Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఆయుర్వేదసముత్థానీయం రసాయనపాదం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात आयुर्वेदसमुत्थानीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఆయుర్వేదసముత్థానీయో నామ రసాయనపాదః పారిశేష్యాదుచ్యతే| ఆయుర్వేదసముత్థానమస్మిన్నస్తీతి మత్వర్థీయచ్ఛప్రత్యయేణాయుర్వేదసముత్థానీయః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఋషయః ఖలు కదాచిచ్ఛాలీనా యాయావరాశ్చ గ్రామ్యౌషధ్యాహారాః సంతః సాంపన్నికా మందచేష్టా నాతికల్యాశ్చ ప్రాయేణ బభూవుః| తే సర్వాసామితికర్తవ్యతానామసమర్థాః సంతో గ్రామ్యవాసకృతమాత్మదోషం మత్వా పూర్వనివాసమపగతగ్రామ్యదోషం శివం పుణ్యముదారం మేధ్యమగమ్యమసుకృతిభిర్గంగాప్రభవమమరగంధర్వకిన్నరానుచరితమనేకరత్ననిచయమచింత్యాద్భుతప్రభావం బ్రహ్మర్షిశిద్ధచారణానుచరితం దివ్యతీర్థౌషధిప్రభవమతిశరణ్యం హిమవంతమమరాధిపతిగుప్తం జగ్ముర్భృగ్వంగిరోఽత్రివసిష్ఠకశ్యపాగస్త్యపులస్త్యవామదేవాసితగౌతమప్రభృతయో మహర్షయః||3||
ऋषयः खलु कदाचिच्छालीना यायावराश्च ग्राम्यौषध्याहाराः सन्तः साम्पन्निका मन्दचेष्टा नातिकल्याश्च प्रायेण बभूवुः| ते सर्वासामितिकर्तव्यतानामसमर्थाः सन्तो ग्राम्यवासकृतमात्मदोषं मत्वा पूर्वनिवासमपगतग्राम्यदोषं शिवं पुण्यमुदारं मेध्यमगम्यमसुकृतिभिर्गङ्गाप्रभवममरगन्धर्वकिन्नरानुचरितमनेकरत्ननिचयमचिन्त्याद्भुतप्रभावं ब्रह्मर्षिशिद्धचारणानुचरितं दिव्यतीर्थौषधिप्रभवमतिशरण्यं हिमवन्तममराधिपतिगुप्तं जग्मुर्भृग्वङ्गिरोऽत्रिवसिष्ठकश्यपागस्त्यपुलस्त्यवामदेवासितगौतमप्रभृतयो महर्षयः||३||
🔊 Audio coming soon
ఋషీణాం శాలీనత్వం యాయావరత్వం చ కర్మవిశేషపరిగ్రహాత్| సంపన్నమను ఉపయుజ్యంత ఇతి సాంపన్నికాః| నాతికల్యా ఇతి నాతినీరోగాః| ఇతికర్తవ్యతా వ్యాపారః| ఇంద్రపర్యాయకథనం స్తుత్యర్థం; స్తుతిశ్చేయమింద్రస్యాయుర్యేదప్రకాశకత్వాత్||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
తానింద్రః సహస్రదృగమరగురురబ్రవీత్- స్వాగతం బ్రహ్మవిదాం జ్ఞానతపోధనానాం బ్రహ్మర్షీణాం| అస్తి నను వో గ్లానిరప్రభావత్వం వైస్వర్యం వైవర్ణ్యం చ గ్రామ్యవాసకృతమసుఖమసుఖానుబంధం చ; గ్రామ్యో హి వాసో మూలమశస్తానాం, తత్ కృతః పుణ్యకృద్భిరనుగ్రహః ప్రజానాం, స్వశరీరమవేక్షితుం కాలః కాలశ్చాయమాయుర్వేదోపదేశస్య బ్రహ్మర్షీణాం; ఆత్మనః ప్రజానాం చానుగ్రహార్థమాయుర్వేదమశ్వినౌ మహ్యం ప్రాయచ్ఛతాం, ప్రజాపతిరశ్విభ్యాం, ప్రజాపతయే బ్రహ్మా, ప్రజానామల్పమాయుర్జరావ్యాధిబహులమసుఖమసుఖానుబంధమల్పత్వాదల్పతపోదమనియమదానాధ్యయనసంచయం మత్వా పుణ్యతమమాయుఃప్రకర్షకరం జరావ్యాధిప్రశమనమూర్జస్కరమమృతం శివం శరణ్యముదారం భవంతో మత్తః శ్రోతుమర్హతాథోపధారయితుం ప్రకాశయితుం చ ప్రజానుగ్రహార్థమార్షం బ్రహ్మ చ ప్రతి మైత్రీం కారుణ్యమాత్మనశ్చానుత్తమం పుణ్యముదారం బ్రాహ్మమక్షయం కర్మేతి||4|| తచ్ఛ్రుత్వా విబుధపతివచనమృషయః సర్వ ఏవామరవరమృగ్భిస్తుష్టువుః, ప్రహృష్టాశ్చ తద్వచనమభిననందుశ్చేతి||5||
