृम्भां ज्वरं च सन्धिस्थ उरःस्थश्चोरसो रुजम्||१७|| क्षणनादुरसः कासात् कफं ष्ठीवेत् सशोणितम्| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रमुरःशूलातिपीडितः||१८|| इति साहसिको यक्ष्मा रूपैरेतैः प्रपद्यते| एकादशभिरात्मज्ञो भजेत्तस्मान्न साहसम्||१९||
🔊 Audio coming soon
నిదానోక్తమపి రాజయక్ష్మహేత్వాది పునః ప్రకరణవశాత్ కించిన్నిదానోక్తవిశేషవిధిత్సయోచ్యతే| ఉక్తం కారణచతుష్కం ప్రపంచయతి- యుద్ధేత్యాది| సహసా శక్తిమనాలోచ్య యాని క్రియంతే తాని సాహసాని| ఉభావితి కఫపిత్తే| క్షణనాదిత్యాదినా రక్తకఫనిష్ఠీవనమేకమేవ లక్షణం ‘ఉరఃశూలాతిపీడితః’ ఇత్యంతేనోచ్యతే| ఉరఃశూలం ఉరోరుక్, రక్తనిష్ఠీవనవిశేషణమేవ; తేనైకాదశరూపత్వం పూర్యతే ఏవ||14-19||
Adhikarana 5 (20-23) · Śloka 23
హ్రీమత్త్వాద్వా ఘృణిత్వాద్వా భయాద్వా వేగమాగతం| వాతమూత్రపురీషాణాం నిగృహ్ణాతి యదా నరః||20|| తదా వేగప్రతీఘాతాత్ కఫపిత్తే సమీరయన్| ఊర్ధ్వం తిర్యగధశ్చైవ వికారాన్ కురుతేఽనిలః||21|| ప్రతిశ్యాయం చ కాసం చ స్వరభేదమరోచకం| పార్శ్వశూలం శిరఃశూలం జ్వరమంసావమర్దనం||22|| అంగమర్దం ముహుశ్ఛర్దిం వర్చోభేదం త్రిలక్షణం| రూపాణ్యేకాదశైతాని యక్ష్మా యైరుచ్యతే మహాన్||23||
ह्रीमत्त्वाद्वा घृणित्वाद्वा भयाद्वा वेगमागतम्| वातमूत्रपुरीषाणां निगृह्णाति यदा नरः||२०|| तदा वेगप्रतीघातात् कफपित्ते समीरयन्| ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव विकारान् कुरुतेऽनिलः||२१|| प्रतिश्यायं च कासं च स्वरभेदमरोचकम्| पार्श्वशूलं शिरःशूलं ज्वरमंसावमर्दनम्||२२|| अङ्गमर्दं मुहुश्छर्दिं वर्चोभेदं त्रिलक्षणम्| रूपाण्येकादशैतानि यक्ष्मा यैरुच्यते महान्||२३||
🔊 Audio coming soon
హ్రీమత్త్వాదిత్యాదినా వేగసంధారణజమాహ| వర్చోభేదం త్రిలక్షణమితి పృథగ్వాతాదిజనితత్రిదోషలింగయుక్తమిత్యర్థః||20-23||
Adhikarana 6 (24-27) · Śloka 27
ఈర్ష్యోత్కంఠాభయత్రాసక్రోధశోకాతికర్శనాత్| అతివ్యవాయానశనాచ్ఛుక్రమోజశ్చ హీయతే||24|| తతః స్నేహక్షయాద్వాయుర్వృద్ధో దోషావుదీరయన్| ప్రతిశ్యాయం జ్వరం కాసమంగమర్దం శిరోరుజం||25|| శ్వాసం విడ్భేదమరుచిం పార్శ్వశూలం స్వరక్షయం| కరోతి చాంససంతాపమేకాదశగదానిమాన్ ||26|| లింగాన్యావేదయంత్యేతాన్యేకాదశ మహాగదం| సంప్రాప్తం రాజయక్ష్మాణం క్షయాత్ ప్రాణక్షయప్రదం||27||
ईर्ष्योत्कण्ठाभयत्रासक्रोधशोकातिकर्शनात्| अतिव्यवायानशनाच्छुक्रमोजश्च हीयते||२४|| ततः स्नेहक्षयाद्वायुर्वृद्धो दोषावुदीरयन्| प्रतिश्यायं ज्वरं कासमङ्गमर्दं शिरोरुजम्||२५|| श्वासं विड्भेदमरुचिं पार्श्वशूलं स्वरक्षयम्| करोति चांससन्तापमेकादशगदानिमान् ||२६|| लिङ्गान्यावेदयन्त्येतान्येकादश महागदम्| सम्प्राप्तं राजयक्ष्माणं क्षयात् प्राणक्षयप्रदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
ఈర్ష్యేత్యాదినా ధాతుక్షయజమాహ| ఓజ ఇతి రసః, రసేఽప్యోజఃశబ్దో వర్తతే; యదుక్తం- “మలీభవతి తత్ ప్రాయః కల్పతే కించిదోజసే” ఇతి; కింవా ఓజో దేహస్య సారం| స్నేహక్షయాదితి దేహసారశుక్రౌజఃక్షయాత్| క్షయాత్ ప్రాణక్షయప్రదమిత్యత్ర క్షయహేతుత్వాత్ క్షయః; ‘ప్రాణక్షయావహం’ ఇతి వా పాఠః||24-27||
Adhikarana 7 (28-32) · Śloka 32
వివిధాన్యన్నపానాని వైషమ్యేణ సమశ్నతః| జనయంత్యామయాన్ ఘోరాన్విషమాన్మారుతాదయః||28|| స్రోతాంసి రుధిరాదీనాం వైషమ్యాద్విషమం గతాః| రుద్ధ్వా రోగాయ కల్పంతే పుష్యంతి చ న ధాతవః||29|| ప్రతిశ్యాయం ప్రసేకం చ కాసం ఛర్దిమరోచకం| జ్వరమంసాభితాపం చ ఛర్దనం రుధిరస్య చ||30|| పార్శ్వశూలం శిరఃశూలం స్వరభేదమథాపి చ| కఫపిత్తానిలకృతం లింగం విద్యాద్యథాక్రమం||31|| ఇతి వ్యాధిసమూహస్య రోగరాజస్య హేతుజం| రూపమేకాదశవిధం హేతుశ్చోక్తశ్చతుర్విధః||32||
विविधान्यन्नपानानि वैषम्येण समश्नतः| जनयन्त्यामयान् घोरान्विषमान्मारुतादयः||२८|| स्रोतांसि रुधिरादीनां वैषम्याद्विषमं गताः| रुद्ध्वा रोगाय कल्पन्ते पुष्यन्ति च न धातवः||२९|| प्रतिश्यायं प्रसेकं च कासं छर्दिमरोचकम्| ज्वरमंसाभितापं च छर्दनं रुधिरस्य च||३०|| पार्श्वशूलं शिरःशूलं स्वरभेदमथापि च| कफपित्तानिलकृतं लिङ्गं विद्याद्यथाक्रमम्||३१|| इति व्याधिसमूहस्य रोगराजस्य हेतुजम्| रूपमेकादशविधं हेतुश्चोक्तश्चतुर्विधः||३२||
🔊 Audio coming soon
వివిధానీత్యాదినా విషమాశనజమాహ| వైషమ్యేణేతి ప్రకృతికరణాద్యష్టాహారవిధివైషమ్యేణ| వైషమ్యాదతిప్రవృద్ధా వాతాదయో విషమమున్మార్గేణ గతాః సంతః రుధిరాదీనాం స్రోతాంసి రుద్ధ్వా రోగాయ యక్ష్మరూపాయ కల్పంత ఇతి యోజనా| యథాక్రమమితి ప్రతిశ్యాయమిత్యాదిప్రథమశ్లోకార్ధవిహితం కఫకృతం, ద్వితీయశ్లోకార్ధవిహితం పిత్తకృతం, శేషం తు వాతకృతం| అత్ర ప్రత్యేకమేకాదశలక్షణపాఠేన ఏకాదశలక్షణయోగేనైవ రాజయక్ష్మణః సంపూర్ణత్వం ప్రాయో భవతీతి దర్శయతి| యత్తు షడ్లక్షణత్వం త్రిలక్షణత్వం వా యక్ష్మణో వక్ష్యతి, తదసంపూర్ణలక్షణస్యైవ జ్ఞేయం| నను శోషాణామయథాబలమారంభాదిజత్వభేదేన చాతుర్విధ్యకథనేన కిం? యతస్తాని తాన్యేవ లక్షణాని సర్వత్ర భవంతి; తథాచ సర్వేఽపి త్రిదోషజాః తేనైకరూపత్వాభిధానమేవ యుక్తం; ఉక్తం చ శల్యే- “ఏకాదశానామేకత్ర సాన్నిధ్యాత్తంత్రయుక్తితః| క్రియాణాం చావిభాగేన ప్రాగేకోత్పాదనేన చ|| ఏక ఏవ మతః శోషః సన్నిపాతాత్మకో గదః” (సు.ఉ.అ.41) ఇతి, ఇహాపి చోక్తం- “సర్వస్త్రిదోషజో యక్ష్మా” ఇత్యాది| మైవం, హేతులక్షణచికిత్సితేన చతుర్ణామపి భేదాద్భిన్న ఏవేతి యుక్తం| తత్ర హేతవోఽయథాబలమారంభాదయ ఉక్తా ఏవ; లింగం చ భిన్నం సాహసజే కంఠోద్ధ్వంస ఉరోరుక్ జృంభా చ; వేగసంధారణజే చ అంగమర్దో ముహుశ్ఛర్దిస్తథా వర్చోభేదస్త్రిలక్షణః, అన్యత్ర హి వర్చోభేదస్త్రిలక్షణో న భవతి; క్షయజే శ్వాసపార్శ్వశూలాంససంతాపాః; విషమాశనజే ఛర్దనం రుధిరస్య; సాహసజే ప్రతిశ్యాయాభావః, శేషేషు ప్రతిశ్యాయ ఇత్యాదిలక్షణభేదః| చికిత్సితభేదస్తు అసాధారణలక్షణే చికిత్సాభేదకృత ఏవ; తస్మాద్భేదో యక్ష్మణాం యుక్త ఏవ; తంత్రాంతరే తు స్థూలదృష్ట్యా అభేద ఉక్తః; ఇహాపి స్థూలదృశా “సర్వస్త్రిదోషజో జ్ఞేయః” ఇత్యాదినాఽభేద ఉక్త ఏవ; సూక్ష్మచింతాయాం త్వయమేవ భేద ఉక్తో జ్ఞేయః| పునశ్చ “కాసోఽంగతాప” ఇత్యాదినా దోషలక్షణాని వక్ష్యతి, తత్ సామాన్యేన యక్ష్మణః ప్రాయోభావిలక్షణం చతుర్ష్వపి సముచ్చిత్యోక్తమితి జ్ఞేయం; తేన న పౌనరుక్త్యం||28-32||
Adhikarana 8 (33-37) · Śloka 38
పూర్వరూపం ప్రతిశ్యాయో దౌర్బల్యం దోషదర్శనం| అదోషేష్వపి భావేషు కాయే బీభత్సదర్శనం||33|| ఘృణిత్వమశ్నతశ్చాపి బలమాంసపరిక్షయః| స్త్రీమద్యమాంసప్రియతా ప్రియతా చావగుంఠనే||34|| మక్షికాఘుణకేశానాం తృణానాం పతనాని చ| ప్రాయోఽన్నపానే కేశానాం నఖానాం చాభివర్ధనం||35|| పతత్రిభిః పతంగైశ్చ శ్వాపదైశ్చాభిధర్షణం| స్వప్నే కేశాస్థిరాశీనాం భస్మనశ్చాధిరోహణం||36|| జలాశయానాం శైలానాం వనానాం జ్యోతిషామపి| శుష్యతాం క్షీయమాణానాం పతతాం యచ్చ దర్శనం||37|| ప్రాగ్రూపం బహురూపస్య తజ్జ్ఞేయం రాజయక్ష్మణః|38|
