Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō raktapittacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ādyutpattau jvarasantāpādraktapittōtpattērjvaracikitsitamanu raktapittacikitsitamabhidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
viharantaṁ jitātmānaṁ pañcagaṅgē punarvasum| praṇamyōvāca nirmōhamagnivēśō'gnivarcasam||3|| bhagavan raktapittasya hēturuktaḥ salakṣaṇaḥ| vaktavyaṁ yat paraṁ tasya vaktumarhasi tadgurō||4||
विहरन्तं जितात्मानं पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम्| प्रणम्योवाच निर्मोहमग्निवेशोऽग्निवर्चसम्||३|| भगवन् रक्तपित्तस्य हेतुरुक्तः सलक्षणः| वक्तव्यं यत् परं तस्य वक्तुमर्हसि तद्गुरो||४||
🔊 Audio coming soon
pañcagaṅgaḥ dēśaviśēṣaḥ| vaktavyaṁ yat paramiti uktaraktapittahētulakṣaṇātiriktaṁ cikitsitamityarthaḥ||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
gururuvāca- mahāgadaṁ mahāvēgamagnivacchīghrakāri ca| hētulakṣaṇavicchīghraṁ raktapittamupācarēt||5|| tasyōṣṇaṁ tīkṣṇamamlaṁ ca kaṭūni lavaṇāni ca| gharmaścānnavidāhaśca hētuḥ pūrvaṁ nidarśitaḥ||6||
गुरुरुवाच- महागदं महावेगमग्निवच्छीघ्रकारि च| हेतुलक्षणविच्छीघ्रं रक्तपित्तमुपाचरेत्||५|| तस्योष्णं तीक्ष्णमम्लं च कटूनि लवणानि च| घर्मश्चान्नविदाहश्च हेतुः पूर्वं निदर्शितः||६||
🔊 Audio coming soon
nidānē yadyapi raktapittasya hētulakṣaṇāni pratipāditānyēva, tathā'pīha cikitsāparikaratayā prakaraṇavaśāddhētavaḥ saṅkṣēpēṇa lakṣaṇāni ca prāyaḥprādurbhāvīni punaḥ kathyantē| gharma ātapaḥ| annavidāhastu svarūpavidāhidravyabhakṣaṇādbhavati, tathā pittēnānnavahasrōtasō duṣṭatvādavidāhibhōjanēnāpi bhavati| yaduktamanyatra- “srōtasyannavahē pittaṁ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṁ vidahyatē” (su.sū.a.46) iti||5-6||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
tairhētubhiḥ samutkliṣṭaṁ pittaṁ raktaṁ prapadyatē| tadyōnitvāt prapannaṁ ca vardhatē tat pradūṣayat||7|| tasyōṣmaṇā dravō dhāturdhātōrdhātōḥ prasicyatē| svidyatastēna saṁvr̥ddhiṁ bhūyastadadhigacchati||8||
तैर्हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते| तद्योनित्वात् प्रपन्नं च वर्धते तत् प्रदूषयत्||७|| तस्योष्मणा द्रवो धातुर्धातोर्धातोः प्रसिच्यते| स्विद्यतस्तेन संवृद्धिं भूयस्तदधिगच्छति||८||
🔊 Audio coming soon
tairhētubhirityādinā samprāptimāha| raktaṁ prapadyatē raktaṁ gacchatītyarthaḥ| yadyapi “pittaṁ svēdō rasō lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayō viśēṣēṇa pittasthānam” (sū.a.20) iti vacanēna svabhāvādēva raktaṁ yāti, tathā'pi raktapittasamprāptau pradhānasthānādāmāśayarūpāt pittasyēha raktagamanaṁ jñēyaṁ; raktagamanaṁ ca pittasya samprāptimahimnā bhavati| tadyōnitvāditi tadyōnitvaṁ hētuḥ raktaprapannasya pittasya vardhanē jñēyaṁ; tēna yasmādraktayōni pittaṁ tasmādraktaṁ prāpya vardhata ityarthaḥ| uktaṁ hi- “asr̥jaḥ pittaṁ” (ci.a.15) iti| taditi raktaṁ pradūṣayat| dravō dhāturiti dravarūpōṁ'śaḥ| dhātōrdhātōriti māṁsādēḥ| svidyataḥ prasicyatē atikṣarati; tēna pittōṣmaṇā svidyamānadhātubhyaścyutēna dravarūpēṇa dhātunā yuktaṁ sapittaṁ bhūyō'titarāṁ vr̥ddhiṁ gacchatīti yōjanā||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
saṁyōgāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayōḥ| raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ||9||
संयोगाद्दूषणात्तत्तु सामान्याद्गन्धवर्णयोः| रक्तस्य पित्तमाख्यातं रक्तपित्तं मनीषिभिः||९||
🔊 Audio coming soon
raktapittasañjñānimittamāha- saṁyōgādityādi| raktasya saṁyōgāttathā raktasya dūṣaṇāttathā raktasya gandhavarṇayōḥ pittē sāmānyāt pittaṁ raktapittamucyatē iti vākyārthaḥ||9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
plīhānaṁ ca yakr̥ccaiva tadadhiṣṭhāya vartatē| srōtāṁsi raktavāhīni tanmūlāni hi dēhinām||10||
प्लीहानं च यकृच्चैव तदधिष्ठाय वर्तते| स्रोतांसि रक्तवाहीनि तन्मूलानि हि देहिनाम्||१०||
🔊 Audio coming soon
raktapittasya sthānamāha- plīhānaṁ cētyādi| vartatē ūrdhvamadhaśca yāti; ‘vardhatē’ iti vā pāṭhaḥ| kasmādyakr̥tplīhnōrēva tadvartata ityāha- srōtāṁsītyādi| yasmādraktasyāpi yakr̥tplīhānāvēva pradhānaṁ sthānaṁ, tēna raktasaṁyōgādiniṣpannasya raktapittasya tadēva sthānamiti bhāvaḥ||10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 13
sāndraṁ sapāṇḍu sasnēhaṁ picchilaṁ ca kaphānvitam| śyāvāruṇaṁ saphēnaṁ ca tanu rūkṣaṁ ca vātikam||11|| raktapittaṁ kaṣāyābhaṁ kr̥ṣṇaṁ gōmūtrasannibham| mēcakāgāradhūmābhamañjanābhaṁ ca paittikam||12|| saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam|13|
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम्| श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम्||११|| रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम्| मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम्||१२|| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्|१३|
🔊 Audio coming soon
tasya dōṣasambandhaviśēṣēṇa liṅgānyāha- sāndramityādi| kaṣāyavadābhā yasya tat kaṣāyābhaṁ, pāṭalamityarthaḥ| kr̥ṣṇasya vastrādēḥ sasāragandhakādibhirmasr̥ṇīkr̥tasya yō varṇaḥ sa mēcakaḥ| nanu pittamēva raktapittamityuktaṁ, tat kathaṁ ślaiṣmikaṁ bhavati? ucyatē- sāmānyasamprāptau pittamēva raktapittanirvartakaṁ, yathā- sarvagulmēṣu vāyuḥ, yathā- sarvajvarēṣu pittamārambhakaṁ; tadēva yadōlbaṇēna kaphēna svalakṣaṇakāriṇā yuktaṁ raktapittakaraṁ bhavati, tadā sāmānyasamprāptisamprāptaṁ pittamutsr̥jya ślēṣmaṇaiva sāndratvādisvalakṣaṇakāriṇā vyapadiśyatē- ślaiṣmikaṁ raktapittamiti; yathā- ślaiṣmikē gulmē sāmānyasamprāptyāgatavātaṁ parityajya ślēṣmaṇaiva vyapadēśō bhavati, yathā vā kaphajvarē sarvajvarānapāyikāraṇamanādr̥tya viśēṣalakṣaṇakāriṇā ślēṣmaṇaiva vyapadēśō bhavati; ēvaṁ vātikē'pi raktapittē vyākhyēyam| yattu kaphavātavirahitēna kēvalēnaiva pittēna balavatā janitaṁ raktapittaṁ paittikaraktapittalakṣaṇaṁ bhavati tat paittikaṁ raktapittamityucyatē| lakṣaṇēnaiva dōṣavyapadēśō bhavati; tēna yadyaddōṣajanitalakṣaṇayuktaṁ raktapittaṁ bhavati tattaddōṣajamiti vyapadiśyatē| ślaiṣmikādiraktapittāpēkṣayā paittikē raktapittē'tyulbaṇaṁ pittaṁ bhavati, yatastatraiva pittaṁ svalakṣaṇāni karōti, nānyatra; ēvaṁ vyavasthitē yaducyatē- kēvalapaittikasya raktapittasya mārgō nāsti, yatō vātaraktamadhō yāti, kaphārabdhamūrdhvamiti pratipāditaṁ; tadapi na, yataḥ paittikasyāpyūrdhvagamanamadhōgamanaṁ vā bhavatyēva; paraṁ paittikaṁ yadūrdhvaṁ yāti tanmārgamahimnā kaphasaṁyuktaṁ bhavati, yaccādhō yāti tadvātasthānasambandhādvātānugataṁ bhavati| mārgasambandhānugataśca dōṣaḥ svalakṣaṇakārakatvānnānubandhaḥ, tēnāsau paittikē raktapittē'pi ‘ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ’ ityādivacanēṣu na gr̥hyatē| yataḥ svatantrō vyaktaliṅgaśca dōṣō'nubandhyaḥ; tadviparītastu anubandhaḥ; tēna yathōktalakṣaṇakāriṇā dōṣēṇānubandhyēna vātikatvādivyapadēśō raktapittēṣu, na mārgasambandhānugatēnāsvalakṣaṇakāriṇā'nubandharūpēṇēti| anyē tu “pradēśāntaracitēna pittēna yadōttarakālaṁ raktapittasya sambandhō bhavati tadaiva paittikaṁ raktapittaṁ bhavati” iti bruvatē||11-12||-
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ dvidōṣaṁ yāpyamucyatē||13|| yattridōṣamasādhyaṁ tanmandāgnērativēgavat| vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya vr̥ddhasyānaśnataśca yat||14||
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते||१३|| यत्त्रिदोषमसाध्यं तन्मन्दाग्नेरतिवेगवत्| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत्||१४||
🔊 Audio coming soon
samprati sādhyāsādhyavibhāgamāha- ēkētyādi| ēkadōṣānugamiti uktaikadōṣalakṣaṇayuktam, ēvaṁ dvidōṣamapi dōṣadvayalakṣaṇayuktam, ēvaṁ tridōṣamapi jñēyam| na tu mārgasambandhānugatamapi dōṣaṁ prakṣipya dvidōṣatvaṁ tridōṣatvaṁ vā gaṇanīyaṁ, tathāhi sati kēvalaṁ rakapittaṁ na syādēva; tathā samprāptisamprāptaṁ dōṣaṁ gr̥hītvā mārgasambandhānugatēna vāyunā kaphēna vā yōgāddvidōṣajatvamēva sarvadā syāt, na ‘ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ’ iti yaduktaṁ tat syāt; tasmādyathōktamēva sādhu| mandāgnērativēgavaditi pr̥thagēvāsādhyalakṣaṇaṁ, vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasyētyādi ca pr̥thagēva||13-14||
Adhikarana 9 (15-21) · Śloka 21
gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā| ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ||15|| sapta cchidrāṇi śirasi dvē cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam| yāpyaṁ tvadhōgaṁ, mārgau tu dvāvasādhyaṁ prapadyatē||16|| yadā tu sarvacchidrēbhyō rōmakūpēbhya ēva ca| vartatē tāmasaṅkhyēyāṁ gatiṁ tasyāhurāntikīm||17|| yaccōbhayābhyāṁ mārgābhyāmatimātraṁ pravartatē| tulyaṁ kuṇapagandhēna raktaṁ kr̥ṣṇamatīva ca||18|| saṁsr̥ṣṭaṁ kaphavātābhyāṁ kaṇṭhē sajjati cāpi yat| yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathōktaiḥ samabhidrutam||19|| hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam| kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati||20|| yadvidōṣānugaṁ yadvā śāntaṁ śāntaṁ prakupyati| mārgānmārgaṁ carēdyadvā yāpyaṁ pittamasr̥k ca tat||21||
गतिरूर्ध्वमधश्चैव रक्तपित्तस्य दर्शिता| ऊर्ध्वा सप्तविधद्वारा द्विद्वारा त्वधरा गतिः||१५|| सप्त च्छिद्राणि शिरसि द्वे चाधः, साध्यमूर्ध्वगम्| याप्यं त्वधोगं, मार्गौ तु द्वावसाध्यं प्रपद्यते||१६|| यदा तु सर्वच्छिद्रेभ्यो रोमकूपेभ्य एव च| वर्तते तामसङ्ख्येयां गतिं तस्याहुरान्तिकीम्||१७|| यच्चोभयाभ्यां मार्गाभ्यामतिमात्रं प्रवर्तते| तुल्यं कुणपगन्धेन रक्तं कृष्णमतीव च||१८|| संसृष्टं कफवाताभ्यां कण्ठे सज्जति चापि यत्| यच्चाप्युपद्रवैः सर्वैर्यथोक्तैः समभिद्रुतम्||१९|| हारिद्रनीलहरितताम्रैर्वर्णैरुपद्रुतम्| क्षीणस्य कासमानस्य यच्च तच्च न सिध्यति||२०|| यद्विदोषानुगं यद्वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति| मार्गान्मार्गं चरेद्यद्वा याप्यं पित्तमसृक् च तत्||२१||
🔊 Audio coming soon
gatikr̥taṁ sādhyādibhēdaṁ darśayituṁ gatibhēdamēvāha- gatirūrdhvamityādi| gatiprakārāntaramapyasādhyasyāha- yadā tu sarvacchidrēbhya ityādi| yaccōbhayābhyāmityādinā kr̥ṣṇamatīva cētyantēnāsādhyatālakṣaṇamāha| atra mārgābhyāmityanēna na yaugapadyēna mārgapravr̥ttirvyavasthitā, kintu pratyēkaṁ, mārgadvayapravr̥ttasyāsādhyatvēna pūrvamēvōktatvāt| kuṇapagandhēnēti śavagandhēna| kaṇṭhē sajjatīti kaṇṭhādbahirna yāti| yathōktairiti nidānōktaiḥ; tatra hi upadravāḥ khalu daurbalyārōcakādayaḥ svarabhēdāntā uktāḥ| hāridravarṇādibhiryuktaṁ kṣīṇasya kāsinō na sidhyatīti jñēyam| yadvidōṣānugamityanēnānubandharūpadōṣadvayayōgādyāpyatvamucyatē; yattu pūrvaṁ dvidōṣajaṁ yāpyamityuktaṁ tadanubandhyadōṣadvayajanyābhiprāyēṇēti na paunaruktyam| mārgānmārgaṁ carēditi ūrdhvagaṁ mukhaṁ parityajya nāsāṁ yātītyādi jñēyam, ūrdhvagasya tvadhōgamanē'dhōgatvādēva yāpyatvaṁ bhavati, adhōgaṁ tu mārgāntaramagacchadapi svata ēva yāpyaṁ; tasmānnōrdhvādhōmārgaparivartō'tra vivakṣitaḥ||15-21||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
ēkamārgaṁ balavatō nātivēgaṁ navōtthitam| raktapittaṁ sukhē kālē sādhyaṁ syānnirupadravam||22||
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम्| रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ēkamārgamityādinā sādhyalakṣaṇam| ēkamārgamiti sāmānyavacanē'pyūrdhvamārgamēva labhyatē, adhōgasyaikamārgagasyāpi yāpyatvāt| sukhē kālē iti hēmantē śiśirē ca| atra mārgēṇa tathā dōṣēṇa tathā lakṣaṇēna sādhyāsādhyayāpyabhēdāḥ pr̥thaguktāḥ| tatra ca sādhyalakṣaṇayāpyalakṣaṇamēlakē yāpyatvamēva; yāpyāsādhyamēlakē'sādhyatvamēva, yathā- ēkadōṣaṁ yadadhōgataṁ tadēkadōṣatvāt sādhyaṁ kintvadhōgatatvādyāpyaṁ; yattridōṣamadhōgataṁ tadadhōgatatvēna yāpyaṁ, kintu tridōṣatvādasādhyamēvēti jñēyam| yaduktaṁ- “nāsādhyaḥ sādhyatāṁ yāti sādhyō yāti tvasādhyatām” (ni.a.8) iti; “sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṁ tathā” (ni.a.8) iti ca||22||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
