Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్త్రిమర్మీయచికిత్సితమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातस्त्रिमर्मीयचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ద్వివ్రణీయే ద్విసంఖ్యావచ్ఛిన్నరోగచికిత్సాభిధానానంతరం త్రిసంఖ్యావచ్ఛిన్నశిరోబస్తిహృదయమర్మరోగచికిత్సాభిధానార్థం త్రిమర్మీయచికిత్సిత ఉచ్యతే| త్రిమర్మశబ్దేన హి త్రిమర్మాశ్రితా రోగాస్తస్యోపచారశ్చాభిధీయతే; తేన త్రిమర్మీయరోగానధికృత్య కృతం చికిత్సితం త్రిమర్మీయచికిత్సితం||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
సప్తోత్తరం మర్మశతం యదుక్తం శరీరసంఖ్యామధికృత్య తేభ్యః| మర్మాణి బస్తిం హృదయం శిరశ్చ ప్రధానభూతాని వదంతి తజ్జ్ఞాః||3|| ప్రాణాశ్రయాత్, తాని హి పీడయంతో వాతాదయోఽసూనపి పీడయంతి| తత్సంశ్రితానామనుపాలనార్థం మహాగదానాం శృణు సౌమ్య రక్షాం||4||
सप्तोत्तरं मर्मशतं यदुक्तं शरीरसङ्ख्यामधिकृत्य तेभ्यः| मर्माणि बस्तिं हृदयं शिरश्च प्रधानभूतानि वदन्ति तज्ज्ञाः||३|| प्राणाश्रयात्, तानि हि पीडयन्तो वातादयोऽसूनपि पीडयन्ति| तत्संश्रितानामनुपालनार्थं महागदानां शृणु सौम्य रक्षाम्||४||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతప్రధానమర్మత్రయమవధారయతి- సప్తోత్తరమిత్యాది| శరీరసంఖ్యామధికృత్యేతి శరీరసంఖ్యాశారీరే (శా.అ.7) ఉక్తమధికృత్యేత్యర్థః| హృదయాదిమర్మప్రాధాన్యే హేతుమాహ- ప్రాణాశ్రయాదితి| హృదయాదీనాం ప్రాణాశ్రయత్వే ఏవోపపత్తిమాహ- తానీత్యాది| హృదయాద్యుపఘాతేన యస్మాద్విశేషతః ప్రాణోపఘాతో భవతి, తస్మాద్ హృదయాద్యాశ్రితాః ప్రాణా ఉచ్యంతే; యథా భిత్త్యుపఘాతోపహన్యమానం చిత్రం భిత్త్యాశ్రయముచ్యతే| తత్సంశ్రితానామితి ప్రాణాశ్రయాణాం హృదయాదీనాం; సంశ్రితశబ్దేన హి సంశ్రయ ఉచ్యతే| మహాంతో గదా యేషు భవంతి తేషాం మహాగదానాం బస్త్యాదీనామనుపాలనార్థం రక్షాం శృణు; కింవా తత్సంశ్రితానామితి బస్త్యాదిసంశ్రితానాం ప్రాణానామనుపాలనార్థం, మహాగదానాం మహామర్మబస్త్యాదివ్యాపకోదావర్తాదీనాం, రక్షామితి చికిత్సాం||3-4||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
కషాయతిక్తోషణరూక్షభోజ్యైః సంధారణాభోజనమైథునైశ్చ | పక్వాశయే కుప్యతి చేదపానః స్రోతాంస్యధోగాని బలీ స రుద్ధ్వా||5|| కరోతి విణ్మారుతమూత్రసంగం క్రమాదుదావర్తమతః సుఘోరం| రుగ్బస్తిహృత్కుక్ష్యుదరేష్వభీక్ష్ణం సపృష్ఠపార్శ్వేష్వతిదారుణా స్యాత్||6|| ఆధ్మానహృల్లాసవికర్తికాశ్చ తోదోఽవిపాకశ్చ సబస్తిశోథః| వర్చోఽప్రవృత్తిర్జఠరే చ గండాన్యూర్ధ్వశ్చ వాయుర్విహతో గుదే స్యాత్||7|| కృచ్ఛ్రేణ శుష్కస్య చిరాత్ ప్రవృత్తిః స్యాద్వా తనుః స్యాత్ ఖరరూక్షశీతా| తతశ్చ రోగా జ్వరమూత్రకృచ్ఛ్రప్రవాహికాహృద్గ్రహణీప్రదోషాః||8|| వమ్యాంధ్యబాధిర్యశిరోఽభితాపవాతోదరాష్ఠీలమనోవికారాః| తృష్ణాస్రపిత్తారుచిగుల్మకాసశ్వాసప్రతిశ్యార్దితపార్శ్వరోగాః||9|| అన్యే చ రోగా బహవోఽనిలోత్థా భవంత్యుదావర్తకృతాః సుఘోరాః| చికిత్సితం చాస్య యథావదూర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే తచ్ఛృణు చాగ్నివేశ!||10||
कषायतिक्तोषणरूक्षभोज्यैः सन्धारणाभोजनमैथुनैश्च | पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा||५|| करोति विण्मारुतमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम्| रुग्बस्तिहृत्कुक्ष्युदरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्||६|| आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः| वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्||७|| कृच्छ्रेण शुष्कस्य चिरात् प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात् खररूक्षशीता| ततश्च रोगा ज्वरमूत्रकृच्छ्रप्रवाहिकाहृद्ग्रहणीप्रदोषाः||८|| वम्यान्ध्यबाधिर्यशिरोऽभितापवातोदराष्ठीलमनोविकाराः| तृष्णास्रपित्तारुचिगुल्मकासश्वासप्रतिश्यार्दितपार्श्वरोगाः||९|| अन्ये च रोगा बहवोऽनिलोत्था भवन्त्युदावर्तकृताः सुघोराः| चिकित्सितं चास्य यथावदूर्ध्वं प्रवक्ष्यते तच्छृणु चाग्निवेश!||१०||
🔊 Audio coming soon
బస్త్యాదిజానాం యథాక్రమం హేత్వాదిమాహ- కషాయేత్యాది| ఊషణః కటుకః| పక్వాశయే ఇత్యాదినా ఉదావర్తసంప్రాప్తిలింగచికిత్సితాని ప్రాహ| నను కథమపానః కుపితోఽపానస్యైవ సంగం కరోతీతి మారుతసంగశబ్దేనోచ్యతే? బ్రూమః- ఆత్మనైవాయం దుష్టః సమ్యగప్రవర్తమాన ఆత్మనః సంగం కరోతీత్యుచ్యతే, యథా మన ఏవ మనోనిగ్రహం కరోతి| ఉక్తం చ “ఇంద్రియాభిగ్రహః కర్మ మనసః స్వస్య నిగ్రహః” (శా.అ.1) ఇతి| ఊర్ధ్వశ్చేతి ఊర్ధ్వగమనస్వభావః||5-10||
Adhikarana 4 (11-17) · Śloka 17
తం తైలశీతజ్వరనాశనాక్తం స్వేదైర్యథోక్తైః ప్రవిలీనదోషం| ఉపాచరేద్వర్తినిరూహబస్తిస్నేహైర్విరేకైరనులోమనాన్నైః||11|| శ్యామాత్రివృన్మాగధికాం సదంతీం గోమూత్రపిష్టాం దశభాగమాషాం| సనీలికాం ద్విర్లవణాం గుడేన వర్తిం కరాంగుష్ఠనిభాం విదధ్యాత్||12|| పిణ్యాకసౌవర్చలహింగుభిర్వా ససర్షపత్ర్యూషణయావశూకైః| క్రిమిఘ్నకంపిల్లకశంఖినీభిః సుధార్కజక్షీరగుడైర్యుతాభిః||13|| స్యాత్ పిప్పలీసర్షపరాఢవేశ్మధూమైః సగోమూత్రగుడైశ్చ వర్తిః| శ్యామాఫలాలాబుకపిప్పలీనాం నాడ్యాఽథవా తత్ ప్రధమేత్తు చూర్ణం||14|| రక్షోఘ్నతుంబీకరహాటకృష్ణాచూర్ణం సజీమూతకసైంధవం వా| స్నిగ్ధే గుదే తాన్యనులోమయంతి నరస్య వర్చోఽనిలమూత్రసంగం||15|| తేషాం విఘాతే తు భిషగ్విదధ్యాత్ స్వభ్యక్తసుస్విన్నతనోర్నిరూహం| ఊర్ధ్వానులోమౌషధమూత్రతైలక్షారామ్లవాతఘ్నయుతం సుతీక్ష్ణం||16|| వాతేఽధికేఽమ్లం లవణం సతైలం, క్షీరేణ పిత్తే తు, కఫే సమూత్రం| స మూత్రవర్చోఽనిలసంగమాశు గుదం సిరాశ్చ ప్రగుణీకరోతి||17||
तं तैलशीतज्वरनाशनाक्तं स्वेदैर्यथोक्तैः प्रविलीनदोषम्| उपाचरेद्वर्तिनिरूहबस्तिस्नेहैर्विरेकैरनुलोमनान्नैः||११|| श्यामात्रिवृन्मागधिकां सदन्तीं गोमूत्रपिष्टां दशभागमाषाम्| सनीलिकां द्विर्लवणां गुडेन वर्तिं कराङ्गुष्ठनिभां विदध्यात्||१२|| पिण्याकसौवर्चलहिङ्गुभिर्वा ससर्षपत्र्यूषणयावशूकैः| क्रिमिघ्नकम्पिल्लकशङ्खिनीभिः सुधार्कजक्षीरगुडैर्युताभिः||१३|| स्यात् पिप्पलीसर्षपराढवेश्मधूमैः सगोमूत्रगुडैश्च वर्तिः| श्यामाफलालाबुकपिप्पलीनां नाड्याऽथवा तत् प्रधमेत्तु चूर्णम्||१४|| रक्षोघ्नतुम्बीकरहाटकृष्णाचूर्णं सजीमूतकसैन्धवं वा| स्निग्धे गुदे तान्यनुलोमयन्ति नरस्य वर्चोऽनिलमूत्रसङ्गम्||१५|| तेषां विघाते तु भिषग्विदध्यात् स्वभ्यक्तसुस्विन्नतनोर्निरूहम्| ऊर्ध्वानुलोमौषधमूत्रतैलक्षाराम्लवातघ्नयुतं सुतीक्ष्णम्||१६|| वातेऽधिकेऽम्लं लवणं सतैलं, क्षीरेण पित्ते तु, कफे समूत्रम्| स मूत्रवर्चोऽनिलसङ्गमाशु गुदं सिराश्च प्रगुणीकरोति||१७||
🔊 Audio coming soon
తైలజ్వరనాశనాక్తమితి శీతజ్వరనాశనాగుర్వాద్యాక్తం| శ్యామేత్యాదిఫలవర్తౌ శ్యామా త్రివృద్భేదః| దశభాగా మాషస్య యస్యాం సా దశభాగమాషా| ద్విర్లవణామితి ద్విభాగలవణాం| గుడేనేతివచనేన యావతా గుడేన వర్తిః కర్తుం యుజ్యతే తావన్మానో గుడో దేయః| యావశూకైరిత్యంతేన ద్వితీయా వర్తిర్గుడైనైవ కర్తవ్యా| శంఖినీ శ్వేతబుహ్నా| రాఢః మదనఫలం| వేశ్మధూమః అగారధూమః| రక్షోఘ్నః సర్షపః| కరహాటః మదనః| తేషాం విఘాతే ఇతి ఫలవర్తిచూర్ణనాముక్తానాం కార్యాకరణే| ఊర్ధ్వానులోమౌషధం వమనవిరేచనౌషధం| వాతేఽధిక ఇత్యాదినా దోషభేదేన బస్తావావాపమాహ| ఉదావర్తే పిత్తకఫౌ వాతకోపితావేవ జ్ఞేయౌ| స ఇతి పూర్వోక్తో బస్తిః||11-17||
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
త్రివృత్సుధాపత్రతిలాదిశాకగ్రామ్యౌదకానూపరసైర్యవాన్నం| అన్యైశ్చ సృష్టానిలమూత్రవిడ్భిరద్యాత్ ప్రసన్నాగుడసీధుపాయీ||18||
त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाकग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम्| अन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भिरद्यात् प्रसन्नागुडसीधुपायी||१८||
🔊 Audio coming soon
ప్రసన్నా మద్యోపరి స్వచ్ఛో భాగః| గుడకృతః సీధుః గుడసీధుః||18||
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
భూయోఽనుబంధే తు భవేద్విరేచ్యో మూత్రప్రసన్నాదధిమండశుక్తైః| స్వస్థం తు పశ్చాదనువాసయేత్తం రౌక్ష్యాద్ధి సంగోఽనిలవర్చసోశ్చేత్||19||
भूयोऽनुबन्धे तु भवेद्विरेच्यो मूत्रप्रसन्नादधिमण्डशुक्तैः| स्वस्थं तु पश्चादनुवासयेत्तं रौक्ष्याद्धि सङ्गोऽनिलवर्चसोश्चेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
భూయోఽనుబంధే ఇతి బస్తిప్రయోగే సత్యప్యుదావర్తానుబంధే| ఏతచ్చ విరేచనం బస్తిదానాత్ సప్తాహాదూర్ధ్వం| యదుక్తం- “నరో విరిక్తస్తు నిరూహదానం వివర్జయేత్ సప్తదినాన్యవశ్యం| శుద్ధో నిరూహేణ విరేచనం చ” (సి.అ.1) ఇతి||19||
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 22
ద్విరుత్తరం హింగు వచాగ్నికుష్ఠం సువర్చికా చైవ విడంగచూర్ణం| సుఖాంబునాఽఽనాహవిసూచికార్తిహృద్రోగగుల్మోర్ధ్వసమీరణఘ్నం ||20|| వచాభయాచిత్రకయావశూకాన్ సపిప్పలీకాతివిషాన్ సకుష్ఠాన్| ఉష్ణాంబునాఽఽనాహవిమూఢవాతాన్ పీత్వా జయేదాశు రసౌదనాశీ||21|| హింగూగ్రగంధాబిడశుంఠ్యజాజీహరీతకీపుష్కరమూలకుష్ఠం| యథోత్తరం భాగవివృద్ధమేతత్ ప్లీహోదరాజీర్ణవిసూచికాసు||22||
द्विरुत्तरं हिङ्गु वचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम्| सुखाम्बुनाऽऽनाहविसूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ||२०|| वचाभयाचित्रकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान्| उष्णाम्बुनाऽऽनाहविमूढवातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशी||२१|| हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजीहरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम्| यथोत्तरं भागविवृद्धमेतत् प्लीहोदराजीर्णविसूचिकासु||२२||
🔊 Audio coming soon
ద్విరుత్తరేత్యాదౌ యథోత్తరం ద్రవ్యాణాం ద్వైగుణ్యం| సువర్చికా స్వర్జికాక్షారః| సుఖాంబునా ‘పీతం’ ఇతి శేషః| ఉగ్రగంధా అజమోదా||20-22||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
స్థిరాదివర్గస్య పునర్నవాయాః శంపాకపూతీకకరంజయోశ్చ| సిద్ధః కషాయే ద్విపలాంశికానాం ప్రస్థో ఘృతాత్ స్యాత్ ప్రతిరుద్ధవాతే||23||
स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः शम्पाकपूतीककरञ्जयोश्च| सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां प्रस्थो घृतात् स्यात् प्रतिरुद्धवाते||२३||
🔊 Audio coming soon
స్థిరాదివర్గస్యేతి అల్పపంచమూలస్య| శంపాకపూతీకకరంజయోశ్చేత్యత్ర పూతీకశబ్దః కరంజవిశేషణం| తథాహి జతూకర్ణః- “ఆరగ్వధపూతికపునర్నవాస్థిరాద్యైర్ఘృతం సిద్ధమః” ఇత్యాది||23||
Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25
ఫలం చ మూలం చ విరేచనోక్తం హింగ్వర్కమూలం దశమూలమగ్ర్యం| స్నుక్ చిత్రకశ్చైవ పునర్నవా చ తుల్యాని సర్వైర్లవణాని పంచ||24|| స్నేహైః సమూత్రైః సహ జర్జరాణి శరావసంధౌ విపచేత్ సులిప్తే| పక్వం సుపిష్టం లవణం తదన్నైః పానైస్తథాఽఽనాహరుజాఘ్నమద్యాత్||25||
फलं च मूलं च विरेचनोक्तं हिङ्ग्वर्कमूलं दशमूलमग्र्यम्| स्नुक् चित्रकश्चैव पुनर्नवा च तुल्यानि सर्वैर्लवणानि पञ्च||२४|| स्नेहैः समूत्रैः सह जर्जराणि शरावसन्धौ विपचेत् सुलिप्ते| पक्वं सुपिष्टं लवणं तदन्नैः पानैस्तथाऽऽनाहरुजाघ्नमद्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
ఫలం చ మూలం చ విరేచనోక్తమితి దీర్ఘంజీవితీయే (సూ.అ.1) మూలినీఫలినీవిరేచనకర్మణ్యుక్తం; కింవా కల్పే విరేచనయోగేషు వక్ష్యమాణం||24-25||
Adhikarana 10 (26-31) · Śloka 31
హృత్స్తంభమూర్ధామయగౌరవాభ్యాముద్గారసంగేన సపీనసేన| ఆనాహమామప్రభవం జయేత్తు ప్రచ్ఛర్దనైర్లంఘనపాచనైశ్చ||26|| (గుల్మోదరబ్రధ్నార్శఃప్లీహోదావర్తయోనిశుక్రగదే | మేదఃకఫసంసృష్టే మారుతరక్తేఽవగాఢే చ||27|| గృధ్రసిపక్షవధాదిషు విరేచనార్హేషు వాతరోగేషు| వాతే విబద్ధమార్గే మేదఃకఫపిత్తరక్తేన||28|| పయసా మాంసరసైర్వా త్రిఫలారసయూషమూత్రమదిరాభిః| దోషానుబంధయోగాత్ ప్రశస్తమేరండజం తైలం||29|| తద్వాతనుత్స్వభావాత్ సంయోగవశాద్విరేచనాచ్చ జయేత్| మేదోసృక్పిత్తకఫోన్మిశ్రానిలరోగజిత్తస్మాత్||30|| బలకోష్ఠవ్యాధివశాదాపంచపలా భవేన్మాత్రా| మృదుకోష్ఠాల్పబలానాం సహ భోజ్యం తత్ప్రయోజ్యం స్యత్)||31|| ఇత్యుదావర్తచికిత్సా|
हृत्स्तम्भमूर्धामयगौरवाभ्यामुद्गारसङ्गेन सपीनसेन| आनाहमामप्रभवं जयेत्तु प्रच्छर्दनैर्लङ्घनपाचनैश्च||२६|| (गुल्मोदरब्रध्नार्शःप्लीहोदावर्तयोनिशुक्रगदे | मेदःकफसंसृष्टे मारुतरक्तेऽवगाढे च||२७|| गृध्रसिपक्षवधादिषु विरेचनार्हेषु वातरोगेषु| वाते विबद्धमार्गे मेदःकफपित्तरक्तेन||२८|| पयसा मांसरसैर्वा त्रिफलारसयूषमूत्रमदिराभिः| दोषानुबन्धयोगात् प्रशस्तमेरण्डजं तैलम्||२९|| तद्वातनुत्स्वभावात् संयोगवशाद्विरेचनाच्च जयेत्| मेदोसृक्पित्तकफोन्मिश्रानिलरोगजित्तस्मात्||३०|| बलकोष्ठव्याधिवशादापञ्चपला भवेन्मात्रा| मृदुकोष्ठाल्पबलानां सह भोज्यं तत्प्रयोज्यं स्यत्)||३१|| इत्युदावर्तचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
హృదిత్యాదినా ఉదావర్తస్యైవ హేతులక్షణవిశేషకృతామానాహసంజ్ఞాం ప్రదర్శ్య తత్ర భేషజమాహ||26-31||
Adhikarana 11 (32-35) · Śloka 35