पूर्वरूपं प्रतिश्यायो दौर्बल्यं दोषदर्शनम्| अदोषेष्वपि भावेषु काये बीभत्सदर्शनम्||३३|| घृणित्वमश्नतश्चापि बलमांसपरिक्षयः| स्त्रीमद्यमांसप्रियता प्रियता चावगुण्ठने||३४|| मक्षिकाघुणकेशानां तृणानां पतनानि च| प्रायोऽन्नपाने केशानां नखानां चाभिवर्धनम्||३५|| पतत्रिभिः पतङ्गैश्च श्वापदैश्चाभिधर्षणम्| स्वप्ने केशास्थिराशीनां भस्मनश्चाधिरोहणम्||३६|| जलाशयानां शैलानां वनानां ज्योतिषामपि| शुष्यतां क्षीयमाणानां पततां यच्च दर्शनम्||३७|| प्राग्रूपं बहुरूपस्य तज्ज्ञेयं राजयक्ष्मणः|३८|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి చతుర్ణామపి సాధారణం పూర్వరూపమాహ- పూర్వరూపమిత్యాది| ప్రతిశ్యాయశ్చ రూపే పఠితః; తేన ప్రతిశ్యాయః పూర్వరూపాంతరసహితః పూర్వరూపం భవతి, రూపాంతరసహితస్తు రూపమితి విశేషః| న చైక ఏవ ప్రతిశ్యాయః పూర్వరూపార్థోఽపి వ్యాధ్యవస్థాయాం వర్తమానత్వాదరిష్టం భవతి, “పూర్వరూపాణి సర్వాణి” (ఇం.అ.5) ఇత్యాదినా సర్వపూర్వరూపానువర్తనం వ్యాధౌ రిష్టముక్తం| కాయే బీభత్సదర్శనమితి వికృతిదర్శనం| మక్షికాదీనామన్నపానే చ పతనానీతి యోజ్యం| పతత్ర్యాదిభిరభిధర్షణం స్వప్నే జ్ఞేయం; పతత్రిణః పక్షిణః, శ్వాపదా వ్యాఘ్రాదయః| కేశాస్థిరాశీనామిత్యాదౌ యచ్చ దర్శనమిత్యంతం ‘స్వప్నే’ ఇత్యునువర్తతే||33-37||-
Adhikarana 9 (38-47) · Śloka 47
రూపం త్వస్య యథోద్దేశం నిర్దేక్ష్యామి సభేషజం||38|| యథాస్వేనోష్మణా పాకం శారీరా యాంతి ధాతవః| స్రోతసా చ యథాస్వేన ధాతుః పుష్యతి ధాతుతః||39|| స్రోతసాం సన్నిరోధాచ్చ రక్తాదీనాం చ సంక్షయాత్| ధాతూష్మణాం చాపచయాద్రాజయక్ష్మా ప్రవర్తతే||40|| తస్మిన్ కాలే పచత్యగ్నిర్యదన్నం కోష్ఠసంశ్రితం| మలీభవతి తత్ ప్రాయః కల్పతే కించిదోజసే||41|| తస్మాత్ పురీషం సంరక్ష్యం విశేషాద్రాజయక్ష్మిణః| సర్వధాతుక్షయార్తస్య బలం తస్య హి విడ్బలం||42|| రసః స్రోతఃసు రుద్ధేషు స్వస్థానస్థో విదహ్యతే | స ఊర్ధ్వం కాసవేగేన బహురూపః ప్రవర్తతే||43|| జాయంతే వ్యాధయశ్చాతః షడేకాదశ వా పునః| యేషాం సంఘాతయోగేన రాజయక్ష్మేతి కథ్యతే||44|| కాసోంఽసతాపో వైస్వర్యం జ్వరః పార్శ్వశిరోరుజా| ఛర్దనం రక్తకఫయోః శ్వాసవర్చోగదోఽరుచిః||45|| రూపాణ్యేకాదశైతాని యక్ష్మణః షడిమాని వా| కాసో జ్వరః పార్శ్వశూలం స్వరవర్చోగదోఽరుచిః||46|| సర్వైరర్ధైస్త్రిభిర్వాఽపి లింగైర్మాంసబలక్షయే| యుక్తో వర్జ్యశ్చికిత్స్యస్తు సర్వరూపోఽప్యతోఽన్యథా||47||
रूपं त्वस्य यथोद्देशं निर्देक्ष्यामि सभेषजम्||३८|| यथास्वेनोष्मणा पाकं शारीरा यान्ति धातवः| स्रोतसा च यथास्वेन धातुः पुष्यति धातुतः||३९|| स्रोतसां सन्निरोधाच्च रक्तादीनां च सङ्क्षयात्| धातूष्मणां चापचयाद्राजयक्ष्मा प्रवर्तते||४०|| तस्मिन् काले पचत्यग्निर्यदन्नं कोष्ठसंश्रितम्| मलीभवति तत् प्रायः कल्पते किञ्चिदोजसे||४१|| तस्मात् पुरीषं संरक्ष्यं विशेषाद्राजयक्ष्मिणः| सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्||४२|| रसः स्रोतःसु रुद्धेषु स्वस्थानस्थो विदह्यते | स ऊर्ध्वं कासवेगेन बहुरूपः प्रवर्तते||४३|| जायन्ते व्याधयश्चातः षडेकादश वा पुनः| येषां सङ्घातयोगेन राजयक्ष्मेति कथ्यते||४४|| कासोंऽसतापो वैस्वर्यं ज्वरः पार्श्वशिरोरुजा| छर्दनं रक्तकफयोः श्वासवर्चोगदोऽरुचिः||४५|| रूपाण्येकादशैतानि यक्ष्मणः षडिमानि वा| कासो ज्वरः पार्श्वशूलं स्वरवर्चोगदोऽरुचिः||४६|| सर्वैरर्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये| युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा||४७||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి యక్ష్మరూపాణి ప్రపంచేన వ్యాఖ్యాతుమాహ- రూపం త్వస్యేత్యాది| నిర్దేక్ష్యామీతి ప్రపంచేన కథయిష్యామి| తత్ర రూపవ్యాకరణే కర్తవ్యే రూపిణ ఏవ తావద్ యక్ష్మణః శరీరధాతుపోషణవిరోధకస్య ఉత్పాదక్రమం శరీరధాతుపోషణక్రమకథనపూర్వమాహ- యథాస్వేనేత్యాది| యథాస్వేన యథాత్మీయేన, ఊష్మణా రసాగ్న్యాదిరూపేణ త్రయోదశవిధేన| ధాతుః పుష్యతి ధాతునేతి ధాతునా రసేన, ధాతూ రక్తాదిరూపః; కింవా క్రమపరిణామపక్షే రసేన రక్తం, రక్తేన మాంసం పుష్యతీతి జ్ఞేయం| ఏవం ధాతుపోషణక్రమం దర్శయిత్వా యక్ష్మణి తద్విరోధమాహ- స్రోతసామిత్యాది| సన్నిరోధాదితి యక్ష్మకారకదోషేణావరుద్ధత్వాత్; రక్తాదిసంక్షయోఽపి స్రోతోవరోధాత్తథా పోషకరసాప్రాబల్యాచ్చ జ్ఞేయః; ధాతూష్మాపచయోఽపి ధాతుక్షయాద్దోషప్రభావాచ్చ జ్ఞేయః| యథా ధాతుపోషకరసహానిర్భవతి తథాఽఽహ- తస్మిన్నిత్యాది| ఓజసే ఇతి సారభాగాయ, రసాయేతి యావత్| విశేషాద్రాజయక్ష్మిణ ఇతివచనేనాన్యేషామపి దుర్బలానాం పురీషం రక్ష్యమితి సూచయతి| విడ్బలమితి విడాధారం| యశ్చాపి రస ఉత్పద్యతే స చ ధాతూన్న పుష్ణాతి, కింతు స్వస్థానస్థో విదహ్యతే; స్వస్థానస్థ ఇతి హృదయస్థః| సర్వైరితి ఏకాదశభిః| అర్ధైరితి షడ్భిః, ఏకాదశస్య జ్యేష్ఠభాగపరిగ్రహాత్ షడేవార్ధం భవతి; దృష్టా చైషా విధా, యథా- “త్రింశన్మతాః కర్మసు బస్తయో హి, కాలస్తతోఽర్ధేన తతశ్చ యోగః” (సి.అ.1) ఇత్యాదౌ, త్రింశద్బస్త్యర్ధరూపః కాలః శ్రేష్ఠభాగపరిగ్రహాత్ షోడశబస్తిరూప ఏవ, “కాలే త్రయోఽంతే పురతస్తథైకః స్నేహా నిరూహాంతరితాశ్చ షట్ స్యుః” (సి.అ.1) ఇత్యనేనోక్తః| త్రిభిరిత్యత్ర యాని కాని త్రీణి యక్ష్మణో రూపాణి జ్ఞేయాని, శృంగగ్రాహికయాఽనిర్దేశాత్| అన్యే తు ‘అంసపార్శ్వాభితాపశ్చ’ ఇత్యాదివక్ష్యమాణలక్షణత్రయం వర్ణయంతి| కేచిత్తు ‘అంసపార్శ్వాభితాపశ్చ’ ఇత్యాదికం యక్ష్మసంబంధిజ్వరలక్షణం వదంతి| అన్యథేతి బలమాంసయోగే సతి||38-47||
Adhikarana 10 (48-50) · Śloka 50
ఘ్రాణమూలే స్థితః శ్లేష్మా రుధిరం పిత్తమేవ వా| మారుతాధ్మాతశిరసో మారుతం శ్యాయతే ప్రతి||48|| ప్రతిశ్యాయస్తతో ఘోరో జాయతే దేహకర్శనః| తస్య రూపం శిరఃశూలం గౌరవం ఘ్రాణవిప్లవః||49|| జ్వరః కాసః కఫోత్క్లేశః స్వరభేదోఽరుచిః క్లమః| ఇంద్రియాణామసామర్థ్యం యక్ష్మా చాతః ప్రజాయతే||50||
घ्राणमूले स्थितः श्लेष्मा रुधिरं पित्तमेव वा| मारुताध्मातशिरसो मारुतं श्यायते प्रति||४८|| प्रतिश्यायस्ततो घोरो जायते देहकर्शनः| तस्य रूपं शिरःशूलं गौरवं घ्राणविप्लवः||४९|| ज्वरः कासः कफोत्क्लेशः स्वरभेदोऽरुचिः क्लमः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं यक्ष्मा चातः प्रजायते||५०||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిశ్యాయం వివృణోతి- ఘ్రాణేత్యాది| మారుతాధ్మాతశిరసో మారుతపూర్ణశిరసః| మారుతం ప్రతి శ్యాయతే గచ్ఛతీత్యర్థః| మారుతానుగతం ఘ్రాణాత్ స్రవతి| ఘ్రాణవిప్లవః గంధాఘ్రాణాదిరూపః| యక్ష్మా చాతః ప్రజాయత ఇతి అనేనోక్తలక్షణప్రతిశ్యాయస్యైవ పూర్వరూపతామపి సూచయతి||48-50||
Adhikarana 11 (51) · Śloka 51
పిచ్ఛిలం బహలం విస్రం హరితం శ్వేతపీతకం| కాసమానో రసం యక్ష్మీ నిష్ఠీవతి కఫానుగం||51||
पिच्छिलं बहलं विस्रं हरितं श्वेतपीतकम्| कासमानो रसं यक्ष्मी निष्ठीवति कफानुगम्||५१||
🔊 Audio coming soon
స ఊర్ధ్వం కాసవేగేన బహురూపః ప్రవర్తతే ఇతి యదుక్తం యక్ష్మరూపం తద్వివృణోతి- పిచ్ఛిలమిత్యాది||51||
Adhikarana 12 (52) · Śloka 52
అంసపార్శ్వాభితాపశ్చ సంతాపః కరపాదయోః| జ్వరః సర్వాంగగశ్చేతి లక్షణం రాజయక్ష్మణః||52||
अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः| ज्वरः सर्वाङ्गगश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः||५२||
🔊 Audio coming soon
రాజయక్ష్మణో జ్వరస్య విశిష్టం లక్షణమాహ- అంసేత్యాది| లక్షణం రాజయక్ష్మణ ఇతి అంసపార్శ్వాభితాపకరపాదసంతాపరూపః సర్వాంగగజ్వరో రాజయక్ష్మలక్షణమిత్యర్థః||52||
Adhikarana 13 (53-56) · Śloka 56
