Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta āyurvēdasamutthānīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात आयुर्वेदसमुत्थानीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
āyurvēdasamutthānīyō nāma rasāyanapādaḥ pāriśēṣyāducyatē| āyurvēdasamutthānamasminnastīti matvarthīyacchapratyayēṇāyurvēdasamutthānīyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
r̥ṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandacēṣṭā nātikalyāśca prāyēṇa babhūvuḥ| tē sarvāsāmitikartavyatānāmasamarthāḥ santō grāmyavāsakr̥tamātmadōṣaṁ matvā pūrvanivāsamapagatagrāmyadōṣaṁ śivaṁ puṇyamudāraṁ mēdhyamagamyamasukr̥tibhirgaṅgāprabhavamamaragandharvakinnarānucaritamanēkaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṁ brahmarṣiśiddhacāraṇānucaritaṁ divyatīrthauṣadhiprabhavamatiśaraṇyaṁ himavantamamarādhipatiguptaṁ jagmurbhr̥gvaṅgirō'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadēvāsitagautamaprabhr̥tayō maharṣayaḥ||3||
ऋषयः खलु कदाचिच्छालीना यायावराश्च ग्राम्यौषध्याहाराः सन्तः साम्पन्निका मन्दचेष्टा नातिकल्याश्च प्रायेण बभूवुः| ते सर्वासामितिकर्तव्यतानामसमर्थाः सन्तो ग्राम्यवासकृतमात्मदोषं मत्वा पूर्वनिवासमपगतग्राम्यदोषं शिवं पुण्यमुदारं मेध्यमगम्यमसुकृतिभिर्गङ्गाप्रभवममरगन्धर्वकिन्नरानुचरितमनेकरत्ननिचयमचिन्त्याद्भुतप्रभावं ब्रह्मर्षिशिद्धचारणानुचरितं दिव्यतीर्थौषधिप्रभवमतिशरण्यं हिमवन्तममराधिपतिगुप्तं जग्मुर्भृग्वङ्गिरोऽत्रिवसिष्ठकश्यपागस्त्यपुलस्त्यवामदेवासितगौतमप्रभृतयो महर्षयः||३||
🔊 Audio coming soon
r̥ṣīṇāṁ śālīnatvaṁ yāyāvaratvaṁ ca karmaviśēṣaparigrahāt| sampannamanu upayujyanta iti sāmpannikāḥ| nātikalyā iti nātinīrōgāḥ| itikartavyatā vyāpāraḥ| indraparyāyakathanaṁ stutyarthaṁ; stutiścēyamindrasyāyuryēdaprakāśakatvāt||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
tānindraḥ sahasradr̥gamaragururabravīt- svāgataṁ brahmavidāṁ jñānatapōdhanānāṁ brahmarṣīṇām| asti nanu vō glāniraprabhāvatvaṁ vaisvaryaṁ vaivarṇyaṁ ca grāmyavāsakr̥tamasukhamasukhānubandhaṁ ca; grāmyō hi vāsō mūlamaśastānāṁ, tat kr̥taḥ puṇyakr̥dbhiranugrahaḥ prajānāṁ, svaśarīramavēkṣituṁ kālaḥ kālaścāyamāyurvēdōpadēśasya brahmarṣīṇām; ātmanaḥ prajānāṁ cānugrahārthamāyurvēdamaśvinau mahyaṁ prāyacchatāṁ, prajāpatiraśvibhyāṁ, prajāpatayē brahmā, prajānāmalpamāyurjarāvyādhibahulamasukhamasukhānubandhamalpatvādalpatapōdamaniyamadānādhyayanasañcayaṁ matvā puṇyatamamāyuḥprakarṣakaraṁ jarāvyādhipraśamanamūrjaskaramamr̥taṁ śivaṁ śaraṇyamudāraṁ bhavantō mattaḥ śrōtumarhatāthōpadhārayituṁ prakāśayituṁ ca prajānugrahārthamārṣaṁ brahma ca prati maitrīṁ kāruṇyamātmanaścānuttamaṁ puṇyamudāraṁ brāhmamakṣayaṁ karmēti||4|| tacchrutvā vibudhapativacanamr̥ṣayaḥ sarva ēvāmaravaramr̥gbhistuṣṭuvuḥ, prahr̥ṣṭāśca tadvacanamabhinananduścēti||5||