snigdhōṣṇamuṣṇarūkṣaṁ ca raktapittasya kāraṇam| adhōgasyōttaraṁ prāyaḥ, pūrvaṁ syādūrdhvagasya tu||23|| ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamadhōgaṁ mārutānugam| dvimārgaṁ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyatē||24||
स्निग्धोष्णमुष्णरूक्षं च रक्तपित्तस्य कारणम्| अधोगस्योत्तरं प्रायः, पूर्वं स्यादूर्ध्वगस्य तु||२३|| ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम्| द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुबध्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
snigdhōṣṇamityādi nidānōktamapi prāyikatvādviśēṣōpadarśanārthaṁ punarihōcyatē| prāyaḥśabdēna kadācidrūkṣōṣṇamapi ūrdhvagasya hēturbhavati, tathā snigdhōṣṇamapi adhōgasyēti darśayati| ēvaṁ ca nidānamārgāniyamē sati ‘mārgau dōṣānubandhaṁ ca nidānaṁ prasamīkṣya ca’ ityatra mārgādi pañca (yacca) paṭhitaṁ...| yadyapyadhōgē rūkṣōṣṇamēva paraṁ hētustathā'pi snigdhōṣṇaṁ kadācit kāraṇaṁ bhavati, snigdhakr̥taśca kaphō'pyadhōgē bhavati; ēvamūrdhvagē'pi cintanīyam| ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamityādāvapi prāyaḥśabdasambandhādvyabhicārō jñēyaḥ||23-24||
Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28
akṣīṇabalamāṁsasya raktapittaṁ yadaśnataḥ| taddōṣaduṣṭamutkliṣṭaṁ nādau stambhanamarhati||25|| galagrahaṁ pūtinasyaṁ mūrcchāyamaruciṁ jvaram| gulmaṁ plīhānamānāhaṁ kilāsaṁ kr̥cchramūtratām||26|| kuṣṭhānyarśāṁsi vīsarpaṁ varṇanāśaṁ bhagandaram| buddhīndriyōparōdhaṁ ca kuryāt stambhitamāditaḥ||27|| tasmādupēkṣyaṁ balinō baladōṣavicāriṇā | raktapittaṁ prathamataḥ pravr̥ddhaṁ siddhimicchatā||28||
अक्षीणबलमांसस्य रक्तपित्तं यदश्नतः| तद्दोषदुष्टमुत्क्लिष्टं नादौ स्तम्भनमर्हति||२५|| गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्च्छायमरुचिं ज्वरम्| गुल्मं प्लीहानमानाहं किलासं कृच्छ्रमूत्रताम्||२६|| कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्पं वर्णनाशं भगन्दरम्| बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् स्तम्भितमादितः||२७|| तस्मादुपेक्ष्यं बलिनो बलदोषविचारिणा | रक्तपित्तं प्रथमतः प्रवृद्धं सिद्धिमिच्छता||२८||
🔊 Audio coming soon
aśnata ityanēna santarpaṇōtthitaṁ darśayati| utkliṣṭamiti pravr̥ttyunmukham, āmadōṣāśritatvāt| baladōṣavicāriṇēti yadaiva balahrāsaṁ sampaśyēddhīnadōṣatvaṁ vā tadaiva stambhanaṁ kāryam||25-28||
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30
prāyēṇa hi samutkliṣṭamāmadōṣāccharīriṇām| vr̥ddhiṁ prayāti pittāsr̥ktasmāttallaṅghyamāditaḥ||29|| mārgau dōṣānubandhaṁ ca nidānaṁ prasamīkṣya ca| laṅghanaṁ raktapittādau tarpaṇaṁ vā prayōjayēt||30||
प्रायेण हि समुत्क्लिष्टमामदोषाच्छरीरिणाम्| वृद्धिं प्रयाति पित्तासृक्तस्मात्तल्लङ्घ्यमादितः||२९|| मार्गौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीक्ष्य च| लङ्घनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
samprati kr̥tsnaṁ laṅghanahētumāha- mārgāvityādi| tatrōrdhvamārgaḥ, sāmaṁ pittaṁ, kaphō dōṣaḥ, snigdhōṣṇaṁ ca nidānaṁ laṅghanaprayōjakaṁ; tadvyatiriktaṁ tu mārgādi bhōjanarūpatarpaṇaprayōjakam| tarpayatīti tarpaṇamaśanam| tēna yavāgūstarpaṇaṁ ca grāhyam| yē tu tarpaṇaśabdēna saktutarpaṇamēva grāhayanti tēṣāṁ yavāgūdānapakṣō na saṅgr̥hītaḥ syāt||29-30||
Adhikarana 14 (31-35) · Śloka 35
hrībēracandanōśīramustaparpaṭakaiḥ śr̥tam| kēvalaṁ śr̥taśītaṁ vā dadyāttōyaṁ pipāsavē||31|| ūrdhvagē tarpaṇaṁ pūrvaṁ pēyāṁ pūrvamadhōgatē| kālasātmyānubandhajñō dadyāt prakr̥tikalpavit||32|| jalaṁ kharjūramr̥dvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ| śr̥taśītaṁ prayōktavyaṁ tarpaṇārthē saśarkaram||33|| tarpaṇaṁ saghr̥takṣaudraṁ lājacūrṇaiḥ pradāpayēt| ūrdhvagaṁ raktapittaṁ tat pītaṁ kālē vyapōhati||34|| mandāgnēramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayēt| dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṁ cānudāpayēt||35||
ह्रीबेरचन्दनोशीरमुस्तपर्पटकैः शृतम्| केवलं शृतशीतं वा दद्यात्तोयं पिपासवे||३१|| ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं पेयां पूर्वमधोगते| कालसात्म्यानुबन्धज्ञो दद्यात् प्रकृतिकल्पवित्||३२|| जलं खर्जूरमृद्वीकामधूकैः सपरूषकैः| शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थे सशर्करम्||३३|| तर्पणं सघृतक्षौद्रं लाजचूर्णैः प्रदापयेत्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत् पीतं काले व्यपोहति||३४|| मन्दाग्नेरम्लसात्म्याय तत् साम्लमपि कल्पयेत्| दाडिमामलकैर्विद्वानम्लार्थं चानुदापयेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
kēvalamiti hrībērādirahitaṁ; jalamēvaikaṁ kēvalamauṣadhadvēṣiṇē puruṣāya dēyam| pūrvamiti padēna paścādbalahrāsakārakaṁ niṣēdhayati| kālaḥ hēmantādiḥ, anubandhaḥ dōṣānubandhaḥ| prakr̥tiḥ svābhāvikī dravyāṇāṁ gurulāghavādirūpā, kalpanaṁ kalpaḥ saṁskāra ityarthaḥ| ētēna kālaṁ dōṣānubandhaṁ ca jñātvā yasya yatsvabhāvaṁ dravyaṁ yuktaṁ bhavati tēna tarpaṇaṁ yavāgūrvā kāryētyarthaḥ| kharjūrādinā jalaṁ ṣaḍaṅgavidhānēnaiva kartavyam| ētacca jalamatra madhuramapyūrdhvagē kaphasaṁsr̥ṣṭē'pi raktapittē yaugikaṁ bhavati, raktapittavyādhipratyanīkatvāt||31-35||
Adhikarana 15 (36-48) · Śloka 48