तानिन्द्रः सहस्रदृगमरगुरुरब्रवीत्- स्वागतं ब्रह्मविदां ज्ञानतपोधनानां ब्रह्मर्षीणाम्| अस्ति ननु वो ग्लानिरप्रभावत्वं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं च ग्राम्यवासकृतमसुखमसुखानुबन्धं च; ग्राम्यो हि वासो मूलमशस्तानां, तत् कृतः पुण्यकृद्भिरनुग्रहः प्रजानां, स्वशरीरमवेक्षितुं कालः कालश्चायमायुर्वेदोपदेशस्य ब्रह्मर्षीणाम्; आत्मनः प्रजानां चानुग्रहार्थमायुर्वेदमश्विनौ मह्यं प्रायच्छतां, प्रजापतिरश्विभ्यां, प्रजापतये ब्रह्मा, प्रजानामल्पमायुर्जराव्याधिबहुलमसुखमसुखानुबन्धमल्पत्वादल्पतपोदमनियमदानाध्ययनसञ्चयं मत्वा पुण्यतममायुःप्रकर्षकरं जराव्याधिप्रशमनमूर्जस्करममृतं शिवं शरण्यमुदारं भवन्तो मत्तः श्रोतुमर्हताथोपधारयितुं प्रकाशयितुं च प्रजानुग्रहार्थमार्षं ब्रह्म च प्रति मैत्रीं कारुण्यमात्मनश्चानुत्तमं पुण्यमुदारं ब्राह्ममक्षयं कर्मेति||४|| तच्छ्रुत्वा विबुधपतिवचनमृषयः सर्व एवामरवरमृग्भिस्तुष्टुवुः, प्रहृष्टाश्च तद्वचनमभिननन्दुश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
అసుఖానుబంధమితి రోగరూపమసుఖమనుబధ్నాతీత్యసుఖానుబంధం | మూలమితి కారణం| కృతః ప్రజానామనుగ్రహ ఇతి గ్రామే స్థిత్వా ఆయుర్వేదోక్తారోగ్యసాధనధర్మాదిప్రకాశనేన ప్రజానుగ్రహః కృత ఏవేత్యర్థః| అయం శబ్ద ఉభాభ్యాం కాలశబ్దాభ్యాం యోజనీయః| ప్రజాపతయే బ్రహ్మేతి చ్ఛేదః| ప్రజానామల్పాదికమాయుర్మత్త్వేతి యోజనా| అల్పత్వాత్ ‘ఆయుష’ ఇతి శేషః| అల్పస్తపఃప్రభృతీనాం సంచయోఽస్మిన్ అల్పే ఆయుషి తత్ తథా| ప్రతిశబ్దో మైత్ర్యాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అథశబ్దశ్చాధికారే| తేన, మైత్రీకారుణ్యాదీన్యధికృత్య యం బ్రహ్మా ప్రజాపతయేఽదాత్, తమనుశ్రోతుమర్హతేతి యోజనా| యద్యపి చ ఋషయో భరద్వాజద్వారా ఇంద్రాదధిగతాయుర్వేదాః, తథాఽపి గ్రామ్యవాసకృతమనోగ్లాన్యా న తథా స్ఫుటార్థో వర్తత ఇతి శంకయా పునరింద్రస్తానుపదిశతి||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
అథేంద్రస్తదాయుర్వేదామృతమృషిభ్యః సంక్రమ్యోవాచ- ఏతత్ సర్వమనుష్ఠేయం, అయం చ శివః కాలో రసాయనానాం, దివ్యాశ్చౌషధయో హిమవత్ప్రభవాః ప్రాప్తవీర్యాః; తద్యథా- ఐంద్రీ, బ్రాహ్మీ, పయస్యా, క్షీరపుష్పీ, శ్రావణీ, మహాశ్రావణీ, శతావరీ, విదారీ, జీవంతీ, పునర్నవా, నాగబలా, స్థిరా, వచా, ఛత్రా, అతిచ్ఛత్రా, మేదా, మహామేదా, జీవనీయాశ్చాన్యాః పయసా ప్రయుక్తాః షణ్మాసాత్ పరమాయుర్వయశ్చ తరుణమనామయత్వం స్వరవర్ణసంపదముపచయం మేధాం స్మృతిముత్తమబలమిష్టాంశ్చాపరాన్ భావానావహంతి సిద్ధాః||6|| (ఇతీంద్రోక్తం రసాయనం)|
अथेन्द्रस्तदायुर्वेदामृतमृषिभ्यः सङ्क्रम्योवाच- एतत् सर्वमनुष्ठेयम्, अयं च शिवः कालो रसायनानां, दिव्याश्चौषधयो हिमवत्प्रभवाः प्राप्तवीर्याः; तद्यथा- ऐन्द्री, ब्राह्मी, पयस्या, क्षीरपुष्पी, श्रावणी, महाश्रावणी, शतावरी, विदारी, जीवन्ती, पुनर्नवा, नागबला, स्थिरा, वचा, छत्रा, अतिच्छत्रा, मेदा, महामेदा, जीवनीयाश्चान्याः पयसा प्रयुक्ताः षण्मासात् परमायुर्वयश्च तरुणमनामयत्वं स्वरवर्णसम्पदमुपचयं मेधां स्मृतिमुत्तमबलमिष्टांश्चापरान् भावानावहन्ति सिद्धाः||६|| (इतीन्द्रोक्तं रसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
మహాశ్రావణీ అలంబుషా| అతిచ్ఛత్రా మధురికా||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