तानिन्द्रः सहस्रदृगमरगुरुरब्रवीत्- स्वागतं ब्रह्मविदां ज्ञानतपोधनानां ब्रह्मर्षीणाम्| अस्ति ननु वो ग्लानिरप्रभावत्वं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं च ग्राम्यवासकृतमसुखमसुखानुबन्धं च; ग्राम्यो हि वासो मूलमशस्तानां, तत् कृतः पुण्यकृद्भिरनुग्रहः प्रजानां, स्वशरीरमवेक्षितुं कालः कालश्चायमायुर्वेदोपदेशस्य ब्रह्मर्षीणाम्; आत्मनः प्रजानां चानुग्रहार्थमायुर्वेदमश्विनौ मह्यं प्रायच्छतां, प्रजापतिरश्विभ्यां, प्रजापतये ब्रह्मा, प्रजानामल्पमायुर्जराव्याधिबहुलमसुखमसुखानुबन्धमल्पत्वादल्पतपोदमनियमदानाध्ययनसञ्चयं मत्वा पुण्यतममायुःप्रकर्षकरं जराव्याधिप्रशमनमूर्जस्करममृतं शिवं शरण्यमुदारं भवन्तो मत्तः श्रोतुमर्हताथोपधारयितुं प्रकाशयितुं च प्रजानुग्रहार्थमार्षं ब्रह्म च प्रति मैत्रीं कारुण्यमात्मनश्चानुत्तमं पुण्यमुदारं ब्राह्ममक्षयं कर्मेति||४|| तच्छ्रुत्वा विबुधपतिवचनमृषयः सर्व एवामरवरमृग्भिस्तुष्टुवुः, प्रहृष्टाश्च तद्वचनमभिननन्दुश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
asukhānubandhamiti rōgarūpamasukhamanubadhnātītyasukhānubandham | mūlamiti kāraṇam| kr̥taḥ prajānāmanugraha iti grāmē sthitvā āyurvēdōktārōgyasādhanadharmādiprakāśanēna prajānugrahaḥ kr̥ta ēvētyarthaḥ| ayaṁ śabda ubhābhyāṁ kālaśabdābhyāṁ yōjanīyaḥ| prajāpatayē brahmēti cchēdaḥ| prajānāmalpādikamāyurmattvēti yōjanā| alpatvāt ‘āyuṣa’ iti śēṣaḥ| alpastapaḥprabhr̥tīnāṁ sañcayō'smin alpē āyuṣi tat tathā| pratiśabdō maitryādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| athaśabdaścādhikārē| tēna, maitrīkāruṇyādīnyadhikr̥tya yaṁ brahmā prajāpatayē'dāt, tamanuśrōtumarhatēti yōjanā| yadyapi ca r̥ṣayō bharadvājadvārā indrādadhigatāyurvēdāḥ, tathā'pi grāmyavāsakr̥tamanōglānyā na tathā sphuṭārthō vartata iti śaṅkayā punarindrastānupadiśati||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
athēndrastadāyurvēdāmr̥tamr̥ṣibhyaḥ saṅkramyōvāca- ētat sarvamanuṣṭhēyam, ayaṁ ca śivaḥ kālō rasāyanānāṁ, divyāścauṣadhayō himavatprabhavāḥ prāptavīryāḥ; tadyathā- aindrī, brāhmī, payasyā, kṣīrapuṣpī, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, śatāvarī, vidārī, jīvantī, punarnavā, nāgabalā, sthirā, vacā, chatrā, aticchatrā, mēdā, mahāmēdā, jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṁ svaravarṇasampadamupacayaṁ mēdhāṁ smr̥timuttamabalamiṣṭāṁścāparān bhāvānāvahanti siddhāḥ||6|| (itīndrōktaṁ rasāyanam)|
अथेन्द्रस्तदायुर्वेदामृतमृषिभ्यः सङ्क्रम्योवाच- एतत् सर्वमनुष्ठेयम्, अयं च शिवः कालो रसायनानां, दिव्याश्चौषधयो हिमवत्प्रभवाः प्राप्तवीर्याः; तद्यथा- ऐन्द्री, ब्राह्मी, पयस्या, क्षीरपुष्पी, श्रावणी, महाश्रावणी, शतावरी, विदारी, जीवन्ती, पुनर्नवा, नागबला, स्थिरा, वचा, छत्रा, अतिच्छत्रा, मेदा, महामेदा, जीवनीयाश्चान्याः पयसा प्रयुक्ताः षण्मासात् परमायुर्वयश्च तरुणमनामयत्वं स्वरवर्णसम्पदमुपचयं मेधां स्मृतिमुत्तमबलमिष्टांश्चापरान् भावानावहन्ति सिद्धाः||६|| (इतीन्द्रोक्तं रसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
mahāśrāvaṇī alambuṣā| aticchatrā madhurikā||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadr̥śapatrā, ādityaparṇī nāmauṣadhiryā ‘sūryakāntā’ iti vijñāyatē suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca, nārīnāmauṣadhiḥ ‘aśvabalā’ iti vijñāyatē yā balvajasadr̥śapatrā , kāṣṭhagōdhā nāmauṣadhirgōdhākārā, sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā, sōmō nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā sa sōma iva hīyatē vardhatē ca, padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca, ajā