వాతాత్పిత్తాత్కఫాద్రక్తాత్ కాసవేగాత్ సపీనసాత్| స్వరభేదో భవేద్వాతాద్రూక్షః క్షామశ్చలః స్వరః||53|| తాలుకంఠపరిప్లోషః పిత్తాద్వక్తుమసూయతే| కఫాద్భేదో విబద్ధశ్చ స్వరః ఖురఖురాయతే ||54|| సన్నో రక్తవిబద్ధత్వాత్ స్వరః కృచ్ఛ్రాత్ ప్రవర్తతే| కాసాతివేగాత్ కషణః పీనసాత్కఫవాతికః||55|| పార్శ్వశూలం త్వనియతం సంకోచాయామలక్షణం| శిరఃశూలం ససంతాపం యక్ష్మిణః స్యాత్సగౌరవం||56||
वातात्पित्तात्कफाद्रक्तात् कासवेगात् सपीनसात्| स्वरभेदो भवेद्वाताद्रूक्षः क्षामश्चलः स्वरः||५३|| तालुकण्ठपरिप्लोषः पित्ताद्वक्तुमसूयते| कफाद्भेदो विबद्धश्च स्वरः खुरखुरायते ||५४|| सन्नो रक्तविबद्धत्वात् स्वरः कृच्छ्रात् प्रवर्तते| कासातिवेगात् कषणः पीनसात्कफवातिकः||५५|| पार्श्वशूलं त्वनियतं सङ्कोचायामलक्षणम्| शिरःशूलं ससन्तापं यक्ष्मिणः स्यात्सगौरवम्||५६||
🔊 Audio coming soon
స్వరభేదం విభజతే- వాతాదిత్యాది| వక్తుమసూయత ఇతి వక్తుం నేచ్ఛతి| ఖురఖురాయత ఇతి ఖురఖురాశబ్దం కరోతి| సన్నః అవసన్నః| కషణ ఇతి కంఠం కషతి, హినస్తీతి యావత్| పార్శ్వశూలం త్వనియతమితి న సంకోచరూపేణ నియతం, కింతు కదాచిదాయామరూపం కదాచిత్ సంకోచరూపం, న సర్వదాభావి| శిరఃశూలత్వేన వాయుః, ససంతాపత్వేన పిత్తం, సగౌరవత్వేన శ్లేష్మా, ఏవం త్రిదోషజన్యత్వం జ్ఞేయం||53-56||
Adhikarana 14 (57) · Śloka 57
అభిసన్నే శరీరే తు యక్ష్మిణో విషమాశనాత్| కంఠాత్ప్రవర్తతే రక్తం శ్లేష్మా చోత్క్లిష్టసంచితః||57||
अभिसन्ने शरीरे तु यक्ष्मिणो विषमाशनात्| कण्ठात्प्रवर्तते रक्तं श्लेष्मा चोत्क्लिष्टसञ्चितः||५७||
🔊 Audio coming soon
సరక్తం కఫమస్యతీతి యదుక్తం తల్లక్షణం వివృణోతి- అభిసన్న ఇత్యాది| అభితః సన్నోఽభిసన్నః| ‘అభిష్యందే’ ఇతి పాఠపక్షేఽభిష్యందగృహీత ఇత్యర్థః; కింత్వభిపూర్వస్యందతేః కథం రూపసిద్ధిర్భవతీతి చింతనీయం| సంచితోత్క్లిష్టమితి వక్తవ్యే పూర్వనిపాతనియమాదుత్క్లిష్టసంచిత ఇతి కృతం||57||
Adhikarana 15 (58-59) · Śloka 59
రక్తం విబద్ధమార్గత్వాన్మాంసాదీన్నానుపద్యతే | ఆమాశయస్థముత్క్లిష్టం బహుత్వాత్ కంఠమేతి చ||58|| వాతశ్లేష్మవిబద్ధత్వాదురసః శ్వాసమృచ్ఛతి| దోషైరుపహతే చాగ్నౌ సపిచ్ఛమతిసార్యతే||59||
रक्तं विबद्धमार्गत्वान्मांसादीन्नानुपद्यते | आमाशयस्थमुत्क्लिष्टं बहुत्वात् कण्ठमेति च||५८|| वातश्लेष्मविबद्धत्वादुरसः श्वासमृच्छति| दोषैरुपहते चाग्नौ सपिच्छमतिसार्यते||५९||
🔊 Audio coming soon
కేవలరుధిరచ్ఛర్దనేన యుక్తం వివృణోతి- రక్తమిత్యాది| విబద్ధమార్గత్వాదితి రక్తస్య మాంసాద్యభిగమే యో మార్గస్తన్నిరోధాన్మాంసాదభిగచ్ఛద్రక్తం మాంసాశయే ఏవ కృతాధిష్ఠానం ప్రస్రవణజలమివ విబద్ధమార్గత్వాద్బహు భవతి, బహుత్వేనోత్క్లిష్టం ద్వారాంతరాగమనాత్ కంఠమేతి| ఏవం రక్తస్య పోషకరసేనాసంబంధాత్ క్షీయమాణస్యామాశయే ఏవ బహుత్వం జ్ఞేయం| తేన రక్తాదీనాం చ సంక్షయాదిత్యనేన రక్తక్షయో య ఉక్తః స ఉపపన్న ఏవ||58-59||
Adhikarana 16 (60-61) · Śloka 61
పృథగ్దోషైః సమస్తైర్వా జిహ్వాహృదయసంశ్రితైః| జాయతేఽరుచిరాహారే ద్విష్టైరర్థైశ్చ మానసైః||60|| కషాయతిక్తమధురైర్విద్యాన్ముఖరసైః క్రమాత్| వాతాద్యైరరుచిం జాతాం మానసీం దోషదర్శనాత్||61||
पृथग्दोषैः समस्तैर्वा जिह्वाहृदयसंश्रितैः| जायतेऽरुचिराहारे द्विष्टैरर्थैश्च मानसैः||६०|| कषायतिक्तमधुरैर्विद्यान्मुखरसैः क्रमात्| वाताद्यैररुचिं जातां मानसीं दोषदर्शनात्||६१||
🔊 Audio coming soon
రోగాధికారే “పంచ భక్తస్యానశనస్థానానీతి వాతపిత్తకఫద్వేషాయాసాః” (సూ.అ.19) ఇత్యనేన యద్యపి త్రిదోషజాఽరుచిర్నోక్తా, తథాఽపి చికిత్సార్థం ద్వంద్వజగుల్మవత్త్రిదోషజాఽరుచిరుచ్యతే| వక్ష్యతి- “చతురోఽరోచకాన్ హన్యుర్వాతాద్యేకజసర్వజాన్” ఇతి| ఇయం చ త్రిదోషజాఽరుచిః ప్రకృతిసమవాయారబ్ధా, తేన రోగాధికారే ప్రత్యేకదోషజారుచిగ్రహణేనైవ గృహీతా| ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వేనైవ త్రిదోషజారుచేః పృథగ్లక్షణం నోక్తం; అతో వాతాదిలక్షణమేలకమేవ తస్యా లక్షణం| కషాయముఖరసతా వాతజాయాం, తిక్తముఖరసతా పిత్తజాయాం, మధురముఖరసతా కఫజాయాం, త్రిదోషజాయాం తు త్రిదోషముఖరసతోన్నేయా| దోషదర్శనాదితి ద్విష్టదర్శనాత్||60-61||
Adhikarana 17 (62) · Śloka 62
అరోచకాత్ కాసవేగాద్దోషోత్క్లేశాద్భయాదపి| ఛర్దిర్యా సా వికారాణామన్యేషామప్యుపద్రవః||62||
अरोचकात् कासवेगाद्दोषोत्क्लेशाद्भयादपि| छर्दिर्या सा विकाराणामन्येषामप्युपद्रवः||६२||
🔊 Audio coming soon
ఛర్దిం విభజతే- అరోచకాదిత్యాది| వికారాణామన్యేషామప్యుపద్రవ ఇతి ఏవంభూతా ఛర్దిర్న యక్ష్మమాత్రనియతా,కింత్వన్యేషామపి వికారాణామేవంభూతా ఛర్దిరుపద్రవరూపా భవతి; కింవా ఏవంభూతా యా ఛర్దిః సా యక్ష్మిణ ఉపద్రవో భవతి, తథాఽరోచకాదిభ్య ఉత్థితా చ్ఛర్దిరన్యేషామపి హిక్కాదీనాముపద్రవో భవతీత్యర్థః||62||
Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64
సర్వస్త్రిదోషజో యక్ష్మా దోషాణాం తు బలాబలం| పరీక్ష్యావస్థికం వైద్యః శోషిణం సముపాచరేత్||63|| ప్రతిశ్యాయే శిరఃశూలే కాసే శ్వాసే స్వరక్షయే| పార్శ్వశూలే చ వివిధాః క్రియాః సాధారణీః శృణు||64||
सर्वस्त्रिदोषजो यक्ष्मा दोषाणां तु बलाबलम्| परीक्ष्यावस्थिकं वैद्यः शोषिणं समुपाचरेत्||६३|| प्रतिश्याये शिरःशूले कासे श्वासे स्वरक्षये| पार्श्वशूले च विविधाः क्रियाः साधारणीः शृणु||६४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సర్వేషాం యక్ష్మణాం సామాన్యరూపం త్రిదోషజత్వం ప్రతిపాద్య, దోషబలాబలభేదేన చ భేదం సూచయిత్వా, సామాన్యాం విశేషాం చ చికిత్సాం సూచయన్నాహ- సర్వ ఇత్యాది| వివిధా ఇతి భిన్నాః, సాధారణీరిత్యనేనాభిన్నాశ్చ శృణ్వితి యోజ్యం| తత్ర వివిధాః ప్రత్యేకం పీనసాదివిహితా జ్ఞేయాః, సాధారణీస్తు షడంగాజరసాదిరూపాః సాధారణవిహితా జ్ఞేయాః||63-64||
Adhikarana 19 (65-70) · Śloka 70
పీనసే స్వేదమభ్యంగం ధూమమాలేపనాని చ| పరిషేకావగాహాంశ్చ యావకం వాట్యమేవ చ||65|| లవణామ్లకటూష్ణాంశ్చ రసాన్ స్నేహోపబృంహితాన్| లావతిత్తిరిదక్షాణాం వర్తకానాం చ కల్పయేత్||66|| సపిప్పలీకం సయవం సకులత్థం సనాగరం| దాడిమామలకోపేతం స్నిగ్ధమాజం రసం పిబేత్||67|| తేన షడ్వినివర్తంతే వికారాః పీనసాదయః| మూలకానాం కులత్థానాం యూషైర్వా సూపకల్పితైః ||68|| యవగోధూమశాల్యన్నైర్యథాసాత్మ్యముపాచరేత్| పిబేత్ప్రసాదం వారుణ్యా జలం వా పాంచమూలికం||69|| ధాన్యనాగరసిద్ధం వా తామలక్యాఽథవా శృతం| పర్ణినీభిశ్చతసృభిస్తేన చాన్నాని కల్పయేత్||70||
पीनसे स्वेदमभ्यङ्गं धूममालेपनानि च| परिषेकावगाहांश्च यावकं वाट्यमेव च||६५|| लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपबृंहितान्| लावतित्तिरिदक्षाणां वर्तकानां च कल्पयेत्||६६|| सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्| दाडिमामलकोपेतं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्||६७|| तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः| मूलकानां कुलत्थानां यूषैर्वा सूपकल्पितैः ||६८|| यवगोधूमशाल्यन्नैर्यथासात्म्यमुपाचरेत्| पिबेत्प्रसादं वारुण्या जलं वा पाञ्चमूलिकम्||६९|| धान्यनागरसिद्धं वा तामलक्याऽथवा शृतम्| पर्णिनीभिश्चतसृभिस्तेन चान्नानि कल्पयेत्||७०||
🔊 Audio coming soon
సపిప్పలీకమిత్యాదికే రసే యవాగూసాధనవద్ద్రవ్యాదిమానం జ్ఞేయం; మాంసమానం తు పలాని ద్వాదశ| సూపసంస్కృతైరితి సుష్ఠూపసంస్కృతైః| తేనేతి పంచమూల్యాదిసంస్కృతజలేన||65-70||
Adhikarana 20 (71-76) · Śloka 76