śāliṣaṣṭikanīvārakōradūṣapraśāntikāḥ| śyāmākaśca priyaṅguśca bhōjanaṁ raktapittinām||36|| mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ| praśastāḥ sūpayūṣārthē kalpitā raktapittinām||37|| paṭōlanimbavētrāgraplakṣavētasapallavāḥ| kirātatiktakaṁ śākaṁ gaṇḍīraḥ sakaṭhillakaḥ||38|| kōvidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmalēḥ| annapānavidhau śākaṁ yaccānyadraktapittanut||39|| śākārthaṁ śākasātmyānāṁ tacchastaṁ raktapittinām| svinnaṁ vā sarpiṣā bhr̥ṣṭaṁ yūṣavadvā vipācitam||40|| pārāvatān kapōtāṁśca lāvān raktākṣavartakān| śaśān kapiñjalānēṇān hariṇānkālapucchakān||41|| raktapittē hitān vidyādrasāṁstēṣāṁ prayōjayēt| īṣadamlānanamlān vā ghr̥tabhr̥ṣṭān saśarkarān||42|| kaphānugē yūṣaśākaṁ dadyādvātānugē rasam| raktapittē yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyatē||43|| padmōtpalānāṁ kiñjalkaḥ pr̥śniparṇī priyaṅgukāḥ| jalē sādhyā rasē tasmin pēyā syādraktapittinām||44|| candanōśīralōdhrāṇāṁ rasē tadvat sanāgarē| kirātatiktakōśīramustānāṁ tadvadēva ca||45|| dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṁ vā rasē śr̥tā| masūrapr̥śniparṇyōrvā sthirāmudgarasē'tha vā||46|| rasē harēṇukānāṁ vā saghr̥tē sabalārasē| siddhāḥ pārāvatādīnāṁ rasē vā syuḥ pr̥thakpr̥thak||47|| ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ| yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṁsarasēṣvapi||48||
शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशान्तिकाः| श्यामाकश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्||३६|| मुद्गा मसूराश्चणकाः समकुष्ठाढकीफलाः| प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्||३७|| पटोलनिम्बवेत्राग्रप्लक्षवेतसपल्लवाः| किराततिक्तकं शाकं गण्डीरः सकठिल्लकः||३८|| कोविदारस्य पुष्पाणि काश्मर्यस्याथ शाल्मलेः| अन्नपानविधौ शाकं यच्चान्यद्रक्तपित्तनुत्||३९|| शाकार्थं शाकसात्म्यानां तच्छस्तं रक्तपित्तिनाम्| स्विन्नं वा सर्पिषा भृष्टं यूषवद्वा विपाचितम्||४०|| पारावतान् कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्तकान्| शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्कालपुच्छकान्||४१|| रक्तपित्ते हितान् विद्याद्रसांस्तेषां प्रयोजयेत्| ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||४२|| कफानुगे यूषशाकं दद्याद्वातानुगे रसम्| रक्तपित्ते यवागूनामतः कल्पः प्रवक्ष्यते||४३|| पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णी प्रियङ्गुकाः| जले साध्या रसे तस्मिन् पेया स्याद्रक्तपित्तिनाम्||४४|| चन्दनोशीरलोध्राणां रसे तद्वत् सनागरे| किराततिक्तकोशीरमुस्तानां तद्वदेव च||४५|| धातकीधन्वयासाम्बुबिल्वानां वा रसे शृता| मसूरपृश्निपर्ण्योर्वा स्थिरामुद्गरसेऽथ वा||४६|| रसे हरेणुकानां वा सघृते सबलारसे| सिद्धाः पारावतादीनां रसे वा स्युः पृथक्पृथक्||४७|| इत्युक्ता रक्तपित्तघ्न्यः शीताः समधुशर्कराः| यवाग्वः कल्पना चैषा कार्या मांसरसेष्वपि||४८||
🔊 Audio coming soon
śālītyādinā'nnamāha| praśāntikā jalamadhyē prāyō bhavati| priyaṅguḥ kaṅguḥ| kōradūṣasya raktapittahētutvaṁ niṣpāvamāṣasūpādiyuktasyaiva saṁyōgamahimnā nidānē prōktam, ayaṁ tu kaṣāyamadhuralaghutvāt kōradūṣaḥ kēvalō raktapittahara ēvētīha paṭhyatē| ēvaṁ gaṇḍīrō'pi nidānē surāsauvīrakādiyukta ēva hētutvēnōktaḥ, sa tu kēvalō hita ēva; kiṁvā sthalajajalajabhēdēna gaṇḍīrō dvividhaḥ; tatra haritavargapaṭhitō yaḥ sa nidānaṁ bhavati, itarastu jalajaḥ śākavargē paṭhitō yaḥ sa iha kaphādhikē raktapittē jñēyaḥ| yūṣavadvā vipācitamiti yūṣō yathā dāḍimādyamladravyayuktō jalē vipācyatē tathā'yamapītyartha; kiṁvā yūṣayuktaṁ yathā bhavati tathā vipācitamityarthaḥ| raktākṣaḥ cakōrakaḥ| yūṣaśca śākaṁ cēti yūṣaśākam||36-48||
Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51
śaśaḥ savāstukaḥ śastō vibandhē raktapittinām| vātōlbaṇē tittiriḥ syādudumbararasē śr̥taḥ||49|| mayūraḥ plakṣaniryūhē nyagrōdhasya ca kukkuṭaḥ| rasē bilvōtpalādīnāṁ vartakakrakarau hitau||50|| tr̥ṣyatē tiktakaiḥ siddhaṁ tr̥ṣṇāghnaṁ vā phalōdakam| siddhaṁ vidārigandhādyairathavā śr̥taśītalam||51||
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे रक्तपित्तिनाम्| वातोल्बणे तित्तिरिः स्यादुदुम्बररसे शृतः||४९|| मयूरः प्लक्षनिर्यूहे न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| रसे बिल्वोत्पलादीनां वर्तकक्रकरौ हितौ||५०|| तृष्यते तिक्तकैः सिद्धं तृष्णाघ्नं वा फलोदकम्| सिद्धं विदारिगन्धाद्यैरथवा शृतशीतलम्||५१||
🔊 Audio coming soon
āvasthikaṁ bhōjanamāha- śaśa ityādi| atra śaśaḥ kaṣāyatvādraktapittaharō bhavatyēva, vibandhaharēṇa vāstukēna saṁskr̥tatvādvibandhaharō'pi bhavati| ēvaṁ tittirimayūrādayō yadyapyuṣṇatvēna vātaharāstathā'pi raktapittē na hitā uṣṇatvēna; tataśca tēṣāṁ sādhanē udumbararasādayō raktapittaharā niyujyantē; tathā sati vātaṁ raktapittaṁ ca ghnanti| pratiniyatasādhakadravyōpanyāsāt saṁyōgamahimnaiva kāryakarā bhavantīti jñāyatē| na śaśaḥ kaṣāyō'pi vibandhaṁ karōti, vāstukasaṁskārāt; na tittiriprabhr̥tayō raktapittaṁ kōpayanti, udumbararasādisaṁskārāt; ēvaṁ viparītaphalasambhavō nāsti, saṁyōgaśaktēracintyatvāt| vāstukarasē ēva śaśasya sādhanaprayōgaḥ, itarasāhacaryāt| uktaṁ hi- “vipacēttu vāstukarasē śaśaṁ vibandhē purīṣasya” iti| siddhaṁ vidārigandhādyairiti śāliparṇyādipañcamūlaśr̥tamudakam||49-51||
Adhikarana 17 (52) · Śloka 52
jñātvā dōṣāvanubalau balamāhāramēva ca| jalaṁ pipāsavē dadyādvisargādalpaśō'pi vā||52||
ज्ञात्वा दोषावनुबलौ बलमाहारमेव च| जलं पिपासवे दद्याद्विसर्गादल्पशोऽपि वा||५२||
🔊 Audio coming soon
samprati pānīyadānaviṣayaprakāramāha- jñātvētyādi| dōṣāviti vātakaphau, pittaṁ tu nāyakamēva nānubalam| visargāditi viratēḥ, yāvadicchamityarthaḥ| pakṣāntaramāha- alpaśō'pi vā, stōkaṁ stōkamityarthaḥ| atra yadi balavānagniḥ śarīraṁ ca mahattadā visargaparyantaṁ jalaṁ dēyaṁ; viparyayē tu pānīyaṁ nātipathyaṁ, tēnālpaśō dēyam||52||
Adhikarana 18 (53) · Śloka 54
nidānaṁ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam| jīvitārōgyakāmaistanna sēvyaṁ raktapittibhiḥ||53|| ityannapānaṁ nirdiṣṭaṁ kramaśō raktapittanut|54|
निदानं रक्तपित्तस्य यत्किञ्चित् सम्प्रकाशितम्| जीवितारोग्यकामैस्तन्न सेव्यं रक्तपित्तिभिः||५३|| इत्यन्नपानं निर्दिष्टं क्रमशो रक्तपित्तनुत्|५४|
🔊 Audio coming soon
raktapittanidānavarjanārthamāha- nidānamityādi||53||-
Adhikarana 19 (54-61) · Śloka 61