nāmauṣadhiḥ ‘ajaśr̥ṅgī’ iti vijñāyatē, nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahulēti; āsāmōṣadhīnāṁ yāṁ yāmēvōpalabhēta tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṁ gatvā snēhabhāvitāyāmārdrapalāśadrōṇyāṁ sapidhānāyāṁ digvāsāḥ śayīta, tatra pralīyatē, ṣaṇmāsēna punaḥ sambhavati, tasyājaṁ payaḥ pratyavasthāpanaṁ; ṣaṇmāsēna dēvatānukārī bhavati vayōvarṇasvarākr̥tibalaprabhābhiḥ, svayaṁ cāsya sarvavācōgatāni prādurbhavanti, divyaṁ cāsya cakṣuḥ śrōtraṁ ca bhavati, gatiryōjanasahasraṁ daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravaṁ cēti||7||
ब्रह्मसुवर्चला नामौषधिर्या हिरण्यक्षीरा पुष्करसदृशपत्रा, आदित्यपर्णी नामौषधिर्या ‘सूर्यकान्ता’ इति विज्ञायते सुवर्णक्षीरा सूर्यमण्डलाकारपुष्पा च, नारीनामौषधिः ‘अश्वबला’ इति विज्ञायते या बल्वजसदृशपत्रा , काष्ठगोधा नामौषधिर्गोधाकारा, सर्पानामौषधिः सर्पाकारा, सोमो नामौषधिराजः पञ्चदशपर्वा स सोम इव हीयते वर्धते च, पद्मा नामौषधिः पद्माकारा पद्मरक्ता पद्मगन्धा च, अजा नामौषधिः ‘अजशृङ्गी’ इति विज्ञायते, नीला नामौषधिस्तु नीलक्षीरा नीलपुष्पा लताप्रतानबहुलेति; आसामोषधीनां यां यामेवोपलभेत तस्यास्तस्याः स्वरसस्य सौहित्यं गत्वा स्नेहभावितायामार्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां दिग्वासाः शयीत, तत्र प्रलीयते, षण्मासेन पुनः सम्भवति, तस्याजं पयः प्रत्यवस्थापनं; षण्मासेन देवतानुकारी भवति वयोवर्णस्वराकृतिबलप्रभाभिः, स्वयं चास्य सर्ववाचोगतानि प्रादुर्भवन्ति, दिव्यं चास्य चक्षुः श्रोत्रं च भवति, गतिर्योजनसहस्रं दशवर्षसहस्राण्यायुरनुपद्रवं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
brahmasuvarcalāprabhr̥tayō yathōktalakṣaṇā divyauṣadhayō nātiprasiddhāḥ| ādityaparṇī sūryāvartamēva dēśaviśēṣajātaṁ kēcidvarṇayanti| aśvabalēti jñāyata iti r̥ṣibhirēvānēna nāmnā jñāyatē, na laukikaiḥ, lōkāprasiddhatvāt| sōma iva vardhatē hīyata iti yathā sōmavr̥ddhikṣayau, tathā tatkālamēva tasya vr̥ddhikṣayau bhavataḥ| pralīyata iti drutō bhavati, anyē tu mūrcchatīti varṇayanti| pratyavasthāpanamiti āhārasēvāyāṁ yōjyamityarthaḥ| sarvavācōgatāni sarvavākyaviśēṣāḥ||7||
Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10
bhavanti cātra- divyānāmōṣadhīnāṁ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ| śakyaḥ sōḍhumaśakyastu syāt sōḍhumakr̥tātmabhiḥ||8|| ōṣadhīnāṁ prabhāvēṇa tiṣṭhatāṁ svē ca karmaṇi| bhavatāṁ nikhilaṁ śrēyaḥ sarvamēvōpapatsyatē||9|| vānaprasthairgr̥hasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ| śakyā ōṣadhayō hyētāḥ sēvituṁ viṣayābhijāḥ||10||
भवन्ति चात्र- दिव्यानामोषधीनां यः प्रभावः स भवद्विधैः| शक्यः सोढुमशक्यस्तु स्यात् सोढुमकृतात्मभिः||८|| ओषधीनां प्रभावेण तिष्ठतां स्वे च कर्मणि| भवतां निखिलं श्रेयः सर्वमेवोपपत्स्यते||९|| वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च प्रयतैर्नियतात्मभिः| शक्या ओषधयो ह्येताः सेवितुं विषयाभिजाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ētāddivyaṁ rasāyanamr̥ṣibhistadvidhairvā sēvyamiti darśayannāha- divyānāmityādi| viṣayābhijā iti svōcitapuṇyadēśē jātā ityarthaḥ, apuṇyē tu dēśē divyauṣadhijanmaiva na bhavati, bhavantyō'pi nirvīryā bhavantīti bhāvaḥ||8-10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