బ్రహ్మసువర్చలా నామౌషధిర్యా హిరణ్యక్షీరా పుష్కరసదృశపత్రా, ఆదిత్యపర్ణీ నామౌషధిర్యా ‘సూర్యకాంతా’ ఇతి విజ్ఞాయతే సువర్ణక్షీరా సూర్యమండలాకారపుష్పా చ, నారీనామౌషధిః ‘అశ్వబలా’ ఇతి విజ్ఞాయతే యా బల్వజసదృశపత్రా , కాష్ఠగోధా నామౌషధిర్గోధాకారా, సర్పానామౌషధిః సర్పాకారా, సోమో నామౌషధిరాజః పంచదశపర్వా స సోమ ఇవ హీయతే వర్ధతే చ, పద్మా నామౌషధిః పద్మాకారా పద్మరక్తా పద్మగంధా చ, అజా నామౌషధిః ‘అజశృంగీ’ ఇతి విజ్ఞాయతే, నీలా నామౌషధిస్తు నీలక్షీరా నీలపుష్పా లతాప్రతానబహులేతి; ఆసామోషధీనాం యాం యామేవోపలభేత తస్యాస్తస్యాః స్వరసస్య సౌహిత్యం గత్వా స్నేహభావితాయామార్ద్రపలాశద్రోణ్యాం సపిధానాయాం దిగ్వాసాః శయీత, తత్ర ప్రలీయతే, షణ్మాసేన పునః సంభవతి, తస్యాజం పయః ప్రత్యవస్థాపనం; షణ్మాసేన దేవతానుకారీ భవతి వయోవర్ణస్వరాకృతిబలప్రభాభిః, స్వయం చాస్య సర్వవాచోగతాని ప్రాదుర్భవంతి, దివ్యం చాస్య చక్షుః శ్రోత్రం చ భవతి, గతిర్యోజనసహస్రం దశవర్షసహస్రాణ్యాయురనుపద్రవం చేతి||7||
ब्रह्मसुवर्चला नामौषधिर्या हिरण्यक्षीरा पुष्करसदृशपत्रा, आदित्यपर्णी नामौषधिर्या ‘सूर्यकान्ता’ इति विज्ञायते सुवर्णक्षीरा सूर्यमण्डलाकारपुष्पा च, नारीनामौषधिः ‘अश्वबला’ इति विज्ञायते या बल्वजसदृशपत्रा , काष्ठगोधा नामौषधिर्गोधाकारा, सर्पानामौषधिः सर्पाकारा, सोमो नामौषधिराजः पञ्चदशपर्वा स सोम इव हीयते वर्धते च, पद्मा नामौषधिः पद्माकारा पद्मरक्ता पद्मगन्धा च, अजा नामौषधिः ‘अजशृङ्गी’ इति विज्ञायते, नीला नामौषधिस्तु नीलक्षीरा नीलपुष्पा लताप्रतानबहुलेति; आसामोषधीनां यां यामेवोपलभेत तस्यास्तस्याः स्वरसस्य सौहित्यं गत्वा स्नेहभावितायामार्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां दिग्वासाः शयीत, तत्र प्रलीयते, षण्मासेन पुनः सम्भवति, तस्याजं पयः प्रत्यवस्थापनं; षण्मासेन देवतानुकारी भवति वयोवर्णस्वराकृतिबलप्रभाभिः, स्वयं चास्य सर्ववाचोगतानि प्रादुर्भवन्ति, दिव्यं चास्य चक्षुः श्रोत्रं च भवति, गतिर्योजनसहस्रं दशवर्षसहस्राण्यायुरनुपद्रवं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
బ్రహ్మసువర్చలాప్రభృతయో యథోక్తలక్షణా దివ్యౌషధయో నాతిప్రసిద్ధాః| ఆదిత్యపర్ణీ సూర్యావర్తమేవ దేశవిశేషజాతం కేచిద్వర్ణయంతి| అశ్వబలేతి జ్ఞాయత ఇతి ఋషిభిరేవానేన నామ్నా జ్ఞాయతే, న లౌకికైః, లోకాప్రసిద్ధత్వాత్| సోమ ఇవ వర్ధతే హీయత ఇతి యథా సోమవృద్ధిక్షయౌ, తథా తత్కాలమేవ తస్య వృద్ధిక్షయౌ భవతః| ప్రలీయత ఇతి ద్రుతో భవతి, అన్యే తు మూర్చ్ఛతీతి వర్ణయంతి| ప్రత్యవస్థాపనమితి ఆహారసేవాయాం యోజ్యమిత్యర్థః| సర్వవాచోగతాని సర్వవాక్యవిశేషాః||7||
Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10
భవంతి చాత్ర- దివ్యానామోషధీనాం యః ప్రభావః స భవద్విధైః| శక్యః సోఢుమశక్యస్తు స్యాత్ సోఢుమకృతాత్మభిః||8|| ఓషధీనాం ప్రభావేణ తిష్ఠతాం స్వే చ కర్మణి| భవతాం నిఖిలం శ్రేయః సర్వమేవోపపత్స్యతే||9|| వానప్రస్థైర్గృహస్థైశ్చ ప్రయతైర్నియతాత్మభిః| శక్యా ఓషధయో హ్యేతాః సేవితుం విషయాభిజాః||10||
भवन्ति चात्र- दिव्यानामोषधीनां यः प्रभावः स भवद्विधैः| शक्यः सोढुमशक्यस्तु स्यात् सोढुमकृतात्मभिः||८|| ओषधीनां प्रभावेण तिष्ठतां स्वे च कर्मणि| भवतां निखिलं श्रेयः सर्वमेवोपपत्स्यते||९|| वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च प्रयतैर्नियतात्मभिः| शक्या ओषधयो ह्येताः सेवितुं विषयाभिजाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ఏతాద్దివ్యం రసాయనమృషిభిస్తద్విధైర్వా సేవ్యమితి దర్శయన్నాహ- దివ్యానామిత్యాది| విషయాభిజా ఇతి స్వోచితపుణ్యదేశే జాతా ఇత్యర్థః, అపుణ్యే తు దేశే దివ్యౌషధిజన్మైవ న భవతి, భవంత్యోఽపి నిర్వీర్యా భవంతీతి భావః||8-10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