vakṣyatē bahudōṣāṇāṁ kāryaṁ balavatāṁ ca yat||54|| akṣīṇabalamāṁsasya yasya santarpaṇōtthitam| bahudōṣaṁ balavatō raktapittaṁ śarīriṇaḥ||55|| kālē saṁśōdhanārhasya taddharēnnirupadravam| virēcanēnōrdhvabhāgamadhōgaṁ vamanēna ca||56|| trivr̥tāmabhayāṁ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā| trāyamāṇāṁ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā||57|| virēcanaṁ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram| rasaḥ praśasyatē tēṣāṁ raktapittē viśēṣataḥ||58|| vamanaṁ madanōnmiśrō manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ| saśarkaraṁ vā salilamikṣūṇāṁ rasa ēva vā||59|| vatsakasya phalaṁ mustaṁ madanaṁ madhukaṁ madhu| adhōvahē raktapittē vamanaṁ paramucyatē||60|| ūrdhvagē śuddhakōṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramō hitaḥ| adhōgatē yavāgvādirna cētsyānmārutō balī||61||
वक्ष्यते बहुदोषाणां कार्यं बलवतां च यत्||५४|| अक्षीणबलमांसस्य यस्य सन्तर्पणोत्थितम्| बहुदोषं बलवतो रक्तपित्तं शरीरिणः||५५|| काले संशोधनार्हस्य तद्धरेन्निरुपद्रवम्| विरेचनेनोर्ध्वभागमधोगं वमनेन च||५६|| त्रिवृतामभयां प्राज्ञः फलान्यारग्वधस्य वा| त्रायमाणां गवाक्ष्या वा मूलमामलकानि वा||५७|| विरेचनं प्रयुञ्जीत प्रभूतमधुशर्करम्| रसः प्रशस्यते तेषां रक्तपित्ते विशेषतः||५८|| वमनं मदनोन्मिश्रो मन्थः सक्षौद्रशर्करः| सशर्करं वा सलिलमिक्षूणां रस एव वा||५९|| वत्सकस्य फलं मुस्तं मदनं मधुकं मधु| अधोवहे रक्तपित्ते वमनं परमुच्यते||६०|| ऊर्ध्वगे शुद्धकोष्ठस्य तर्पणादिः क्रमो हितः| अधोगते यवाग्वादिर्न चेत्स्यान्मारुतो बली||६१||
🔊 Audio coming soon
vakṣyatē ityādinā saṁśōdhanāni pradhānabhēṣajatvāducyantē| akṣīṇabalamāṁsasyētyanēna sahajā balāhānirucyatē, balavata ityanēna kālakr̥taṁ balamucyatē| kālē saṁśōdhanayōgyē'natyuṣṇaśītakālē| nirupadravamiti kriyāviśēṣaṇaṁ, kiṁvā raktapittaviśēṣaṇam| virēcanēnōrdhvabhāgamityādinā anulōmaharaṇaṁ raktapittē niṣēdhayati| uktaṁ ca- “pratimārgaṁ ca haraṇaṁ raktapittē vidhīyatē” (ni.a.2) iti| raktapittē viśēṣata ityanēna raktapittādanyatra kalkādayō'pyēṣāṁ bhavanti| vamanamiti vamanakārakō yōgō vamanamucyatē| madanasya dōṣādyapēkṣayā karṣādikā mātrā kalpē vakṣyamāṇā jñēyā| saśarkarē salilē tathēkṣurasē madanayōgādēva vamanakartr̥tvaṁ jñēyam| adhōvahē ityatrāpi śuddhakōṣṭhasyēti yōjyam| na cēt syānmārutō balītyanēna yadi mārutō balī syāttadā māṁsaudana ēva dēya iti jvarōktaṁ vidhiṁ sūcayati||54-61||
Adhikarana 20 (62-72) · Śloka 72
balamāṁsaparikṣīṇaṁ śōkabhārādhvakarśitam| jvalanādityasantaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ||62|| garbhiṇīṁ sthaviraṁ bālaṁ rūkṣālpapramitāśinam| avamyamavirēcyaṁ vā yaṁ paśyēdraktapittinam||63|| śōṣēṇa sānubandhaṁ vā tasya saṁśamanī kriyā| śasyatē raktapittasya paraṁ sā'tha pravakṣyatē||64|| aṭarūṣakamr̥dvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ| madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ||65|| aṭarūṣakaniryūhē priyaṅguṁ mr̥ttikāñjanē| vinīya lōdhraṁ kṣaudraṁ ca raktapittaharaṁ pibēt||66|| padmakaṁ padmakiñjalkaṁ dūrvāṁ vāstūkamutpalam| nāgapuṣpaṁ ca lōdhraṁ ca tēnaiva vidhinā pibēt||67|| prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ madhu cāśvaśakr̥drasē| yavāsabhr̥ṅgarajasōrmūlaṁ vā gōśakr̥drasē||68|| vinīya raktapittaghnaṁ pēyaṁ syāttaṇḍulāmbunā| yuktaṁ vā maghusarpirbhyāṁ lihyādgōśvaśakr̥drasam||69|| khadirasya priyaṅgūṇāṁ kōvidārasya śālmalēḥ| puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ||70|| śr̥ṅgāṭakānāṁ lājānāṁ mustakharjūrayōrapi| lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṁ kēśarasya ca||71|| dhanvajānāmasr̥glihyānmadhunā mr̥gapakṣiṇām| sakṣaudraṁ grathitē raktē lihyāt pārāvataṁ śakr̥t||72||
बलमांसपरिक्षीणं शोकभाराध्वकर्शितम्| ज्वलनादित्यसन्तप्तमन्यैर्वा क्षीणमामयैः||६२|| गर्भिणीं स्थविरं बालं रूक्षाल्पप्रमिताशिनम्| अवम्यमविरेच्यं वा यं पश्येद्रक्तपित्तिनम्||६३|| शोषेण सानुबन्धं वा तस्य संशमनी क्रिया| शस्यते रक्तपित्तस्य परं साऽथ प्रवक्ष्यते||६४|| अटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः| मधुमिश्रः श्वासकासरक्तपित्तनिबर्हणः||६५|| अटरूषकनिर्यूहे प्रियङ्गुं मृत्तिकाञ्जने| विनीय लोध्रं क्षौद्रं च रक्तपित्तहरं पिबेत्||६६|| पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दूर्वां वास्तूकमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||६७|| प्रपौण्डरीकं मधुकं मधु चाश्वशकृद्रसे| यवासभृङ्गरजसोर्मूलं वा गोशकृद्रसे||६८|| विनीय रक्तपित्तघ्नं पेयं स्यात्तण्डुलाम्बुना| युक्तं वा मघुसर्पिर्भ्यां लिह्याद्गोश्वशकृद्रसम्||६९|| खदिरस्य प्रियङ्गूणां कोविदारस्य शाल्मलेः| पुष्पचूर्णानि मधुना लिह्यान्ना रक्तपित्तिकः||७०|| शृङ्गाटकानां लाजानां मुस्तखर्जूरयोरपि| लिह्याच्चूर्णानि मधुना पद्मानां केशरस्य च||७१|| धन्वजानामसृग्लिह्यान्मधुना मृगपक्षिणाम्| सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावतं शकृत्||७२||
🔊 Audio coming soon
saṁśamanaviṣayamāha- balamāṁsētyādi| śōṣēṇēti rājayakṣmaṇā| aṭarūṣakamr̥dvīkētyādi kāmalāharaṁ kēcidāhuḥ| aṭarūṣakaniryūha ityādau priyaṅgvādīnāṁ militānāṁ kalkaḥ karṣaḥ, kṣaudrasya ca karṣō grāhyaḥ, paribhāṣābalāt| uktaṁ cāgnivēśēna- “karṣaścūrṇasya kalkasya guḍikānāṁ ca sarvaśaḥ| mātrā kṣaudraghr̥tādīnāṁ kvāthasnēhēṣu cūrṇavat” iti| anyē tu bruvatē- cūrṇādīnāṁ karṣamānatvaṁ svatantraprayōgē bhavati| atra cāṭarūṣakvāthaḥ kvāthaparibhāṣayā kāryaḥ, kalkaśca kalkaparibhāṣayā kāryaḥ| priyaṅgvādīnāṁ pratyēkaṁ karṣamānatvē bhēṣajabhūyastvaṁ bhavati, tēnātra militaiḥ karṣamānasya kartavyatā yuktā| tēnaiva vidhinēti aṭarūṣakaniryūhakṣaudrayutam| khadirasyētyādau puṣpacūrṇānīti bahuvacanatvādraktapittanuditi viśēṣaṇaṁ puruṣasya jñēyam | dhanvajānāmiti jāṅgalānām||62-72||
Adhikarana 21 (73-77) · Śloka 77
uśīrakālīyakalōdhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ| pr̥thak pr̥thak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ||73|| raktaṁ sapittaṁ tamakaṁ pipāsāṁ dāhaṁ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ| kirātatiktaṁ kramukaṁ samustaṁ prapauṇḍarīkaṁ kamalōtpalē ca||74|| hrībēramūlāni paṭōlapatraṁ durālabhā parpaṭakō mr̥ṇālam| dhanañjayōdumbaravētasatvaṅnyagrōdhaśālēyayavāsakatvak||75|| tugālatāvētasataṇḍulīyaṁ sasārivaṁ mōcarasaḥ samaṅgā| pr̥thak pr̥thak candanayōjitāni tēnaiva kalpēna hitāni tatra||76|| niśi sthitā vā svarasīkr̥tā vā kalkīkr̥tā vā mr̥ditāḥ śr̥tā vā| ētē samastā gaṇaśaḥ pr̥thagvā raktaṁ sapittaṁ śamayanti yōgāḥ||77||
उशीरकालीयकलोध्रपद्मकप्रियङ्गुकाकट्फलशङ्खगैरिकाः| पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिकाः सशर्करास्तण्डुलधावनाप्लुताः||७३|| रक्तं सपित्तं तमकं पिपासां दाहं च पीताः शमयन्ति सद्यः| किराततिक्तं क्रमुकं समुस्तं प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च||७४|| ह्रीबेरमूलानि पटोलपत्रं दुरालभा पर्पटको मृणालम्| धनञ्जयोदुम्बरवेतसत्वङ्न्यग्रोधशालेययवासकत्वक्||७५|| तुगालतावेतसतण्डुलीयं ससारिवं मोचरसः समङ्गा| पृथक् पृथक् चन्दनयोजितानि तेनैव कल्पेन हितानि तत्र||७६|| निशि स्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृता वा मृदिताः शृता वा| एते समस्ता गणशः पृथग्वा रक्तं सपित्तं शमयन्ति योगाः||७७||
🔊 Audio coming soon
uśīrētyādau pr̥thak pr̥thagiti vīpsāyāṁ, tēna pratyēkamuśīrādīnāṁ candanasamānāṁ prayōgaṁ darśayati; tathā cāṣṭau prayōgā bhavanti| saśarkarā iti vacanēnātra śarkarā samabhāgaiva dēyā; uktaṁ hyagnivēśē- “māṣikaṁ hiṅgu, sindhūtthalavaṇādyāstu śāṇikāḥ| sitōpalāguḍakṣārāḥ samā, ēṣā prakalpanā” iti| yatra śarkarāyāḥ prakṣēpyatvaṁ tatra prakṣēpanyāyēnaiva śarkarā dēyā| kirātādikē'pi pr̥thak pr̥thak candanayōjitānītyanēna samacandanatvaṁ pratyēkaṁ dravyaprayōgāṇām| tēnaiva kalpēnētyanēna saśarkaratvaṁ taṇḍuladhāvanāplutatvaṁ cōcyatē| kramukaṁ paṭṭikālōdhram| dhanañjayaḥ arjunaḥ| latā priyaṅguḥ| samaṅgā varāhakrāntā, ‘lajjāluḥ’ iti lōkē| niśisthitā ityādinā kirātatiktādīnāṁ kalpanāmāha| niśisthitā vētyanēna śītakaṣāya ucyatē| mr̥ditā iti phāṇṭīkr̥tāḥ; kalkagrahaṇēna cūrṇasyāpi grahaṇaṁ kriyatē, yataḥ suśrutē ṣaḍēva kalpāḥ pāṭhabhēdāt pāṭhyantē- “kṣīraṁ rasaḥ kalkamathō kaṣāyaḥ śr̥taśca śītaśca tathaiva phāṇṭaḥ| kalpāḥ ṣaḍētē khalu bhēṣajānāṁ yathōttaraṁ tē laghavaḥ pradiṣṭāḥ” (su.sū.a.44) iti| anyē tu cūrṇamapi phāṇṭaśabdēna gr̥hyatē iti bruvatē| yadā tatra phāṇṭagrahaṇādēva sa pāṭhaḥ suśrutē pramāṇaṁ, tadā cūrṇaśabdēna ca kalpāntaramēvōcyatē (?)| iha tu phāṇṭasya śrutatvāt kr̥ṣṇātrēyādipaṭhita ēva phāṇṭō grāhyaḥ| yaduktaṁ- “kṣuṇṇasya salilē taptē mr̥ditasyōddhr̥tasya ca| yō rasō gr̥hyatē tajjñaiḥ sa phāṇṭaḥ samprakīrtitaḥ” iti| tēnēha nirdravaḥ kalka ēva cūrṇaśabdēnōcyatē| samprati vyastasamastaprayōgamēṣāmāha- ētē ityādi| gaṇaśa iti uśīrādigaṇaśaḥ, kirātatiktādigaṇaśaḥ, tugādigaṇaśaścēti| atra ca pratyēkapratyōgē samacandanatvaṁ śrutaṁ, yadā gaṇaśaḥ prayōgō bhavati tadā'pi candanasya samō bhāgō dēya iti vyākhyānayanti vr̥ddhāḥ||73-77||
Adhikarana 22 (78) · Śloka 78
mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakr̥ṣṇāḥ sōśīramustāḥ saha candanēna| balājalē paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṁ sapittaṁ śamayantyudīrṇam||78||
मुद्गाः सलाजाः सयवाः सकृष्णाः सोशीरमुस्ताः सह चन्दनेन| बलाजले पर्युषिताः कषाया रक्तं सपित्तं शमयन्त्युदीर्णम्||७८||
🔊 Audio coming soon
balājala iti balāsādhitaśītajalē| paryuṣitāḥ kaṣāyā iti śītakaṣāyāḥ||78||
Adhikarana 23 (79-81) · Śloka 81
vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṁ mr̥cchaṅkhahēmāmalakōdakānām| madhūdakasyēkṣurasasya caiva pānācchamaṁ gacchati raktapittam||79|| uśīrapadmōtpalacandanānāṁ pakvasya lōṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ| saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītō raktātiyōgapraśamāya dēyaḥ||80|| priyaṅgukācandanalōdhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam| samr̥tprasādaṁ saha yaṣṭikāmbunā saśarkaraṁ raktanibarhaṇaṁ param||81||
वैदूर्यमुक्तामणिगैरिकाणां मृच्छङ्खहेमामलकोदकानाम्| मधूदकस्येक्षुरसस्य चैव पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तम्||७९|| उशीरपद्मोत्पलचन्दनानां पक्वस्य लोष्टस्य च यः प्रसादः| सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतो रक्तातियोगप्रशमाय देयः||८०|| प्रियङ्गुकाचन्दनलोध्रसारिवामधूकमुस्ताभयधातकीजलम्| समृत्प्रसादं सह यष्टिकाम्बुना सशर्करं रक्तनिबर्हणं परम्||८१||
🔊 Audio coming soon
vaidūryādibhiḥ saha sthitaṁ jalaṁ vaidūryādijalaṁ jñēyam| uśīrētyādau śītakaṣāyē prasāda iti prasannaṁ jalaṁ grāhyam| priyaṅgvādau abhayam uśīram| samr̥tprasādamityatra mr̥tprasādō'pyanantaraṁ prakṣēpyaḥ; ēvaṁ yaṣṭikāprayōgē'pi||79-81||
Adhikarana 24 (72-84) · Śloka 84
kaṣāyayōgairvividhairyathōktairdīptē'nalē ślēṣmaṇi nirjitē ca| yadraktapittaṁ praśamaṁ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam||82|| chāgaṁ payaḥ syāt paramaṁ prayōgē gavyaṁ śr̥taṁ pañcaguṇē jalē vā| saśarkaraṁ mākṣikasamprayuktaṁ vidārigandhādigaṇaiḥ śr̥taṁ vā||83|| drākṣāśr̥taṁ nāgarakaiḥ śr̥taṁ vā balāśr̥taṁ gōkṣurakaiḥ śr̥taṁ vā| sajīvakaṁ sarṣabhakaṁ sasarpiḥ payaḥ prayōjyaṁ sitayā śr̥taṁ vā||84||
कषाययोगैर्विविधैर्यथोक्तैर्दीप्तेऽनले श्लेष्मणि निर्जिते च| यद्रक्तपित्तं प्रशमं न याति तत्रानिलः स्यादनु तत्र कार्यम्||८२|| छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा| सशर्करं माक्षिकसम्प्रयुक्तं विदारिगन्धादिगणैः शृतं वा||८३|| द्राक्षाशृतं नागरकैः शृतं वा बलाशृतं गोक्षुरकैः शृतं वा| सजीवकं सर्षभकं ससर्पिः पयः प्रयोज्यं सितया शृतं वा||८४||
🔊 Audio coming soon
tatrānilaḥ syāditi tatra balavān vātaḥ syāt| prayōga iti abhyāsē| sajīvakamityādau sajīvakaṁ sarṣabhakaṁ ca śr̥taṁ yat payastat sasarpistathā sitayā ca yuktaṁ prayōjyaṁ pēyamiti jñēyam||72-84||
Adhikarana 25 (85) · Śloka 85