yāstu kṣētraguṇaistēṣāṁ madhyamēna ca karmaṇā| mr̥duvīryatarāstāsāṁ vidhirjñēyaḥ sa ēva tu||11|| paryēṣṭuṁ tāḥ prayōktuṁ vā yē'samarthāḥ sukhārthinaḥ| rasāyanavidhistēṣāmayamanyaḥ praśasyatē||12||
यास्तु क्षेत्रगुणैस्तेषां मध्यमेन च कर्मणा| मृदुवीर्यतरास्तासां विधिर्ज्ञेयः स एव तु||११|| पर्येष्टुं ताः प्रयोक्तुं वा येऽसमर्थाः सुखार्थिनः| रसायनविधिस्तेषामयमन्यः प्रशस्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
samprati brahmasuvarcalādīnāṁ yathā mr̥duvīryatvaṁ bhavati, tadāha- yāstvityādi| kṣētraguṇairiti himālayādipraśastadēśavyatiriktakṣētradharmaiḥ| tēṣāmiti r̥ṣivyatiriktānāṁ vānaprasthādīnām| madhyamēna ca karmaṇēti asamyakprayōgēṇa; kiṁvā, anatimahatā'dr̥ṣṭēna||11-12||
Adhikarana 8 (13-26) · Śloka 26
balyānāṁ jīvanīyānāṁ br̥ṁhaṇīyāśca yā daśa| vayasaḥ sthāpanānāṁ ca khadirasyāsanasya ca||13|| kharjūrāṇāṁ madhūkānāṁ mustānāmutpalasya ca| mr̥dvīkānāṁ viḍaṅgānāṁ vacāyāścitrakasya ca||14|| śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā jōṅgakasya ca| r̥dhdyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca||15|| triphalākaṇṭakāryōśca vidāryāścandanasya ca| ikṣūṇāṁ śaramūlānāṁ śrīparṇyāstiniśasya ca||16|| rasāḥ pr̥thak pr̥thaggrāhyāḥ palāśakṣāra ēva ca| ēṣāṁ palōnmitān bhāgān payō gavyaṁ caturguṇam||17|| dvē pātrē tilatailasya dvē ca gavyasya sarpiṣaḥ| tat sādhyaṁ sarvamēkatra susiddhaṁ snēhamuddharēt||18|| tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṁ śatabhāvitam| svarasēnaiva dātavyaṁ kṣaudrasyābhinavasya ca||19|| śarkarācūrṇapātraṁ ca prasthamēkaṁ pradāpayēt| tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṁ sammūrcchitaṁ ca tat||20|| sucaukṣē mārtikē kumbhē māsārdhaṁ ghr̥tabhāvitē| mātrāmagnisamāṁ tasya tata ūrdhvaṁ prayōjayēt||21|| hēmatāmrapravālānāmayasaḥ sphaṭikasya ca| muktāvaidūryaśaṅkhānāṁ cūrṇānāṁ rajatasya ca||22|| prakṣipya ṣōḍaśīṁ mātrāṁ vihāyāyāsamaithunam| jīrṇē jīrṇē ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṁ kṣīrasarpiṣā||23|| sarvarōgapraśamanaṁ vr̥ṣyamāyuṣyamuttamam| sattvasmr̥tiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam||24|| paramūrjaskaraṁ caiva varṇasvarakaraṁ tathā| viṣālakṣmīpraśamanaṁ sarvavācōgatapradam||25|| siddhārthatāṁ cābhinavaṁ vayaśca prajāpriyatvaṁ ca yaśaśca lōkē| prayōjyamicchadbhiridaṁ yathāvadrasāyanaṁ brāhmamudāravīryam||26|| (itīndrōktarasāyanamaparam)|
बल्यानां जीवनीयानां बृंहणीयाश्च या दश| वयसः स्थापनानां च खदिरस्यासनस्य च||१३|| खर्जूराणां मधूकानां मुस्तानामुत्पलस्य च| मृद्वीकानां विडङ्गानां वचायाश्चित्रकस्य च||१४|| शतावर्याः पयस्यायाः पिप्पल्या जोङ्गकस्य च| ऋध्द्या नागबलायाश्च द्वारदाया धवस्य च||१५|| त्रिफलाकण्टकार्योश्च विदार्याश्चन्दनस्य च| इक्षूणां शरमूलानां श्रीपर्ण्यास्तिनिशस्य च||१६|| रसाः पृथक् पृथग्ग्राह्याः पलाशक्षार एव च| एषां पलोन्मितान् भागान् पयो गव्यं चतुर्गुणम्||१७|| द्वे पात्रे तिलतैलस्य द्वे च गव्यस्य सर्पिषः| तत् साध्यं सर्वमेकत्र सुसिद्धं स्नेहमुद्धरेत्||१८|| तत्रामलकचूर्णानामाढकं शतभावितम्| स्वरसेनैव दातव्यं क्षौद्रस्याभिनवस्य