వ్యాయామతీక్ష్ణౌషధరూక్షమద్యప్రసంగనిత్యద్రుతపృష్ఠయానాత్| ఆనూపమత్స్యాధ్యశనాదజీర్ణాత్ స్యుర్మూత్రకృచ్ఛ్రాణి నృణామిహాష్టౌ||32|| పృథఙ్మలాః స్వైః కుపితా నిదానైః సర్వేఽథవా కోపముపేత్య బస్తౌ| మూత్రస్య మార్గం పరిపీడయంతి యదా తదా మూత్రయతీహ కృచ్ఛ్రాత్||33|| తీవ్రా రుజో వంక్షణబస్తిమేఢ్రే స్వల్పం ముహుర్మూత్రయతీహ వాతాత్| పీతం సరక్తం సరుజం సదాహం కృచ్ఛ్రాన్ముహుర్మూత్రయతీహ పిత్తాత్||34|| బస్తేః సలింగస్య గురుత్వశోథౌ మూత్రం సపిచ్ఛం కఫమూత్రకృచ్ఛ్రే| సర్వాణి రూపాణి తు సన్నిపాతాద్భవంతి తత్ కృచ్ఛ్రతమం హి కృచ్ఛ్రం||35||
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात्| आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणामिहाष्टौ||३२|| पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ| मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्||३३|| तीव्रा रुजो वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्| पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रान्मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्||३४|| बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत् कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम्||३५||
🔊 Audio coming soon
వ్యాయామేత్యాదినా బస్త్యాశ్రయరోగేషు మూత్రకృచ్ఛ్రాణ్యాహ| పృథగిత్యాదినా వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజానాం మూత్రకృచ్ఛ్రాణాం సంప్రాప్తిమాహ| తీవ్రా హి రుగిత్యాదినా చతుర్ణాం ప్రత్యేకం రూపమాహ||32-35||
Adhikarana 12 (36) · Śloka 36
విశోషయేద్బస్తిగతం సశుక్రం మూత్రం సపిత్తం పవనః కఫం వా| యదా తదాఽశ్మర్యుపజాయతే తు క్రమేణ పిత్తేష్వివ రోచనా గోః||36||
विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा| यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः||३६||
🔊 Audio coming soon
విశోషయేదిత్యాదినా చతుష్ప్రకారానప్యశ్మరీరోగానాహ| తంత్రాంతరేఽశ్మర్యస్తు వాతపిత్తకఫశుక్రజా ఉక్తాః; యద్యపి సర్వాశ్మరీషు దోషత్రయజన్యత్వమస్తి, “సంహంత్యాపో యథా దివ్యా మారుతోఽగ్నిశ్చ వైద్యుతః| తద్వద్బలాసం బస్తిస్థమూష్మా సంహంతి సనిలః” (సు. ని. అ. 3) ఇతి సుశ్రుత ప్రతిపాదితం; తథాఽప్యుత్కటైకదోషాభిప్రాయేణ వాతజాదివ్యపదేశో జ్ఞేయః| వాతజాయామశ్మర్యాం ప్రబలేన వాయునా మూత్రశోషే క్రియమాణే తద్గతః కఫ ఏవాశ్మరీరూపః క్రియతే, ఏవం పిత్తాశ్మర్యామపి జ్ఞేయం, అత ఏవ సుశ్రుతే శ్లేష్మాధిష్ఠానాః సర్వా ఏవాశ్మర్య ఉక్తాః| అశ్మర్యుత్పాదే దృష్టాంతమాహ- పిత్తేష్వివ రోచనా గోరితి; పిత్తేష్వితి బహువచనం పిత్తబహుత్వాపేక్షయా ||36||
Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 39
కదంబపుష్పాకృతిరశ్మతుల్యా శ్లక్ష్ణా త్రిపుట్యప్యథవాఽపి మృద్వీ| మూత్రస్య చేన్మార్గముపైతి రుద్ధ్వా మూత్రం రుజం తస్య కరోతి బస్తౌ||37|| ససేవనీమేహనబస్తిశూలం విశీర్ణధారం చ కరోతి మూత్రం| మృద్నాతి మేఢ్రం స తు వేదనార్తో ముహుః శకృన్ముంచతి మేహతే చ||38|| క్షోభాత్ క్షతే మూత్రయతీహ సాసృక్ తస్యాః సుఖం మేహతి చ వ్యపాయాత్|39|
कदम्बपुष्पाकृतिरश्मतुल्या श्लक्ष्णा त्रिपुट्यप्यथवाऽपि मृद्वी| मूत्रस्य चेन्मार्गमुपैति रुद्ध्वा मूत्रं रुजं तस्य करोति बस्तौ||३७|| ससेवनीमेहनबस्तिशूलं विशीर्णधारं च करोति मूत्रम्| मृद्नाति मेढ्रं स तु वेदनार्तो मुहुः शकृन्मुञ्चति मेहते च||३८|| क्षोभात् क्षते मूत्रयतीह सासृक् तस्याः सुखं मेहति च व्यपायात्|३९|
🔊 Audio coming soon
కదంబపుష్పాకృత్యాదయో విశేషా యథాయోగ్యతయా దోషభేదాదున్నేయాః| తత్ర వాతేన కదంబపుష్పాకృతిస్త్రిపుటీ చ, పిత్తేనాశ్మతుల్యా శ్లక్ష్ణా, మృద్వీ కఫేన శుక్రేణ చ| క్షోభాత్ క్షత ఇతి అశ్మరీక్షోభాన్మూత్రమార్గే బస్తౌ వా క్షతే| తస్యా ఇతి అశ్మర్యాః| వ్యపాయాదితి మూత్రమార్గాపగమాత్| సుఖమితి నిర్వేదనం||37-38||-
Adhikarana 14 (39-41) · Śloka 41
ఏషాఽశ్మరీ మారుతభిన్నమూర్తిః స్యాచ్ఛర్కరా మూత్రపథాత్ క్షరంతీ||39|| (రేతోఽభిఘాతాభిహతస్య పుంసః ప్రవర్తతే యస్య తు మూత్రకృచ్ఛ్రం| స్యాద్వేదనా వంక్షణబస్తిమేఢ్రే తస్యాతిశూలం వృషణాతివృత్తే||40|| శుక్రేణ సంరుద్ధగతిప్రవాహో మూత్రం స కృచ్ఛ్రేణ విముంచతీహ| తమండయోః స్తబ్ధమితి బ్రువంతి రేతోఽభిఘాతాత్ ప్రవదంతి కృచ్ఛ్రం )||41||
एषाऽश्मरी मारुतभिन्नमूर्तिः स्याच्छर्करा मूत्रपथात् क्षरन्ती||३९|| (रेतोऽभिघाताभिहतस्य पुंसः प्रवर्तते यस्य तु मूत्रकृच्छ्रम्| स्याद्वेदना वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे तस्यातिशूलं वृषणातिवृत्ते||४०|| शुक्रेण संरुद्धगतिप्रवाहो मूत्रं स कृच्छ्रेण विमुञ्चतीह| तमण्डयोः स्तब्धमिति ब्रुवन्ति रेतोऽभिघातात् प्रवदन्ति कृच्छ्रम् )||४१||
🔊 Audio coming soon
ఏషేత్యాదినా శర్కరామాహ| భిన్నమూర్తిరితి అణురూపతయా భేదితమూర్తిః| అత ఏవ మూత్రపథాత్ క్షరంతీత్యుక్తం| తేన వాతేన ద్విధా త్రిధా భిన్నాఽనేకధా వాఽశ్మరీ మూత్రపథేన క్షరంతీ శర్కరేవ భవతి||39-41||
Adhikarana 15 (42) · Śloka 43
శుక్రం మలాశ్చైవ పృథక్ పృథగ్వా మూత్రాశయస్థాః ప్రతివారయంతి| తద్వ్యాహతం మేహనబస్తిశూలం మూత్రం సశుక్రం కురుతే విబద్ధం||42|| స్తబ్ధశ్చ శూనో భృశవేదనశ్చ తుద్యేత బస్తిర్వృషణౌ చ తస్య|43|
शुक्रं मलाश्चैव पृथक् पृथग्वा मूत्राशयस्थाः प्रतिवारयन्ति| तद्व्याहतं मेहनबस्तिशूलं मूत्रं सशुक्रं कुरुते विबद्धम्||४२|| स्तब्धश्च शूनो भृशवेदनश्च तुद्येत बस्तिर्वृषणौ च तस्य|४३|
🔊 Audio coming soon
శుక్రం మలా ఇత్యాదినా శుక్రజమూత్రకృచ్ఛ్రలక్షణం| మూత్రాశయస్థా ఇతి మూత్రమార్గస్థితాః||42||-
Adhikarana 16 (43-44) · Śloka 44
క్షతాభిఘాతాత్ క్షతజం క్షయాద్వా ప్రకోపితం బస్తిగతం విబద్ధం||43|| తీవ్రార్తి మూత్రేణ సహాశ్మరీత్వమాయాతి తస్మిన్నతిసంచితే చ| ఆధ్మాతతాం విందతి గౌరవం చ బస్తేర్లఘుత్వం చ వినిఃసృతేఽస్మిన్||44|| ఇతి మూత్రకృచ్ఛ్రనిదానం|
क्षताभिघातात् क्षतजं क्षयाद्वा प्रकोपितं बस्तिगतं विबद्धम्||४३|| तीव्रार्ति मूत्रेण सहाश्मरीत्वमायाति तस्मिन्नतिसञ्चिते च| आध्माततां विन्दति गौरवं च बस्तेर्लघुत्वं च विनिःसृतेऽस्मिन्||४४|| इति मूत्रकृच्छ्रनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
క్షతేత్యాదినా రక్తజం మూత్రకృచ్ఛ్రమాహ| క్షతజమితి రక్తం| క్షయాద్వా ప్రకోపితమితి అతివ్యవాయాచ్ఛుక్రక్షయే సతి వాయునోదీర్య బస్తిమానీతం| ఆధ్మాతతామితి బస్తిపూర్ణతాం| తస్మిన్నితి రక్తే అతిసంచితే| ఏవం సూత్రస్థానోద్దిష్టా అష్టౌ మూత్రఘాతా మూత్రకృచ్ఛ్రశబ్దేనేహ నిర్దిశ్య వ్యాకృతాః| యే తు త్రిమర్మీయసిద్ధౌ త్రయోదశ మూత్రాఘాతా వక్తవ్యాస్తే సూత్రస్థానేఽసూత్రితా అపి ఏకాదశక్షుద్రకుష్ఠవదంతర్భావనీయాః| మూత్రాఘాతమూత్రకృచ్ఛ్రయోశ్చాయం విశేషః- యన్మూత్రకృచ్ఛ్రే మూత్రం కృచ్ఛ్రేణ వహతి, మూత్రాఘాతే మూత్రం శోష్యతే ప్రతిహన్యతే వా; సుశ్రుతేఽపి చ మూత్రకృచ్ఛ్రమూత్రాఘాతయోర్విశేషోఽధ్యాయభేదేనైవోక్తః| అన్యే తు మూత్రకృచ్ఛ్రవిశేషానేవ మూత్రాఘాతానాహుః, యథాయోగ్యతయా వాతపిత్తాదిచతుర్షు మూత్రకృచ్ఛ్రేషు మూత్రాఘాతానంతర్భావయంతి; తేన న పృథఙ్మూత్రాఘాతాభిధానం||43-44||
Adhikarana 17 (45-48) · Śloka 48
అభ్యంజనస్నేహనిరూహబస్తిస్నేహోపనాహోత్తరబస్తిసేకాన్| స్థిరాదిభిర్వాతహరైశ్చ సిద్ధాన్ దద్యాద్రసాంశ్చానిలమూత్రకృచ్ఛ్రే||45|| పునర్నవైరండశతావరీభిః పత్తూరవృశ్చీరబలాశ్మభిద్భిః| ద్విపంచమూలేన కులత్థకోలయవైశ్చ తోయోత్క్వథితే కషాయే||46|| తైలం వరాహర్క్షవసా ఘృతం చ తైరేవ కల్కైర్లవణైశ్చ సాధ్యం| తన్మాత్రయాఽఽశు ప్రతిహంతి పీతం శూలాన్వితం మారుతమూత్రకృచ్ఛ్రం||47|| ఏతాని చాన్యాని వరౌషధాని పిష్టాని శస్తాన్యపి చోపనాహే| స్యుర్లాభతస్తైలఫలాని చైవ స్నేహామ్లయుక్తాని సుఖోష్ణవంతి||48||
अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्तिस्नेहोपनाहोत्तरबस्तिसेकान्| स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान् दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे||४५|| पुनर्नवैरण्डशतावरीभिः पत्तूरवृश्चीरबलाश्मभिद्भिः| द्विपञ्चमूलेन कुलत्थकोलयवैश्च तोयोत्क्वथिते कषाये||४६|| तैलं वराहर्क्षवसा घृतं च तैरेव कल्कैर्लवणैश्च साध्यम्| तन्मात्रयाऽऽशु प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ्रम्||४७|| एतानि चान्यानि वरौषधानि पिष्टानि शस्तान्यपि चोपनाहे| स्युर्लाभतस्तैलफलानि चैव स्नेहाम्लयुक्तानि सुखोष्णवन्ति||४८||
🔊 Audio coming soon
మూత్రకృచ్ఛ్రే చికిత్సామాహ- అభ్యంజనేత్యాది| స్థిరాదిభిః పంచమూలైః| వాతహరైరితి తత్ర తత్ర వాతహరత్వేన ప్రతిపాదితైః| పత్తూరః శాలించకా| అశ్మభిత్ పాషాణభేదః| అన్యానీతి ఏవంగుణాన్యేవాన్యాని| తైలఫలాని తిలోమాస్ఫోతాదీని||45-48||
Adhikarana 18 (49-51) · Śloka 51
సేకావగాహాః శిశిరాః ప్రదేహా గ్రైష్మో విధిర్బస్తిపయోవిరేకాః| ద్రాక్షావిదారీక్షురసైర్ఘృతైశ్చ కృచ్ఛ్రేషు పిత్తప్రభవేషు కార్యాః||49|| శతావరీకాశకుశశ్వదంష్ట్రావిదారిశాలీక్షుకశేరుకాణాం| క్వాథం సుశీతం మధుశర్కరాభ్యాం యుక్తం పిబేత్ పైత్తికమూత్రకృచ్ఛ్రీ||50|| పిబేత్ కషాయం కమలోత్పలానాం శృంగాటకానామథవా విదార్యాః| దండైరకాణామథవాఽపి మూలం పూర్వేణ కల్పేన తథాఽంబు శీతం||51||
सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविरेकाः| द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः||४९|| शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकशेरुकाणाम्| क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत् पैत्तिकमूत्रकृच्छ्री||५०|| पिबेत् कषायं कमलोत्पलानां शृङ्गाटकानामथवा विदार्याः| दण्डैरकाणामथवाऽपि मूलं पूर्वेण कल्पेन तथाऽम्बु शीतम्||५१||
🔊 Audio coming soon
గ్రైష్మో విధిరితి తస్యాశీతీయోక్తో గ్రీష్మవిధిః| తత్ర శిశిరావేవ సేకావగాహౌ యద్యప్యుక్తౌ, తథాఽపి విశేషేణ శిశిరసేకావగాహకరణార్థం పునరభిధానం| దండైరకా ‘హోగ్గల’ ఇతి ఖ్యాతా| పూర్వేణ కల్పేనేతి క్వాథేన మధుశర్కరయోర్యోగేన చ||49-51||
Adhikarana 19 (52-53) · Śloka 53
ఏర్వారుబీజం త్రపుషాత్ కుసుంభాత్ సకుంకుమః స్యాద్వృషకశ్చ పేయః| ద్రాక్షారసేనాశ్మరిశర్కరాసు సర్వేషు కృచ్ఛ్రేషు ప్రశస్త ఏషః||52|| ఏర్వారుబీజం మధుకం సదారు పైత్తే పిబేత్తండులధావనేన| దార్వీం తథైవామలకీరసేన సమాక్షికాం పిత్తకృతే తు కృచ్ఛ్రే||53||
एर्वारुबीजं त्रपुषात् कुसुम्भात् सकुङ्कुमः स्याद्वृषकश्च पेयः| द्राक्षारसेनाश्मरिशर्करासु सर्वेषु कृच्छ्रेषु प्रशस्त एषः||५२|| एर्वारुबीजं मधुकं सदारु पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन| दार्वीं तथैवामलकीरसेन समाक्षिकां पित्तकृते तु कृच्छ्रे||५३||
🔊 Audio coming soon
త్రపుషాత్ కుసుంభాదిత్యత్ర బీజమితి సంబధ్యతే||52-53||
Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57
క్షారోష్ణతీక్ష్ణౌషధమన్నపానం స్వేదో యవాన్నం వమనం నిరూహాః| తక్రం సతిక్తౌషధసిద్ధతైలమభ్యంగపానం కఫమూత్రకృచ్ఛ్రే||54|| వ్యోషం శ్వదంష్ట్రాత్రుటిసారసాస్థి కోలప్రమాణం మధుమూత్రయుక్తం| పిబేత్త్రుటిం క్షౌద్రయుతాం కదల్యా రసేన కైడర్యరసేన వాఽపి||55|| తక్రేణ యుక్తం శితివారకస్య బీజం పిబేత్ కృచ్ఛ్రవినాశహేతోః| పిబేత్తథా తండులధావనేన ప్రవాలచూర్ణం కఫమూత్రకృచ్ఛ్రే||56|| సప్తచ్ఛదారగ్వధకేబుకైలాధవం కరంజం కుటజం గుడూచీం| పక్త్వా జలే తేన పిబేద్యవాగూం సిద్ధం కషాయం మధుసంయుతం వా||57||
क्षारोष्णतीक्ष्णौषधमन्नपानं स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहाः| तक्रं सतिक्तौषधसिद्धतैलमभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे||५४|| व्योषं श्वदंष्ट्रात्रुटिसारसास्थि कोलप्रमाणं मधुमूत्रयुक्तम्| पिबेत्त्रुटिं क्षौद्रयुतां कदल्या रसेन कैडर्यरसेन वाऽपि||५५|| तक्रेण युक्तं शितिवारकस्य बीजं पिबेत् कृच्छ्रविनाशहेतोः| पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे||५६|| सप्तच्छदारग्वधकेबुकैलाधवं करञ्जं कुटजं गुडूचीम्| पक्त्वा जले तेन पिबेद्यवागूं सिद्धं कषायं मधुसंयुतं वा||५७||
🔊 Audio coming soon
క్షారోష్ణేత్యాది| కఫకృచ్ఛ్రే క్షారాదిభిర్యుక్తం భేషజమన్నపానం చ ప్రయోజ్యం| వ్యోషం త్రికటుకం| త్రుటిః ఏలా| సారసః పక్షీ స్వనామఖ్యాతః| కోలప్రమాణమితి అష్టమాషకమానం| కైటర్యః పార్వతో నింబః| శితివారకః శాలించః||54-57||
Adhikarana 21 (58) · Śloka 58
సర్వం త్రిదోషప్రభవే తు వాయోః స్థానానుపూర్వ్యా ప్రసమీక్ష్య కార్యం| త్రిభ్యోఽధికే ప్రాగ్వమనం కఫే స్యాత్ పిత్తే విరేకః పవనే తు బస్తిః||58|| ఇతి మూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సా|
सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम्| त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात् पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः||५८|| इति मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
సర్వమిత్యాది| ఏతదేవ వాతాదిభేషజం మిలితం త్రిదోషప్రభవే కృచ్ఛ్రే కర్తవ్యం| తచ్చ సమేష్వపి దోషేషు వాయోః స్థానానుపూర్వ్యా చికిత్సితం కర్తవ్యం, న జ్వర ఇవ త్రిదోషభవే కఫస్థానానుపూర్వ్యా కర్తవ్యం; మూత్రకృచ్ఛ్రస్య సమత్రిదోషారబ్ధత్వేఽపి వాతస్థానభవత్వేన వాయురేవ ప్రథమం చికిత్స్య ఇతి భావః| విషమసన్నిపాతారబ్ధే క్రియామాహ- త్రిభ్యోఽధికే ఇత్యాది| త్రిభ్యోఽధికే ఇతి గ్రంథః కఫే తథా పిత్తే తథా పవనే ఇత్యనేన చ క్రమేణ సంబధ్యతే||58||