యాస్తు క్షేత్రగుణైస్తేషాం మధ్యమేన చ కర్మణా| మృదువీర్యతరాస్తాసాం విధిర్జ్ఞేయః స ఏవ తు||11|| పర్యేష్టుం తాః ప్రయోక్తుం వా యేఽసమర్థాః సుఖార్థినః| రసాయనవిధిస్తేషామయమన్యః ప్రశస్యతే||12||
यास्तु क्षेत्रगुणैस्तेषां मध्यमेन च कर्मणा| मृदुवीर्यतरास्तासां विधिर्ज्ञेयः स एव तु||११|| पर्येष्टुं ताः प्रयोक्तुं वा येऽसमर्थाः सुखार्थिनः| रसायनविधिस्तेषामयमन्यः प्रशस्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి బ్రహ్మసువర్చలాదీనాం యథా మృదువీర్యత్వం భవతి, తదాహ- యాస్త్విత్యాది| క్షేత్రగుణైరితి హిమాలయాదిప్రశస్తదేశవ్యతిరిక్తక్షేత్రధర్మైః| తేషామితి ఋషివ్యతిరిక్తానాం వానప్రస్థాదీనాం| మధ్యమేన చ కర్మణేతి అసమ్యక్ప్రయోగేణ; కింవా, అనతిమహతాఽదృష్టేన||11-12||
Adhikarana 8 (13-26) · Śloka 26
బల్యానాం జీవనీయానాం బృంహణీయాశ్చ యా దశ| వయసః స్థాపనానాం చ ఖదిరస్యాసనస్య చ||13|| ఖర్జూరాణాం మధూకానాం ముస్తానాముత్పలస్య చ| మృద్వీకానాం విడంగానాం వచాయాశ్చిత్రకస్య చ||14|| శతావర్యాః పయస్యాయాః పిప్పల్యా జోంగకస్య చ| ఋధ్ద్యా నాగబలాయాశ్చ ద్వారదాయా ధవస్య చ||15|| త్రిఫలాకంటకార్యోశ్చ విదార్యాశ్చందనస్య చ| ఇక్షూణాం శరమూలానాం శ్రీపర్ణ్యాస్తినిశస్య చ||16|| రసాః పృథక్ పృథగ్గ్రాహ్యాః పలాశక్షార ఏవ చ| ఏషాం పలోన్మితాన్ భాగాన్ పయో గవ్యం చతుర్గుణం||17|| ద్వే పాత్రే తిలతైలస్య ద్వే చ గవ్యస్య సర్పిషః| తత్ సాధ్యం సర్వమేకత్ర సుసిద్ధం స్నేహముద్ధరేత్||18|| తత్రామలకచూర్ణానామాఢకం శతభావితం| స్వరసేనైవ దాతవ్యం క్షౌద్రస్యాభినవస్య చ||19|| శర్కరాచూర్ణపాత్రం చ ప్రస్థమేకం ప్రదాపయేత్| తుగాక్షీర్యాః సపిప్పల్యాః స్థాప్యం సమ్మూర్చ్ఛితం చ తత్||20|| సుచౌక్షే మార్తికే కుంభే మాసార్ధం ఘృతభావితే| మాత్రామగ్నిసమాం తస్య తత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్||21|| హేమతామ్రప్రవాలానామయసః స్ఫటికస్య చ| ముక్తావైదూర్యశంఖానాం చూర్ణానాం రజతస్య చ||22|| ప్రక్షిప్య షోడశీం మాత్రాం విహాయాయాసమైథునం| జీర్ణే జీర్ణే చ భుంజీత షష్టికం క్షీరసర్పిషా||23|| సర్వరోగప్రశమనం వృష్యమాయుష్యముత్తమం| సత్త్వస్మృతిశరీరాగ్నిబుద్ధీంద్రియబలప్రదం||24|| పరమూర్జస్కరం చైవ వర్ణస్వరకరం తథా| విషాలక్ష్మీప్రశమనం సర్వవాచోగతప్రదం||25|| సిద్ధార్థతాం చాభినవం వయశ్చ ప్రజాప్రియత్వం చ యశశ్చ లోకే| ప్రయోజ్యమిచ్ఛద్భిరిదం యథావద్రసాయనం బ్రాహ్మముదారవీర్యం||26|| (ఇతీంద్రోక్తరసాయనమపరం)|
बल्यानां जीवनीयानां बृंहणीयाश्च या दश| वयसः स्थापनानां च खदिरस्यासनस्य च||१३|| खर्जूराणां मधूकानां मुस्तानामुत्पलस्य च| मृद्वीकानां विडङ्गानां वचायाश्चित्रकस्य च||१४|| शतावर्याः पयस्यायाः पिप्पल्या जोङ्गकस्य च| ऋध्द्या नागबलायाश्च द्वारदाया धवस्य च||१५|| त्रिफलाकण्टकार्योश्च विदार्याश्चन्दनस्य च| इक्षूणां शरमूलानां श्रीपर्ण्यास्तिनिशस्य च||१६|| रसाः पृथक् पृथग्ग्राह्याः पलाशक्षार एव च| एषां पलोन्मितान् भागान् पयो गव्यं चतुर्गुणम्||१७|| द्वे पात्रे तिलतैलस्य द्वे च गव्यस्य सर्पिषः| तत् साध्यं सर्वमेकत्र सुसिद्धं स्नेहमुद्धरेत्||१८|| तत्रामलकचूर्णानामाढकं शतभावितम्| स्वरसेनैव दातव्यं क्षौद्रस्याभिनवस्य च||१९|| शर्कराचूर्णपात्रं च प्रस्थमेकं प्रदापयेत्| तुगाक्षीर्याः