च||१९|| शर्कराचूर्णपात्रं च प्रस्थमेकं प्रदापयेत्| तुगाक्षीर्याः सपिप्पल्याः स्थाप्यं सम्मूर्च्छितं च तत्||२०|| सुचौक्षे मार्तिके कुम्भे मासार्धं घृतभाविते| मात्रामग्निसमां तस्य तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्||२१|| हेमताम्रप्रवालानामयसः स्फटिकस्य च| मुक्तावैदूर्यशङ्खानां चूर्णानां रजतस्य च||२२|| प्रक्षिप्य षोडशीं मात्रां विहायायासमैथुनम्| जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा||२३|| सर्वरोगप्रशमनं वृष्यमायुष्यमुत्तमम्| सत्त्वस्मृतिशरीराग्निबुद्धीन्द्रियबलप्रदम्||२४|| परमूर्जस्करं चैव वर्णस्वरकरं तथा| विषालक्ष्मीप्रशमनं सर्ववाचोगतप्रदम्||२५|| सिद्धार्थतां चाभिनवं वयश्च प्रजाप्रियत्वं च यशश्च लोके| प्रयोज्यमिच्छद्भिरिदं यथावद्रसायनं ब्राह्ममुदारवीर्यम्||२६|| (इतीन्द्रोक्तरसायनमपरम्)|
🔊 Audio coming soon
balyānāmityādau jōṅgakam aguru| dvāradā śākataruḥ, kapikacchurvā| śrīparṇī gāmbhārī| palāśakṣāraḥ palāśakṣārōdakam| sucaukṣē iti suviśuddhē| agnisamāmiti agnyanurūpām| ṣōḍaśīṁ mātrāmiti āmalakādicūrṇayuktaghr̥tāpēkṣayā ṣōḍaśabhāgō hēmādicūrṇādgrāhyaḥ||13-26||
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
samarthānāmarōgāṇāṁ dhīmatāṁ niyatātmanām| kuṭīpravēśaḥ kṣaṇināṁ paricchadavatāṁ hitaḥ||27|| atō'nyathā tu yē tēṣāṁ sauryamārutikō vidhiḥ| tayōḥ śrēṣṭhataraḥ pūrvō vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ||28|| rasāyanavidhibhraṁśājjāyēran vyādhayō yadi| yathāsvamauṣadhaṁ tēṣāṁ kāryaṁ muktvā rasāyanam||29||
समर्थानामरोगाणां धीमतां नियतात्मनाम्| कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः||२७|| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः| तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सुदुष्करः||२८|| रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि| यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
kuṭīprāvēśikarasāyanaviṣayān vātātapikarasāyanaviṣayāṁśca puruṣānāha- samarthānāmityādi| kṣaṇināmiti kr̥takṣaṇānām| sūryamārutasēvayā'pi kriyata iti sauryamārutikaḥ||27-29||
Adhikarana 10 (30-35) · Śloka 35
satyavādinamakrōdhaṁ nivr̥ttaṁ madyamaithunāt| ahiṁsakamanāyāsaṁ praśāntaṁ priyavādinam||30|| japaśaucaparaṁ dhīraṁ dānanityaṁ tapasvinam| dēvagōbrāhmaṇācāryaguruvr̥ddhārcanē ratam||31|| ānr̥śaṁsyaparaṁ nityaṁ nityaṁ karuṇavēdinam | samajāgaraṇasvapnaṁ nityaṁ kṣīraghr̥tāśinam||32|| dēśakālapramāṇajñaṁ yuktijñamanahaṅkr̥tam| śastācāramasaṅkīrṇamadhyātmapravaṇēndriyam||33|| upāsitāraṁ vr̥ddhānāmāstikānāṁ jitātmanām| dharmaśāstraparaṁ vidyānnaraṁ nityarasāyanam||34|| guṇairētaiḥ samuditaiḥ prayuṅktē yō rasāyanam| rasāyanaguṇān sarvān yathōktān sa samaśnutē||35|| (ityācārarasāyanam)|
सत्यवादिनमक्रोधं निवृत्तं मद्यमैथुनात्| अहिंसकमनायासं प्रशान्तं प्रियवादिनम्||३०|| जपशौचपरं धीरं दाननित्यं तपस्विनम्| देवगोब्राह्मणाचार्यगुरुवृद्धार्चने रतम्||३१|| आनृशंस्यपरं नित्यं नित्यं करुणवेदिनम् | समजागरणस्वप्नं नित्यं क्षीरघृताशिनम्||३२|| देशकालप्रमाणज्ञं युक्तिज्ञमनहङ्कृतम्| शस्ताचारमसङ्कीर्णमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्||३३|| उपासितारं वृद्धानामास्तिकानां जितात्मनाम्| धर्मशास्त्रपरं विद्यान्नरं नित्यरसायनम्||३४|| गुणैरेतैः समुदितैः प्रयुङ्क्ते यो रसायनम्| रसायनगुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते||३५|| (इत्याचाररसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