కృశరోత్కారికామాషకులత్థయవపాయసైః| సంకరస్వేదవిధినా కంఠం పార్శ్వమురః శిరః||71|| స్వేదయేత్ పత్రభంగేణ శిరశ్చ పరిషేచయేత్| బలాగుడూచీమధుకశృతైర్వా వారిభిః సుఖైః||72|| బస్తమత్స్యశిరోభిర్వా నాడీస్వేదం ప్రయోజయేత్| కంఠే శిరసి పార్శ్వే చ పయోభిర్వా సవాతికైః||73|| ఔదకానూపమాంసాని సలిలం పాంచమూలికం| సస్నేహమారనాలం వా నాడీస్వేదే ప్రయోజయేత్||74|| జీవంత్యాః శతపుష్పాయా బలాయా మధుకస్య చ| వచాయా వేశవారస్య విదార్యా మూలకస్య చ||75|| ఔదకానూపమాంసానాముపనాహాః సుసంస్కృతాః| శస్యంతే సచతుఃస్నేహాః శిరఃపార్శ్వాంసశూలినాం||76||
कृशरोत्कारिकामाषकुलत्थयवपायसैः| सङ्करस्वेदविधिना कण्ठं पार्श्वमुरः शिरः||७१|| स्वेदयेत् पत्रभङ्गेण शिरश्च परिषेचयेत्| बलागुडूचीमधुकशृतैर्वा वारिभिः सुखैः||७२|| बस्तमत्स्यशिरोभिर्वा नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्| कण्ठे शिरसि पार्श्वे च पयोभिर्वा सवातिकैः||७३|| औदकानूपमांसानि सलिलं पाञ्चमूलिकम्| सस्नेहमारनालं वा नाडीस्वेदे प्रयोजयेत्||७४|| जीवन्त्याः शतपुष्पाया बलाया मधुकस्य च| वचाया वेशवारस्य विदार्या मूलकस्य च||७५|| औदकानूपमांसानामुपनाहाः सुसंस्कृताः| शस्यन्ते सचतुःस्नेहाः शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्||७६||
🔊 Audio coming soon
తిలతండులమాషైస్తు కృశరా జ్ఞేయా| పత్రభంగేనేతి పత్రభంగక్వాథేన; పత్రభంగాశ్చ వాతహరపల్లవాః| సవాతికైరితి వాతికోత్తరవాతికైః; తంత్రాంతరే తు వాతికాన్యుత్తరవాతికాని చ గణేన పఠితాని; యథా- “బిల్వోఽగ్నిమంథః కాశ్మర్యం శ్రేయసీ పాటలా బలా| శాలపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ బృహతీ కంటకారికా|| వర్ధమానో మూలకం చ వాతికాన్యవతారయేత్| కరమర్దం సబదరం కులత్థాః శుష్కమూలకం|| శ్వదంష్ట్రా వేణుపర్ణీ చ సాశ్వగంధా శతావరీ| ఋష్యప్రోక్తాం గుడూచీ చ మధుకం శిగ్రురేవ చ|| యవాన్యారగ్వధశ్చైవ యచ్చాన్యత్కించిదీదృశం| సర్వమేతద్విజానీయాద్భిషగుత్తరవాతికం” ఇతి| నాడీస్వేదం ప్రయోజయేదితి నాడీస్వేదం యథాయోగ్యతయా ప్రయోజయేత్| జీవంత్యాదీనాం ప్రత్యేకముపనాహా జ్ఞేయాః| వేసవారో యథా- “నిరస్థి పిశితం పిష్టం స్విన్నం గుడఘృతాన్వితం| కృష్ణామరీచసంయుక్తం వేసవార ఇతి స్మృతః” ఇతి||71-76||
Adhikarana 21 (77-81) · Śloka 81
శతపుష్పా సమధుకం కుష్ఠం తగరచందనే| ఆలేపనం స్యాత్ సఘృతం శిరఃపార్శ్వాంసశూలనుత్||77|| బలా రాస్నా తిలాః సర్పిర్మధుకం నీలముత్పలం| పలంకషా దేవదారు చందనం కేశరం ఘృతం||78|| వీరా బలా విదారీ చ కృష్ణగంధా పునర్నవా| శతావరీ పయస్యా చ కత్తృణం మధుకం ఘృతం||79|| చత్వార ఏతే శ్లోకార్ధైః ప్రదేహాః పరికీర్తితాః| శస్తాః సంసృష్టదోషాణాం శిరఃపార్శ్వాంసశూలినాం||80|| నావనం ధూమపానాని స్నేహాశ్చౌత్తరభక్తికాః| తైలాన్యభ్యంగయోగీని బస్తికర్మ తథా పరం||81||
शतपुष्पा समधुकं कुष्ठं तगरचन्दने| आलेपनं स्यात् सघृतं शिरःपार्श्वांसशूलनुत्||७७|| बला रास्ना तिलाः सर्पिर्मधुकं नीलमुत्पलम्| पलङ्कषा देवदारु चन्दनं केशरं घृतम्||७८|| वीरा बला विदारी च कृष्णगन्धा पुनर्नवा| शतावरी पयस्या च कत्तृणं मधुकं घृतम्||७९|| चत्वार एते श्लोकार्धैः प्रदेहाः परिकीर्तिताः| शस्ताः संसृष्टदोषाणां शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्||८०|| नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः| तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||८१||
🔊 Audio coming soon
పలంకషా గుగ్గులుః| పయస్యా క్షీరకాకోలీ| శిరఃపార్శ్వాంసశూలినాం శస్తా ఇతి యోజ్యం||77-81||
Adhikarana 22 (82-86) · Śloka 86
శృంగాలాబుజలౌకోభిః ప్రదుష్టం వ్యధనేన వా| శిరఃపార్శ్వాంసశూలేషు రుధిరం తస్య నిర్హరేత్||82|| ప్రదేహః సఘృతశ్చేష్టః పద్మకోశీరచందనైః| దూర్వామధుకమంజిష్ఠాకేశరైర్వా ఘృతాప్లుతైః||83|| ప్రపౌండరీకనిర్గుండీపద్మకేశరముత్పలం | కశేరుకాః పయస్యా చ ససర్పిష్కం ప్రలేపనం||84|| చందనాద్యేన తైలేన శతధౌతేన సర్పిషా| అభ్యంగః, పయసా సేకః శస్తశ్చ మధుకాంబునా||85|| మాహేంద్రేణ సుశీతేన చందనాదిశృతేన వా| పరిషేకః ప్రయోక్తవ్య ఇతి సంశమనీ క్రియా||86||
शृङ्गालाबुजलौकोभिः प्रदुष्टं व्यधनेन वा| शिरःपार्श्वांसशूलेषु रुधिरं तस्य निर्हरेत्||८२|| प्रदेहः सघृतश्चेष्टः पद्मकोशीरचन्दनैः| दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेशरैर्वा घृताप्लुतैः||८३|| प्रपौण्डरीकनिर्गुण्डीपद्मकेशरमुत्पलम् | कशेरुकाः पयस्या च ससर्पिष्कं प्रलेपनम्||८४|| चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा| अभ्यङ्गः, पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना||८५|| माहेन्द्रेण सुशीतेन चन्दनादिशृतेन वा| परिषेकः प्रयोक्तव्य इति संशमनी क्रिया||८६||
🔊 Audio coming soon
శృంగాలాబుజలౌకోభిరిత్యత్ర పిత్తదుష్టే జలౌకా, కఫదుష్టే రక్తేఽలాబు జ్ఞేయం; యదుక్తం- “పిత్తాన్వితం జలౌకోభిరలాబ్వా తు కఫాన్వితం| శోణితం వాతదుష్టం తు విషాణేనాశు నిర్హరేత్” ఇతి| వ్యధనం తు సిరావ్యధరూపం||82-86||
Adhikarana 23 (87-88) · Śloka 88
దోషాధికానాం వమనం శస్యతే సవిరేచనం| స్నేహస్వేదోపపన్నానాం సస్నేహం యన్న కర్శనం||87|| శోషీ ముంచతి గాత్రాణి పురీషస్రంసనాదపి| అబలాపేక్షిణీం మాత్రాం కిం పునర్యో విరిచ్యతే||88||
दोषाधिकानां वमनं शस्यते सविरेचनम्| स्नेहस्वेदोपपन्नानां सस्नेहं यन्न कर्शनम्||८७|| शोषी मुञ्चति गात्राणि पुरीषस्रंसनादपि| अबलापेक्षिणीं मात्रां किं पुनर्यो विरिच्यते||८८||
🔊 Audio coming soon
యన్న కర్శనమిత్యనేన మృదువమనవిరేచనం యన్న కర్శనాయేతి దర్శయతి||87-88||
Adhikarana 24 (89-102) · Śloka 102
యోగాన్ సంశుద్ధకోష్ఠానాం కాసే శ్వాసే స్వరక్షయే| శిరఃపార్శ్వాంసశూలేషు సిద్ధానేతాంప్రయోజయేత్||89|| బలావిదారిగంధాద్యైర్విదార్యా మధుకేన వా| సిద్ధం సలవణం సర్పిర్నస్యం స్యాత్స్వర్యముత్తమం||90|| ప్రపౌండరీకం మధుకం పిప్పలీ బృహతీ బలా| క్షీరం సర్పిశ్చ తత్సిద్ధం స్వర్యం స్యాన్నావనం పరం||91|| శిరఃపార్శ్వాంసశూలఘ్నం కాసశ్వాసనిబర్హణం| ప్రయుజ్యమానం బహుశో ఘృతం చౌత్తరభక్తికం||92|| దశమూలేన పయసా సిద్ధం మాంసరసేన చ| బలాగర్భం ఘృతం సద్యో రోగానేతాన్ ప్రబాధతే||93|| భక్తస్యోపరి మధ్యే వా యథాగ్న్యభ్యవచారితం| రాస్నాఘృతం వా సక్షీరం సక్షీరం వా బలాఘృతం||94|| లేహాన్ కాసాపహాన్ స్వర్యాఞ్ శ్వాసహిక్కానిబర్హణాన్| శిరఃపార్శ్వాంసశూలఘ్నాన్ స్నేహాంశ్చాతః పరం శృణు||95|| ఘృతం ఖర్జూరమృద్వీకాశర్కరాక్షౌద్రసంయుతం | సపిప్పలీకం వైస్వర్యకాసశ్వాసజ్వరాపహం||96|| దశమూలశృతాత్ క్షీరాత్ సర్పిర్యదుదియాన్నవం| సపిప్పలీకం సక్షౌద్రం తత్ పరం స్వరబోధనం||97|| శిరఃపార్శ్వాంసశూలఘ్నం కాసశ్వాసజ్వరాపహం| పంచభిః పంచమూలైర్వా శృతాద్యదుదియాద్ఘృతం||98|| పంచానాం పంచమూలానాం రసే క్షీరచతుర్గుణే| సిద్ధం సర్పిర్జయత్యేతద్యక్ష్మణః సప్తకం బలం||99|| ఖర్జూరం పిప్పలీ ద్రాక్షా పథ్యా శృంగీ దురాలభా| త్రిఫలా పిప్పలీ ముస్తం శృంగాటగుడశర్కరాః||100|| వీరా శటీ పుష్కరాఖ్యం సురసః శర్కరా గుడః| నాగరం చిత్రకో లాజాః పిప్పల్యామలకం గుడః||101|| శ్లోకార్ధైర్విహితానేతాంల్లిహ్యాన్నా మధుసర్పిషా| కాసశ్వాసాపహాన్స్వర్యాంపార్శ్వశూలాపహాంస్తథా||102||