सपिप्पल्याः स्थाप्यं सम्मूर्च्छितं च तत्||२०|| सुचौक्षे मार्तिके कुम्भे मासार्धं घृतभाविते| मात्रामग्निसमां तस्य तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्||२१|| हेमताम्रप्रवालानामयसः स्फटिकस्य च| मुक्तावैदूर्यशङ्खानां चूर्णानां रजतस्य च||२२|| प्रक्षिप्य षोडशीं मात्रां विहायायासमैथुनम्| जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा||२३|| सर्वरोगप्रशमनं वृष्यमायुष्यमुत्तमम्| सत्त्वस्मृतिशरीराग्निबुद्धीन्द्रियबलप्रदम्||२४|| परमूर्जस्करं चैव वर्णस्वरकरं तथा| विषालक्ष्मीप्रशमनं सर्ववाचोगतप्रदम्||२५|| सिद्धार्थतां चाभिनवं वयश्च प्रजाप्रियत्वं च यशश्च लोके| प्रयोज्यमिच्छद्भिरिदं यथावद्रसायनं ब्राह्ममुदारवीर्यम्||२६|| (इतीन्द्रोक्तरसायनमपरम्)|
🔊 Audio coming soon
బల్యానామిత్యాదౌ జోంగకం అగురు| ద్వారదా శాకతరుః, కపికచ్ఛుర్వా| శ్రీపర్ణీ గాంభారీ| పలాశక్షారః పలాశక్షారోదకం| సుచౌక్షే ఇతి సువిశుద్ధే| అగ్నిసమామితి అగ్న్యనురూపాం| షోడశీం మాత్రామితి ఆమలకాదిచూర్ణయుక్తఘృతాపేక్షయా షోడశభాగో హేమాదిచూర్ణాద్గ్రాహ్యః||13-26||
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
సమర్థానామరోగాణాం ధీమతాం నియతాత్మనాం| కుటీప్రవేశః క్షణినాం పరిచ్ఛదవతాం హితః||27|| అతోఽన్యథా తు యే తేషాం సౌర్యమారుతికో విధిః| తయోః శ్రేష్ఠతరః పూర్వో విధిః స తు సుదుష్కరః||28|| రసాయనవిధిభ్రంశాజ్జాయేరన్ వ్యాధయో యది| యథాస్వమౌషధం తేషాం కార్యం ముక్త్వా రసాయనం||29||
समर्थानामरोगाणां धीमतां नियतात्मनाम्| कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः||२७|| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः| तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सुदुष्करः||२८|| रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि| यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
కుటీప్రావేశికరసాయనవిషయాన్ వాతాతపికరసాయనవిషయాంశ్చ పురుషానాహ- సమర్థానామిత్యాది| క్షణినామితి కృతక్షణానాం| సూర్యమారుతసేవయాఽపి క్రియత ఇతి సౌర్యమారుతికః||27-29||
Adhikarana 10 (30-35) · Śloka 35
సత్యవాదినమక్రోధం నివృత్తం మద్యమైథునాత్| అహింసకమనాయాసం ప్రశాంతం ప్రియవాదినం||30|| జపశౌచపరం ధీరం దాననిత్యం తపస్వినం| దేవగోబ్రాహ్మణాచార్యగురువృద్ధార్చనే రతం||31|| ఆనృశంస్యపరం నిత్యం నిత్యం కరుణవేదినం | సమజాగరణస్వప్నం నిత్యం క్షీరఘృతాశినం||32|| దేశకాలప్రమాణజ్ఞం యుక్తిజ్ఞమనహంకృతం| శస్తాచారమసంకీర్ణమధ్యాత్మప్రవణేంద్రియం||33|| ఉపాసితారం వృద్ధానామాస్తికానాం జితాత్మనాం| ధర్మశాస్త్రపరం విద్యాన్నరం నిత్యరసాయనం||34|| గుణైరేతైః సముదితైః ప్రయుంక్తే యో రసాయనం| రసాయనగుణాన్ సర్వాన్ యథోక్తాన్ స సమశ్నుతే||35|| (ఇత్యాచారరసాయనం)|
सत्यवादिनमक्रोधं निवृत्तं मद्यमैथुनात्| अहिंसकमनायासं प्रशान्तं प्रियवादिनम्||३०|| जपशौचपरं धीरं दाननित्यं तपस्विनम्| देवगोब्राह्मणाचार्यगुरुवृद्धार्चने रतम्||३१|| आनृशंस्यपरं नित्यं नित्यं करुणवेदिनम् | समजागरणस्वप्नं नित्यं क्षीरघृताशिनम्||३२|| देशकालप्रमाणज्ञं युक्तिज्ञमनहङ्कृतम्| शस्ताचारमसङ्कीर्णमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्||३३|| उपासितारं वृद्धानामास्तिकानां जितात्मनाम्| धर्मशास्त्रपरं विद्यान्नरं नित्यरसायनम्||३४|| गुणैरेतैः समुदितैः प्रयुङ्क्ते यो रसायनम्| रसायनगुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते||३५|| (इत्याचाररसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన రసాయనవిషయపురుషగుణానాహ- సత్యవాదినమిత్యాది| కరుణయా సత్త్వాని పశ్యతీతి కరుణవేదీ| అసంకీర్ణః అసంకీర్ణభోజీ | నిత్యం రసాయనప్రయోగో యస్య స నిత్యరసాయనః||30-35||