sāmānyēna rasāyanaviṣayapuruṣaguṇānāha- satyavādinamityādi| karuṇayā sattvāni paśyatīti karuṇavēdī| asaṅkīrṇaḥ asaṅkīrṇabhōjī | nityaṁ rasāyanaprayōgō yasya sa nityarasāyanaḥ||30-35||
Adhikarana 11 (36-38) · Śloka 38
yathāsthūlamanirvāhya dōṣāñchārīramānasān| rasāyanaguṇairjanturyujyatē na kadācana||36|| yōgā hyāyuḥprakarṣārthā jarārōganibarhaṇāḥ| manaḥśarīraśuddhānāṁ sidhyanti prayatātmanām||37|| tadētanna bhavēdvācyaṁ sarvamēva hatātmasu| arujēbhyō'dvijātibhyaḥ śuśrūṣā yēṣu nāsti ca||38||
यथास्थूलमनिर्वाह्य दोषाञ्छारीरमानसान्| रसायनगुणैर्जन्तुर्युज्यते न कदाचन||३६|| योगा ह्यायुःप्रकर्षार्था जरारोगनिबर्हणाः| मनःशरीरशुद्धानां सिध्यन्ति प्रयतात्मनाम्||३७|| तदेतन्न भवेद्वाच्यं सर्वमेव हतात्मसु| अरुजेभ्योऽद्विजातिभ्यः शुश्रूषा येषु नास्ति च||३८||
🔊 Audio coming soon
manaḥśuddhyaiva prayatātmatāyāṁ labdhāyāṁ punastadabhidhānamitaramānasaguṇēṣu prayatātmatāyā abhyarhitatōpadarśanārtham| arujēbhyō'dvijātibhyō yēṣu ca puruṣēṣu śuśrūṣā nāsti tēṣu caitanna vācyamiti yōjanā||36-38||
Adhikarana 12 (39-51) · Śloka 51
yē rasāyanasaṁyōgā vr̥ṣyayōgāśca yē matāḥ| yaccauṣadhaṁ vikārāṇāṁ sarvaṁ tadvaidyasaṁśrayam||39|| prāṇācāryaṁ budhastasmāddhīmantaṁ vēdapāragam| aśvināviva dēvēndraḥ pūjayēdatiśaktitaḥ||40|| aśvinau dēvabhiṣajau yajñavāhāviti smr̥tau| yajñasya hi śiraśchinnaṁ punastābhyāṁ samāhitam||41|| praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇō nētrē naṣṭē bhagasya ca| vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmēva cikitsitaḥ||42|| cikitsitaśca śītāṁśurgr̥hītō rājayakṣmaṇā| sōmābhipatitaścandraḥ kr̥tastābhyāṁ punaḥ sukhī||43|| bhārgavaścyavanaḥ kāmī vr̥ddhaḥ san vikr̥tiṁ gataḥ| vītavarṇasvarōpētaḥ kr̥tastābhyāṁ punaryuvā||44|| ētaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣaguttamau| babhūvaturbhr̥śaṁ pūjyāvindrādīnāṁ mahātmanām||45|| grahāḥ stōtrāṇi mantrāṇi tathā nānāhavīṁṣi ca| dhūmrāśca paśavastābhyāṁ prakalpyantē dvijātibhiḥ||46|| prātaśca savanē sōmaṁ śakrō'śvibhyāṁ sahāśnutē| sautrāmaṇyāṁ ca bhagavānaśvibhyāṁ saha mōdatē||47|| indrāgnī cāśvinau caiva stūyantē prāyaśō dvijaiḥ| stūyantē vēdavākyēṣu na tathā'nyā hi dēvatāḥ||48|| ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipairdhruvaiḥ| pūjyētē prayatairēvamaśvinau bhiṣajāviti||49|| mr̥tyuvyādhijarāvaśyairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṁ punarbhiṣajō martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ||50|| śīlavānmatimān yuktō dvijātiḥ śāstrapāragaḥ| prāṇibhirguruvat pūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smr̥taḥ||51||