Adhikarana 22 (59-72) · Śloka 72
క్రియా హితా సాఽశ్మరిశర్కరాభ్యాం కృచ్ఛ్రే యథైవేహ కఫానిలాభ్యాం| కార్యాఽశ్మరీభేదనపాతనాయ విశేషయుక్తం శృణు కర్మ సిద్ధం||59|| పాషాణభేదం వృషకం శ్వదంష్ట్రాపాఠాభయావ్యోషశటీనికుంభాః| హింస్రాఖరాశ్వాశితివారకాణామేర్వారుకాణాం త్రపుషస్య బీజం||60|| ఉత్కుంచికా హింగు సవేతసామ్లం స్యాద్ద్వే బృహత్యౌ హపుషా వచా చ| చూర్ణం పిబేదశ్మరిభేదపక్వం సర్పిశ్చ గోమూత్రచతుర్గుణం తైః||61|| మూలం శ్వదంష్ట్రేక్షురకోరుబూకాత్ క్షీరేణ పిష్టం బృహతీద్వయాచ్చ| ఆలోడ్య దధ్నా మధురేణ పేయం దినాని సప్తాశ్మరిభేదనాయ||62|| పునర్నవాయోరజనీశ్వదంష్ట్రాఫల్గుప్రవాలాశ్చ సదర్భపుష్పాః| క్షీరాంబుమద్యేక్షురసైః సుపిష్టం పేయం భవేదశ్మరిశర్కరాసు||63|| త్రుటిం సురాహ్వం లవణాని పంచ యవాగ్రజం కుందురుకాశ్మభేదౌ| కంపిల్లకం గోక్షురకస్య బీజమేర్వారుబీజం త్రపుషస్య బీజం||64|| చూర్ణీకృతం చిత్రకహింగుమాసీయవానితుల్యం త్రిఫలాద్విభాగం| అమ్లైరశుక్తై రసమద్యయుషైః పేయం హి గుల్మాశ్మరిభేదనార్థం||65|| బిల్వప్రమాణో ఘృతతైలభృష్టో యూషః కృతః శిగ్రుకమూలకల్కాత్| శీతోఽశ్మభిత్ స్యాద్దధిమండయుక్తః పేయః ప్రకామం లవణేన యుక్తః||66|| జలేన శోభాంజనమూలకల్కః శీతో హితశ్చాశ్మరిశర్కరాసు| సితోపలా వా సమయావశూకా కృచ్ఛ్రేషు సర్వేష్వపి భేషజం స్యాత్||67|| పీత్వాఽథ మద్యం నిగదం రథేన హయేన వా శీఘ్రజవేన యాయాత్| తైః శర్కరా ప్రచ్యవతేఽశ్మరీ తు శమ్యేన్న చేచ్ఛల్యవిదుద్ధరేత్తాం||68|| రేతోభిఘాతప్రభవే తు కృచ్ఛ్రే సమీక్ష్య దోషం ప్రతికర్మ కుర్యాత్| కార్పాసమూలం వృషకాశ్మభేదౌ బలా స్థిరాదీని గవేధుకా చ||69|| వృశ్చీర ఐంద్రీ చ పునర్నవా చ శతావరీ మధ్వసనాఖ్యపర్ణ్యౌ| తత్క్వాథసిద్ధః పవనే రసః స్యాత్ పిత్తేఽధికే క్షీరమథాపి సర్పిః||70|| కఫే చ యూషాదికమన్నపానం సంసర్గజే సర్వహితః క్రమః స్యాత్| ఏవం న చేచ్ఛామ్యతి తస్య యుంజ్యాత్ సురాం పురాణాం మధుకాసవం వా||71|| విహంగమాంసాని చ బృంహణాయ బస్తీంశ్చ శుక్రాశయశోధనార్థం| శుద్ధస్య తృప్తస్య చ వృష్యయోగైః ప్రియానుకూలాః ప్రమదా విధేయాః||72||
क्रिया हिता साऽश्मरिशर्कराभ्यां कृच्छ्रे यथैवेह कफानिलाभ्याम्| कार्याऽश्मरीभेदनपातनाय विशेषयुक्तं शृणु कर्म सिद्धम्||५९|| पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रापाठाभयाव्योषशटीनिकुम्भाः| हिंस्राखराश्वाशितिवारकाणामेर्वारुकाणां त्रपुषस्य बीजम्||६०|| उत्कुञ्चिका हिङ्गु सवेतसाम्लं स्याद्द्वे बृहत्यौ हपुषा वचा च| चूर्णं पिबेदश्मरिभेदपक्वं सर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणं तैः||६१|| मूलं श्वदंष्ट्रेक्षुरकोरुबूकात् क्षीरेण पिष्टं बृहतीद्वयाच्च| आलोड्य दध्ना मधुरेण पेयं दिनानि सप्ताश्मरिभेदनाय||६२|| पुनर्नवायोरजनीश्वदंष्ट्राफल्गुप्रवालाश्च सदर्भपुष्पाः| क्षीराम्बुमद्येक्षुरसैः सुपिष्टं पेयं भवेदश्मरिशर्करासु||६३|| त्रुटिं सुराह्वं लवणानि पञ्च यवाग्रजं कुन्दुरुकाश्मभेदौ| कम्पिल्लकं गोक्षुरकस्य बीजमेर्वारुबीजं त्रपुषस्य बीजम्||६४|| चूर्णीकृतं चित्रकहिङ्गुमासीयवानितुल्यं त्रिफलाद्विभागम्| अम्लैरशुक्तै रसमद्ययुषैः पेयं हि गुल्माश्मरिभेदनार्थम्||६५|| बिल्वप्रमाणो घृततैलभृष्टो यूषः कृतः शिग्रुकमूलकल्कात्| शीतोऽश्मभित् स्याद्दधिमण्डयुक्तः पेयः प्रकामं लवणेन युक्तः||६६|| जलेन शोभाञ्जनमूलकल्कः शीतो हितश्चाश्मरिशर्करासु| सितोपला वा समयावशूका कृच्छ्रेषु सर्वेष्वपि भेषजं स्यात्||६७|| पीत्वाऽथ मद्यं निगदं रथेन हयेन वा शीघ्रजवेन यायात्| तैः शर्करा प्रच्यवतेऽश्मरी तु शम्येन्न चेच्छल्यविदुद्धरेत्ताम्||६८|| रेतोभिघातप्रभवे तु कृच्छ्रे समीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्यात्| कार्पासमूलं वृषकाश्मभेदौ बला स्थिरादीनि गवेधुका च||६९|| वृश्चीर ऐन्द्री च पुनर्नवा च शतावरी मध्वसनाख्यपर्ण्यौ| तत्क्वाथसिद्धः पवने रसः स्यात् पित्तेऽधिके क्षीरमथापि सर्पिः||७०|| कफे च यूषादिकमन्नपानं संसर्गजे सर्वहितः क्रमः स्यात्| एवं न चेच्छाम्यति तस्य युञ्ज्यात् सुरां पुराणां मधुकासवं वा||७१|| विहङ्गमांसानि च बृंहणाय बस्तींश्च शुक्राशयशोधनार्थम्| शुद्धस्य तृप्तस्य च वृष्ययोगैः प्रियानुकूलाः प्रमदा विधेयाः||७२||
🔊 Audio coming soon
క్రియా హితా సేతి యా కఫమారుతోత్థే కృచ్ఛ్రే విహితా సా మిలితైవ శర్కరాయామశ్మర్యాం చ కర్తవ్యా| ఖరాశ్వా అజమోదా| చూర్ణం పిబేదిత్యత్ర జలేనైవ పానం| ఇక్షురకః కోకిలాక్షః| కుందురుః స్వనామఖ్యాతః| త్రిఫలాద్విభాగమితి త్రిఫలాయాః ప్రత్యేకం మూలభాగాద్ భాగద్వయం| అమ్లైరితి కాంజికాదిభిః| అశుక్తైరితి శుక్తవర్జితైః| మద్యం చాత్రామ్లగ్రహణగృహీతమపి బస్తిశోధనత్వాదశమరీభేదకత్వప్రకర్షఖ్యాపనార్థం పునరుచ్యతే| అశ్మభిదితి అశ్మరీభేదీ| సితోపలా శర్కరా| శల్యవిదుద్ధరేదితి శల్యశాస్త్రవేత్తా తదుక్తవిధానేనాశ్మరీమాకర్షేత్| సమీక్ష్య దోషమితి దోషముల్బణం సమీక్ష్య| ప్రతికర్మ కుర్యాత్ ప్రతికర్మ చికిత్సితం| మధ్వసనాఖ్యపర్ణ్యౌ మధుపర్ణీ గుడూచీ, అసనపర్ణీ అపరాజితా, ‘దారుపర్ణీ’ ఇత్యపరే| సంసర్గజే ఇతి త్రిదోషానుగతే| విహంగః పక్షీ||59-72||
Adhikarana 23 (73-75) · Śloka 75
రక్తోద్భవే తూత్పలనాలతాలకాసేక్షుబాలేక్షుకశేరుకాణి| పిబేత్ సితాక్షౌద్రయుతాని ఖాదేదిక్షుం విదారీం త్రపుషాణి చైవ||73|| ఘృతం శ్వదంష్ట్రాస్వరసేన సిద్ధం క్షీరేణ చైవాష్టగుణేన పేయం| స్థిరాదికానాం కనకాదికానామేకైకశో వా విధినైవ తేన||74|| క్షీరేణ బస్తిర్మధురౌషధైః స్యాత్తైలేన వా స్వాదుఫలోత్థితేన| యన్మూత్రకృచ్ఛ్రే విహితం తు పైత్తే కార్యం తు తచ్ఛోణితమూత్రకృచ్ఛ్రే||75||
रक्तोद्भवे तूत्पलनालतालकासेक्षुबालेक्षुकशेरुकाणि| पिबेत् सिताक्षौद्रयुतानि खादेदिक्षुं विदारीं त्रपुषाणि चैव||७३|| घृतं श्वदंष्ट्रास्वरसेन सिद्धं क्षीरेण चैवाष्टगुणेन पेयम्| स्थिरादिकानां कनकादिकानामेकैकशो वा विधिनैव तेन||७४|| क्षीरेण बस्तिर्मधुरौषधैः स्यात्तैलेन वा स्वादुफलोत्थितेन| यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते कार्यं तु तच्छोणितमूत्रकृच्छ्रे||७५||
🔊 Audio coming soon
ఖాదేదితి అసిద్ధాన్యేవ ఖాదేత్| ఘృతం శ్వదంష్ట్రేత్యాదౌ సాహచర్యాత్ కేచిచ్ఛ్వదంష్ట్రాస్వరసమప్యష్టగుణం వదంతి; తన్న, స్వరసః స్నేహసమ ఏవ స్నేహేషు భవతి, ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “కల్కాచ్చతుర్గుణః స్నేహః, స్వరసః స్నేహసమ్మితః” ఇతి; తేన క్షీరవత్ సర్వస్నేహేషు స్వరసవిధానం జ్ఞేయం| స్థిరాదికానామిత్యాదౌ కతకాదిః మధురస్కంధే (వి.అ.8) “...కతకకాశ్మర్య... ” ఇత్యాదినోక్తో గణో జ్ఞేయః| విధినైవ తేనేతి పూర్వఘృతవిధినైవ; తేన శ్వదంష్ట్రాస్థానే స్థిరాదీని ప్రత్యేకం కల్పనీయాని| స్వాదుఫలోత్థితేనేతి మధూకాక్షోటాదిఫలనిష్పన్నేన తైలేన||73-75||
Adhikarana 24 (76) · Śloka 76
వ్యాయామసంధారణశుష్కరూక్షపిష్టాన్నవాతార్కకరవ్యవాయాన్| ఖర్జూరశాలూకకపిత్థజంబూబిసం కషాయం న రసం భజేత||76|| ఇత్యశ్మరీచికిత్సా|
व्यायामसन्धारणशुष्करूक्षपिष्टान्नवातार्ककरव्यवायान्| खर्जूरशालूककपित्थजम्बूबिसं कषायं न रसं भजेत||७६|| इत्यश्मरीचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
వ్యాయామేత్యాదినా మూత్రకృచ్ఛ్రేఽపథ్యాన్యాహ||76||
Adhikarana 25 (77-80) · Śloka 80
వ్యాయామతీక్ష్ణాతివిరేకబస్తిచింతాభయత్రాసగదాతిచారాః| ఛర్ద్యామసంధారణకర్శనాని హృద్రోగకర్తౄణి తథాఽభిఘాతః||77|| వైవర్ణ్యమూర్చ్ఛాజ్వరకాసహిక్కాశ్వాసాస్యవైరస్యతృషాప్రమోహాః| ఛర్దిః కఫోత్క్లేశరుజోఽరుచిశ్చ హృద్రోగజాః స్యుర్వివిధాస్తథాఽన్యే||78|| హృచ్ఛూన్యభావద్రవశోషభేదస్తంభాః సమోహాః పవనాద్విశేషః| పిత్తాత్తమోదూయనదాహమోహాః సంత్రాసతాపజ్వరపీతభావాః||79|| స్తబ్ధం గురు స్యాత్ స్తిమితం చ మర్మ కఫాత్ ప్రసేకజ్వరకాసతంద్రాః| విద్యాత్త్రిదోషం త్వపి సర్వలింగం తీవ్రార్తితోదం కృమిజం సకండూం||80||
व्यायामतीक्ष्णातिविरेकबस्तिचिन्ताभयत्रासगदातिचाराः| छर्द्यामसन्धारणकर्शनानि हृद्रोगकर्तॄणि तथाऽभिघातः||७७|| वैवर्ण्यमूर्च्छाज्वरकासहिक्काश्वासास्यवैरस्यतृषाप्रमोहाः| छर्दिः कफोत्क्लेशरुजोऽरुचिश्च हृद्रोगजाः स्युर्विविधास्तथाऽन्ये||७८|| हृच्छून्यभावद्रवशोषभेदस्तम्भाः समोहाः पवनाद्विशेषः| पित्तात्तमोदूयनदाहमोहाः सन्त्रासतापज्वरपीतभावाः||७९|| स्तब्धं गुरु स्यात् स्तिमितं च मर्म कफात् प्रसेकज्वरकासतन्द्राः| विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं कृमिजं सकण्डूम्||८०||
🔊 Audio coming soon
నిదానాదిక్రమేణ హృద్రోగచికిత్సామాహ| గదాతిచార ఇతి రోగాణామసమ్యగుపచారః| హృద్రోగకర్తౄణీతి యథా “భీష్మః కురూణాం భయశోకహర్తా”, తేన “తృజకాభ్యాం కర్తరి” (పా.అ.2|2|15|) ఇత్యనేనాత్ర సమాసః| వైవర్ణ్యేత్యాదౌ హృద్రోగజా ఇతి వచనాద్ధృద్రోగానంతరకాలభావితయా వైవర్ణ్యాదీనాముపద్రవత్వమిచ్ఛంతి; యే తు వైవర్ణ్యాదీనాం సామాన్యహృద్రోగలక్షణత్వమాహుః, తే హృద్రోగేణ సమం జాయంతే ఇతి హృద్రోగజా ఇతి విగ్రహాల్లింగత్వం వ్యుత్పాదయంతి| హృద్రోగాశ్చ కియంతఃశిరసీయే (సూ.అ.17) విస్తరేణోక్తా అపి చికిత్సాప్రకరణాదిహ సంక్షేపేణాభిధీయంతే| మర్మేతి హృదయం||77-80||
Adhikarana 26 (81-89) · Śloka 89
తైలం ససౌవీరకమస్తుతక్రం వాతే ప్రపేయం లవణం సుఖోష్ణం| మూత్రాంబుసిద్ధం లవణైశ్చ తైలమానాహగుల్మార్తిహృదామయఘ్నం||81|| పునర్నవాం దారు సపంచమూలం రాస్నాం యవాన్ బిల్వకులత్థకోలం| పక్త్వా జలే తేన విపాచ్య తైలమభ్యంగపానేఽనిలహృద్గదధ్నం||82|| హరీతకీనాగరపుష్కరాహ్వైర్వయఃకయస్థాలవణైశ్చ కల్కైః| సహింగుభిః సాధితమగ్ర్యసర్పిర్గుల్మే సహృత్పార్శ్వగదేఽనిలోత్థే||83|| సపుష్కరాహ్వం ఫలపూరమూలం మహౌషధం శట్యభయా చ కల్కాః| క్షారాంబుసర్పిర్లవణైర్విమిశ్రాః స్యుర్వాతహృద్రోగవికర్తికాఘ్నాః||84|| క్వాథః కృతః పౌష్కరమాతులుంగపలాశభూతీకశటీసురాహ్వైః| సనాగరాజాజివచాయవానీక్షారః సుఖోష్ణో లవణశ్చ పేయః||85|| పథ్యాశటీపౌష్కరపంచకోలాత్ సమాతులుంగాద్యమకేన కల్కః| గుడప్రసన్నాలవణైశ్చ భృష్టో హృత్పార్శ్వపృష్ఠోదరయోనిశూలే||86|| స్యాత్త్ర్యూషణం ద్వే త్రిఫలే సపాఠే నిదిగ్ధికాగోక్షురకౌ బలే ద్వే| ఋద్ధిస్త్రుటిస్తామలకీ స్వగుప్తా మేదే మధూకం మధుకం స్థిరా చ||87|| శతావరీ జీవకపృశ్నిపర్ణ్యౌ ద్రవ్యైరిమైరక్షసమైః సుపిష్టైః| ప్రస్థం ఘృతస్యేహ పచేద్విధిజ్ఞః ప్రస్థేన దధ్నా త్వథ మాహిషేణ||88|| మాత్రాం పలం చార్ధపలం పిచుం వా ప్రయోజయేన్మాక్షికసంప్రయుక్తాం| శ్వాసే సకాసే త్వథ పాండురోగే హలీమకే హృద్గ్రహణీప్రదోషే||89||
तैलं ससौवीरकमस्तुतक्रं वाते प्रपेयं लवणं सुखोष्णम्| मूत्राम्बुसिद्धं लवणैश्च तैलमानाहगुल्मार्तिहृदामयघ्नम्||८१|| पुनर्नवां दारु सपञ्चमूलं रास्नां यवान् बिल्वकुलत्थकोलम्| पक्त्वा जले तेन विपाच्य तैलमभ्यङ्गपानेऽनिलहृद्गदध्नम्||८२|| हरीतकीनागरपुष्कराह्वैर्वयःकयस्थालवणैश्च कल्कैः| सहिङ्गुभिः साधितमग्र्यसर्पिर्गुल्मे सहृत्पार्श्वगदेऽनिलोत्थे||८३|| सपुष्कराह्वं फलपूरमूलं महौषधं शट्यभया च कल्काः| क्षाराम्बुसर्पिर्लवणैर्विमिश्राः स्युर्वातहृद्रोगविकर्तिकाघ्नाः||८४|| क्वाथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशभूतीकशटीसुराह्वैः| सनागराजाजिवचायवानीक्षारः सुखोष्णो लवणश्च पेयः||८५|| पथ्याशटीपौष्करपञ्चकोलात् समातुलुङ्गाद्यमकेन कल्कः| गुडप्रसन्नालवणैश्च भृष्टो हृत्पार्श्वपृष्ठोदरयोनिशूले||८६|| स्यात्त्र्यूषणं द्वे त्रिफले सपाठे निदिग्धिकागोक्षुरकौ बले द्वे| ऋद्धिस्त्रुटिस्तामलकी स्वगुप्ता मेदे मधूकं मधुकं स्थिरा च||८७|| शतावरी जीवकपृश्निपर्ण्यौ द्रव्यैरिमैरक्षसमैः सुपिष्टैः| प्रस्थं घृतस्येह पचेद्विधिज्ञः प्रस्थेन दध्ना त्वथ माहिषेण||८८|| मात्रां पलं चार्धपलं पिचुं वा प्रयोजयेन्माक्षिकसम्प्रयुक्ताम्| श्वासे सकासे त्वथ पाण्डुरोगे हलीमके हृद्ग्रहणीप्रदोषे||८९||
🔊 Audio coming soon
తైలమిత్యాదినా యథాక్రమం చికిత్సామాహ| తైలాదీనామత్ర సమభాగానాం పేయత్వం జ్ఞేయం| వయఃకయస్థేతి వయఃస్థాకాయస్థయోర్గుడూచ్యామలకయోః స్వరసగ్రహణం| అగ్ర్యసర్పిరితి అత్రాగ్ర్యపదమస్య సర్పిషః ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| వికర్తికేహ హృదయపరికర్తికాకారా వేదనా| క్వాథః కృత ఇత్యాదౌ నాగరాదీనాం కల్కం పౌష్కరాదిక్వాథే ప్రక్షేపమాహుః| పథ్యాశతీత్యాదౌ యమకేన భృష్టః కల్కః గుడప్రసన్నాలవణైశ్చ పేయ ఇతి వ్యాఖ్యేయం| ద్వే త్రిఫలే ఇత్యత్ర ద్రాక్షాకాశ్మర్యపరూషకాణి ద్వితీయా త్రిఫలా| త్రుటిః సూక్ష్మైలా||81-89||
Adhikarana 27 (90-95) · Śloka 95
శీతాః ప్రదేహాః పరిషేచనాని తథా విరేకో హృది పిత్తదుష్టే| ద్రాక్షాసితాక్షౌద్రపరూషకైః స్యాచ్ఛుద్ధే తు పిత్తాపహమన్నపానం||90|| యష్ట్యాహ్వికాతిక్తకరోహిణీభ్యాం కల్కం పిబేచ్చాపి సితాజలేన| క్షతే చ సర్పీంషి హితాని సర్పిర్గుడాశ్చ యే తాన్ ప్రసమీక్ష్య సమ్యక్||91|| దద్యాద్భిషగ్ధన్వరసాంశ్చ గవ్యక్షీరాశినాం పిత్తహృదామయేషు| తైరేవ సర్వే ప్రశమం ప్రయాంతి పిత్తామయాః శోణితసంశ్రయా యే||92|| ద్రాక్షాబలాశ్రేయసిశర్కరాభిః ఖర్జూరవీరర్షభకోత్పలైశ్చ| కాకోలిమేదాయుగజీవకైశ్చ క్షీరేణ సిద్ధం మహిషీఘృతం స్యాత్||93|| కశేరుకాశైవలశృంగవేరప్రపౌండరీకం మధుకం బిసస్య| గ్రంథిశ్చ సర్పిః పయసా పచేత్తైః క్షౌద్రాన్వితం పిత్తహృదామయఘ్నం||94|| స్థిరాదికల్కైః పయసా చ సిద్ధం ద్రాక్షారసేనేక్షురసేన వాఽపి| సర్పిర్హితం స్వాదుఫలేక్షుజాశ్చ రసాః సుశీతా హృది పిత్తదుష్టే||95||
शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे| द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्याच्छुद्धे तु पित्तापहमन्नपानम्||९०|| यष्ट्याह्विकातिक्तकरोहिणीभ्यां कल्कं पिबेच्चापि सिताजलेन| क्षते च सर्पींषि हितानि सर्पिर्गुडाश्च ये तान् प्रसमीक्ष्य सम्यक्||९१|| दद्याद्भिषग्धन्वरसांश्च गव्यक्षीराशिनां पित्तहृदामयेषु| तैरेव सर्वे प्रशमं प्रयान्ति पित्तामयाः शोणितसंश्रया ये||९२|| द्राक्षाबलाश्रेयसिशर्कराभिः खर्जूरवीरर्षभकोत्पलैश्च| काकोलिमेदायुगजीवकैश्च क्षीरेण सिद्धं महिषीघृतं स्यात्||९३|| कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपौण्डरीकं मधुकं बिसस्य| ग्रन्थिश्च सर्पिः पयसा पचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तहृदामयघ्नम्||९४|| स्थिरादिकल्कैः पयसा च सिद्धं द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि| सर्पिर्हितं स्वादुफलेक्षुजाश्च रसाः सुशीता हृदि पित्तदुष्टे||९५||
🔊 Audio coming soon
శీతా ఇత్యాది పిత్తహృద్రోగచికిత్సితం| క్షతే ఇతి క్షతక్షీణచికిత్సితే| శ్రేయసీ రాస్నా| ఖర్జూరం ఖర్జూరఫలం| క్షౌద్రాన్వితమితి సాధనోత్తరకాలం పాదికమధుయుక్తం| స్వాదుఫలేత్యాదౌ స్వరసా ఇతి రసాః||90-95||
Adhikarana 28 (96-99) · Śloka 99
స్విన్నస్య వాంతస్య విలంఘితస్య క్రియా కఫఘ్నీ కఫమర్మరోగే| కౌలత్థధాన్యైశ్చ రసైర్వవాన్నం పానాని తీక్ష్ణాని చ శంకరాణి||96|| మూత్రే శృతాః కట్ఫలశృంగవేరపీతద్రుపథ్యాతివిషాః ప్రదేయాః| కృష్ణాశటీపుష్కరమూలరాస్నావచాభయానాగరచూర్ణకం చ||97|| ఉదుంబరాశ్వత్థవటార్జునాఖ్యే పాలాశరౌహీతకఖాదిరే చ| క్వాథే త్రివృత్త్ర్యూషణచూర్ణసిద్ధో లేహః కఫఘ్నోఽశిశిరాంబుయుక్తః||98|| శిలాహ్వయం వా భిషగప్రమత్తః ప్రయోజయేత్ కల్పవిధానదిష్టం| ప్రాశం తథాఽఽగస్త్యమథాపి లేహం రసాయనం బ్రాహ్మమథామలక్యాః||99||
स्विन्नस्य वान्तस्य विलङ्घितस्य क्रिया कफघ्नी कफमर्मरोगे| कौलत्थधान्यैश्च रसैर्ववान्नं पानानि तीक्ष्णानि च शङ्कराणि||९६|| मूत्रे शृताः कट्फलशृङ्गवेरपीतद्रुपथ्यातिविषाः प्रदेयाः| कृष्णाशटीपुष्करमूलरास्नावचाभयानागरचूर्णकं च||९७|| उदुम्बराश्वत्थवटार्जुनाख्ये पालाशरौहीतकखादिरे च| क्वाथे त्रिवृत्त्र्यूषणचूर्णसिद्धो लेहः कफघ्नोऽशिशिराम्बुयुक्तः||९८|| शिलाह्वयं वा भिषगप्रमत्तः प्रयोजयेत् कल्पविधानदिष्टम्| प्राशं तथाऽऽगस्त्यमथापि लेहं रसायनं ब्राह्ममथामलक्याः||९९||
🔊 Audio coming soon
స్విన్నస్యేత్యాది కఫజహృద్రోగచికిత్సాధికారః| శంకరాణీతి కల్యాణకరాణీ| ఉదుంబరేత్యాదౌ ఉదుంబరాదిక్వాథే భాగత్రయే త్రివృత్త్ర్యూషణచూర్ణం పాదికం ప్రక్షేప్యం| అశిశిరాంబుయుక్త ఇతి ఉష్ణసలిలానుపానః| కల్పవిధానదిష్టమితి రసాయనే విహితం; కల్పశబ్దేన చ క్షుద్రరసాయనముచ్యతే| ప్రాశ ఇతి చ్యవనప్రాశః| ఆగస్త్యమితి లేహవిశేషణం||96-99||
Adhikarana 29 (100) · Śloka 100
త్రిదోషజే లంఘనమాదితః స్యాదన్నం చ సర్వేషు హితం విధేయం| హీనాతిమధ్యత్వమవేక్ష్య చైవ కార్యం త్రయాణామపి కర్మ శస్తం||100||
त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम्| हीनातिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम्||१००||
🔊 Audio coming soon
త్రిదోషజే ఆదౌ లంఘనవిధానం హృదయస్య కఫస్థానతయా తద్గతే త్రిదోషజేఽపి కఫ ఏవాదౌ లంఘనేన జేయ ఇతి మత్వా కృతం| త్రిదోషజే తూల్బణదోషచికిత్సాసూత్రమాహ- హీనాతీత్యాది| హీనత్వమధికత్వం మధ్యమత్వం చ దోషాణామవేక్ష్య యత్ కర్మ శస్తమధికదోషవిజేతృతయా తత్ కార్యమితి వాక్యార్థః||100||
Adhikarana 30 (101-102) · Śloka 103
భుక్తేఽధికం జీర్యతి శూలమల్పం జీర్ణే స్థితం చేత్ సురదారుకుష్ఠం| సతిల్వకం ద్వే లవణే విడంగముష్ణాంబునా సాతివిషం పిబేత్ సః||101|| జీర్ణేఽధికే స్నేహవిరేచనం స్యాత్ ఫలైర్విరేచ్యో యది జీర్యతి స్యాత్| త్రిష్వేవ కాలేష్వధికే తు శూలే తీక్ష్ణం హితం మూలవిరేచనం స్యాత్||102|| ప్రాయోఽనిలో రుద్ధగతిః ప్రకుప్యత్యామాశయే శోధనమేవ తస్మాత్| కార్యం తథా లంఘనపాచనం చ ...|103|
भुक्तेऽधिकं जीर्यति शूलमल्पं जीर्णे स्थितं चेत् सुरदारुकुष्ठम्| सतिल्वकं द्वे लवणे विडङ्गमुष्णाम्बुना सातिविषं पिबेत् सः||१०१|| जीर्णेऽधिके स्नेहविरेचनं स्यात् फलैर्विरेच्यो यदि जीर्यति स्यात्| त्रिष्वेव कालेष्वधिके तु शूले तीक्ष्णं हितं मूलविरेचनं स्यात्||१०२|| प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः प्रकुप्यत्यामाशये शोधनमेव तस्मात्| कार्यं तथा लङ्घनपाचनं च ...|१०३|
🔊 Audio coming soon
భుక్తేఽధికమిత్యాదినా సాన్నిపాతికహృద్రోగే ప్రాయోభావిశూలం లక్షణభేదేన విభజంచికిత్సతి| భుక్తేఽధికమిత్యాదినా శ్లేష్మశూలముచ్యతే| స్థితమితి ప్రశాంతం| జీర్ణేఽధికమిత్యాదినా అనిలశూలం, జీర్యత్యధికమిత్యనేన చ పైత్తికం బ్రూతే| ఫలైరితి ద్రాక్షాకాశ్మర్యాదిభిః| త్రిష్వేవేత్యాదినా సాన్నిపాతికశూలమాహ| మూలవిరేచనం త్రివృన్మూలాదిభిర్విరేచనం| అత్ర విరేచనోపపత్తిమాహ- ప్రాయోఽనిల ఇత్యాది| అత్ర చానిలకోపే యద్యపి బస్తిరుచితః, తథాఽప్యామాశయాపేక్షయాఽఽమాశయశోధనం విరేచనమేవ దేయం||101-102||-
Adhikarana 31 (103) · Śloka 103
... సర్వం కృమిఘ్నం కృమిహృద్గదే చ||103|| ఇతి హృద్రోగచికిత్సా|
... सर्वं कृमिघ्नं कृमिहृद्गदे च||१०३|| इति हृद्रोगचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
కృమిఘ్నమితి వ్యాధితరూపీయే (వి. అ. 7) కృమిహరత్వేనోక్తం విధానం||103||
Adhikarana 32 (104-106) · Śloka 107
సంధారణాజీర్ణరజోతిభాష్యక్రోధర్తువైషమ్యశిరోభితాపైః| ప్రజాగరాతిస్వపనాంబుశీతైరవశ్యయా మైథునబాష్పధూమైః||104|| సంస్త్యానదోషే శిరసి ప్రవృద్ధో వాయుః ప్రతిశ్యాయముదీరయేత్తు| ఘ్రాణార్తితోదౌ క్షవథుర్జలాభః స్రావోఽనిలాత్ సస్వరమూర్ధరోగః||105|| నాసాగ్రపాకజ్వరవక్త్రశోషతృష్ణోష్ణపీతస్రవణాని పిత్తాత్| కాసారుచిస్రావఘనప్రసేకాః కఫాద్గురుః స్రోతసి చాపి కండూః||106|| సర్వాణి రూపాణి తు సన్నిపాతాత్ స్యుః పీనసే తీవ్రరుజేఽతిదుఃఖే |107|
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः| प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः||१०४|| संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु| घ्राणार्तितोदौ क्षवथुर्जलाभः स्रावोऽनिलात् सस्वरमूर्धरोगः||१०५|| नासाग्रपाकज्वरवक्त्रशोषतृष्णोष्णपीतस्रवणानि पित्तात्| कासारुचिस्रावघनप्रसेकाः कफाद्गुरुः स्रोतसि चापि कण्डूः||१०६|| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्युः पीनसे तीव्ररुजेऽतिदुःखे |१०७|
🔊 Audio coming soon
క్రమాగతశిరోరోగచికిత్సాయాం వక్తవ్యాయాం శిరోరోగప్రధానత్వాద్భూరిశిరోరోగహేతుత్వాచ్చ ప్రతిశ్యాయమేవ తావదాహ| శాలాక్యేఽప్యుక్తం- “భూయిష్ఠం వ్యాధయః సర్వే ప్రతిశ్యాయనిమిత్తజాః| తస్మాద్రోగః ప్రతిశ్యాయః పూర్వమేవోపదిశ్యతే” ఇతి| యద్యపి రాజయక్ష్మచికిత్సితే ప్రతిశ్యాయ ఉక్త ఏవ, తథాఽపి తత్ర యక్ష్మపూర్వరూపతయోక్తః, ఇహ తు స్వతంత్రః ప్రతిశ్యాయ ఉచ్యత ఇతి విశేషః| రజః ధూలిః| అతిస్వప్నః దివాస్వప్నః| అవశ్యాయః తుషారః| సంస్త్యానదోషే ఇతి ఘనీభూతదోషే| ఘ్రాణార్తీత్యాదినా వాతాదిప్రతిశ్యాయానాం చతుర్ణాం క్రమాల్లక్షణమాహ| సస్వరమూర్ధరోగ ఇతి స్వరరోగః స్వరభేదః| కఫాద్గురురిత్యాదౌ గురుశబ్దః కండూవిశేషణం| స్రోతసీతి నాసాస్రోతసి||104-106||-
Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109
సర్వోఽతివృద్ధోఽహితభోజనాత్తు దుష్టప్రతిశ్యాయ ఉపేక్షితః స్యాత్||107|| తతస్తు రోగాః క్షవథుశ్చ నాసాశోషః ప్రతీనాహపరిస్రవౌ చ| ఘ్రాణస్య పూతిత్వమపీనసశ్చ సపాకశోథార్బుదపూయరక్తాః||108|| అరూంషి శీర్షశ్రవణాక్షిరోగఖాలిత్యహర్యర్జునలోమభావాః| తృట్శ్వాసకాసజ్వరరక్తపిత్తవైస్వర్యశోషాశ్చ తతో భవంతి||109||
सर्वोऽतिवृद्धोऽहितभोजनात्तु दुष्टप्रतिश्याय उपेक्षितः स्यात्||१०७|| ततस्तु रोगाः क्षवथुश्च नासाशोषः प्रतीनाहपरिस्रवौ च| घ्राणस्य पूतित्वमपीनसश्च सपाकशोथार्बुदपूयरक्ताः||१०८|| अरूंषि शीर्षश्रवणाक्षिरोगखालित्यहर्यर्जुनलोमभावाः| तृट्श्वासकासज्वररक्तपित्तवैस्वर्यशोषाश्च ततो भवन्ति||१०९||
🔊 Audio coming soon
సర్వోఽతివృద్ధ ఇత్యాదినా ప్రతిశ్యాయజాన్ క్షవథ్వాదీనాహ| అత్ర ముఖరోగం యే న పఠంతి తే శిరోరోగగ్రహణేనైవ ముఖరోగస్య గ్రహణమితి మన్యంతే| ఏషాం తు దుష్టప్రతిశ్యాయక్షవథ్వాదీనాం శాలాక్యాదిషు విస్తరః, అత్ర తు పరాధికారత్వాత్ సంక్షేప ఏవ||107-109||
Adhikarana 34 (110-117) · Śloka 117
రోధాభిఘాతస్రవశోషపాకైర్ఘ్రాణం యుతం యశ్చ న వేత్తి గంధం| దుర్గంధి చాస్యం బహుశఃప్రకోపి దుష్టప్రతిశ్యాయముదాహరేత్తం||110|| సంస్పృశ్య మర్మాణ్యనిలస్తు మూర్ధ్ని విష్వక్పథస్థః క్షవథుం కరోతి| క్రుద్ధః స సంశోష్య కఫం తు నాసాశృంగాటకఘ్రాణవిశోషణం చ||111|| ఉచ్ఛ్వాసమార్గం తు కఫః సవాతో రుంధ్యాత్ ప్రతీనాహముదాహరేత్తం| యో మస్తులుంగాద్ఘనపీతపక్వః కఫః స్రవేదేష పరిస్రవస్తు||112|| వైవర్ణ్యదౌర్గంధ్యముపేక్షయా తు స్యాత్ పూతినస్యం శ్వయథుర్భ్రమశ్చ| ఆనహ్యతే యస్య విశుష్యతే చ ప్రక్లిద్యతే ధూప్యతి చాపి నాసా||113|| న వేత్తి యో గంధరసాంశ్చ జంతుర్జుష్టం వ్యవస్యేత్తమపీనసేన| తం చానిలశ్లేష్మభవం వికారం బ్రూయాత్ ప్రతిశ్యాయసమానలింగం||114|| సదాహరాగః శ్వయథుః సపాకః స్యాద్ ఘ్రాణపాకోఽపి చ రక్తపిత్తాత్| ఘ్రాణాశ్రితాసృక్ప్రభృతీన్ ప్రదూష్య కుర్వంతి నాసాశ్వయథుం మలాశ్చ||115|| ఘ్రాణే తథోచ్ఛ్వాసగతిం నిరుధ్య మాంసాస్రదోషాదపి చార్బుదాని| ఘ్రాణాత్ స్రవేద్వా శ్రవణాన్ముఖాద్వా పిత్తాక్తమస్రం త్వపి పూయరక్తం||116|| కుర్యాత్ సపిత్తః పవనస్త్వగాదీన్ సందూష్య చారూంషి సపాకవంతి| నాసా ప్రదీప్తేవ నరస్య యస్య దీప్తం తు తం రోగముదాహరంతి||117|| ఇతి నాసారోగనిదానం|
रोधाभिघातस्रवशोषपाकैर्घ्राणं युतं यश्च न वेत्ति गन्धम्| दुर्गन्धि चास्यं बहुशःप्रकोपि दुष्टप्रतिश्यायमुदाहरेत्तम्||११०|| संस्पृश्य मर्माण्यनिलस्तु मूर्ध्नि विष्वक्पथस्थः क्षवथुं करोति| क्रुद्धः स संशोष्य कफं तु नासाशृङ्गाटकघ्राणविशोषणं च||१११|| उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्| यो मस्तुलुङ्गाद्घनपीतपक्वः कफः स्रवेदेष परिस्रवस्तु||११२|| वैवर्ण्यदौर्गन्ध्यमुपेक्षया तु स्यात् पूतिनस्यं श्वयथुर्भ्रमश्च| आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा||११३|| न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन| तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्||११४|| सदाहरागः श्वयथुः सपाकः स्याद् घ्राणपाकोऽपि च रक्तपित्तात्| घ्राणाश्रितासृक्प्रभृतीन् प्रदूष्य कुर्वन्ति नासाश्वयथुं मलाश्च||११५|| घ्राणे तथोच्छ्वासगतिं निरुध्य मांसास्रदोषादपि चार्बुदानि| घ्राणात् स्रवेद्वा श्रवणान्मुखाद्वा पित्ताक्तमस्रं त्वपि पूयरक्तम्||११६|| कुर्यात् सपित्तः पवनस्त्वगादीन् सन्दूष्य चारूंषि सपाकवन्ति| नासा प्रदीप्तेव नरस्य यस्य दीप्तं तु तं रोगमुदाहरन्ति||११७|| इति नासारोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
రోధాభిఘాతేత్యాదినా దుష్టప్రతిశ్యాయాదీనామర్జునలోమపర్యంతానాం క్రమేణ లక్షణాన్యాహ| క్రుద్ధ ఇత్యాదౌ స ఇతి అనిలః| మస్తులుంగాదితి మస్తిష్కాత్| కుర్యాత్ సపిత్త ఇత్యాదినా అరుంషికామాహ; సా తు శిరోభవా జ్ఞేయా||110-117||
Adhikarana 35 (118) · Śloka 118
భృశార్తిశూలం స్ఫురతీహ వాతాత్ పిత్తాత్ సదాహార్తి కఫాద్గురు స్యాత్| సర్వైస్త్రిదోషం క్రిమిభిస్తు కండూర్దౌర్గంధ్యతోదార్తియుతం శిరః స్యాత్||118|| ఇతి శిరోరోగనిదానం|
भृशार्तिशूलं स्फुरतीह वातात् पित्तात् सदाहार्ति कफाद्गुरु स्यात्| सर्वैस्त्रिदोषं क्रिमिभिस्तु कण्डूर्दौर्गन्ध्यतोदार्तियुतं शिरः स्यात्||११८|| इति शिरोरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
భృశార్తీత్యాదినా యద్యపి ప్రతిశ్యాయోత్పన్నత్వేన శిరోరోగాణాం లక్షణముచ్యతే, తథాఽపి స్వతంత్రోత్పన్నానామపి శిరోరోగాణామేతదేవ లక్షణం జ్ఞేయం| ఏవం ముఖరోగాదిలక్షణేష్వపి వాచ్యం| సర్వైస్త్రిదోషమితి వాతాదిలక్షణైర్మిలితైస్త్రిదోషం స్యాదిత్యర్థః||118||
Adhikarana 36 (119-123) · Śloka 123
ముఖామయే మారుతజే తు శోషకార్కశ్యరౌక్ష్యాణి చలా రుజశ్చ| కృష్ణారుణం నిష్పతనం సశీతం ప్రస్రంసనస్పందనతోదభేదాః||119|| తృష్ణాజ్వరస్ఫోటకతాలుదాహా ధూమాయనం చాప్యవదీర్ణతా చ| పిత్తాత్ సమూర్చ్ఛా వివిధా రుజశ్చ వర్ణాశ్చ శుక్లారుణవర్ణవర్జ్యాః||120|| కండూర్గురుత్వం సితవిజ్జలత్వం స్నేహోఽరుచిర్జాడ్యకఫప్రసేకౌ| ఉత్క్లేశమందానలతా చ తంద్రా రుజశ్చ మందాః కఫవక్రరోగే||121|| సర్వాణి రూపాణి తు వక్రరోగే భవంతి యస్మిన్ స తు సర్వజః స్యాత్| సంస్థానదూష్యాకృతినామభేదాచ్చైతే చతుఃషష్టివిధా భవంతి||122|| శాలాక్యతంత్రేఽభిహితాని తేషాం నిమిత్తరూపాకృతిభేషజాని| యథాప్రదేశం తు చతుర్విధస్య క్రియాం ప్రవక్ష్యామి ముఖామయస్య||123|| ఇతి ముఖరోగనిదానం|