Adhikarana 11 (36-38) · Śloka 38
యథాస్థూలమనిర్వాహ్య దోషాంఛారీరమానసాన్| రసాయనగుణైర్జంతుర్యుజ్యతే న కదాచన||36|| యోగా హ్యాయుఃప్రకర్షార్థా జరారోగనిబర్హణాః| మనఃశరీరశుద్ధానాం సిధ్యంతి ప్రయతాత్మనాం||37|| తదేతన్న భవేద్వాచ్యం సర్వమేవ హతాత్మసు| అరుజేభ్యోఽద్విజాతిభ్యః శుశ్రూషా యేషు నాస్తి చ||38||
यथास्थूलमनिर्वाह्य दोषाञ्छारीरमानसान्| रसायनगुणैर्जन्तुर्युज्यते न कदाचन||३६|| योगा ह्यायुःप्रकर्षार्था जरारोगनिबर्हणाः| मनःशरीरशुद्धानां सिध्यन्ति प्रयतात्मनाम्||३७|| तदेतन्न भवेद्वाच्यं सर्वमेव हतात्मसु| अरुजेभ्योऽद्विजातिभ्यः शुश्रूषा येषु नास्ति च||३८||
🔊 Audio coming soon
మనఃశుద్ధ్యైవ ప్రయతాత్మతాయాం లబ్ధాయాం పునస్తదభిధానమితరమానసగుణేషు ప్రయతాత్మతాయా అభ్యర్హితతోపదర్శనార్థం| అరుజేభ్యోఽద్విజాతిభ్యో యేషు చ పురుషేషు శుశ్రూషా నాస్తి తేషు చైతన్న వాచ్యమితి యోజనా||36-38||
Adhikarana 12 (39-51) · Śloka 51
యే రసాయనసంయోగా వృష్యయోగాశ్చ యే మతాః| యచ్చౌషధం వికారాణాం సర్వం తద్వైద్యసంశ్రయం||39|| ప్రాణాచార్యం బుధస్తస్మాద్ధీమంతం వేదపారగం| అశ్వినావివ దేవేంద్రః పూజయేదతిశక్తితః||40|| అశ్వినౌ దేవభిషజౌ యజ్ఞవాహావితి స్మృతౌ| యజ్ఞస్య హి శిరశ్ఛిన్నం పునస్తాభ్యాం సమాహితం||41|| ప్రశీర్ణా దశనాః పూష్ణో నేత్రే నష్టే భగస్య చ| వజ్రిణశ్చ భుజస్తంభస్తాభ్యామేవ చికిత్సితః||42|| చికిత్సితశ్చ శీతాంశుర్గృహీతో రాజయక్ష్మణా| సోమాభిపతితశ్చంద్రః కృతస్తాభ్యాం పునః సుఖీ||43|| భార్గవశ్చ్యవనః కామీ వృద్ధః సన్ వికృతిం గతః| వీతవర్ణస్వరోపేతః కృతస్తాభ్యాం పునర్యువా||44|| ఏతైశ్చాన్యైశ్చ బహుభిః కర్మభిర్భిషగుత్తమౌ| బభూవతుర్భృశం పూజ్యావింద్రాదీనాం మహాత్మనాం||45|| గ్రహాః స్తోత్రాణి మంత్రాణి తథా నానాహవీంషి చ| ధూమ్రాశ్చ పశవస్తాభ్యాం ప్రకల్ప్యంతే ద్విజాతిభిః||46|| ప్రాతశ్చ సవనే సోమం శక్రోఽశ్విభ్యాం సహాశ్నుతే| సౌత్రామణ్యాం చ భగవానశ్విభ్యాం సహ మోదతే||47|| ఇంద్రాగ్నీ చాశ్వినౌ చైవ స్తూయంతే ప్రాయశో ద్విజైః| స్తూయంతే వేదవాక్యేషు న తథాఽన్యా హి దేవతాః||48|| అజరైరమరైస్తావద్విబుధైః సాధిపైర్ధ్రువైః| పూజ్యేతే ప్రయతైరేవమశ్వినౌ భిషజావితి||49|| మృత్యువ్యాధిజరావశ్యైర్దుఃఖప్రాయైః సుఖార్థిభిః| కిం పునర్భిషజో మర్త్యైః పూజ్యాః స్యుర్నాతిశక్తితః||50|| శీలవాన్మతిమాన్ యుక్తో ద్విజాతిః శాస్త్రపారగః| ప్రాణిభిర్గురువత్ పూజ్యః ప్రాణాచార్యః స హి స్మృతః||51||