śatāvarīgōkṣurakaiḥ śr̥taṁ vā śr̥taṁ payō vā'pyatha parṇinībhiḥ| raktaṁ nihantyāśu viśēṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṁ prayāti||85||
शतावरीगोक्षुरकैः शृतं वा शृतं पयो वाऽप्यथ पर्णिनीभिः| रक्तं निहन्त्याशु विशेषतस्तु यन्मूत्रमार्गात् सरुजं प्रयाति||८५||
🔊 Audio coming soon
parṇinībhiriti parṇinyaḥ parṇinīcatuṣṭayam||85||
Adhikarana 26 (83-87) · Śloka 87
viśēṣatō viṭpathasampravr̥ttē payō mataṁ mōcarasēna siddham| vaṭāvarōhairvaṭaśuṅgakairvā hrībēranīlōtpalanāgarairvā||86|| kaṣāyayōgān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn| kaṣāyayōgairathavā vipakvamētaiḥ pibēt sarpiratisravē ca||87||
विशेषतो विट्पथसम्प्रवृत्ते पयो मतं मोचरसेन सिद्धम्| वटावरोहैर्वटशुङ्गकैर्वा ह्रीबेरनीलोत्पलनागरैर्वा||८६|| कषाययोगान् पयसा पुरा वा पीत्वाऽनु चाद्यात् पयसैव शालीन्| कषाययोगैरथवा विपक्वमेतैः पिबेत् सर्पिरतिस्रवे च||८७||
🔊 Audio coming soon
vaṭaśuṅgā avikasitanavavaṭapallavāḥ| kaṣāyayōgāniti aṭarūṣakādīn kalkīkr̥tān payasā pītvētyarthaḥ| ētairiti vakṣyamāṇaiḥ; kiṁvā ētairēva kaṣāyayōgairyathāyōgyatayā sarpiḥ sādhanīyam| atisravē iti atimātraraktapittasrutau||83-87||
Adhikarana 27 (88) · Śloka 88
vāsāṁ saśākhāṁ sapalāśamūlāṁ kr̥tvā kaṣāyaṁ kusumāni cāsyāḥ| pradāya kalkaṁ vipacēdghr̥taṁ tat sakṣaudramāśvēva nihanti raktam||88|| iti vāsāghr̥tam|
वासां सशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः| प्रदाय कल्कं विपचेद्घृतं तत् सक्षौद्रमाश्वेव निहन्ति रक्तम्||८८|| इति वासाघृतम्|
🔊 Audio coming soon
ārdrāyā ēva vāsāyā vidhānānukathanānna dvaiguṇyam| vāsākusumakalkē ca kēcit puṣpakalkasyātīva bāhulyaṁ bhavatīti kr̥tvā prasthē ghr̥tē catuṣpalaṁ puṣpakalkaṁ vadanti| sakṣaudramiti vacanēna ghr̥tāt pādikatvaṁ tantrāntarapratyayājjñēyam; uktaṁ hi- “snēhapādaḥ smr̥taḥ kalkaḥ kalkavanmadhuśarkarē” iti| agnivēśē'pyuktaṁ- “mātrā kṣaudraghr̥tānāṁ ca snēhakvāthēṣu pūrvavat” iti| pūrvavaditi pādikā||88||
Adhikarana 28 (89-90) · Śloka 90
palāśavr̥ntasvarasēna siddhaṁ tasyaiva kalkēna madhudravēṇa| lihyādghr̥taṁ vatsakakalkasiddhaṁ tadvat samaṅgōtpalalōdhrasiddham||89|| syāttrāyamāṇāvidhirēṣa ēva sōdumbarē caiva paṭōlapatrē| sarpīṁṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapittē||90||
पलाशवृन्तस्वरसेन सिद्धं तस्यैव कल्केन मधुद्रवेण| लिह्याद्घृतं वत्सककल्कसिद्धं तद्वत् समङ्गोत्पललोध्रसिद्धम्||८९|| स्यात्त्रायमाणाविधिरेष एव सोदुम्बरे चैव पटोलपत्रे| सर्पींषि पित्तज्वरनाशनानि सर्वाणि शस्तानि च रक्तपित्ते||९०||
🔊 Audio coming soon
madhudravēṇēti pādikēna madhunā dravīkr̥tam| trāyamāṇāyā ēvaṁ sarpiḥ pūrvavat paktavyam; udumbarapaṭōlapatrābhyāṁ cāparam| pittajvaranāśanānītyanēna sakalacikitsitavācyāni pittajvaraharāṇi jñēyāni, jvaracikitsitē tu ghr̥tāni jīrṇajvarahantr̥tayōktāni na pittajvarahantr̥tayā; anyē tu yānyēva jīrṇajvaraharāṇi ghr̥tāni tānyēva pittajvaraharāṇi bhavanti, tēṣāṁ tu “rūkṣaṁ tēja” (ci.a.3) ityādinā jvaraviṣayatayā samānatvēna nirdiṣṭaṁ pittaviṣayatvam| pradēśāntarē'pi “jalē daśaguṇē sādhyaṁ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi yāvat “pittaraktabhavaṁ gulmaṁ visarpaṁ paittikaṁ jvaram” (ci.a.5) iti, tathā “trāyantikā” ityādi yāvat “vātaraktē kṣatakṣīṇē visarpē paittikē jvarē” (ci.a.29) ityādīni sakalacikitsitē paṭhitāni pittajvaraharaghr̥tāni kartavyāni||89-90||
Adhikarana 29 (91-92) · Śloka 92
abhyaṅgayōgāḥ pariṣēcanāni sēkāvagāhāḥ śayanāni vēśma| śītō vidhirbastividhānamagryaṁ pittajvarē yat praśamāya diṣṭam||91|| tadraktapittē nikhilēna kāryaṁ kālaṁ ca mātrāṁ ca purā samīkṣya| sarpirguḍā yē ca hitāḥ kṣatēbhyastē raktapittaṁ śamayanti sadyaḥ||92||
अभ्यङ्गयोगाः परिषेचनानि सेकावगाहाः शयनानि वेश्म| शीतो विधिर्बस्तिविधानमग्र्यं पित्तज्वरे यत् प्रशमाय दिष्टम्||९१|| तद्रक्तपित्ते निखिलेन कार्यं कालं च मात्रां च पुरा समीक्ष्य| सर्पिर्गुडा ये च हिताः क्षतेभ्यस्ते रक्तपित्तं शमयन्ति सद्यः||९२||
🔊 Audio coming soon
abhyaṅgayōgā ityādinā sarvē yē dāhajvaraharā uktāḥ pittajvarapraśamanakatvēna tānatidiśati||91-92||
Adhikarana 30 (93-94) · Śloka 94
kaphānubandhē rudhirē sapittē kaṇṭhāgatē syādgrathitē prayōgaḥ| yuktasya yuktyā madhusarpiṣōśca kṣārasya caivōtpalanālajasya||93|| mr̥ṇālapadmōtpalakēśarāṇāṁ tathā palāśasya tathā priyaṅgōḥ| tathā madhūkasya tathā'sanasya kṣārāḥ prayōjyā vidhinaiva tēna||94||
कफानुबन्धे रुधिरे सपित्ते कण्ठागते स्याद्ग्रथिते प्रयोगः| युक्तस्य युक्त्या मधुसर्पिषोश्च क्षारस्य चैवोत्पलनालजस्य||९३|| मृणालपद्मोत्पलकेशराणां तथा पलाशस्य तथा प्रियङ्गोः| तथा मधूकस्य तथाऽसनस्य क्षाराः प्रयोज्या विधिनैव तेन||९४||
🔊 Audio coming soon
rudhirē sapittē iti raktapittē| yuktyā yuktasyēti mātrayā yuktasya kṣārasya prayōgaḥ; yuktiśabdō'tra mātrāvacanaḥ| yadyapi kṣārastīkṣṇa uktastathā'pi kaṇṭhasthakaphavilayanārthamutpalanālādikr̥taguṇānuvidhānāt kṣārō dīyata ēva raktapittē; raktapittaharatvaprabhāvādutpalanāladikṣārō bhavatyēva raktapittaharaḥ, yēna tīkṣṇāni dravyāṇi parityajyōtpalanālādīnyēva kṣārārthamāha| nanu, utpalādīnāmagnidāhācchītatvamapayātyēva, uktaṁ ca vārtikē kṣīrasvāmidattēna- “śītaṁ jahati bhūyiṣṭhaṁ dagdhaṁ sapadi sōmatām” iti cēddr̥ṣṭō hi bhasmanyapi guṇōdaya iti||93-94||
Adhikarana 31 (95-96) · Śloka 96
śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṁ kākōlimēdē madhukaṁ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṁ phalapūrakasya ghr̥taṁ pacēt kṣīracaturguṇaṁ jñaḥ||95|| kāsajvarānāhavibandhaśūlaṁ tadraktapittaṁ ca ghr̥taṁ nihanyāt| yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṁ ghr̥taṁ tacca tadarthakāri||96|| iti śatāvaryādighr̥tam|
शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं काकोलिमेदे मधुकं विदारीम्| पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं ज्ञः||९५|| कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्यात्| यत् पञ्चमूलैरथ पञ्चभिर्वा सिद्धं घृतं तच्च तदर्थकारि||९६|| इति शतावर्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