मुखामये मारुतजे तु शोषकार्कश्यरौक्ष्याणि चला रुजश्च| कृष्णारुणं निष्पतनं सशीतं प्रस्रंसनस्पन्दनतोदभेदाः||११९|| तृष्णाज्वरस्फोटकतालुदाहा धूमायनं चाप्यवदीर्णता च| पित्तात् समूर्च्छा विविधा रुजश्च वर्णाश्च शुक्लारुणवर्णवर्ज्याः||१२०|| कण्डूर्गुरुत्वं सितविज्जलत्वं स्नेहोऽरुचिर्जाड्यकफप्रसेकौ| उत्क्लेशमन्दानलता च तन्द्रा रुजश्च मन्दाः कफवक्ररोगे||१२१|| सर्वाणि रूपाणि तु वक्ररोगे भवन्ति यस्मिन् स तु सर्वजः स्यात्| संस्थानदूष्याकृतिनामभेदाच्चैते चतुःषष्टिविधा भवन्ति||१२२|| शालाक्यतन्त्रेऽभिहितानि तेषां निमित्तरूपाकृतिभेषजानि| यथाप्रदेशं तु चतुर्विधस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मुखामयस्य||१२३|| इति मुखरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
నిష్పతనమితి ముఖస్రావః| తృష్ణేత్యాది పిత్తజముఖరోగలక్షణం| శాలాక్యే ప్రపంచోక్తముఖరోగాణామత్రైవ చతుర్విధముఖరోగేఽంతర్భావం దర్శయన్నాహ- సంస్థానేత్యాది| సంస్థానం స్థానమోష్ఠాది, దూష్యం రక్తాది, ఆకృతిః లింగం, నామ శీతాదాది, ఏషాం భేదాద్ వికల్పాచ్చతుఃషష్టివిధా భవంతి, తే చ శాలాక్యే ఏవోన్నేయాః| సుశ్రుతే పంచషష్టిముఖరోగా ఉక్తాః, తథాఽపీహ వైదేహమతానుసారేణాదూరాంతరేణేయం చతుఃషష్టిః| యథాప్రదేశమితి యథాచికిత్సాప్రదేశం||119-123||
Adhikarana 37 (124-126) · Śloka 126
వాతాదిభిః శోకభయాతిలోభక్రోధైర్మనోఘ్నాశనగంధరూపైః| అరోచకాః స్యుః పరిహృష్టదంతః కషాయవక్రశ్చ మతోఽనిలేన||124|| కట్వమ్లముష్ణం విరసం చ పూతి పిత్తేన విద్యాల్లవణం చ వక్రం| మాధుర్యపైచ్ఛిల్యగురుత్వశైత్యవిబద్ధసంబద్ధయుతం కఫేన||125|| అరోచకే శోకభయానిలోభక్రోధాద్యహృద్యాశనగంధజే స్యాత్| స్వాభావికం వక్రమథారుచిశ్చ త్రిదోషజే నైకరసం భవేత్తు||126|| ఇత్యరోచకనిదానం|
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनगन्धरूपैः| अरोचकाः स्युः परिहृष्टदन्तः कषायवक्रश्च मतोऽनिलेन||१२४|| कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्याल्लवणं च वक्रम्| माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन||१२५|| अरोचके शोकभयानिलोभक्रोधाद्यहृद्याशनगन्धजे स्यात्| स्वाभाविकं वक्रमथारुचिश्च त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु||१२६|| इत्यरोचकनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
ఆస్యరోగాంతర్నివిష్టత్వాదేవారోచకానాహ| యద్యపి రాజయక్ష్మచికిత్సితేఽప్యరోచకా ఉక్తాః, తథాఽపి శోషోక్తారోచకేభ్యః పృథగుత్పన్నా ఏవారోచకా అభిధీయంత ఇతి న పౌనరుక్త్యం| అతిలోభేనాత్రారుచిరుచ్యతే, తత్రాతిలోభేన కృతం సతతాభ్యాసమరుచికారణం దర్శయతి| విబద్ధసంబద్ధయుతమితి బంధయుక్తమిత్యర్థః| నైకరసమితి అనేకరసం||124-126||
Adhikarana 38 (127-128) · Śloka 128
నాదోఽతిరుక్కర్ణమలస్య శోషః స్రావస్తనుశ్చాశ్రవణం చ వాతాత్| శోఫః సరాగో దరణం విదాహః సపీతపూతిశ్రవణం చ పిత్తాత్||127|| వైశ్రుత్యకండూస్థిరశోఫశుక్లస్నిగ్ధశ్రుతిః శ్లేష్మభవేఽల్పరుక్ చ| సర్వాణి రూపాణి తు సన్నిపాతాత్ స్రావశ్చ తత్రాధికదోషవర్ణః||128|| ఇతి కర్ణరోగనిదానం|
नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात्| शोफः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिश्रवणं च पित्तात्||१२७|| वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोफशुक्लस्निग्धश्रुतिः श्लेष्मभवेऽल्परुक् च| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः||१२८|| इति कर्णरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
నాదోఽతిరుగిత్యాదినా కర్ణరోగానాహ| ఏతే చ శాలాక్యే యద్యప్యష్టావింశతిరుక్తాః, తథాఽపీహ చతుర్ష్వేవ కర్ణరోగేషు శేషాణామప్యవరోధో వ్యాఖ్యేయః, శేషాణామపి వాతాదిజన్యత్వాత్||127-128||
Adhikarana 39 (129-131) · Śloka 131
అల్పస్తు రాగోఽనుపదేహవాంశ్చ సతోదభేదోఽనిలజాక్షిరోగే| పిత్తాత్ సదాహోఽతిరుజః సరాగః పీతోపదేహః సుభృశోష్ణవాహీ||129|| శుక్లోపదేహం బహుపిచ్ఛిలాశ్రు నేత్రం కఫాత్ స్యాద్గురుతా సకండుః| సర్వాణి రూపాణి తు సన్నిపాతాన్నేత్రామయాః షణ్ణవతిస్తు భేదాత్||130|| తేషామభివ్యక్తిరభిప్రదిష్టా శాలాక్యతంత్రేషు చికిత్సితం చ| పరాధికారే తు న విస్తరోక్తిః శస్తేతి తేనాత్ర న నః ప్రయాసః||131|| ఇతి నేత్రరోగనిదానం|
अल्पस्तु रागोऽनुपदेहवांश्च सतोदभेदोऽनिलजाक्षिरोगे| पित्तात् सदाहोऽतिरुजः सरागः पीतोपदेहः सुभृशोष्णवाही||१२९|| शुक्लोपदेहं बहुपिच्छिलाश्रु नेत्रं कफात् स्याद्गुरुता सकण्डुः| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातान्नेत्रामयाः षण्णवतिस्तु भेदात्||१३०|| तेषामभिव्यक्तिरभिप्रदिष्टा शालाक्यतन्त्रेषु चिकित्सितं च| पराधिकारे तु न विस्तरोक्तिः शस्तेति तेनात्र न नः प्रयासः||१३१|| इति नेत्ररोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
అల్పస్తు రాగ ఇత్యాదినా చత్వారోఽక్షిరోగా అభిధీయంతే| ఉపదేహః దూషికా| సుభృశోష్ణవాహీతి అత్యర్థోష్ణస్రావీ| అనుక్తనేత్రామయానాం సంఖ్యామాహ- నేత్రామయాః షణ్ణవతిరితి| నేత్రామయేషు ఆచార్యాణాం విప్రతిపత్తిః; నేత్రరోగాణాం షట్సప్తతిం విదేహః ప్రాహ, కరాలస్తు షణ్ణవతిం, అశీతిం సాత్యకిః ప్రాహ| తేషు కరాలమతేనైవైతదభిధానం, ఉక్తం చ తత్ర- “వింశతిః సప్త వర్త్మస్థా, నవ సంధౌ ప్రకీర్తితాః| త్రయోదశ తు శుక్లస్థాః, షడ్రోగాః కృష్ణభాగజాః|| వింశతిః పంచ దృష్టిస్థాః, షోడశైవ చ సర్వగాః” ఇతి| ఏతేషాం జ్ఞానోపాయమాహ- తేషామిత్యాది| అభివ్యక్తిరితి లక్షణం| నేత్రరోగప్రపంచానభిధానే హేతుమాహ- పరాధికారేష్విత్యాది||129-131||
Adhikarana 40 (132-133) · Śloka 133
తేజోఽనిలాద్యైః సహ కేశభూమిం దగ్ధ్వాఽఽశు కుర్యాత్ ఖలతిం నరస్య| కించిత్తు దగ్ధ్వా పలితాని కుర్యాద్ధరిప్రభత్వం చ శిరోరుహాణాం||132|| ఇత్యూర్ధ్వజత్రూత్థగదైకదేశస్తంత్రే నిబద్ధోఽయమశూన్యతార్థం| అతః పరం భేషజసంగ్రహం తు నిబోధ సంక్షేపత ఉచ్యమానం||133|| ఇతి ఖాలిత్యరోగనిదానం|
तेजोऽनिलाद्यैः सह केशभूमिं दग्ध्वाऽऽशु कुर्यात् खलतिं नरस्य| किञ्चित्तु दग्ध्वा पलितानि कुर्याद्धरिप्रभत्वं च शिरोरुहाणाम्||१३२|| इत्यूर्ध्वजत्रूत्थगदैकदेशस्तन्त्रे निबद्धोऽयमशून्यतार्थम्| अतः परं भेषजसङ्ग्रहं तु निबोध सङ्क्षेपत उच्यमानम्||१३३|| इति खालित्यरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
తేజ ఇత్యాదినా ఖాలిత్యలక్షణమాహ| తేజఃశబ్దేన దేహోష్మాఽభిమతః; స వాతాద్యైర్యుక్తః ఖాలిత్యాది కరోతీతి యోజనీయం| యే తు ‘తేజః సవాతం’ ఇతి పఠంతి, తే తేజఃశబ్దేన పిత్తమపి వర్ణయంతి| హరిప్రభత్వమితి కపిలత్వం| శిరోరుహాణామితి కేశానాం| అశూన్యతార్థమితి అస్య కాయచికిత్సాశాస్త్రస్య శాలాక్యాభిధేయరోగైరశూన్యతార్థం| భేషజసంగ్రహమితి భేషజాభిధాయకం గ్రంథం||132-133||
Adhikarana 41 (134-143) · Śloka 143
వాతాత్ సకాసవైస్వర్యే సక్షారం పీనసే వృతం| పిబేద్రసం పయశ్చోష్ణం స్నైహికం ధూమమేవ వా||134|| శతాహ్వా త్వగ్బలా మూలం స్యోనాకైరండబిల్వజం| సారగ్వధం పిబేద్వర్తిం మధూచ్ఛిష్టవసాఘృతైః||135|| అథవా సఘృతాన్ సక్తూన్ కృత్వా మల్లకసంపుటే| నవప్రతిశ్యాయవతాం ధూమం వైద్యః ప్రయోజయేత్||136|| శంఖమూర్ధలలాటార్తౌ పాణిస్వేదోపనాహనం| స్వభ్యక్తే క్షవథుస్రావరోధాదౌ సంకరాదయః||137|| ఘ్రేయాశ్చ రోహిషాజాజీవచాతర్కారిచోరకాః| త్వక్పత్రమరిచైలానాం చూర్ణా వా సోపకుంచికాః||138|| స్రోతఃశృంగాటనాసాక్షిశోషే తైలం చ నావనం| ప్రభావ్యాజే తిలాన్ క్షీరే తేన పిష్టాంస్తదుష్మణా||139|| మందస్విన్నాన్ సయష్ట్యాహ్వచూర్ణాంస్తేనైవ పీడయేత్| దశమూలస్య నిష్క్వాథే రాస్నామధుకకల్కవత్||140|| సిద్ధం ససైంధవం తైలం దశకృత్వోఽణు తత్ స్మృతం| స్నిగ్ధస్యాస్థాపనైర్దోషం నిర్హరేద్వాతపీనసే||141|| స్నిగ్ధామ్లోష్ణైశ్చ లఘ్వన్నం గ్రామ్యాదీనాం రసైర్హితం| ఉష్ణాంబునా స్నానపానే నివాతోష్ణప్రతిశ్రయః||142|| చింతావ్యాయామవాక్చేష్టావ్యవాయవిరతో భవేత్| వాతజే పీనసే ధీమానిచ్ఛన్నేవాత్మనో హితం||143||
वातात् सकासवैस्वर्ये सक्षारं पीनसे वृतम्| पिबेद्रसं पयश्चोष्णं स्नैहिकं धूममेव वा||१३४|| शताह्वा त्वग्बला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्| सारग्वधं पिबेद्वर्तिं मधूच्छिष्टवसाघृतैः||१३५|| अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे| नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्||१३६|| शङ्खमूर्धललाटार्तौ पाणिस्वेदोपनाहनम्| स्वभ्यक्ते क्षवथुस्रावरोधादौ सङ्करादयः||१३७|| घ्रेयाश्च रोहिषाजाजीवचातर्कारिचोरकाः| त्वक्पत्रमरिचैलानां चूर्णा वा सोपकुञ्चिकाः||१३८|| स्रोतःशृङ्गाटनासाक्षिशोषे तैलं च नावनम्| प्रभाव्याजे तिलान् क्षीरे तेन पिष्टांस्तदुष्मणा||१३९|| मन्दस्विन्नान् सयष्ट्याह्वचूर्णांस्तेनैव पीडयेत्| दशमूलस्य निष्क्वाथे रास्नामधुककल्कवत्||१४०|| सिद्धं ससैन्धवं तैलं दशकृत्वोऽणु तत् स्मृतम्| स्निग्धस्यास्थापनैर्दोषं निर्हरेद्वातपीनसे||१४१|| स्निग्धाम्लोष्णैश्च लघ्वन्नं ग्राम्यादीनां रसैर्हितम्| उष्णाम्बुना स्नानपाने निवातोष्णप्रतिश्रयः||१४२|| चिन्ताव्यायामवाक्चेष्टाव्यवायविरतो भवेत्| वातजे पीनसे धीमानिच्छन्नेवात्मनो हितम्||१४३||
🔊 Audio coming soon
అథైతేషాం క్రమాచ్చికిత్సాఽభిధీయతే| ప్రతిశ్యాయే ధూమస్య నిషేధో వైరేచనికధూమాభిప్రాయేణ కృతః, తేనేహ స్నైహికధూమాభిధానం న విరోధి| పాణిస్వేదం చ ఉపనాహనం చేతి పాణిస్వేదోపనాహనం| క్షవథుస్రావరోధాదావిత్యత్ర రోధశబ్దేన ప్రతీనాహోఽభిధీయతే| సంకరాదయః సంకరప్రస్తరాదయః స్వేదాధ్యాయోక్తాః స్వేదాః| తర్కారీ జయంతీ| స్రోతఃశృంగాటనాసాక్షిశోషే ఇతి ఘ్రాణశ్రోత్రాక్షితర్పణీనాం సిరాణాం సన్నిపాతః శృంగాటకః| నావనం తైలముక్తమాహప్రభావ్యాజే ఇత్యాది| తదుష్మణేతి అజాక్షీరోష్మణా పిష్టస్వేదనే మందోత్స్విన్నాన్| సయష్ఠ్యాహ్వచూర్ణానితి యష్ట్యాహ్వచూర్ణస్యాప్రధానత్వాత్ తిలచూర్ణాత్ పాదికత్వం| తేనైవ పీడయేదితి అజాక్షీరేణ| ఏవం నిష్పన్నతైలస్య దశమూలనిష్క్వాథాదిభిర్దశకృత్వః పాకాత్ సిద్ధం తైలమణుతైలం స్యాత్; అణుతా చాస్య అణుస్రోతోనుసారిత్వాత్, తచ్చేహ భావనయా పాకభూయస్త్వేన నిష్పీడనవిశేషేణ చ క్రియతే| ఉక్తం హి విదేహే- “భావనాత్ పాచనాద్వాఽపి తైలానామణుతైలతా| మర్దనాదపి సర్వేషాం దేహానామణుతైలతా” ఇతి| సిద్ధామ్లేత్యాదినా ఆహారాచారావాహ| నివాతోష్ణప్రతిశ్రయ ఇతి నివాతోష్ణగృహస్థాయీ||134-143||
Adhikarana 42 (144-148) · Śloka 148
పైత్తే సర్పిః పిబేత్ సిద్ధం శృంగవేరశృతం పయః| పాచనార్థం పిబేత్ పక్వే కార్యం మూర్ధవిరేచనం||144|| పాఠాద్విరజనీమూర్వాపిప్పలీజాతిపల్లవైః| దంత్యా చ సాధితం తైలం నస్యం స్యాత్ పక్వపీనసే||145|| పూయాస్రే రక్తపిత్తఘ్నాః కషాయా నావనాని చ| పాకదాహాఢ్యరూక్షేషు శీతా లేపాః ససేచనాః||146|| ఘ్రేయనస్యోపచారాశ్చ కషాయాః స్వాదుశీతలాః| మందపిత్తే ప్రతిశ్యాయే స్నిగ్ధైః కుర్యాద్విరేచనం||147|| ఘృతం క్షీరం యవాః శాలిర్గోధూమా జాంగలా రసాః| శీతామ్లాస్తిక్తశాకాని యూషా ముద్గాదిభిర్హితాః||148||
पैत्ते सर्पिः पिबेत् सिद्धं शृङ्गवेरशृतं पयः| पाचनार्थं पिबेत् पक्वे कार्यं मूर्धविरेचनम्||१४४|| पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः| दन्त्या च साधितं तैलं नस्यं स्यात् पक्वपीनसे||१४५|| पूयास्रे रक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च| पाकदाहाढ्यरूक्षेषु शीता लेपाः ससेचनाः||१४६|| घ्रेयनस्योपचाराश्च कषायाः स्वादुशीतलाः| मन्दपित्ते प्रतिश्याये स्निग्धैः कुर्याद्विरेचनम्||१४७|| घृतं क्षीरं यवाः शालिर्गोधूमा जाङ्गला रसाः| शीताम्लास्तिक्तशाकानि यूषा मुद्गादिभिर्हिताः||१४८||
🔊 Audio coming soon
పైత్తే సర్పిః పిబేత్ సిద్ధమిత్యత్ర శృంగవేరసిద్ధమేవ సర్పిర్దేయం| రక్తపిత్తఘ్నా ఇతి రక్తపిత్తచికిత్సోక్తాః| మందపిత్తే ఇతి ఈషత్పిత్తే||144-148||
Adhikarana 43 (149-157) · Śloka 157
గౌరవారోచకేష్వాదౌ లంఘనం కఫపీనసే| స్వేదాః సేకాశ్చ పాకార్థం లిప్తే శిరసి సర్పిషా||149|| లశునం ముద్గచూర్ణేన వ్యోషక్షారఘృతైర్యుతం| దేయం కఫఘ్నవమనముత్క్లిష్టశ్లేష్మణే హితం||150|| అపీనసే పూతినస్యే ఘ్రాణస్రావే సకండుకే| ధూమః శస్తోఽవపీడశ్చ కటుభిః కఫపీనసే||151|| మనఃశిలా వచా వ్యోషం విడంగం హింగు గుగ్గులుః| చూర్ణో ఘ్రేయః ప్రధమనం కటుభిశ్చ ఫలైస్తథా||152|| భార్గీమదనతర్కారీసురసాదివిపాచితే| మూత్రే లాక్షా వచా లంబా విడంగం కుష్ఠపిప్పలీ||153|| కృత్వా కల్కం కరంజం చ తైలం తైః సార్షపం పచేత్| పాకాన్ముక్తే ఘనే నస్యమేతన్మేదోనిభే కఫే||154|| స్నిగ్ధస్య వ్యాహతే వేగే చ్ఛర్దనం కఫపీనసే| వమనీయశృతక్షీరతిలమాషయవాగునా||155|| వార్తాకకులకవ్యోషకులత్థాఢకిముద్గజాః| యూషాః కఫఘ్నమన్నం చ శస్తముష్ణాంబుసేచ(వ)నం||156|| సర్వజిత్ పీనసే దుష్టే కార్యం శోఫే చ శోఫజిత్| క్షారోఽర్బుదాధిమాంసేషు క్రియా శేషేష్వవేక్ష్య చ||157|| ఇతి పీనసనాసారోగచికిత్సా|