ये रसायनसंयोगा वृष्ययोगाश्च ये मताः| यच्चौषधं विकाराणां सर्वं तद्वैद्यसंश्रयम्||३९|| प्राणाचार्यं बुधस्तस्माद्धीमन्तं वेदपारगम्| अश्विनाविव देवेन्द्रः पूजयेदतिशक्तितः||४०|| अश्विनौ देवभिषजौ यज्ञवाहाविति स्मृतौ| यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नं पुनस्ताभ्यां समाहितम्||४१|| प्रशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च| वज्रिणश्च भुजस्तम्भस्ताभ्यामेव चिकित्सितः||४२|| चिकित्सितश्च शीतांशुर्गृहीतो राजयक्ष्मणा| सोमाभिपतितश्चन्द्रः कृतस्ताभ्यां पुनः सुखी||४३|| भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः| वीतवर्णस्वरोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा||४४|| एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिषगुत्तमौ| बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रादीनां महात्मनाम्||४५|| ग्रहाः स्तोत्राणि मन्त्राणि तथा नानाहवींषि च| धूम्राश्च पशवस्ताभ्यां प्रकल्प्यन्ते द्विजातिभिः||४६|| प्रातश्च सवने सोमं शक्रोऽश्विभ्यां सहाश्नुते| सौत्रामण्यां च भगवानश्विभ्यां सह मोदते||४७|| इन्द्राग्नी चाश्विनौ चैव स्तूयन्ते प्रायशो द्विजैः| स्तूयन्ते वेदवाक्येषु न तथाऽन्या हि देवताः||४८|| अजरैरमरैस्तावद्विबुधैः साधिपैर्ध्रुवैः| पूज्येते प्रयतैरेवमश्विनौ भिषजाविति||४९|| मृत्युव्याधिजरावश्यैर्दुःखप्रायैः सुखार्थिभिः| किं पुनर्भिषजो मर्त्यैः पूज्याः स्युर्नातिशक्तितः||५०|| शीलवान्मतिमान् युक्तो द्विजातिः शास्त्रपारगः| प्राणिभिर्गुरुवत् पूज्यः प्राणाचार्यः स हि स्मृतः||५१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రసాయనాదిసిద్ధిర్వైద్యాధీనా, తేన వైద్యస్తుతిమారభతే- య ఇత్యాది| ప్రాణాచార్యమిత్యత్ర ‘ప్రాణివర్యం’ ఇతి వా పాఠః; తత్ర ప్రాణినాం వర్యః శ్రేష్ఠః ప్రాణివర్యః| యజ్ఞం వహత ఇతి యజ్ఞవాహౌ| ఏతద్యజ్ఞవాహత్వమేవ దర్శయతి- దక్షస్య హీత్యాది| పూష్ణః సూర్యస్య, భగోఽపి సూర్యభేదః| సోమాభిపతిత ఇతి సోమాభిపతనయోగేన పీడిత ఇత్యర్థః; ‘సోమాతిపచిత’ ఇతి వా పాఠః, తత్రాప్యతిపచనేన సోమపానాతియోగం దర్శయతి| గ్రహాః సోమపానపాత్రాణి| స్తోత్రాణి స్తవాః స్తావకవా(ఋ)చః; శస్త్రాణీతి కేచిత్, సంశస్యతేఽనేనేతి కృత్వా సామఋగ్వ్యతిరిక్తం స్తోత్రమాహుః; శస్త్రాణి అస్త్రాణ్యేవ, వషట్యుక్తాని శస్త్రాణి చ యజ్ఞే కల్ప్యంత ఏవ| ధూమ్రాశ్చ పశవ ఇతి ధూమ్రవర్ణపశవః; ఏవంవర్ణాశ్చ పశవః శ్రేష్ఠా భవంతి| సవన ఇతి యజ్ఞస్థానే| సౌత్రామణీ యజ్ఞవిశేషః| అతిశక్తిత ఇతి నిజశక్తేరప్యతిరేకేణ||39-51||
Adhikarana 13 (52-54) · Śloka 54
విద్యాసమాప్తౌ భిషజో ద్వితీయా జాతిరుచ్యతే| అశ్నుతే వైద్యశబ్దం హి న వైద్యః పూర్వజన్మనా||52|| విద్యాసమాప్తౌ బ్రాహ్మం వా సత్త్వమార్షమథాపి వా| ధ్రువమావిశతి జ్ఞానాత్తస్మాద్వైద్యో ద్విజః స్మృతః||53|| నాభిధ్యాయేన్న చాక్రోశేదహితం న సమాచరేత్| ప్రాణాచార్యం బుధః కశ్చిదిచ్ఛన్నాయురనిత్వరం||54||
विद्यासमाप्तौ भिषजो द्वितीया जातिरुच्यते| अश्नुते वैद्यशब्दं हि न वैद्यः पूर्वजन्मना||५२|| विद्यासमाप्तौ ब्राह्मं वा सत्त्वमार्षमथापि वा| ध्रुवमाविशति ज्ञानात्तस्माद्वैद्यो द्विजः स्मृतः||५३|| नाभिध्यायेन्न चाक्रोशेदहितं न समाचरेत्| प्राणाचार्यं बुधः कश्चिदिच्छन्नायुरनित्वरम्||५४||
🔊 Audio coming soon
వైద్యశబ్దద్విజశబ్దయోః ప్రవృత్తినిమిత్తమాహ- విద్యేత్యాది| తేన విద్యాయోగాద్ వైద్యత్వం తథా విద్యాసమాప్తిలక్షణజన్మనా ద్విజత్వం భవతీత్యుక్తం భవతి| బ్రాహ్మం వా ఆర్షం వా ఇతి వికల్పో వైద్యవిశేషాభిప్రాయాద్భవతి ; తయోర్యో నైష్ఠికచికిత్సార్థస్తస్య బ్రాహ్మం, ఇతరస్య తు లోకానుగ్రాహిణ ఆర్షమితి వ్యవస్థా||52-54||
Adhikarana 14 (55-62) · Śloka 62