ये रसायनसंयोगा वृष्ययोगाश्च ये मताः| यच्चौषधं विकाराणां सर्वं तद्वैद्यसंश्रयम्||३९|| प्राणाचार्यं बुधस्तस्माद्धीमन्तं वेदपारगम्| अश्विनाविव देवेन्द्रः पूजयेदतिशक्तितः||४०|| अश्विनौ देवभिषजौ यज्ञवाहाविति स्मृतौ| यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नं पुनस्ताभ्यां समाहितम्||४१|| प्रशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च| वज्रिणश्च भुजस्तम्भस्ताभ्यामेव चिकित्सितः||४२|| चिकित्सितश्च शीतांशुर्गृहीतो राजयक्ष्मणा| सोमाभिपतितश्चन्द्रः कृतस्ताभ्यां पुनः सुखी||४३|| भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः| वीतवर्णस्वरोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा||४४|| एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिषगुत्तमौ| बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रादीनां महात्मनाम्||४५|| ग्रहाः स्तोत्राणि मन्त्राणि तथा नानाहवींषि च| धूम्राश्च पशवस्ताभ्यां प्रकल्प्यन्ते द्विजातिभिः||४६|| प्रातश्च सवने सोमं शक्रोऽश्विभ्यां सहाश्नुते| सौत्रामण्यां च भगवानश्विभ्यां सह मोदते||४७|| इन्द्राग्नी चाश्विनौ चैव स्तूयन्ते प्रायशो द्विजैः| स्तूयन्ते वेदवाक्येषु न तथाऽन्या हि देवताः||४८|| अजरैरमरैस्तावद्विबुधैः साधिपैर्ध्रुवैः| पूज्येते प्रयतैरेवमश्विनौ भिषजाविति||४९|| मृत्युव्याधिजरावश्यैर्दुःखप्रायैः सुखार्थिभिः| किं पुनर्भिषजो मर्त्यैः पूज्याः स्युर्नातिशक्तितः||५०|| शीलवान्मतिमान् युक्तो द्विजातिः शास्त्रपारगः| प्राणिभिर्गुरुवत् पूज्यः प्राणाचार्यः स हि स्मृतः||५१||
🔊 Audio coming soon
samprati rasāyanādisiddhirvaidyādhīnā, tēna vaidyastutimārabhatē- ya ityādi| prāṇācāryamityatra ‘prāṇivaryaṁ’ iti vā pāṭhaḥ; tatra prāṇināṁ varyaḥ śrēṣṭhaḥ prāṇivaryaḥ| yajñaṁ vahata iti yajñavāhau| ētadyajñavāhatvamēva darśayati- dakṣasya hītyādi| pūṣṇaḥ sūryasya, bhagō'pi sūryabhēdaḥ| sōmābhipatita iti sōmābhipatanayōgēna pīḍita ityarthaḥ; ‘sōmātipacita’ iti vā pāṭhaḥ, tatrāpyatipacanēna sōmapānātiyōgaṁ darśayati| grahāḥ sōmapānapātrāṇi| stōtrāṇi stavāḥ stāvakavā(r̥)caḥ; śastrāṇīti kēcit, saṁśasyatē'nēnēti kr̥tvā sāmar̥gvyatiriktaṁ stōtramāhuḥ; śastrāṇi astrāṇyēva, vaṣaṭyuktāni śastrāṇi ca yajñē kalpyanta ēva| dhūmrāśca paśava iti dhūmravarṇapaśavaḥ; ēvaṁvarṇāśca paśavaḥ śrēṣṭhā bhavanti| savana iti yajñasthānē| sautrāmaṇī yajñaviśēṣaḥ| atiśaktita iti nijaśaktērapyatirēkēṇa||39-51||
Adhikarana 13 (52-54) · Śloka 54
vidyāsamāptau bhiṣajō dvitīyā jātirucyatē| aśnutē vaidyaśabdaṁ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā||52|| vidyāsamāptau brāhmaṁ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyō dvijaḥ smr̥taḥ||53|| nābhidhyāyēnna cākrōśēdahitaṁ na samācarēt| prāṇācāryaṁ budhaḥ kaścidicchannāyuranitvaram||54||
विद्यासमाप्तौ भिषजो द्वितीया जातिरुच्यते| अश्नुते वैद्यशब्दं हि न वैद्यः पूर्वजन्मना||५२|| विद्यासमाप्तौ ब्राह्मं वा सत्त्वमार्षमथापि वा| ध्रुवमाविशति ज्ञानात्तस्माद्वैद्यो द्विजः स्मृतः||५३|| नाभिध्यायेन्न चाक्रोशेदहितं न समाचरेत्| प्राणाचार्यं बुधः कश्चिदिच्छन्नायुरनित्वरम्||५४||
🔊 Audio coming soon
vaidyaśabdadvijaśabdayōḥ pravr̥ttinimittamāha- vidyētyādi| tēna vidyāyōgād vaidyatvaṁ tathā vidyāsamāptilakṣaṇajanmanā dvijatvaṁ bhavatītyuktaṁ bhavati| brāhmaṁ vā ārṣaṁ vā iti vikalpō vaidyaviśēṣābhiprāyādbhavati ; tayōryō naiṣṭhikacikitsārthastasya brāhmam, itarasya tu lōkānugrāhiṇa ārṣamiti vyavasthā||52-54||
Adhikarana 14 (55-62) · Śloka 62