योगान् संशुद्धकोष्ठानां कासे श्वासे स्वरक्षये| शिरःपार्श्वांसशूलेषु सिद्धानेतान्प्रयोजयेत्||८९|| बलाविदारिगन्धाद्यैर्विदार्या मधुकेन वा| सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्यात्स्वर्यमुत्तमम्||९०|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला| क्षीरं सर्पिश्च तत्सिद्धं स्वर्यं स्यान्नावनं परम्||९१|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासनिबर्हणम्| प्रयुज्यमानं बहुशो घृतं चौत्तरभक्तिकम्||९२|| दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन च| बलागर्भं घृतं सद्यो रोगानेतान् प्रबाधते||९३|| भक्तस्योपरि मध्ये वा यथाग्न्यभ्यवचारितम्| रास्नाघृतं वा सक्षीरं सक्षीरं वा बलाघृतम्||९४|| लेहान् कासापहान् स्वर्याञ् श्वासहिक्कानिबर्हणान्| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नान् स्नेहांश्चातः परं शृणु||९५|| घृतं खर्जूरमृद्वीकाशर्कराक्षौद्रसंयुतम् | सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||९६|| दशमूलशृतात् क्षीरात् सर्पिर्यदुदियान्नवम्| सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत् परं स्वरबोधनम्||९७|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्| पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्घृतम्||९८|| पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे| सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||९९|| खर्जूरं पिप्पली द्राक्षा पथ्या शृङ्गी दुरालभा| त्रिफला पिप्पली मुस्तं शृङ्गाटगुडशर्कराः||१००|| वीरा शटी पुष्कराख्यं सुरसः शर्करा गुडः| नागरं चित्रको लाजाः पिप्पल्यामलकं गुडः||१०१|| श्लोकार्धैर्विहितानेतांल्लिह्यान्ना मधुसर्पिषा| कासश्वासापहान्स्वर्यान्पार्श्वशूलापहांस्तथा||१०२||
🔊 Audio coming soon
ప్రపౌండరీకమిత్యాదౌ క్షీరం ద్రవం| యే తు ‘క్షీరసర్పిః’ ఇత్యేకపదేన పఠంతి, తే క్షీరోత్థం సర్పిర్జలేనైవ పాచయంతి| ఘృతం చౌత్తరభక్తికమితి ఉక్తమేవ ఘృతం భక్తోత్తరం శిరఃశూలాదిహరం భవతి| దశమూలేనేతి అత్రావాంతరసాహచర్యాద్దశమూలస్య క్వాథో జ్ఞేయః, బలాయా ఏవ కల్కః; కింవా ‘దశమూలేన పయసా’ ఇతి పాఠః; తేన దశమూలసిద్ధేన క్షీరేణేత్యర్థః| రాస్నాఘృతం వా రాస్నాక్షీరం వా రోగానేతాన్ ప్రబాధత ఇతి యోజనా; తథా బలాఘృతం బలాక్షీరం చ ప్రబాధతే ఇతి యోజనా| కాసే వక్ష్యమాణం యద్ రాస్నాఘృతం, బలాఘృతం చ వాతరక్తే వక్ష్యమాణం, తత్ క్షీరేణ సహోపయుక్తమేతాన్ రోగాన్ ప్రబాధత ఇత్యాచార్యో వక్ష్యతి| సపిప్పలీకం సక్షౌద్రమిత్యత్ర పిప్పలీక్షౌద్రయోః ప్రక్షేప్యత్వం జ్ఞేయం| పంచభిః పంచమూలైర్వా యద్ఘృతముదియాత్తత్ సపిప్పలీకం సక్షౌద్రం స్వరబోధనమిత్యాదియోజనా| పంచానామిత్యాదినా యోగాంతరమాహ| రసే క్షీరచతుర్గుణ ఇతి పంచానాం పంచమూలీనాం క్వాథస్త్రిగుణః, ఘృతసమం చ క్షీరం జ్ఞేయం| ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “దశమూలశృతక్షీరాజ్జాతం సర్పిర్నవం పిప్పలీమధుయుక్తం యత్, పంచపంచమూలక్వథితాదుత్థితం చ యత్ త్రిభాగక్వథితతుల్యపయస్కే పక్వం” ఇతి| ఫలశ్రుతౌ ‘యక్ష్మణః సప్తకం బలం’ ఇత్యనేన ‘స్వరభేదం’ ఇత్యాదినా యే సప్త గదాః పఠితాస్తే జ్ఞేయాః; తేషు చ హిక్కా పఠితా, సా చ రాజయక్ష్మలక్షణేషు యద్యపి న పఠితా, తథాఽప్యుపద్రవరూపా జ్ఞేయా| పుష్కరాఖ్యం పుష్కరమూలం||89-102||
Adhikarana 25 (103-104) · Śloka 104
సితోపలాం తుగాక్షీరీం పిప్పలీం బహులాం త్వచం| అంత్యాదూర్ధ్వం ద్విగుణితం లేహయేన్మధుసర్పిషా||103|| చూర్ణితం ప్రాశయేద్వా తచ్ఛ్వాసకాసకఫాతురం | సుప్తజిహ్వారోచకినమల్పాగ్నిం పార్శ్వశూలినం||104||
सितोपलां तुगाक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम्| अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणितं लेहयेन्मधुसर्पिषा||१०३|| चूर्णितं प्राशयेद्वा तच्छ्वासकासकफातुरम् | सुप्तजिह्वारोचकिनमल्पाग्निं पार्श्वशूलिनम्||१०४||
🔊 Audio coming soon
సితోపలాదావంత్యాదూర్ధ్వం ద్విగుణితమితి అంత్యాయాస్త్వచ ఏకో భాగః, బహులాయా భాగద్వయం, పిప్పల్యా భాగచతుష్టయం, తుగాక్షీరీ వంశలోచనానుకారి పార్థివం ద్రవ్యం, తస్యాష్టభాగాః, సితోపలాయాస్తు షోడశ| ఊర్ధ్వశబ్దేన చేహాతీతముచ్యతే, వివక్ష్యమాణోర్ధ్వాధోభాగస్యాస్థానాత్; తేన క్వచిత్ ఊర్ధ్వమిత్యాదావాగతోఽపి ఊర్ధ్వశబ్దశ్చరతి||103-104||
Adhikarana 26 (105) · Śloka 105
హస్తపాదాంగదాహేషు జ్వరే రక్తే తథోర్ధ్వగే| వాసాఘృతం శతావర్యా సిద్ధం వా పరమం హితం||105||
हस्तपादाङ्गदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे| वासाघृतं शतावर्या सिद्धं वा परमं हितम्||१०५||
🔊 Audio coming soon
హస్తేత్యాదౌ వాసాఘృతం రక్తపిత్తోక్తం గుల్మోక్తం చ; శతావరీఘృతం యోనివ్యాపచ్చికిత్సితవక్ష్యమాణం||105||
Adhikarana 27 (106-110) · Śloka 110
దురాలభాం శ్వదంష్ట్రాం చ చతస్రః పర్ణినీర్బలాం| భాగాంపలోన్మితాన్ కృత్వా పలం పర్పటకస్య చ||106|| పచేద్దశగుణే తోయే దశభాగావశేషితే| రసే సుపూతే ద్రవ్యాణామేషాం కల్కాన్ సమావపేత్||107|| శట్యాః పుష్కరమూలస్య పిప్పలీత్రాయమాణయోః| తామలక్యాః కిరాతానాం తిక్తస్య కుటజస్య చ||108|| ఫలానాం సారివాయాశ్చ సుపిష్టాన్ కర్షసమ్మితాన్| తతస్తేన ఘృతప్రస్థం క్షీరద్విగుణితం పచేత్||109|| జ్వరం దాహం భ్రమం కాసమంసపార్శ్వశిరోరుజం| తృష్ణాం ఛర్దిమతీసారమేతత్ సర్పిర్వ్యపోహతి||110||
दुरालभां श्वदंष्ट्रां च चतस्रः पर्णिनीर्बलाम्| भागान्पलोन्मितान् कृत्वा पलं पर्पटकस्य च||१०६|| पचेद्दशगुणे तोये दशभागावशेषिते| रसे सुपूते द्रव्याणामेषां कल्कान् समावपेत्||१०७|| शट्याः पुष्करमूलस्य पिप्पलीत्रायमाणयोः| तामलक्याः किरातानां तिक्तस्य कुटजस्य च||१०८|| फलानां सारिवायाश्च सुपिष्टान् कर्षसम्मितान्| ततस्तेन घृतप्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्||१०९|| ज्वरं दाहं भ्रमं कासमंसपार्श्वशिरोरुजम्| तृष्णां छर्दिमतीसारमेतत् सर्पिर्व्यपोहति||११०||
🔊 Audio coming soon
దురాలభాద్యే పచేద్దశగుణే తోయే ఇత్యనేన ఘృతాద్దశగుణతోయేనేతి జ్ఞేయం, ద్రవ్యాద్దశగుణతోయేన క్వాథస్యాల్పత్వం స్యాత్; ప్రస్థఘృతాత్తు దశగుణతోయే దశభాగావశిష్టే ప్రస్థమానత్వం కషాయస్య భవతి, తచ్చ జతూకర్ణానుమతం||106-110||
Adhikarana 28 (111-113) · Śloka 113
జీవంతీం మధుకం ద్రాక్షాం ఫలాని కుటజస్య చ| శటీం పుష్కరమూలం చ వ్యాఘ్రీం గోక్షురకం బలాం||111|| నీలోత్పలం తామలకీం త్రాయమాణాం దురాలభాం| పిప్పలీం చ సమం పిష్ట్వా ఘృతం వైద్యో విపాచయేత్||112|| ఏతద్వ్యాధిసమూహస్య రోగేశస్య సముత్థితం| రూపమేకాదశవిధం సర్పిరగ్ర్యం వ్యపోహతి||113||
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च| शटीं पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१११|| नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्| पिप्पलीं च समं पिष्ट्वा घृतं वैद्यो विपाचयेत्||११२|| एतद्व्याधिसमूहस्य रोगेशस्य समुत्थितम्| रूपमेकादशविधं सर्पिरग्र्यं व्यपोहति||११३||
🔊 Audio coming soon
జీవంత్యాదౌ పూర్వయోగోక్తం క్షీరయుక్తమేవ క్వాథం ద్రవమిచ్ఛంతి; టీకాకృతస్తు బహవో జలమేవ ద్రవం వదంతి||111-113||
Adhikarana 29 (114-116) · Śloka 116
బలాం స్థిరాం పృశ్నిపర్ణీం బృహతీం సనిదిగ్ధికాం| సాధయిత్వా రసే తస్మింపయో గవ్యం సనాగరం||114|| ద్రాక్షాఖర్జూరసర్పిర్భిః పిప్పల్యా చ శృతం సహ| సక్షౌద్రం జ్వరకాసఘ్నం స్వర్యం చైతత్ ప్రయోజయేత్||115|| ఆజస్య పయసశ్చైవం ప్రయోగో జాంగలా రసాః| యూషార్థే చణకా ముద్గా మకుష్ఠాశ్చోపకల్పితాః||116||