phalapūrakō bījapūrakaḥ| pañca pañcamūlāni rasāyanōktāni| tadarthakārīti anantarōktaśatāvaryādighr̥tānukāri||95-96||
Adhikarana 32 (97-101) · Śloka 101
kaṣāyayōgā ya ihōpadiṣṭāstē cāvapīḍē bhiṣajā prayōjyāḥ| ghrāṇāt pravr̥ttaṁ rudhiraṁ sapittaṁ yadā bhavēnniḥsr̥taduṣṭadōṣam||97|| raktē praduṣṭē hyavapīḍabandhē duṣṭapratiśyāyaśirōvikārāḥ| raktaṁ sapūyaṁ kuṇapaśca gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kr̥mayaśca duṣṭāḥ||98|| nīlōtpalaṁ gairikaśaṅkhayuktaṁ sacandanaṁ syāttu sitājalēna| nasyaṁ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmōcarasaḥ salōdhraḥ||99|| drākṣārasasyēkṣurasasya nasyaṁ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva| yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṁ nasyaṁ tathā dāḍimapuṣpatōyam||100|| priyālatailaṁ madhukaṁ payaśca siddhaṁ ghr̥taṁ māhiṣamājikaṁ vā| āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṁ sasārivaiḥ syāt kamalōtpalaiśca||101||
कषाययोगा य इहोपदिष्टास्ते चावपीडे भिषजा प्रयोज्याः| घ्राणात् प्रवृत्तं रुधिरं सपित्तं यदा भवेन्निःसृतदुष्टदोषम्||९७|| रक्ते प्रदुष्टे ह्यवपीडबन्धे दुष्टप्रतिश्यायशिरोविकाराः| रक्तं सपूयं कुणपश्च गन्धः स्याद् घ्राणनाशः कृमयश्च दुष्टाः||९८|| नीलोत्पलं गैरिकशङ्खयुक्तं सचन्दनं स्यात्तु सिताजलेन| नस्यं तथाऽऽम्रास्थिरसः समङ्गा सधातकीमोचरसः सलोध्रः||९९|| द्राक्षारसस्येक्षुरसस्य नस्यं क्षीरस्य दूर्वास्वरसस्य चैव| यवासमूलानि पलाण्डुमूलं नस्यं तथा दाडिमपुष्पतोयम्||१००|| प्रियालतैलं मधुकं पयश्च सिद्धं घृतं माहिषमाजिकं वा| आम्रास्थिपूर्वैः पयसा च नस्यं ससारिवैः स्यात् कमलोत्पलैश्च||१०१||
🔊 Audio coming soon
ghrāṇapravr̥ttaraktapittacikitsitamāha- kaṣāyayōgā ityādi| kaṣāyayōgā iti uśīrakālīyakētyādinā yē kaṣāyayōgā uktāstē ghrāṇapravr̥ttē raktapittē pradēyāḥ| avapīḍaśca dravyamāpōthitaṁ kr̥tvā pīḍayitvā rasō dīyatē yaḥ sa ucyatē; ayaṁ ca niḥsr̥tē raktadōṣē sati dēyaḥ; viparyayē dōṣamāha- rakta ityādi| sitājalēnēti śarkarājalēna| nīlōtpalādīni kalkīkr̥tya avapīḍō dēyaḥ| priyālatailamityādau madhukakalkēna payasā dravēṇa sādhyaṁ priyālatailaṁ ghr̥taṁ māhiṣamājaṁ vā| āmrāsthipūrvairiti ‘nasyaṁ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā’ ityādiyōgōktaiḥ| sārivākamalōtpalāni ca kalkaḥ, payō drava iti jñēyam||97-101||
Adhikarana 33 (102-109) · Śloka 109
bhadraśriyaṁ lōhitacandanaṁ ca prapauṇḍarīkaṁ kamalōtpalē ca| uśīravānīrajalaṁ mr̥ṇālaṁ sahasravīryā madhukaṁ payasyā||102|| śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṁ nalānāṁ kuśakāśayōśca| kucandanaṁ śaivalamapyanantā kālānusāryā tr̥ṇamūlamr̥ddhiḥ||103|| mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṁ pralēpanaṁ puṣkariṇīmr̥daśca| udumbarāśvatthamadhūkalōdhrāḥ kaṣāyavr̥kṣāḥ śiśirāśca sarvē||104|| pradēhakalpē pariṣēcanē ca tathā'vagāhē ghr̥tatailasiddhau| raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt||105|| dhārāgr̥haṁ bhūmigr̥haṁ suśītaṁ vanaṁ ca ramyaṁ jalavātaśītam| vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṁ sparśāśca dāhē śiśirāmbuśītāḥ||106|| patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṁ kṣaumaṁ ca śītaṁ kadalīdalāni| pracchādanārthaṁ śayanāsanānāṁ padmōtpalānāṁ ca dalāḥ praśastāḥ||107|| priyaṅgukācandanarūṣitānāṁ sparśāḥ priyāṇāṁ ca varāṅganānām| dāhē praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmōtpalānāṁ ca kalāpavātāḥ||108|| sariddhradānāṁ himavaddarīṇāṁ candrōdayānāṁ kamalākarāṇām| manō'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṁ śamayanti pittam||109||
भद्रश्रियं लोहितचन्दनं च प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च| उशीरवानीरजलं मृणालं सहस्रवीर्या मधुकं पयस्या||१०२|| शालीक्षुमूलानि यवासगुन्द्रामूलं नलानां कुशकाशयोश्च| कुचन्दनं शैवलमप्यनन्ता कालानुसार्या तृणमूलमृद्धिः||१०३|| मूलानि पुष्पाणि च वारिजानां प्रलेपनं पुष्करिणीमृदश्च| उदुम्बराश्वत्थमधूकलोध्राः कषायवृक्षाः शिशिराश्च सर्वे||१०४|| प्रदेहकल्पे परिषेचने च तथाऽवगाहे घृततैलसिद्धौ| रक्तस्य पित्तस्य च शान्तिमिच्छन् भद्रश्रियादीनि भिषक् प्रयुञ्ज्यात्||१०५|| धारागृहं भूमिगृहं सुशीतं वनं च रम्यं जलवातशीतम्| वैदूर्यमुक्तामणिभाजनानां स्पर्शाश्च दाहे शिशिराम्बुशीताः||१०६|| पत्राणि पुष्पाणि च वारिजानां क्षौमं च शीतं कदलीदलानि| प्रच्छादनार्थं शयनासनानां पद्मोत्पलानां च दलाः प्रशस्ताः||१०७|| प्रियङ्गुकाचन्दनरूषितानां स्पर्शाः प्रियाणां च वराङ्गनानाम्| दाहे प्रशस्ताः सजलाः सुशीताः पद्मोत्पलानां च कलापवाताः||१०८|| सरिद्ध्रदानां हिमवद्दरीणां चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम्| मनोऽनुकूलाः शिशिराश्च सर्वाः कथाः सरक्तं शमयन्ति पित्तम्||१०९||
🔊 Audio coming soon
bhadraśriyādīni pralēpārthamāha| vānīram uśīrabhēda ēva sugandhimūlam| kālānusāryā śītalam| śiśirāśca sarvē ityantēna lēpavidhānam| padmōtpalānāṁ ca kalāpavātā iti padmōtpalasamūhakr̥tavātā ityarthaḥ||102-109||
Adhikarana 34 (110-111) · Śloka 111
tatra ślōkau- hētuṁ vr̥ddhiṁ sañjñāṁ sthānaṁ liṅgaṁ pr̥thak praduṣṭasya| mārgau sādhyamasādhyaṁ yāpyaṁ kāryakramaṁ caiva||110|| pānānnamiṣṭamēva ca varjyaṁ saṁśōdhanaṁ ca śamanaṁ ca| gururuktavānyathāvaccikitsitē raktapittasya||111||
तत्र श्लोकौ- हेतुं वृद्धिं सञ्ज्ञां स्थानं लिङ्गं पृथक् प्रदुष्टस्य| मार्गौ साध्यमसाध्यं याप्यं कार्यक्रमं चैव||११०|| पानान्नमिष्टमेव च वर्ज्यं संशोधनं च शमनं च| गुरुरुक्तवान्यथावच्चिकित्सिते रक्तपित्तस्य||१११||
🔊 Audio coming soon
hētumityādinā'dhyāyārthasaṅgrahō vyakta ēva||110-111||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsitasthānē raktapittacikitsitaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattakr̥tāyāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ cikitsāsthānē raktapittacikitsitaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||