गौरवारोचकेष्वादौ लङ्घनं कफपीनसे| स्वेदाः सेकाश्च पाकार्थं लिप्ते शिरसि सर्पिषा||१४९|| लशुनं मुद्गचूर्णेन व्योषक्षारघृतैर्युतम्| देयं कफघ्नवमनमुत्क्लिष्टश्लेष्मणे हितम्||१५०|| अपीनसे पूतिनस्ये घ्राणस्रावे सकण्डुके| धूमः शस्तोऽवपीडश्च कटुभिः कफपीनसे||१५१|| मनःशिला वचा व्योषं विडङ्गं हिङ्गु गुग्गुलुः| चूर्णो घ्रेयः प्रधमनं कटुभिश्च फलैस्तथा||१५२|| भार्गीमदनतर्कारीसुरसादिविपाचिते| मूत्रे लाक्षा वचा लम्बा विडङ्गं कुष्ठपिप्पली||१५३|| कृत्वा कल्कं करञ्जं च तैलं तैः सार्षपं पचेत्| पाकान्मुक्ते घने नस्यमेतन्मेदोनिभे कफे||१५४|| स्निग्धस्य व्याहते वेगे च्छर्दनं कफपीनसे| वमनीयशृतक्षीरतिलमाषयवागुना||१५५|| वार्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजाः| यूषाः कफघ्नमन्नं च शस्तमुष्णाम्बुसेच(व)नम्||१५६|| सर्वजित् पीनसे दुष्टे कार्यं शोफे च शोफजित्| क्षारोऽर्बुदाधिमांसेषु क्रिया शेषेष्ववेक्ष्य च||१५७|| इति पीनसनासारोगचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
దేయం కఫఘ్నవమనమితి కఫఘ్నద్రవ్యకృతం వమనం దేయమిత్యర్థః| కటుభిః ఫలైరితి మరిచపిప్పల్యాదిభిః| పాకాన్ముక్తే ఇతి పాకావసానాచ్చ్యుతే| వ్యాహతే వేగ ఇతి పీనసస్య వేగే మందీభూతే| శోఫే చేతి నాసాశోఫే||149-157||
Adhikarana 44 (158-165) · Śloka 165
వాతికే శిరసో రోగే స్నేహాన్ స్వేదాన్ సనావనాన్| పానాన్నముపనాహాంశ్చ కుర్యాద్వాతామయాపహాన్||158|| తైలభృష్టైరగుర్వాద్యైః సుఖోష్ణైరుపనాహనం| జీవనీయైః సుమనసా మత్స్యైర్మాంసైశ్చ శస్యతే||159|| రాస్నాస్థిరాదిభిః సిద్ధం సక్షీరం నస్యమర్తినుత్| తైలం రాస్నాద్వికాకోలీశర్కరాభిరథాపి వా||160|| బలామధూకయష్ట్యాహ్వవిదారీచందనోత్పలైః| జీవకర్షభకద్రాక్షాశర్కరాభిశ్చ సాధితః||161|| ప్రస్థస్తైలస్య సక్షీరో జాంగలార్ధతులారసే| నస్యం సర్వోర్ధ్వజత్రూత్థవాతపిత్తామయాపహం||162|| దశమూలబలారాస్నాత్రిఫలామధుకైః సహ| మయూరం పక్షపిత్తాంత్రశకృత్తుండాంఘ్రివర్జితం||163|| జలే పక్త్వా ఘృతప్రస్థం తస్మిన్ క్షీరసమం పచేత్| మధురైః కార్షికైః కల్కైః శిరోరోగార్దితాపహం||164|| కర్ణాక్షినాసికాజిహ్వాతాల్వాస్యగలరోగనుత్| మాయూరమితివిఖ్యాతమూర్ధ్వజత్రుగదాపహం||165|| ఇతి మాయూరఘృతం|
वातिके शिरसो रोगे स्नेहान् स्वेदान् सनावनान्| पानान्नमुपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान्||१५८|| तैलभृष्टैरगुर्वाद्यैः सुखोष्णैरुपनाहनम्| जीवनीयैः सुमनसा मत्स्यैर्मांसैश्च शस्यते||१५९|| रास्नास्थिरादिभिः सिद्धं सक्षीरं नस्यमर्तिनुत्| तैलं रास्नाद्विकाकोलीशर्कराभिरथापि वा||१६०|| बलामधूकयष्ट्याह्वविदारीचन्दनोत्पलैः| जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः||१६१|| प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे| नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्||१६२|| दशमूलबलारास्नात्रिफलामधुकैः सह| मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्तुण्डाङ्घ्रिवर्जितम्||१६३|| जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्| मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम्||१६४|| कर्णाक्षिनासिकाजिह्वाताल्वास्यगलरोगनुत्| मायूरमितिविख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम्||१६५|| इति मायूरघृतम्|
🔊 Audio coming soon
దశమూలేత్యాదౌ దశమూలాదిభిః ప్రత్యేకం త్రిపలమానైః సమం మయూరం పక్షాదివర్జితం జలద్రోణే ఏవ పచేత్| జలద్రోణో హ్యత్ర క్వాథార్థం పాదావశేషః సన్ ఘృతప్రస్థాచ్చతుర్గుణో భవతి| కించ దశమూలాదీనాం చత్వారింశత్పలేన మయూరేణైకేన సమమదూరాంతరం చతుఃషష్టిపలం క్వాథ్యం ద్రోణమానే జలే దేయం| కింవా దశమూలాదీనాం మయూరేణ చ మిలిత్వా యావత్ క్వాథ్యం భవతి తచ్చతుర్గుణం జలముత్సర్గపరిభాషయైవ దేయం| మధురైరితి జీవనీయగణౌక్తైర్దశభిః, జీవనీయాని హి మధురత్వప్రకర్షాదిహ మధురశబ్దేనోచ్యంతే||158-165||
Adhikarana 45 (166-175) · Śloka 175
ఏతేనైవ కషాయేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| చతుర్గుణేన పయసా కల్కైరేభిశ్చ కార్షికైః||166|| జీవంతీత్రిఫలామేదామృద్వీకర్ధిపరూషకైః| సమంగాచవికాభార్గీకాశ్మరీసురదారుభిః||167|| ఆత్మగుప్తామహామేదాతాలఖర్జూరమస్తకైః| మృణాలబిసశాలూకశృంగీజీవకపద్మకైః ||168|| శతావరీవిదారీక్షుబృహతీసారివాయుగైః| మూర్వాశ్వదంష్ట్రర్షభకశృంగాటకకసేరుకైః||169|| రాస్నాస్థిరాతామలకీసూక్ష్మైలాశటిపౌష్కరైః| పునర్నవాతుగాక్షీరీకాకోలీధన్వయాసకైః||170|| ఖర్జూరాక్షోటవాతామముంజాతాభిషుకైరపి | ద్రవ్యైరేభిర్యథాలాభం పూర్వకల్పేన సాధితం||171|| నస్యే పానే తథాఽభ్యంగే బస్తౌ చైవ ప్రయోజయేత్| శిరోరోగేషు సర్వేషు కాసే శ్వాసే చ దారుణే||172|| మన్యాపృష్ఠగ్రహే శోషే స్వరభేదే తథాఽర్దితే| యోన్యసృక్శుక్రదోషేషు శస్తం వంధ్యాసుతప్రదం||173|| ఋతుస్నాతా తథా నారీ పీత్వా పుత్రం ప్రసూయతే| మహామాయూరమిత్యేతద్ఘృతమాత్రేయపూజితం||174|| ఇతి మహామాయూరఘృతం| ఆఖుభిః కుక్కుటైర్హంసైః శశైశ్చాపి హి బుద్ధిమాన్| కల్పేనానేన విపచేత్ సర్పిరూర్ధ్వగదాపహం||175||
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः||१६६|| जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्धिपरूषकैः| समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः||१६७|| आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः| मृणालबिसशालूकशृङ्गीजीवकपद्मकैः ||१६८|| शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः| मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः||१६९|| रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशटिपौष्करैः| पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः||१७०|| खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि | द्रव्यैरेभिर्यथालाभं पूर्वकल्पेन साधितम्||१७१|| नस्ये पाने तथाऽभ्यङ्गे बस्तौ चैव प्रयोजयेत्| शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे||१७२|| मन्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽर्दिते| योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्||१७३|| ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते| महामायूरमित्येतद्घृतमात्रेयपूजितम्||१७४|| इति महामायूरघृतम्| आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चापि हि बुद्धिमान्| कल्पेनानेन विपचेत् सर्पिरूर्ध्वगदापहम्||१७५||
🔊 Audio coming soon
ఏతేనైవేతి దశమూలాదిమయూరక్వాథేన యథోక్తవిధానకృతేన| ద్వితీయఖర్జూరశబ్దేన ఖర్జూరఫలం గృహ్యతే| అక్షోటవాతామాదీని ఔత్తరాపథికాని| పూర్వయోగోక్తక్వాథవిధానం యద్యప్యేతేనైవ కషాయేణేత్యాదినా సిద్ధం, తథాఽపి పునః పూర్వకల్పేనేతి వచనేన యథాలాభమితిపదేన చ యథాలాభం కరణీయత్వం కల్క ఏవ, న క్వాథే ఇతి దర్శయతి| అత్ర ప్రయోగభేదే జతూకర్ణః- “తత్క్వాథోచితశిఖినం దశమూలశ్రేయసీబలామధుకైస్త్రిపలైః సహ సర్పిషా జీవనీయకర్షైః పచేత్ పయసా క్వాథేఽస్మిన్నేవ చతుష్కే ప్రస్థం ఘృతం యథాలాభం జీవనబృంహణవాతామాక్షోటత్రిఫలాపూగమధుకైః ఖర్జూరతాలమస్తకత్వగేలాపౌష్కరశ్వదంష్ట్రాతామలకీబిసభార్గీకసేరుశృంగాటకమృణాల రాస్నాస్థిరాసమంగాశృంగ్యజడాభిః సహ తు మాయూరం చతుష్ప్రయోగాదూర్ధ్వజత్రుగదేష్వమృతవత్” ఇతి| అత్ర మయూరస్థానే మూషకాదీన్ దర్శయన్నాహ- ఆఖుభిరిత్యాదినా| ఆఖునా మయూరాపేక్షయా స్వల్పమానేనాప్యత్రైకేనాపి సాధనం కర్తవ్యమిత్యాహుః||166-175||
Adhikarana 46 (176-179) · Śloka 179
పైత్తే ఘృతం పయః సేకాః శీతా లేపాః సనావనాః| జీవనీయాని సర్పీంషి పానాన్నం చాపి పిత్తనుత్||176|| చందనోశీరయష్ట్యాహ్వబలావ్యాఘ్రనఖోత్పలైః| క్షీరపిష్టైః ప్రదేహః స్యాచ్ఛృతైర్వా పరిషేచనం||177|| త్వక్పత్రశర్కరాకల్కః సుపిష్టస్తండులాంబునా| కార్యోఽవపీడః సర్పిశ్చ నస్యం తస్యాను పైత్తికే||178|| యష్ట్యాహ్వచందనానంతాక్షీరసిద్ధం ఘృతం హితం| నావనం శర్కరాద్రాక్షామధూకైర్వాఽపి పిత్తజే||179||
पैत्ते घृतं पयः सेकाः शीता लेपाः सनावनाः| जीवनीयानि सर्पींषि पानान्नं चापि पित्तनुत्||१७६|| चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः| क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम्||१७७|| त्वक्पत्रशर्कराकल्कः सुपिष्टस्तण्डुलाम्बुना| कार्योऽवपीडः सर्पिश्च नस्यं तस्यानु पैत्तिके||१७८|| यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं घृतं हितम्| नावनं शर्कराद्राक्षामधूकैर्वाऽपि पित्तजे||१७९||
🔊 Audio coming soon
శృతైర్వేత్యత్ర క్షీరశృతైః| సర్పిశ్చ నస్యమిత్యత్ర అవపీడస్య పశ్చాత్ సర్పిషా నస్యం దేయం||176-179||
Adhikarana 47 (180-186) · Śloka 186
కఫజే స్వేదితం ధూమనస్యప్రధమనాదిభిః| శుద్ధం ప్రలేపపానాన్నైః కఫఘ్నైః సముపాచరేత్||180|| పురాణసర్పిషః పానైస్తీక్ష్ణైర్బస్తిభిరేవ చ| కఫానిలోత్థితే దాహః శేషయో రక్తమోక్షణం||181|| ఏరండనలదక్షౌమగుగ్గుల్వగురుచందనైః| ధూమవర్తిం పిబేద్గంధైరకుష్ఠతగరైస్తథా||182|| సన్నిపాతభవే కార్యా సన్నిపాతహితా క్రియా| క్రిమిజే చైవ కర్తవ్యం తీక్ష్ణం మూర్ధవిరేచనం||183|| త్వగ్దంతీవ్యాఘ్రకరజవిడంగనవమాలికాః| అపామార్గఫలం బీజం నక్తమాలశిరీషయోః| క్షవకోఽశ్మంతకో బిల్వం హరిద్రా హింగు యూథికా||184|| ఫణిజ్ఝకశ్చ తైస్తైలమవిమూత్రే చతుర్గుణే| సిద్ధం స్యాన్నావనం చూర్ణం చైషాం ప్రధమనం హితం||185|| ఫలం శిగ్రుకరంజాభ్యాం సవ్యోషం చావపీడకః| కషాయః స్వరసః క్షారశ్చూర్ణం కల్కోఽవపీడకః||186|| శుక్తతిక్తకటుక్షౌద్రకషాయైః కవలగ్రహః| ఇతి శిరోరోగచికిత్సా|
कफजे स्वेदितं धूमनस्यप्रधमनादिभिः| शुद्धं प्रलेपपानान्नैः कफघ्नैः समुपाचरेत्||१८०|| पुराणसर्पिषः पानैस्तीक्ष्णैर्बस्तिभिरेव च| कफानिलोत्थिते दाहः शेषयो रक्तमोक्षणम्||१८१|| एरण्डनलदक्षौमगुग्गुल्वगुरुचन्दनैः| धूमवर्तिं पिबेद्गन्धैरकुष्ठतगरैस्तथा||१८२|| सन्निपातभवे कार्या सन्निपातहिता क्रिया| क्रिमिजे चैव कर्तव्यं तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्||१८३|| त्वग्दन्तीव्याघ्रकरजविडङ्गनवमालिकाः| अपामार्गफलं बीजं नक्तमालशिरीषयोः| क्षवकोऽश्मन्तको बिल्वं हरिद्रा हिङ्गु यूथिका||१८४|| फणिज्झकश्च तैस्तैलमविमूत्रे चतुर्गुणे| सिद्धं स्यान्नावनं चूर्णं चैषां प्रधमनं हितम्||१८५|| फलं शिग्रुकरञ्जाभ्यां सव्योषं चावपीडकः| कषायः स्वरसः क्षारश्चूर्णं कल्कोऽवपीडकः||१८६|| शुक्ततिक्तकटुक्षौद्रकषायैः कवलग्रहः| इति शिरोरोगचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
కఫానిలోద్భవే దాహ ఇత్యత్ర కఫోద్భవే అనిలోద్భవే చ సుశ్రుతవచనాల్లలాటశంఖదేశే దాహః కర్తవ్యః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “శిరోరోగాధిమంథప్రభృతిషు భ్రూలలాటశంఖప్రదేశేషు దహేత్” (సు.సూ.అ.12) ఇతి| గంధైరకుష్ఠతగరైరితి అగుర్వాదిగంధైః, కుష్ఠతగరవర్జనం చాత్ర మస్తులుంగస్రావవర్జనార్థం| ఉక్తం చ శాలాక్యే- “నతకుష్ఠే స్రావయతో ధూమవర్తిప్రయోజితే| మస్తులుంగం ప్రకర్షేణ తస్మాత్తే నైవ యోజయేత్” ఇతి| వ్యాఘ్రకరజః నఖీ| క్షవథుః ఛిక్కాకారకః||180-186||-
Adhikarana 48 (187-205) · Śloka 205
ధూమః ప్రధమనం శుద్ధిరధశ్ఛర్దనలంఘనం||187|| భోజ్యం చ ముఖరోగేషు యథాస్వం దోషనుద్ధితం| పిప్పల్యగురుదార్వీత్వగ్యవక్షారరసాంజనం||188|| పాఠాం తేజోవతీం పథ్యాం సమభాగం విచూర్ణయేత్| ముఖరోగేషు సర్వేషు సక్షౌద్రం తద్విధారయేత్||189|| సీధుమాధవమాధ్వీకైః శ్రేష్ఠోఽయం కవలగ్రహః| తేజోహ్వామభయామేలాం సమంగాం కటుకాం ఘనం||190|| పాఠాం జ్యోతిష్మతీం లోధ్రం దార్వీం కుష్ఠం చ చూర్ణయేత్| దంతానాం ఘర్షణం రక్తస్రావకండూరుజాపహం||191|| పంచకోలకతాలీసపత్రైలామరిచత్వచః| పలాశముష్కకక్షారయవక్షారాశ్చ చూర్ణితాః||192|| గుడే పురాణే ద్విగుణే క్వథితే గుటికాః కృతాః| కర్కంధుమాత్రాః సప్తాహం స్థితా ముష్కకభస్మని||193|| కంఠరోగేషు సర్వేషు ధార్యాః స్యురమృతోపమాః| గృహధూమో యవక్షారః పాఠా వ్యోషం రసాంజనం||194|| తేజోహ్వా త్రిఫలా లోధ్రం చిత్రకశ్చేతి చూర్ణితం| సక్షౌద్రం ధారయేదేతద్గలరోగవినాశనం||195|| కాలకం నామ తచ్చూర్ణం దంతాస్యగలరోగనుత్| ఇతి కాలకచూర్ణం| మనఃశిలా యవక్షారో హరితాలం ససైంధవం||196|| దార్వీత్వక్ చేతి తచ్చూర్ణం మాక్షికేణ సమాయుతం| మూర్చ్ఛితం ఘృతమండేన కంఠరోగేషు ధారయేత్||197|| ముఖరోగేషు చ శ్రేష్ఠం పీతకం నామ కీర్తితం| ఇతి పీతకచూర్ణం| మృద్వీకా కటుకా వ్యోషం దార్వీత్వక్ త్రిఫలా ఘనం||198|| మూర్చ్ఛితం ఘృతమండేన కంఠరోగేషు ధారయేత్| పాఠా రసాంజనం మూర్వా తేజోహ్వేతి చ చూర్ణితం||199|| క్షౌద్రయుక్తం విధాతవ్యం గలరోగే భిషగ్జితం| యోగాస్త్వేతే త్రయః ప్రోక్తా వాతపిత్తకఫాపహాః||200|| కటుకాతివిషాపాఠాదార్వీముస్తకలింగకాః| గోమూత్రక్వథితాః పేయాః కంఠరోగవినాశనాః||201|| స్వరసః క్వథితో దార్వ్యా ఘనీభూతో రసక్రియా| సక్షౌద్రా ముఖరోగాసృగ్దోషనాడీవ్రణాపహా||202|| తాలుశోషే త్వతృష్ణస్య సర్పిరౌత్తరభక్తికం| నావనం మధురాః స్నిగ్ధాః శీతాశ్చైవ రసా హితాః||203|| ముఖపాకే సిరాకర్మ శిరఃకాయవిరేచనం| మూత్రతైలఘృతక్షౌద్రక్షీరైశ్చ కవలగ్రహాః||204|| సక్షౌద్రాస్త్రిఫలాపాఠామృద్వీకాజాతిపల్లవాః| కషాయతిక్తకాః శీతాః క్వాథాశ్చ ముఖధావనాః||205||