cikitsitastu saṁśrutya yō vā'saṁśrutya mānavaḥ| nōpākarōti vaidyāya nāsti tasyēha niṣkr̥tiḥ||55|| bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhēbhyō hi saṁrakṣēdicchan dharmamanuttamam||56|| dharmārthaṁ cārthakāmārthamāyurvēdō maharṣibhiḥ| prakāśitō dharmaparairicchadbhiḥ sthānamakṣaram||57|| nārthārthaṁ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṁ prati| vartatē yaścikitsāyāṁ sa sarvamativartatē||58|| kurvatē yē tu vr̥ttyarthaṁ cikitsāpaṇyavikrayam| tē hitvā kāñcanaṁ rāśiṁ pāṁśurāśimupāsatē||59|| dāruṇaiḥ kr̥ṣyamāṇānāṁ gadairvaivasvatakṣayam| chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṁ yaḥ prayacchati||60|| dharmārthadātā sadr̥śastasya nēhōpalabhyatē| na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyatē||61|| parō bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā| vartatē yaḥ sa siddhārthaḥ sukhamatyantamaśnutē||62||
चिकित्सितस्तु संश्रुत्य यो वाऽसंश्रुत्य मानवः| नोपाकरोति वैद्याय नास्ति तस्येह निष्कृतिः||५५|| भिषगप्यातुरान् सर्वान् स्वसुतानिव यत्नवान्| आबाधेभ्यो हि संरक्षेदिच्छन् धर्ममनुत्तमम्||५६|| धर्मार्थं चार्थकामार्थमायुर्वेदो महर्षिभिः| प्रकाशितो धर्मपरैरिच्छद्भिः स्थानमक्षरम्||५७|| नार्थार्थं नापि कामार्थमथ भूतदयां प्रति| वर्तते यश्चिकित्सायां स सर्वमतिवर्तते||५८|| कुर्वते ये तु वृत्त्यर्थं चिकित्सापण्यविक्रयम्| ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांशुराशिमुपासते||५९|| दारुणैः कृष्यमाणानां गदैर्वैवस्वतक्षयम्| छित्त्वा वैवस्वतान् पाशान् जीवितं यः प्रयच्छति||६०|| धर्मार्थदाता सदृशस्तस्य नेहोपलभ्यते| न हि जीवितदानाद्धि दानमन्यद्विशिष्यते||६१|| परो भूतदया धर्म इति मत्वा चिकित्सया| वर्तते यः स सिद्धार्थः सुखमत्यन्तमश्नुते||६२||
🔊 Audio coming soon
saṁśrutyēti pratijñāya| cikitsaiva paṇyaṁ vikrētavyamiti cikitsāpaṇyam| tē hitvētyādau dharmārthaṁ kriyamāṇacikitsā mahāphalatvēna kāñcanarāśitulyā, itarā tvasārakalpā pāṁśurāśitulyā| vaivasvatakṣayamiti yamagr̥ham||55-62||
Adhikarana 15 (63-64) · Śloka 64
tatra ślōkau- āyurvēdasamutthānaṁ divyauṣadhividhiṁ śubham| amr̥tālpāntaraguṇaṁ siddhaṁ ratnarasāyanam||63|| siddhēbhyō brahmacāribhyō yaduvācāmarēśvaraḥ| āyurvēdasamutthānē tat sarvaṁ samprakāśitam||64||
तत्र श्लोकौ- आयुर्वेदसमुत्थानं दिव्यौषधिविधिं शुभम्| अमृताल्पान्तरगुणं सिद्धं रत्नरसायनम्||६३|| सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदुवाचामरेश्वरः| आयुर्वेदसमुत्थाने तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||६४||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē ratnarasāyanamiti hēmādiratnasaṁyuktaṁ rasāyanam| āyurvēdasamutthānē prakāśitatayā divyauṣadhividhyādi yaduvāca brahmacāribhyō'marēśvaraḥ, tat samprakāśitamiti yōjanā||63-64||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsitasthānē rasāyanādhyāyē āyurvēdasamutthānīyō nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4|| samāptaścāyaṁ rasāyanādhyāyaḥ||1||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रसायनाध्याये आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायनपादश्चतुर्थः||४|| समाप्तश्चायं रसायनाध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ rasāyanādhyāyē āyurvēdasamutthānīyō nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||