बलां स्थिरां पृश्निपर्णीं बृहतीं सनिदिग्धिकाम्| साधयित्वा रसे तस्मिन्पयो गव्यं सनागरम्||११४|| द्राक्षाखर्जूरसर्पिर्भिः पिप्पल्या च शृतं सह| सक्षौद्रं ज्वरकासघ्नं स्वर्यं चैतत् प्रयोजयेत्||११५|| आजस्य पयसश्चैवं प्रयोगो जाङ्गला रसाः| यूषार्थे चणका मुद्गा मकुष्ठाश्चोपकल्पिताः||११६||
🔊 Audio coming soon
బలామిత్యాది| అత్ర ఘృతే క్షీరక్వాథకల్కసాధ్యే క్వాథక్షీరే మిలిత్వా చతుర్గుణే, కల్కద్రవ్యం చాష్టభాగేన జ్ఞేయం, మధు చ ప్రక్షేపార్థే యోజ్యం||114-116||
Adhikarana 30 (117-133) · Śloka 134
జ్వరాణాం శమనీయో యః పూర్వముక్తః క్రియావిధిః| యక్ష్మిణాం జ్వరదాహేషు ససర్పిష్కః ప్రశస్యతే||117|| కఫప్రసేకే బలవాఞ్ శ్లైష్మికశ్ఛర్దయేన్నరః| పయసా ఫలయుక్తేన మాధుకేన రసేన వా||118|| సర్పిష్మత్యా యవాగ్వా వా వమనీయోపసిద్ధయా| వాంతోఽన్నకాలే లఘ్వన్నమాదదీత సదీపనం||119|| యవగోధూమమాధ్వీకసిధ్వరిష్టసురాసవాన్| జాంగలాని చ శూల్యాని సేవమానః కఫం జయేత్||120|| శ్లేష్మణోఽతిప్రసేకేన వాయుః శ్లేష్మాణమస్యతి| కఫప్రసేకం తం విద్వాన్ స్నిగ్ధోష్ణేనైవ నిర్జయేత్||121|| క్రియా కఫప్రసేకే యా వమ్యాం సైవ ప్రశస్యతే| హృద్యాని చాన్నపానాని వాతఘ్నాని లఘూని చ||122|| ప్రాయేణోపహతాగ్నిత్వాత్ సపిచ్ఛమతిసార్యతే| ప్రాప్నోతి చాస్యవైరస్యం న చాన్నమభినందతి||123|| తస్యాగ్నిదీపనాన్ యోగానతీసారనిబర్హణాన్| వక్త్రశుద్ధికరాన్ కుర్యాదరుచిప్రతిబాధకాన్||124|| సనాగరానింద్రయవాన్ పాయయేత్తండులాంబునా| సిద్ధాం యవాగూం జీర్ణే చ చాంగేరీతక్రదాడిమైః||125|| పాఠా బిల్వం యమానీ చ పాతవ్యం తక్రసంయుతం| దురాలభా శృంగవేరం పాఠా చ సురయా సహ||126|| జంబ్వామ్రమధ్యం బిల్వం చ సకపిత్థం సనాగరం| పేయామండేన పాతవ్యమతీసారనివృత్తయే||127|| ఏతానేవ చ యోగాంస్త్రీన్ పాఠాదీన్ కారయేత్ ఖడాన్| ససూప్యధాన్యాన్సస్నేహాన్ సామ్లాన్సంగ్రహణాన్ పరం||128|| వేతసార్జునజంబూనాం మృణాలీకృష్ణగంధయోః| శ్రీపర్ణ్యా మదయంత్యాశ్చ యూథికాయాశ్చ పల్లవాన్||129|| మాతులుంగస్య ధాతక్యా దాడిమస్య చ కారయేత్| స్నేహామ్లలవణోపేతాన్ ఖడాన్ సాంగ్రాహికాన్ పరం||130|| చాంగేర్యాశ్చుక్రికాయాశ్చ దుగ్ధికాయాశ్చ కారయేత్| ఖడాందధిసరోపేతాన్ ససర్పిష్కాన్సదాడిమాన్||131|| మాంసానాం లఘుపాకానాం రసాః సాంగ్రాహికైర్యుతాః| వ్యంజనార్థం ప్రశస్యంతే భోజ్యార్థం రక్తశాలయః||132|| స్థిరాదిపంచమూలేన పానే శస్తం శృతం జలం| తక్రం సురా సచుక్రీకా దాడిమస్యాథవా రసః||133|| ఇత్యుక్తం భిన్నశకృతాం దీపనం గ్రాహి భేషజం|134|
ज्वराणां शमनीयो यः पूर्वमुक्तः क्रियाविधिः| यक्ष्मिणां ज्वरदाहेषु ससर्पिष्कः प्रशस्यते||११७|| कफप्रसेके बलवाञ् श्लैष्मिकश्छर्दयेन्नरः| पयसा फलयुक्तेन माधुकेन रसेन वा||११८|| सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनीयोपसिद्धया| वान्तोऽन्नकाले लघ्वन्नमाददीत सदीपनम्||११९|| यवगोधूममाध्वीकसिध्वरिष्टसुरासवान्| जाङ्गलानि च शूल्यानि सेवमानः कफं जयेत्||१२०|| श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति| कफप्रसेकं तं विद्वान् स्निग्धोष्णेनैव निर्जयेत्||१२१|| क्रिया कफप्रसेके या वम्यां सैव प्रशस्यते| हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च||१२२|| प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपिच्छमतिसार्यते| प्राप्नोति चास्यवैरस्यं न चान्नमभिनन्दति||१२३|| तस्याग्निदीपनान् योगानतीसारनिबर्हणान्| वक्त्रशुद्धिकरान् कुर्यादरुचिप्रतिबाधकान्||१२४|| सनागरानिन्द्रयवान् पाययेत्तण्डुलाम्बुना| सिद्धां यवागूं जीर्णे च चाङ्गेरीतक्रदाडिमैः||१२५|| पाठा बिल्वं यमानी च पातव्यं तक्रसंयुतम्| दुरालभा शृङ्गवेरं पाठा च सुरया सह||१२६|| जम्ब्वाम्रमध्यं बिल्वं च सकपित्थं सनागरम्| पेयामण्डेन पातव्यमतीसारनिवृत्तये||१२७|| एतानेव च योगांस्त्रीन् पाठादीन् कारयेत् खडान्| ससूप्यधान्यान्सस्नेहान् साम्लान्सङ्ग्रहणान् परम्||१२८|| वेतसार्जुनजम्बूनां मृणालीकृष्णगन्धयोः| श्रीपर्ण्या मदयन्त्याश्च यूथिकायाश्च पल्लवान्||१२९|| मातुलुङ्गस्य धातक्या दाडिमस्य च कारयेत्| स्नेहाम्ललवणोपेतान् खडान् साङ्ग्राहिकान् परम्||१३०|| चाङ्गेर्याश्चुक्रिकायाश्च दुग्धिकायाश्च कारयेत्| खडान्दधिसरोपेतान् ससर्पिष्कान्सदाडिमान्||१३१|| मांसानां लघुपाकानां रसाः साङ्ग्राहिकैर्युताः| व्यञ्जनार्थं प्रशस्यन्ते भोज्यार्थं रक्तशालयः||१३२|| स्थिरादिपञ्चमूलेन पाने शस्तं शृतं जलम्| तक्रं सुरा सचुक्रीका दाडिमस्याथवा रसः||१३३|| इत्युक्तं भिन्नशकृतां दीपनं ग्राहि भेषजम्|१३४|
🔊 Audio coming soon
జ్వరాణామిత్యాదినాఽఽవస్థికం విధిమాహ| వామనీయాని మదనఫలాదీని| సదీపనమితి దీపనశుంఠ్యాదిసాధితం| వమ్యాం సైవ ప్రశస్యత ఇత్యత్ర కఫప్రసేకో ద్వివిధః- స్వతంత్రః కఫకృతః, తథా వాతపరాధీనోక్తః; ఏవం ఛర్దిమపి ద్విధా విభజ్య కఫప్రసేకక్రియానుసారేణ శ్లేష్మప్రధానాయాం వమనాది, వాతప్రధానాయాం స్నిగ్ధోష్ణసేవానురూపా క్రియా శస్యత ఇతి యోజ్యం| ఖడో వ్యాకృతః| అన్యేఽపి వదంతి- “పిశితేన రసస్తత్ర, యూషో ధాన్యైః, ఖలః ఫలైః| మూలైశ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికః స్మృతః” ఇతి||117-133||-
Adhikarana 31 (134-140) · Śloka 140
పరం ముఖస్య వైరస్యనాశనం రోచనం శృణు ||134|| ద్వౌ కాలౌ దంతపవనం భక్షయేన్ముఖధావనం| తద్వత్ ప్రక్షాలయేదాస్యం ధారయేత్ కవలగ్రహాన్||135|| పిబేద్ధూమం తతో మృష్టమద్యాద్దీపనపాచనం| భేషజం పానమన్నం చ హితమిష్టోపకల్పితం||136|| త్వఙ్ముస్తమేలా ధాన్యాని ముస్తమామలకం త్వచం| దార్వీత్వచో యవానీ చ తేజోహ్వా పిప్పలీ తథా||137|| యవానీ తింతిడీకం చ పంచైతే ముఖధావనాః| శ్లోకపాదేష్వభిహితా రోచనా ముఖశోధనాః||138|| గుటికాం ధారయేదాస్యే చూర్ణైర్వా శోధయేన్ముఖం| ఏషామాలోడితానాం వా ధారయేత్ కవలగ్రహాన్||139|| సురామాధ్వీకసీధూనాం తైలస్య మధుసర్పిషోః| కవలాన్ ధారయేదిష్టాన్ క్షీరస్యేక్షురసస్య చ||140||
परं मुखस्य वैरस्यनाशनं रोचनं शृणु ||१३४|| द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुखधावनम्| तद्वत् प्रक्षालयेदास्यं धारयेत् कवलग्रहान्||१३५|| पिबेद्धूमं ततो मृष्टमद्याद्दीपनपाचनम्| भेषजं पानमन्नं च हितमिष्टोपकल्पितम्||१३६|| त्वङ्मुस्तमेला धान्यानि मुस्तमामलकं त्वचम्| दार्वीत्वचो यवानी च तेजोह्वा पिप्पली तथा||१३७|| यवानी तिन्तिडीकं च पञ्चैते मुखधावनाः| श्लोकपादेष्वभिहिता रोचना मुखशोधनाः||१३८|| गुटिकां धारयेदास्ये चूर्णैर्वा शोधयेन्मुखम्| एषामालोडितानां वा धारयेत् कवलग्रहान्||१३९|| सुरामाध्वीकसीधूनां तैलस्य मधुसर्पिषोः| कवलान् धारयेदिष्टान् क्षीरस्येक्षुरसस्य च||१४०||
🔊 Audio coming soon
ద్వౌ కాలావితి సాయంప్రాతః| దంతపవనమితి కరంజకరవీరాదిభిస్తిక్తకటుకైః| తద్వదితి తిక్తకటుకృతైర్జలైః| తేజోహ్వా చవికా| ముఖశోధనా ఇతి ముఖగతదోషశోధనాః||134-140||
Adhikarana 32 (141-144) · Śloka 144
యవానీం తింతిడీకం చ నాగరం సామ్లవేతసం| దాడిమం బదరం చామ్లం కార్షికం చోపకల్పయేత్||141|| ధాన్యసౌవర్చలాజాజీవరాంగం చార్ధకార్షికం| పిప్పలీనాం శతం చైకం ద్వే శతే మరిచస్య చ||142|| శర్కరాయాశ్చ చత్వారి పలాన్యేకత్ర చూర్ణయేత్| జిహ్వావిశోధనం హృద్యం తచ్చూర్ణం భక్తరోచనం||143|| హృత్ప్లీహపార్శ్వశూలఘ్నం విబంధానాహనాశనం| కాసశ్వాసహరం గ్రాహి గ్రహణ్యర్శోవికారనుత్||144|| ఇతి యవానీషాడవం|