చికిత్సితస్తు సంశ్రుత్య యో వాఽసంశ్రుత్య మానవః| నోపాకరోతి వైద్యాయ నాస్తి తస్యేహ నిష్కృతిః||55|| భిషగప్యాతురాన్ సర్వాన్ స్వసుతానివ యత్నవాన్| ఆబాధేభ్యో హి సంరక్షేదిచ్ఛన్ ధర్మమనుత్తమం||56|| ధర్మార్థం చార్థకామార్థమాయుర్వేదో మహర్షిభిః| ప్రకాశితో ధర్మపరైరిచ్ఛద్భిః స్థానమక్షరం||57|| నార్థార్థం నాపి కామార్థమథ భూతదయాం ప్రతి| వర్తతే యశ్చికిత్సాయాం స సర్వమతివర్తతే||58|| కుర్వతే యే తు వృత్త్యర్థం చికిత్సాపణ్యవిక్రయం| తే హిత్వా కాంచనం రాశిం పాంశురాశిముపాసతే||59|| దారుణైః కృష్యమాణానాం గదైర్వైవస్వతక్షయం| ఛిత్త్వా వైవస్వతాన్ పాశాన్ జీవితం యః ప్రయచ్ఛతి||60|| ధర్మార్థదాతా సదృశస్తస్య నేహోపలభ్యతే| న హి జీవితదానాద్ధి దానమన్యద్విశిష్యతే||61|| పరో భూతదయా ధర్మ ఇతి మత్వా చికిత్సయా| వర్తతే యః స సిద్ధార్థః సుఖమత్యంతమశ్నుతే||62||
चिकित्सितस्तु संश्रुत्य यो वाऽसंश्रुत्य मानवः| नोपाकरोति वैद्याय नास्ति तस्येह निष्कृतिः||५५|| भिषगप्यातुरान् सर्वान् स्वसुतानिव यत्नवान्| आबाधेभ्यो हि संरक्षेदिच्छन् धर्ममनुत्तमम्||५६|| धर्मार्थं चार्थकामार्थमायुर्वेदो महर्षिभिः| प्रकाशितो धर्मपरैरिच्छद्भिः स्थानमक्षरम्||५७|| नार्थार्थं नापि कामार्थमथ भूतदयां प्रति| वर्तते यश्चिकित्सायां स सर्वमतिवर्तते||५८|| कुर्वते ये तु वृत्त्यर्थं चिकित्सापण्यविक्रयम्| ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांशुराशिमुपासते||५९|| दारुणैः कृष्यमाणानां गदैर्वैवस्वतक्षयम्| छित्त्वा वैवस्वतान् पाशान् जीवितं यः प्रयच्छति||६०|| धर्मार्थदाता सदृशस्तस्य नेहोपलभ्यते| न हि जीवितदानाद्धि दानमन्यद्विशिष्यते||६१|| परो भूतदया धर्म इति मत्वा चिकित्सया| वर्तते यः स सिद्धार्थः सुखमत्यन्तमश्नुते||६२||
🔊 Audio coming soon
సంశ్రుత్యేతి ప్రతిజ్ఞాయ| చికిత్సైవ పణ్యం విక్రేతవ్యమితి చికిత్సాపణ్యం| తే హిత్వేత్యాదౌ ధర్మార్థం క్రియమాణచికిత్సా మహాఫలత్వేన కాంచనరాశితుల్యా, ఇతరా త్వసారకల్పా పాంశురాశితుల్యా| వైవస్వతక్షయమితి యమగృహం||55-62||
Adhikarana 15 (63-64) · Śloka 64
తత్ర శ్లోకౌ- ఆయుర్వేదసముత్థానం దివ్యౌషధివిధిం శుభం| అమృతాల్పాంతరగుణం సిద్ధం రత్నరసాయనం||63|| సిద్ధేభ్యో బ్రహ్మచారిభ్యో యదువాచామరేశ్వరః| ఆయుర్వేదసముత్థానే తత్ సర్వం సంప్రకాశితం||64||
तत्र श्लोकौ- आयुर्वेदसमुत्थानं दिव्यौषधिविधिं शुभम्| अमृताल्पान्तरगुणं सिद्धं रत्नरसायनम्||६३|| सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदुवाचामरेश्वरः| आयुर्वेदसमुत्थाने तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||६४||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే రత్నరసాయనమితి హేమాదిరత్నసంయుక్తం రసాయనం| ఆయుర్వేదసముత్థానే ప్రకాశితతయా దివ్యౌషధివిధ్యాది యదువాచ బ్రహ్మచారిభ్యోఽమరేశ్వరః, తత్ సంప్రకాశితమితి యోజనా||63-64||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సితస్థానే రసాయనాధ్యాయే ఆయుర్వేదసముత్థానీయో నామ రసాయనపాదశ్చతుర్థః||4|| సమాప్తశ్చాయం రసాయనాధ్యాయః||1||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रसायनाध्याये आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायनपादश्चतुर्थः||४|| समाप्तश्चायं रसायनाध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం రసాయనాధ్యాయే ఆయుర్వేదసముత్థానీయో నామ రసాయనపాదశ్చతుర్థః||4||