धूमः प्रधमनं शुद्धिरधश्छर्दनलङ्घनम्||१८७|| भोज्यं च मुखरोगेषु यथास्वं दोषनुद्धितम्| पिप्पल्यगुरुदार्वीत्वग्यवक्षाररसाञ्जनम्||१८८|| पाठां तेजोवतीं पथ्यां समभागं विचूर्णयेत्| मुखरोगेषु सर्वेषु सक्षौद्रं तद्विधारयेत्||१८९|| सीधुमाधवमाध्वीकैः श्रेष्ठोऽयं कवलग्रहः| तेजोह्वामभयामेलां समङ्गां कटुकां घनम्||१९०|| पाठां ज्योतिष्मतीं लोध्रं दार्वीं कुष्ठं च चूर्णयेत्| दन्तानां घर्षणं रक्तस्रावकण्डूरुजापहम्||१९१|| पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः| पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः||१९२|| गुडे पुराणे द्विगुणे क्वथिते गुटिकाः कृताः| कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि||१९३|| कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः| गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम्||१९४|| तेजोह्वा त्रिफला लोध्रं चित्रकश्चेति चूर्णितम्| सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम्||१९५|| कालकं नाम तच्चूर्णं दन्तास्यगलरोगनुत्| इति कालकचूर्णम्| मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम्||१९६|| दार्वीत्वक् चेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम्| मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्||१९७|| मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम कीर्तितम्| इति पीतकचूर्णम्| मृद्वीका कटुका व्योषं दार्वीत्वक् त्रिफला घनम्||१९८|| मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्| पाठा रसाञ्जनं मूर्वा तेजोह्वेति च चूर्णितम्||१९९|| क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे भिषग्जितम्| योगास्त्वेते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः||२००|| कटुकातिविषापाठादार्वीमुस्तकलिङ्गकाः| गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः||२०१|| स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया| सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा||२०२|| तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरौत्तरभक्तिकम्| नावनं मधुराः स्निग्धाः शीताश्चैव रसा हिताः||२०३|| मुखपाके सिराकर्म शिरःकायविरेचनम्| मूत्रतैलघृतक्षौद्रक्षीरैश्च कवलग्रहाः||२०४|| सक्षौद्रास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः| कषायतिक्तकाः शीताः क्वाथाश्च मुखधावनाः||२०५||
🔊 Audio coming soon
శుక్తేత్యాది ముఖరోగచికిత్సితం| శుద్ధిరధ ఇతి విరేచనం| దార్వీత్వగితి దార్వ్యాస్త్వగ్| రుజాపహమితి రోగపీడాహరం| పంచకోలేత్యాదౌ చూర్ణసముదాయాద్గుడో ద్విగుణః| కర్కంధూమాత్రా ఇతి అష్టమాషకమానాః| కేచిద్ రోధ్రస్థానే లోహం పఠంతి; ఉక్తం హి శాలాక్యే- “పాఠా రసాంజనం వ్యోషం తేజోహ్వా త్రిఫలాఽగ్నికః| గృహధూమో యవక్షారో శస్త్రం చూర్ణం తు కాలకం” ఇతి| వాతపిత్తకఫాపహా ఇతి ప్రత్యేకమేవ కాలాదయస్త్రయో యోగాస్త్రిదోషహరాః| రసక్రియేతి ఘనీభూతరసస్య సంజ్ఞా| తాలుశోషే ఇత్యాదౌ అతృష్ణస్యేతిపదేన తృష్ణాయుక్తస్య తాలుశోషే ఔత్తరభక్తికమపి సర్పిఃపానం నిషేధయతి| తాలుశోషే చ “తృష్ణామూర్చ్ఛాపరీతాశ్చ గర్భిణ్యస్తాలుశోషిణః” (సూ.అ.13) ఇత్యాదినా యద్యపి స్నేహపానం నిషిద్ధం, తథాఽపీహ ఔత్తరభక్తికం సర్పిర్విశేషవిధానాత్ కర్తవ్యమేవ| సిరాకర్మేతి సిరావ్యధనం; తచ్చ సుశ్రుతవచనాత్ తాలుని జిహ్వాయాం చ కర్తవ్యం||187-205||
Adhikarana 49 (206-214) · Śloka 214
తులాం ఖదిరసారస్య ద్విగుణామరిమేదసః| ప్రక్షాల్య జర్జరీకృత్య చతుర్ద్రోణేఽంభసః పచేత్||206|| ద్రోణశేషం కషాయం తం పూత్వా భూయః పచేచ్ఛనైః| తతస్తస్మిన్ ఘనీభూతే చూర్ణీకృత్యాక్షభాగికం||207|| చందనం పద్మకోశీరం మంజిష్ఠా ధాతకీ ఘనం| ప్రపౌండరీకం యష్ట్యాహ్వత్వగేలాపద్మకేశరం||208|| లాక్షాం రసాంజనం మాంసీత్రిఫలాలోధ్రవాలకం| రజన్యౌ ఫలినీమేలాం సమంగాం కట్ఫలం వచాం||209|| యవాసాగురుపత్తంగగైరికాంజనమావపేత్| లవంగనఖకక్కోలజాతికోశాన్ పలోన్మితాన్||210|| కర్పూరకుడవం చాపి క్షిపేచ్ఛీతేఽవతారితే| తతస్తు గుటికాఃకార్యాఃశుష్కాశ్చాస్యేన ధారయేత్||211|| తైలం చానేన కల్కేన కషాయేణ చ సాధయేత్| దంతానాం చలనభ్రంశశౌశిర్యక్రిమిరోగనుత్||212|| ముఖపాకాస్యదౌర్గంధ్యజాడ్యారోచకనాశనం| స్రావోపలేపపైచ్ఛిల్యవైస్వర్యగలశోషనుత్||213|| దంతాస్యగలరోగేషు సర్వేష్వేతత్ పరాయణం| ఖదిరాదిగుటీకేయం తైలం చ ఖదిరాదికం||214|| ఇతి ఖదిరాదిగుటికా తైలం చ|
तुलां खदिरसारस्य द्विगुणामरिमेदसः| प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्||२०६|| द्रोणशेषं कषायं तं पूत्वा भूयः पचेच्छनैः| ततस्तस्मिन् घनीभूते चूर्णीकृत्याक्षभागिकम्||२०७|| चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठा धातकी घनम्| प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वत्वगेलापद्मकेशरम्||२०८|| लाक्षां रसाञ्जनं मांसीत्रिफलालोध्रवालकम्| रजन्यौ फलिनीमेलां समङ्गां कट्फलं वचाम्||२०९|| यवासागुरुपत्तङ्गगैरिकाञ्जनमावपेत्| लवङ्गनखकक्कोलजातिकोशान् पलोन्मितान्||२१०|| कर्पूरकुडवं चापि क्षिपेच्छीतेऽवतारिते| ततस्तु गुटिकाःकार्याःशुष्काश्चास्येन धारयेत्||२११|| तैलं चानेन कल्केन कषायेण च साधयेत्| दन्तानां चलनभ्रंशशौशिर्यक्रिमिरोगनुत्||२१२|| मुखपाकास्यदौर्गन्ध्यजाड्यारोचकनाशनम्| स्रावोपलेपपैच्छिल्यवैस्वर्यगलशोषनुत्||२१३|| दन्तास्यगलरोगेषु सर्वेष्वेतत् परायणम्| खदिरादिगुटीकेयं तैलं च खदिरादिकम्||२१४|| इति खदिरादिगुटिका तैलं च|
🔊 Audio coming soon
తులామిత్యాదినా ఖదిరాదిగుటికామాహ| ద్విగుణామరిమేదస ఇతి విట్ఖదిరస్య తు తులే ద్వే ఏవ| పత్తంగం రక్తచందనం| లవంగాదీనామత్ర పలమానత్వం| దంతాస్యగలరోగాః శాలాక్యోక్తా జ్ఞేయాః| పరాయణమితి పరమయనం శ్రేష్ఠం భేషజమితి యావత్| ఇతి ముఖరోగచికిత్సా||206-214||
Adhikarana 50 (215-220) · Śloka 220
అరుచౌ కవలగ్రాహా ధూమాః సముఖధావనాః| మనోజ్ఞమన్నపానం చ హర్షణాశ్వాసనాని చ||215|| కుష్ఠసౌవర్చలాజాజీశర్కరామరిచం బిడం| ధాత్ర్యేలాపద్మకోశీరపిప్పల్యుత్పలచందనం||216|| లోధ్రం తేజోవతీ పథ్యా త్ర్యూషణం సయవాగ్రజం| ఆర్ద్రదాడిమనిర్యాసశ్చాజాజీశర్కరాయుతః||217|| సతైలమాక్షికాస్త్వేతే చత్వారః కవలగ్రహాః| చతురోఽరోచకాన్ హన్యుర్వాతాద్యేకజసర్వజాన్||218|| కారవీమరిచాజాజీద్రాక్షావృక్షామ్లదాడిమం| సౌవర్చలం గుడః క్షౌద్రం సర్వారోచకనాశనం||219|| బస్తిం సమీరణే, పిత్తే విరేకం, వమనం కఫే| కుర్యాద్ధృద్యానుకూలాని హర్షణం చ మనోఘ్నజే||220|| ఇత్యరోచకచికిత్సా|
अरुचौ कवलग्राहा धूमाः समुखधावनाः| मनोज्ञमन्नपानं च हर्षणाश्वासनानि च||२१५|| कुष्ठसौवर्चलाजाजीशर्करामरिचं बिडम्| धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पल्युत्पलचन्दनम्||२१६|| लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम्| आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतः||२१७|| सतैलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवलग्रहाः| चतुरोऽरोचकान् हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान्||२१८|| कारवीमरिचाजाजीद्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम्| सौवर्चलं गुडः क्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्||२१९|| बस्तिं समीरणे, पित्ते विरेकं, वमनं कफे| कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे||२२०|| इत्यरोचकचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
అరోచకచికిత్సామాహ- అరుచావిత్యాది| కుష్ఠేత్యాదినా అర్ధశ్లోకోక్తాశ్చత్వారో యోగా వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజేష్వరోచకేషు క్రమాజ్జ్ఞేయాః||215-220||
Adhikarana 51 (221-230) · Śloka 230
కర్ణశూలే తు వాతఘ్నీ హితా పీనసవత్ క్రియా| ప్రదేహాః పూరణం నస్యం పాకస్రావే వ్రణక్రియాః||221|| భోజ్యాని చ యథాదోషం కుర్యాత్ స్నేహాంశ్చ పూరణాన్| హింగుతుంబరుశుంఠీభిస్తైలం తు సార్షపం పచేత్||222|| ఏతద్ధి పూరణం శ్రేష్ఠం కర్ణశూలనివారణం| దేవదారువచాశుంఠీశతాహ్వాకుష్ఠసైంధవైః||223|| తైలం సిద్ధం బస్తమూత్రే కర్ణశూలనివారణం| వరాటకాన్ సమాహృత్య దహేన్మృద్భాజనే నవే||224|| తద్భస్మ శ్చ్యోతయేత్తేన గంధతైలం విపాచయేత్| రసాంజనస్య శుంఠ్యాశ్చ కల్కాభ్యాం కర్ణశూలనుత్||225|| శుష్కమూలకశుంఠానాం క్షారో హింగు మహౌషధం| శతపుష్పా వచా కుష్ఠం దారు శిగ్రు రసాంజనం||226|| సౌవర్చలయవక్షారస్వర్జికోద్భిదసైంధవం| భూర్జగ్రంథిర్బిడం ముస్తం మధుశుక్తం చతుర్గుణం||227|| మాతులుంగరసశ్చైవ కదల్యా రస ఏవ చ| సర్వైరేతైర్యథోద్దిష్టైః క్షారతైలం విపాచయేత్||228|| బాధిర్యం కర్ణనాదశ్చ పూయస్రావశ్చ దారుణః| క్రిమయః కర్ణశూలం చ పూరణాదస్య నశ్యతి ||229|| ముఖకర్ణాక్షిరోగేషు యథోక్తం పీనసే విధిం| కుర్యాద్భిషక్ సమీక్ష్యాదౌ దోషకాలబలాబలం||230|| ఇతి కర్ణరోగచికిత్సా |
कर्णशूले तु वातघ्नी हिता पीनसवत् क्रिया| प्रदेहाः पूरणं नस्यं पाकस्रावे व्रणक्रियाः||२२१|| भोज्यानि च यथादोषं कुर्यात् स्नेहांश्च पूरणान्| हिङ्गुतुम्बरुशुण्ठीभिस्तैलं तु सार्षपं पचेत्||२२२|| एतद्धि पूरणं श्रेष्ठं कर्णशूलनिवारणम्| देवदारुवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||२२३|| तैलं सिद्धं बस्तमूत्रे कर्णशूलनिवारणम्| वराटकान् समाहृत्य दहेन्मृद्भाजने नवे||२२४|| तद्भस्म श्च्योतयेत्तेन गन्धतैलं विपाचयेत्| रसाञ्जनस्य शुण्ठ्याश्च कल्काभ्यां कर्णशूलनुत्||२२५|| शुष्कमूलकशुण्ठानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्| शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिग्रु रसाञ्जनम्||२२६|| सौवर्चलयवक्षारस्वर्जिकोद्भिदसैन्धवम्| भूर्जग्रन्थिर्बिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्||२२७|| मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च| सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैः क्षारतैलं विपाचयेत्||२२८|| बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्रावश्च दारुणः| क्रिमयः कर्णशूलं च पूरणादस्य नश्यति ||२२९|| मुखकर्णाक्षिरोगेषु यथोक्तं पीनसे विधिम्| कुर्याद्भिषक् समीक्ष्यादौ दोषकालबलाबलम्||२३०|| इति कर्णरोगचिकित्सा |
🔊 Audio coming soon
వరాటకానిత్యాదౌ తద్భస్మేతి వరాటకదాహభస్మ| శ్చ్యోతయేత్ గాలయేత్| గంధతైలమితి సుగంధద్రవ్యకల్కయుక్తం తైలం, కింవా గంధద్రవ్యాధివాసితం తిలోద్భవం తైలం| శుష్కమూలకేత్యాదికే క్షారతైలే మధుశుక్తం చతుర్గుణమితి మధుప్రధానం శుక్తం చతుర్గుణం| శుక్తం చ “యన్మస్త్వాది శుచౌ భాండే సగుడక్షౌద్రనాగరం| ధాన్యరాశౌ త్రిరాత్రస్థం శుక్తం చుక్రం తదుచ్యతే” ఇతి| మాతులుంగకదలీరసౌ తేలసమౌ| అన్యే తు మధుశుక్తావుభావపి దాపయంతి; తత్ర మధు తైలసమం, శుక్తం తు చతుర్గుణమితి వదంతి; తన్నాతిహృదయంగమం, యతో జతూకర్ణే మధు న పఠ్యత ఏవ, మధునః శుక్తగ్రహణేనైవ గృహీతత్వాత్| ఉక్తం చ- “మూలకభస్మశతాహ్వాద్విక్షారవచాచతుర్లవణకుష్ఠదారురసాంజననాగరశోభాంజనహింగుఘనభూర్జైర్మాతులుంగకదలీరసైశ్చతుర్గుణశుక్తైస్తైలం విపక్వం శ్రుతినాదబాధిర్యశూలజంతుఘ్నం” ఇతి||221-230||
Adhikarana 52 (231-261) · Śloka 262
ఉత్పన్నమాత్రే తరుణే నేత్రరోగే బిడాలకః| కార్యో దాహోపదేహాశ్రుశోఫరాగనివారణః||231|| నాగరం సైంధవం సర్పిర్మండేన చ రసక్రియా| నిఘృష్టం వాతికే తద్వన్మధుసైంధవగైరికం||232|| తథా శావరకం లోధ్రం ఘృతభృష్టం బిడాలకః| తద్వత్ కార్యో హరీతక్యా ఘృతభృష్టో రుజాపహః||233|| పైత్తికే చందనానంతామంజిష్ఠాభిర్బిడాలకః| కార్యః పద్మకయష్ట్యాహ్వమాంసీకాలీయకైస్తథా||234|| గైరికం సైంధవం ముస్తం రోచనా చ రసక్రియా| కఫే కార్యా తథా క్షౌద్రం ప్రియంగుః సమనఃశిలా||235|| సన్నిపాతే తు సర్వైః స్యాద్బహిరక్ష్ణోః ప్రలేపనం| పక్ష్మాణ్యస్పృశ్యతా కార్యం సంపక్వే త్వంజనం త్ర్యహాత్||236|| ఆశ్చ్యోతనం మారుతజే క్వాథో బిల్వాదిభిర్హితః| కోష్ణః సైరండతర్కారీబృహతీమధుశిగ్రుభిః||237|| పృథ్వీకాదార్విమంజిష్ఠాలాక్షాద్విమధుకోత్పలైః| క్వాథః సశర్కరః శీతః పూరణం రక్తపిత్తనుత్||238|| నాగరత్రిఫలాముస్తనింబవాసారసః కఫే| కోష్ణమాశ్చ్యోతనం మిశ్రైరోషధైః సాన్నిపాతకే||239|| బృహత్యేరండమూలత్వక్ శిగ్రోః పుష్పం ససైంధవం| అజాక్షీరేణ పిష్టం స్యాద్వర్తిర్వాతాక్షిరోగనుత్||240|| సుమనఃకోరకాః శంఖస్త్రిఫలా మధుకం బలా| పిత్తరక్తాపహా వర్తిః పిష్టా దివ్యేన వారిణా||241|| సైంధవం త్రిఫలా వ్యోషం శంఖనాభిః సముద్రజః| ఫేనః శైలేయకం సర్జో వర్తిః శ్లేష్మాక్షిరోగనుత్||242|| అమృతాహ్వా బిసం బిల్వం పటోలం ఛాగలం శకృత్| ప్రపౌండరీకం యష్ట్యాహ్వం దార్వీ కాలానుసారివా||243|| ఏషామష్టపలాన్ భాగాన్ సుధౌతాంజర్జరీకృతాన్| తోయే పక్త్వా రసే పూతే భూయః పక్వే రసే ఘనే||244|| కర్షం చ శ్వేతమరిచాజ్జాతీపుష్పాన్నవాత్ పలం| చూర్ణం క్షిప్త్వా కృతా వర్తిః సర్వఘ్నీ దృక్ప్రసాదనీ||245|| శంఖప్రవాలవైదూర్యలౌహతామ్రప్లవాస్థిభిః| స్రోతోజశ్వేతమరిచైర్వర్తిః సర్వాక్షిరోగనుత్||246|| శాణార్ధం మరిచాద్ద్వౌ చ పిప్పల్యర్ణవఫేనయోః| శాణార్ధం సైంధవాచ్ఛాణా నవ సౌవీరకాంజనాత్||247|| పిష్టం సుసూక్ష్మం చిత్రాయాం చూర్ణాంజనమిదం శుభం| కండూకాచకఫార్తానాం మలానాం చ విశోధనం||248|| బస్తమూత్రే త్ర్యహం స్థాప్యమేలాచూర్ణం సుభావితం| చూర్ణాంజనం హి తైమిర్యక్రిమిపిల్లమలాపహం||249|| సౌవీరమంజనం తుత్థం తాప్యో ధాతుర్మనఃశిలా| చక్షుష్యా మధుకం లోహా మణయః పౌష్పమంజనం||250|| సైంధవం శౌకరీ దంష్ట్రా కతకం చాంజనం శుభం| తిమిరాదిషు చుర్ణం వా వర్తిర్వేయమనుత్తమా||251|| కతకస్య ఫలం శంఖః సైంధవం త్ర్యూషణం సితా| ఫేనో రసాంజనం క్షౌద్రం విడంగాని మనఃశిలా||252|| కుక్కుటాండకపాలాని వర్తిరేషా వ్యపోహతి| తిమిరం పటలం కాచం మలం చాశు సుఖావతీ||253|| ఇతి సుఖావతీ వర్తిః | త్రిఫలాకుక్కుటాండత్వక్కాసీసమయసో రజః| నీలోత్పలం విడంగాని ఫేనం చ సరితాం పతేః||254|| ఆజేన పయసా పిష్ట్వా భావయేత్తామ్రభాజనే| సప్తరాత్రం స్థితం భూయః పిష్ట్వా క్షీరేణ వర్తయేత్||255|| ఏషా దృష్టిప్రదా వర్తిరంధస్యాభిన్నచక్షుషః||256|| ఇతి దృష్టిప్రదా వర్తిః | వదనే కృష్ణసర్పస్య నిహితం మాసమంజనం||256|| తతస్తస్మాత్ సమృద్ధృత్య సుశుష్కం చూర్ణయేద్బుధః| సుమనఃకోరకైః శుష్కైరర్ధాంశైః సైంధవేన చ||257|| ఏతన్నేత్రాంజనం కార్యం తిమిరఘ్నమనుత్తమం| పిప్పల్యః కింశుకరసో వసా సర్పస్య సైంధవం||258|| జీర్ణం ఘృతం చ సర్వాక్షిరోగఘ్నీ స్యాద్రసక్రియా| కృష్ణసర్పవసా క్షౌద్రం రసో ధాత్ర్యా రసక్రియాః||259|| శస్తా సర్వాక్షిరోగేషు కాచార్బుదమలేషు చ| ధాత్రీరసాంజనక్షౌద్రసర్పిర్భిస్తు రసక్రియా||260|| పిత్తరక్తాక్షిరోగఘ్నీ తైమిర్యపటలాపహా| ధాత్రీసైంధవపిప్పల్యః స్యురల్పమరిచాః సమాః||261|| క్షౌద్రయుక్తా నిహంత్యాంధ్యం పటలం చ రసక్రియా|262| ఇతి నేత్రరోగచికిత్సా |