यवानीं तिन्तिडीकं च नागरं साम्लवेतसम्| दाडिमं बदरं चाम्लं कार्षिकं चोपकल्पयेत्||१४१|| धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्| पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च||१४२|| शर्करायाश्च चत्वारि पलान्येकत्र चूर्णयेत्| जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच्चूर्णं भक्तरोचनम्||१४३|| हृत्प्लीहपार्श्वशूलघ्नं विबन्धानाहनाशनम्| कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुत्||१४४|| इति यवानीषाडवम्|
🔊 Audio coming soon
యవానీషాడవే వరాంగం త్వక్| పిప్పలీనామేకం శతమితి ఆకృతిమానాత్||141-144||
Adhikarana 33 (145-148) · Śloka 148
తాలీశపత్రం మరిచం నాగరం పిప్పలీ శుభా| యథోత్తరం భాగవృద్ధ్యా త్వగేలే చార్ధభాగికే||145|| పిప్పల్యష్టగుణా చాత్ర ప్రదేయా సితశర్కరా| కాసశ్వాసారుచిహరం తచ్చూర్ణం దీపనం పరం||146|| హృత్పాండుగ్రహణీదోషశోషప్లీహజ్వరాపహం| వమ్యతీసారశూలఘ్నం మూఢవాతానులోమనం||147|| కల్పయేద్గుటికాం చైతచ్చూర్ణం పక్త్వా సితోపలాం| గుటికా హ్యగ్నిసంయోగాచ్చూర్ణాల్లఘుతరాః స్మృతాః||148|| ఇతి తాలీశాద్యం చూర్ణం గుటికాశ్చ|
तालीशपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा| यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके||१४५|| पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा| कासश्वासारुचिहरं तच्चूर्णं दीपनं परम्||१४६|| हृत्पाण्डुग्रहणीदोषशोषप्लीहज्वरापहम्| वम्यतीसारशूलघ्नं मूढवातानुलोमनम्||१४७|| कल्पयेद्गुटिकां चैतच्चूर्णं पक्त्वा सितोपलाम्| गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतराः स्मृताः||१४८|| इति तालीशाद्यं चूर्णं गुटिकाश्च|
🔊 Audio coming soon
తాలీశాద్యే శుభా ఇతి విశేషణం పిప్పల్యాః| ఉక్తం హి హారీతే- “తాలీశం మరిచం శుంఠీ పిప్పల్యో భాగవర్ధితాః| త్వగేలేఽర్ధాంశకే దద్యాచ్ఛర్కరాఽష్టపలం భవేత్” ఇత్యాది| తథా జతూకర్ణః- “తాలీశమరిచనాగరకృష్ణాః కర్షాః, త్వగేలే అర్ధాంశే, ద్వికుడవా సితా, గుటికా విపాచ్యతాం” ఇతి| త్వగేలయోరర్ధభాగత్వం| గుటికాపక్షే జలేన సితోపలాం పక్త్వా గుడికాః కుర్వంతి వృద్ధాః||145-148||
Adhikarana 34 (149-172) · Śloka 172
శుష్యతాం క్షీణమాంసానాం కల్పితాని విధానవిత్| దద్యాన్మాంసాదమాంసాని బృంహణాని విశేషతః||149|| శోషిణే బార్హిణం దద్యాద్బర్హిశబ్దేన చాపరాన్| గృధ్రానులూకాంశ్చాషాంశ్చ విధివత్ సూపకల్పితాన్||150|| కాకాంస్తిత్తిరిశబ్దేన వర్మిశబ్దేన చోరగాన్| భృష్టాన్ మత్స్యాంత్రశబ్దేన దద్యాద్గండూపదానపి||151|| లోపాకాన్ స్థూలనకులాన్ బిడాలాంశ్చోపకల్పితాన్| శృగాలశావాంశ్చ భిషక్ శశశబ్దేన దాపయేత్||152|| సింహానృక్షాంస్తరక్షూంశ్చ వ్యాఘ్రానేవంవిధాంస్తథా| మాంసాదాన్ మృగశబ్దేన దద్యాన్మాంసాభివృద్ధయే||153|| గజఖడ్గితురంగాణాం వేశవారీకృతం భిషక్| దద్యాన్మహిషశబ్దేన మాంసం మాంసాభివృద్ధయే||154|| మాంసేనోపచితాంగానాం మాంసం మాంసకరం పరం| తీక్ష్ణోష్ణలాఘవాచ్ఛస్తం విశేషాన్మృగపక్షిణాం||155|| మాంసాని యాన్యనభ్యాసాదనిష్టాని ప్రయోజయేత్| తేషూపధా, సుఖం భోక్తుం తథా శక్యాని తాని హి||156|| జానంజుగుప్సన్నైవాద్యాజ్జగ్ధం వా పునరుల్లిఖేత్| తస్మాచ్ఛద్మోపసిద్ధాని మాంసాన్యేతాని దాపయేత్||157|| బర్హితిత్తిరిదక్షాణాం హంసానాం శూకరోష్ట్రయోః| ఖరగోమహిషాణాం చ మాంసం మాంసకరం పరం||158|| యోనిరష్టవిధా చోక్తా మాంసానామన్నపానికే| తాం పరీక్ష్య భిషగ్విద్వాన్ దద్యాన్మాంసాని శోషిణే||159|| ప్రసహా భూశయానూపవారిజా వారిచారిణః| ఆహారార్థం ప్రదాతవ్యా మాత్రయా వాతశోషిణే||160|| ప్రతుదా విష్కిరాశ్చైవ ధన్వజాశ్చ మృగద్విజాః| కఫపిత్తపరీతానాం ప్రయోజ్యాః శోషరోగిణాం||161|| విధివత్సూపసిద్ధాని మనోజ్ఞాని మృదూని చ| రసవంతి సుగంధీని మాంసాన్యేతాని భక్షయేత్||162|| మాంసమేవాశ్నతః శోషో మాధ్వీకం పిబతోఽపి చ| నియతానల్పచిత్తస్య చిరం కాయే న తిష్ఠతి||163|| వారుణీమండనిత్యస్య బహిర్మార్జనసేవినః| అవిధారితవేగస్య యక్ష్మా న లభతేఽంతరం||164|| ప్రసన్నాం వారుణీం సీధుమరిష్టానాసవాన్మధు| యథార్హమనుపానార్థం పిబేన్మాంసాని భక్షయన్||165|| మద్యం తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యవైశద్యసూక్ష్మత్వాత్ స్రోతసాం ముఖం| ప్రమథ్య వివృణోత్యాశు తన్మోక్షాత్ సప్త ధాతవః||166|| పుష్యంతి ధాతుపోషాచ్చ శీఘ్రం శోషః ప్రశామ్యతి| మాంసాదమాంసస్వరసే సిద్ధం సర్పిః ప్రయోజయేత్||167|| సక్షౌద్రం, పయసా సిద్ధం సర్పిర్దశగుణేన వా| సిద్ధం మధురకైర్ద్రవ్యైర్దశమూలకషాయకైః||168|| క్షీరమాంసరసోపేతైర్ఘృతం శోషహరం పరం| పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరైః||169|| సయావశూకైః సక్షీరైః స్రోతసాం శోధనం ఘృతం| రాస్నాబలాగోక్షురకస్థిరావర్షాభుసాధితం||170|| జీవంతీపిప్పలీగర్భం సక్షీరం శోషనుద్ఘృతం| యవాగ్వా వా పిబేన్మాత్రాం లిహ్యాద్వా మధునా సహ||171|| సిద్ధానాం సర్పిషామేషామద్యాదన్నేన వా సహ| శుష్యతామేష నిర్దిష్టో విధిరాభ్యవహారికః||172||
शुष्यतां क्षीणमांसानां कल्पितानि विधानवित्| दद्यान्मांसादमांसानि बृंहणानि विशेषतः||१४९|| शोषिणे बार्हिणं दद्याद्बर्हिशब्देन चापरान्| गृध्रानुलूकांश्चाषांश्च विधिवत् सूपकल्पितान्||१५०|| काकांस्तित्तिरिशब्देन वर्मिशब्देन चोरगान्| भृष्टान् मत्स्यान्त्रशब्देन दद्याद्गण्डूपदानपि||१५१|| लोपाकान् स्थूलनकुलान् बिडालांश्चोपकल्पितान्| शृगालशावांश्च भिषक् शशशब्देन दापयेत्||१५२|| सिंहानृक्षांस्तरक्षूंश्च व्याघ्रानेवंविधांस्तथा| मांसादान् मृगशब्देन दद्यान्मांसाभिवृद्धये||१५३|| गजखड्गितुरङ्गाणां वेशवारीकृतं भिषक्| दद्यान्महिषशब्देन मांसं मांसाभिवृद्धये||१५४|| मांसेनोपचिताङ्गानां मांसं मांसकरं परम्| तीक्ष्णोष्णलाघवाच्छस्तं विशेषान्मृगपक्षिणाम्||१५५|| मांसानि यान्यनभ्यासादनिष्टानि प्रयोजयेत्| तेषूपधा, सुखं भोक्तुं तथा शक्यानि तानि हि||१५६|| जानञ्जुगुप्सन्नैवाद्याज्जग्धं वा पुनरुल्लिखेत्| तस्माच्छद्मोपसिद्धानि मांसान्येतानि दापयेत्||१५७|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां हंसानां शूकरोष्ट्रयोः| खरगोमहिषाणां च मांसं मांसकरं परम्||१५८|| योनिरष्टविधा चोक्ता मांसानामन्नपानिके| तां परीक्ष्य भिषग्विद्वान् दद्यान्मांसानि शोषिणे||१५९|| प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः| आहारार्थं प्रदातव्या मात्रया वातशोषिणे||१६०|| प्रतुदा विष्किराश्चैव धन्वजाश्च मृगद्विजाः| कफपित्तपरीतानां प्रयोज्याः शोषरोगिणाम्||१६१|| विधिवत्सूपसिद्धानि मनोज्ञानि मृदूनि च| रसवन्ति सुगन्धीनि मांसान्येतानि भक्षयेत्||१६२|| मांसमेवाश्नतः शोषो माध्वीकं पिबतोऽपि च| नियतानल्पचित्तस्य चिरं काये न तिष्ठति||१६३|| वारुणीमण्डनित्यस्य बहिर्मार्जनसेविनः| अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्||१६४|| प्रसन्नां वारुणीं सीधुमरिष्टानासवान्मधु| यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्||१६५|| मद्यं तैक्ष्ण्यौष्ण्यवैशद्यसूक्ष्मत्वात् स्रोतसां मुखम्| प्रमथ्य विवृणोत्याशु तन्मोक्षात् सप्त धातवः||१६६|| पुष्यन्ति धातुपोषाच्च शीघ्रं शोषः प्रशाम्यति| मांसादमांसस्वरसे सिद्धं सर्पिः प्रयोजयेत्||१६७|| सक्षौद्रं, पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा| सिद्धं मधुरकैर्द्रव्यैर्दशमूलकषायकैः||१६८|| क्षीरमांसरसोपेतैर्घृतं शोषहरं परम्| पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः||१६९|| सयावशूकैः सक्षीरैः स्रोतसां शोधनं घृतम्| रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुसाधितम्||१७०|| जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषनुद्घृतम्| यवाग्वा वा पिबेन्मात्रां लिह्याद्वा मधुना सह||१७१|| सिद्धानां सर्पिषामेषामद्यादन्नेन वा सह| शुष्यतामेष निर्दिष्टो विधिराभ्यवहारिकः||१७२||
🔊 Audio coming soon
కల్పితానీతి సమ్యక్ సంస్కారేణ సంస్కృతాని| వర్మిశబ్దేన సర్పాకారో దీర్ఘో మత్స్యవిశేషో గ్రాహ్యః| గండూపదః భూమిలతా| లోపాకః అల్పశృగాలో లాంగూలప్రధానః| సంప్రత్యస్యాన్యమాంసప్రయోగమాహ- మాంసానీత్యాది| అనభ్యాసాదితి అభక్ష్యత్వేన| ఉపధేతి అన్యశబ్దేన దానమితి యావత్| తథేతి సంజ్ఞాంతరేణ దానే సుఖం యథా భవతి తథా భోక్తుం శక్యతే| అభక్ష్యత్వే తు జ్ఞాతే దోషమాహ- జానన్నిత్యాది| యోనిరష్టవిధేతి “ప్రసహా” (సు.సూ.అ.27) ఇత్యాదినా ప్రోక్తా| సక్షౌద్రమితి చ్ఛేదః| పయసేత్యాది ద్వితీయం ఘృతం| మధురకాణి యాని తాని చేహ కల్కార్థం| పిప్పలీత్యాదినాఽనియతమానం ఘృతం చతుర్గుణేన క్షీరేణ సాధ్యతే, షట్పలోక్తద్రవ్యఘృతమానవత్||149-172||
Adhikarana 35 (173-178) · Śloka 179
బహిఃస్పర్శనమాశ్రిత్య వక్ష్యతేఽతః పరం విధిః| స్నేహక్షీరాంబుకోష్ఠేషు స్వభ్యక్తమవగాహయేత్||173|| స్రోతోవిబంధమోక్షార్థం బలపుష్ట్యర్థమేవ చ| ఉత్తీర్ణం మిశ్రకైఃస్నేహైః పునరాక్తైః సుఖైః కరైః||174|| మృద్నీయాత్ సుఖమాసీనం సుఖం చోత్సాదయేన్నరం| జీవంతీం శతవీర్యాం చ వికసాం సపునర్నవాం||175|| అశ్వగంధామపామార్గం తర్కారీం మధుకం బలాం| విదారీం సర్షపం కుష్ఠం తండులానతసీఫలం||176|| మాషాంస్తిలాంశ్చ కిణ్వం చ సర్వమేకత్ర చూర్ణయేత్| యవచూర్ణత్రిగుణితం దధ్నా యుక్తం సమాక్షికం||177|| ఏతదుత్సాదనం కార్యం పుష్టివర్ణబలప్రదం| గౌరసర్షపకల్కేన కల్కైశ్చాపి సుగంధిభిః||178|| స్నాయాదృతుసుఖైస్తోయైర్జీవనీయౌషధైః శృతైః|179|
बहिःस्पर्शनमाश्रित्य वक्ष्यतेऽतः परं विधिः| स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्||१७३|| स्रोतोविबन्धमोक्षार्थं बलपुष्ट्यर्थमेव च| उत्तीर्णं मिश्रकैःस्नेहैः पुनराक्तैः सुखैः करैः||१७४|| मृद्नीयात् सुखमासीनं सुखं चोत्सादयेन्नरम्| जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||१७५|| अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्| विदारीं सर्षपं कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||१७६|| माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्| यवचूर्णत्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||१७७|| एतदुत्सादनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्| गौरसर्षपकल्केन कल्कैश्चापि सुगन्धिभिः||१७८|| स्नायादृतुसुखैस्तोयैर्जीवनीयौषधैः शृतैः|१७९|
🔊 Audio coming soon
ఉత్తీర్ణమిత్యాదౌ పునరాక్తైరితి మిశ్రకస్నేహైరాక్తైః కరైః పునః పునః మర్దయేత్; పునరాక్తమితి పాఠే తు పునర్మిశ్రకైః స్నేహైరాక్తమిత్యర్థః| ఉత్సాదయేదితి ఉద్వర్తయేత్| వికసా మంజిష్ఠా| తర్కారీ జయా| సమాక్షికమితి ఈషన్మాక్షికం||173-178||-
Adhikarana 36 (179-189) · Śloka 189
గంధైః సమాల్యైర్వాసోభిర్భూషణైశ్చ విభూషితః||179|| స్పృశ్యాన్ సంస్పృశ్య సంపూజ్య దేవతాః సభిషగ్ద్విజాః| ఇష్టవర్ణరసస్పర్శగంధవత్ పానభోజనం||180|| ఇష్టమిష్టైరుపహితం సుఖమద్యాత్ సుఖప్రదం| సమాతీతాని ధాన్యాని కల్పనీయాని శుష్యతాం||181|| లఘూన్యహీనవీర్యాణి స్వాదూని గంధవంతి చ| యాని ప్రహర్షకారీణి తాని పథ్యతమాని హి||182|| యచ్చోపదేక్ష్యతే పథ్యం క్షతక్షీణచికిత్సితే| యక్ష్మిణస్తత్ ప్రయోక్తవ్యం బలమాంసాభివృద్ధయే||183|| అభ్యంగోత్సాదనైశ్చైవ వాసోభిరహతైః ప్రియైః| యథర్తువిహితైః స్నానైరవగాహైర్విమార్జనైః||184|| బస్తిభిః క్షీరసర్పిర్భిర్మాంసైర్మాంసరసౌదనైః| ఇష్టైర్మద్యైర్మనోజ్ఞానాం గంధానాముపసేవనైః||185|| సుహృదాం రమణీయానాం ప్రమదానాం చ దర్శనైః| గీతవాదిత్రశబ్దైశ్చ ప్రియశ్రుతిభిరేవ చ||186|| హర్షణాశ్వాసనైర్నిత్యం గురూణాం సముపాసనైః| బ్రహ్మచర్యేణ దానేన తపసా దేవతార్చనైః||187|| సత్యేనాచారయోగేన మంగల్యైరప్యహింసయా| వైద్యవిప్రార్చనాచ్చైవ రోగరాజో నివర్తతే||188|| యయా ప్రయుక్తయా చేష్ట్యా రాజయక్ష్మా పురా జితః| తాం వేదవిహితామిష్టిమారోగ్యార్థీ ప్రయోజయేత్||189||
गन्धैः समाल्यैर्वासोभिर्भूषणैश्च विभूषितः||१७९|| स्पृश्यान् संस्पृश्य सम्पूज्य देवताः सभिषग्द्विजाः| इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धवत् पानभोजनम्||१८०|| इष्टमिष्टैरुपहितं सुखमद्यात् सुखप्रदम्| समातीतानि धान्यानि कल्पनीयानि शुष्यताम्||१८१|| लघून्यहीनवीर्याणि स्वादूनि गन्धवन्ति च| यानि प्रहर्षकारीणि तानि पथ्यतमानि हि||१८२|| यच्चोपदेक्ष्यते पथ्यं क्षतक्षीणचिकित्सिते| यक्ष्मिणस्तत् प्रयोक्तव्यं बलमांसाभिवृद्धये||१८३|| अभ्यङ्गोत्सादनैश्चैव वासोभिरहतैः प्रियैः| यथर्तुविहितैः स्नानैरवगाहैर्विमार्जनैः||१८४|| बस्तिभिः क्षीरसर्पिर्भिर्मांसैर्मांसरसौदनैः| इष्टैर्मद्यैर्मनोज्ञानां गन्धानामुपसेवनैः||१८५|| सुहृदां रमणीयानां प्रमदानां च दर्शनैः| गीतवादित्रशब्दैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च||१८६|| हर्षणाश्वासनैर्नित्यं गुरूणां समुपासनैः| ब्रह्मचर्येण दानेन तपसा देवतार्चनैः||१८७|| सत्येनाचारयोगेन मङ्गल्यैरप्यहिंसया| वैद्यविप्रार्चनाच्चैव रोगराजो निवर्तते||१८८|| यया प्रयुक्तया चेष्ट्या राजयक्ष्मा पुरा जितः| तां वेदविहितामिष्टिमारोग्यार्थी प्रयोजयेत्||१८९||
🔊 Audio coming soon
అతః పరం మనస ఆనుకూల్యం యక్ష్మారంభకదోషం హంతీత్యతో సర్వాసు చేష్టాసు సదైవ మనోనుకూలం స్యాత్తథైవ వర్తనీయం, యయా చ యుక్త్యా దైవవ్యపాశ్రయచికిత్సా కర్తవ్యా తదాహ- గంధైరిత్యాది||179-189||
Adhikarana 37 (190-191) · Śloka 191
తత్ర శ్లోకౌ- ప్రాగుత్పత్తిర్నిమిత్తాని ప్రాగ్రూపం రూపసంగ్రహః| సమాసాద్ వ్యాసతశ్చోక్తం భేషజం రాజయక్ష్మణః||190|| నామహేతురసాధ్యత్వం సాధ్యత్వం కృచ్ఛ్రసాధ్యతా| ఇత్యుక్తః సంగ్రహః కృత్స్నో రాజయక్ష్మచికిత్సితే||191||
तत्र श्लोकौ- प्रागुत्पत्तिर्निमित्तानि प्राग्रूपं रूपसङ्ग्रहः| समासाद् व्यासतश्चोक्तं भेषजं राजयक्ष्मणः||१९०|| नामहेतुरसाध्यत्वं साध्यत्वं कृच्छ्रसाध्यता| इत्युक्तः सङ्ग्रहः कृत्स्नो राजयक्ष्मचिकित्सिते||१९१||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగుత్పత్తిరిత్యాదిసంగ్రహః| నామహేతురితి “స రాజ్ఞః పూర్వమాసీద్వై రాజయక్ష్మా తతో మతః” ఇతి||190-191||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానే రాజయక్ష్మచికిత్సితం నామాష్టమోఽధ్యాయః||8||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने राजयक्ष्मचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సితస్థానే రాజయక్ష్మచికిత్సితం నామాష్టమోఽధ్యాయః||8||