उत्पन्नमात्रे तरुणे नेत्ररोगे बिडालकः| कार्यो दाहोपदेहाश्रुशोफरागनिवारणः||२३१|| नागरं सैन्धवं सर्पिर्मण्डेन च रसक्रिया| निघृष्टं वातिके तद्वन्मधुसैन्धवगैरिकम्||२३२|| तथा शावरकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः| तद्वत् कार्यो हरीतक्या घृतभृष्टो रुजापहः||२३३|| पैत्तिके चन्दनानन्तामञ्जिष्ठाभिर्बिडालकः| कार्यः पद्मकयष्ट्याह्वमांसीकालीयकैस्तथा||२३४|| गैरिकं सैन्धवं मुस्तं रोचना च रसक्रिया| कफे कार्या तथा क्षौद्रं प्रियङ्गुः समनःशिला||२३५|| सन्निपाते तु सर्वैः स्याद्बहिरक्ष्णोः प्रलेपनम्| पक्ष्माण्यस्पृश्यता कार्यं सम्पक्वे त्वञ्जनं त्र्यहात्||२३६|| आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः| कोष्णः सैरण्डतर्कारीबृहतीमधुशिग्रुभिः||२३७|| पृथ्वीकादार्विमञ्जिष्ठालाक्षाद्विमधुकोत्पलैः| क्वाथः सशर्करः शीतः पूरणं रक्तपित्तनुत्||२३८|| नागरत्रिफलामुस्तनिम्बवासारसः कफे| कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैरोषधैः सान्निपातके||२३९|| बृहत्येरण्डमूलत्वक् शिग्रोः पुष्पं ससैन्धवम्| अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत्||२४०|| सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला| पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा||२४१|| सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः| फेनः शैलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्||२४२|| अमृताह्वा बिसं बिल्वं पटोलं छागलं शकृत्| प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी कालानुसारिवा||२४३|| एषामष्टपलान् भागान् सुधौताञ्जर्जरीकृतान्| तोये पक्त्वा रसे पूते भूयः पक्वे रसे घने||२४४|| कर्षं च श्वेतमरिचाज्जातीपुष्पान्नवात् पलम्| चूर्णं क्षिप्त्वा कृता वर्तिः सर्वघ्नी दृक्प्रसादनी||२४५|| शङ्खप्रवालवैदूर्यलौहताम्रप्लवास्थिभिः| स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्तिः सर्वाक्षिरोगनुत्||२४६|| शाणार्धं मरिचाद्द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः| शाणार्धं सैन्धवाच्छाणा नव सौवीरकाञ्जनात्||२४७|| पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम्| कण्डूकाचकफार्तानां मलानां च विशोधनम्||२४८|| बस्तमूत्रे त्र्यहं स्थाप्यमेलाचूर्णं सुभावितम्| चूर्णाञ्जनं हि तैमिर्यक्रिमिपिल्लमलापहम्||२४९|| सौवीरमञ्जनं तुत्थं ताप्यो धातुर्मनःशिला| चक्षुष्या मधुकं लोहा मणयः पौष्पमञ्जनम्||२५०|| सैन्धवं शौकरी दंष्ट्रा कतकं चाञ्जनं शुभम्| तिमिरादिषु चुर्णं वा वर्तिर्वेयमनुत्तमा||२५१|| कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं सिता| फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला||२५२|| कुक्कुटाण्डकपालानि वर्तिरेषा व्यपोहति| तिमिरं पटलं काचं मलं चाशु सुखावती||२५३|| इति सुखावती वर्तिः | त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः| नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः||२५४|| आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने| सप्तरात्रं स्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत्||२५५|| एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः||२५६|| इति दृष्टिप्रदा वर्तिः | वदने कृष्णसर्पस्य निहितं मासमञ्जनम्||२५६|| ततस्तस्मात् समृद्धृत्य सुशुष्कं चूर्णयेद्बुधः| सुमनःकोरकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च||२५७|| एतन्नेत्राञ्जनं कार्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्| पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैन्धवम्||२५८|| जीर्णं घृतं च सर्वाक्षिरोगघ्नी स्याद्रसक्रिया| कृष्णसर्पवसा क्षौद्रं रसो धात्र्या रसक्रियाः||२५९|| शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्बुदमलेषु च| धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया||२६०|| पित्तरक्ताक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा| धात्रीसैन्धवपिप्पल्यः स्युरल्पमरिचाः समाः||२६१|| क्षौद्रयुक्ता निहन्त्यान्ध्यं पटलं च रसक्रिया|२६२| इति नेत्ररोगचिकित्सा |
🔊 Audio coming soon
ఉత్పన్నమాత్రే ఇత్యాదినా నేత్రరోగచికిత్సితమాహ| బిడాలకః నేత్రబహిర్లేపః శాలాక్యే ఉచ్యతే| నిఘృష్టమిత్యాదౌ తద్వదితి రసక్రియేత్యర్థః| హరీతకీ తద్వదితి హరీతకీఘృతయుక్తో బిడాలకః| సన్నిపాతే తు సర్వైరితి ప్రత్యేకవాతాద్యుక్తబిడాలకద్రవ్యైః ప్రలేపనం కార్యమిత్యర్థః| నేత్రాంజనం త్ర్యహాదిత్యత్ర ప్రాయోఽక్షిరోగాణాం త్ర్యహేణ పాకాత్ త్ర్యహాదిత్యుక్తం| పాకలక్షణం తంత్రాంతరే- “ప్రశస్తవర్త్మతా చాక్ష్ణోః సంరంభాశ్రుప్రశాంతతా| మందవేదనతా కండూః పక్వాక్షిగదలక్షణం” ఇతి| ఆశ్చ్యోతనం అక్షిసేకః| సుమనఃకోరకాః జాతీముకులకాః| శ్వేతమరిచం శోభాంజనబీజం| ప్లవః పక్షివిశేషః ప్రసేవకగలః| ద్వౌ చ పిప్పల్యర్ణవఫేనయోరితి శాణావిత్యర్థః| చిత్రాయామితి చిత్రానక్షత్రే| తాప్యో ధాతుః తాపీనదీభవో మాక్షికధాతుః| చక్షుష్యా వనకులత్థికా| పౌష్పమంజనం పుష్పాంజనం| అభిన్నచక్షుష ఇతి అభిన్నతారకస్య| కృష్ణసర్పస్యేతి మృతకృష్ణసర్పస్య||231-261||-
Adhikarana 53 (262-282) · Śloka 282
ఖాలిత్యే పలితే వల్యాం హరిలోమ్ని చ శోధితం||262|| నస్యైస్తైలైః శిరోవక్రప్రలేపైశ్చాప్యుపాచరేత్| సిద్ధం విదారీగంధాద్యైర్జీవనీయైరథాపి చ||263|| నస్యం స్యాదణుతైలం వా ఖాలిత్యపలితాపహం| క్షీరాత్ సహచరాద్భృంగరాజాచ్చ సౌరసాద్రసాత్||264|| ప్రస్థైస్తు కుడవస్తైలాద్యష్ట్యాహ్వపలకల్కితః| సిద్ధః శిలాసమే భాండే మేషశృంగాదిషు స్థితః||265|| నస్యం స్యాద్భిషజా సమ్యగ్యోజితం పలితాపహం| భిషజా క్షీరపిష్టౌ వా దుగ్ధికాకరవీరకౌ||266|| ఉత్పాట్య పలితే దేయౌ తావుభౌ పలితాపహౌ| మార్కవస్వరసాత్ క్షీరాద్ద్విప్రస్థం మధుకాత్ పలం||267|| తైః పచేత్ కుడవం తైలాత్తన్నస్యం పలితాపహం| ఆదిత్యవల్ల్యా మూలాని కృష్ణశైరేయకస్య చ||268|| సురసస్య చ పత్రాణి పత్రం కృష్ణశణస్య చ| మార్కవః కాకమాచీ చ మధుకం దేవదారు చ||269|| పృథగ్దశపలాంశాని పిప్పల్యస్త్రిఫలాఽంజనం| ప్రపౌండరీకం మంజిష్ఠా లోధ్రం కృష్ణాగురూత్పలం||270|| ఆమ్రాస్థి కర్దమః కృష్ణో మృణాలం రక్తచందనం| నీలీ భల్లాతకాస్థీని కాసీసం మదయంతికా||271|| సోమరాజ్యసనః శస్త్రం కృష్ణౌ పిండీతచిత్రకౌ| పుష్కరార్జునకాశ్మర్యాణ్యామ్రజంబూఫలాని చ||272|| పృథక్ పంచపలాంశాని తైః పిష్టైరాఢకం పచేత్| బైభీతకస్య తైలస్య ధాత్రీరసచతుర్గుణం||273|| కుర్యాదాదిత్యపాకం వా యావచ్ఛుష్కో భవేద్రసః| లోహపాత్రే తతః పూతం సంశుద్ధముపయోజయేత్||274|| పానే నస్యక్రియాయాం చ శిరోభ్యంగే తథైవ చ| ఏతచ్చక్షుష్యమాయుష్యం శిరసః సర్వరోగనుత్||275|| మహానీలమితి ఖ్యాతం పలితఘ్నమనుత్తమం| ఇతి మహానీలతైలం| ప్రపౌండరీకమధుకపిప్పలీచందనోత్పలైః||276|| కార్షికైస్తైలకుడవో ద్విగుణామలకీరసః| సిద్ధః స ప్రతిమర్శః స్యాత్ సర్వమూర్ధగదాపహః||277|| (పలితఘ్నో విశేషేణ కృష్ణాత్రేయేణ భాషితః|) క్షీరం ప్రియాలయష్ట్యాహ్వే జీవకాద్యో గణస్తిలాః||278|| కృష్ణా వక్త్రే ప్రలేపః స్యాద్ధరిలోమనివారణః| తిలాః సామలకాశ్చైవ కింజల్కో మధుకం మధు||279|| బృంహయేద్రంజయేచైతత్ కేశాన్మూర్ధప్రలేపనాత్| పచేత్సైంధవశుక్తామ్లైరయశ్చూర్ణం సతండులం||280|| తేనాలిప్తం శిరః శుద్ధమస్నిగ్ధముషితం నిశి| తత్ ప్రాతస్త్రిఫలాధౌతం స్యాత్ కృష్ణమృదుమూర్ధజం||281|| అయశ్చూర్ణోఽమ్లపిష్టశ్చ రాగః సత్రిఫలో వరః| కుర్యాచ్ఛేషేషు రోగేషు క్రియాం స్వాం స్వాచ్చికిత్సితాత్| శేషేష్వాదౌ చ నిర్దిష్టా సిద్ధౌ చాన్యా ప్రవక్ష్యతే||282|| ఇతి ఖాలిత్యాదిచికిత్సా|
खालित्ये पलिते वल्यां हरिलोम्नि च शोधितम्||२६२|| नस्यैस्तैलैः शिरोवक्रप्रलेपैश्चाप्युपाचरेत्| सिद्धं विदारीगन्धाद्यैर्जीवनीयैरथापि च||२६३|| नस्यं स्यादणुतैलं वा खालित्यपलितापहम्| क्षीरात् सहचराद्भृङ्गराजाच्च सौरसाद्रसात्||२६४|| प्रस्थैस्तु कुडवस्तैलाद्यष्ट्याह्वपलकल्कितः| सिद्धः शिलासमे भाण्डे मेषशृङ्गादिषु स्थितः||२६५|| नस्यं स्याद्भिषजा सम्यग्योजितं पलितापहम्| भिषजा क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ||२६६|| उत्पाट्य पलिते देयौ तावुभौ पलितापहौ| मार्कवस्वरसात् क्षीराद्द्विप्रस्थं मधुकात् पलम्||२६७|| तैः पचेत् कुडवं तैलात्तन्नस्यं पलितापहम्| आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णशैरेयकस्य च||२६८|| सुरसस्य च पत्राणि पत्रं कृष्णशणस्य च| मार्कवः काकमाची च मधुकं देवदारु च||२६९|| पृथग्दशपलांशानि पिप्पल्यस्त्रिफलाऽञ्जनम्| प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा लोध्रं कृष्णागुरूत्पलम्||२७०|| आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम्| नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका||२७१|| सोमराज्यसनः शस्त्रं कृष्णौ पिण्डीतचित्रकौ| पुष्करार्जुनकाश्मर्याण्याम्रजम्बूफलानि च||२७२|| पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत्| बैभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम्||२७३|| कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः| लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमुपयोजयेत्||२७४|| पाने नस्यक्रियायां च शिरोभ्यङ्गे तथैव च| एतच्चक्षुष्यमायुष्यं शिरसः सर्वरोगनुत्||२७५|| महानीलमिति ख्यातं पलितघ्नमनुत्तमम्| इति महानीलतैलम्| प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||२७६|| कार्षिकैस्तैलकुडवो द्विगुणामलकीरसः| सिद्धः स प्रतिमर्शः स्यात् सर्वमूर्धगदापहः||२७७|| (पलितघ्नो विशेषेण कृष्णात्रेयेण भाषितः|) क्षीरं प्रियालयष्ट्याह्वे जीवकाद्यो गणस्तिलाः||२७८|| कृष्णा वक्त्रे प्रलेपः स्याद्धरिलोमनिवारणः| तिलाः सामलकाश्चैव किञ्जल्को मधुकं मधु||२७९|| बृंहयेद्रञ्जयेचैतत् केशान्मूर्धप्रलेपनात्| पचेत्सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्||२८०|| तेनालिप्तं शिरः शुद्धमस्निग्धमुषितं निशि| तत् प्रातस्त्रिफलाधौतं स्यात् कृष्णमृदुमूर्धजम्||२८१|| अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः| कुर्याच्छेषेषु रोगेषु क्रियां स्वां स्वाच्चिकित्सितात्| शेषेष्वादौ च निर्दिष्टा सिद्धौ चान्या प्रवक्ष्यते||२८२|| इति खालित्यादिचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
ఖాలిత్యే ఇత్యాదినా ఖాలిత్యాదిచికిత్సితమాహ| హరిలోమ్నీతి కపిలలోమ్నీ| సహచరః ఝింటీ| శిలాసమే భాండే ఇతి అశ్మమయే పాత్రే వా మేషశృంగే సంస్థితః| ఆదిత్యపర్ణ్యా మూలానీతి ఆదిత్యపర్ణీ సూర్యావర్తః| కృష్ణసైరీయకః కృష్ణఝింటీ| సోమరాజీ బాకుచీ| శస్త్రం కృష్ణం లోహం| కృష్ణపిండితచిత్రకావితి కృష్ణమదనకృష్ణచిత్రకౌ| ఆదిత్యపాకమితి ఆదిత్యరశ్మిసంబంధాదేవ పక్వం| అత్ర భాగైరితి బహువచనాత్ పృథగ్భాగే సిద్ధేఽపి పృథగితి పదం న్యాయసిద్ధస్యాపి త్రిఫలాపృథగ్భాగస్య ద్యోతనార్థం| కల్కభూయస్త్వం చాత్ర వచనాదేవ భవన్నపి కల్పనీయం| తిలాః సామలకా ఇత్యాదియోగాః కేశరంజకాః| పచేత్ సైంధవేత్యాదౌ సైంధవాయశ్చూర్ణతండులానాం సమత్వం| శుద్ధమితి ప్రక్షాలితం| శేషేషు రోగేష్వితి తృట్శ్వాసకాసజ్వరరక్తపిత్తశోషేషు పీనసోపద్రవతయోక్తేషు| శేషేష్వాదౌ చ నిర్దిష్టా ఇత్యత్ర శేషశబ్దేన అనుక్తత్రిమర్మజరోగగ్రహణం| ఆదౌ నిర్దిష్టా ఇతి సామాన్యాదిహైవ దోషానుల్లేఖేన త్రిమర్మజరోగోద్దిష్టా చికిత్సా జ్ఞేయా| సిద్ధౌ చాన్యా ప్రవక్ష్యతే ఇతి త్రిమర్మీయాయాం సిద్ధౌ వక్ష్యతే||262-282||
Adhikarana 54 (283-290) · Śloka 290
సర్పీంష్యుపరిభక్తాని స్వరభేదేఽనిలాత్మకే| తైలైశ్చతుష్ప్రయోగైశ్చ బలారాస్నామృతాహ్వయైః||283|| బర్హితిత్తిరిదక్షాణాం పంచమూలశృతాన్ రసాన్| మాయూరం క్షీరసర్పిర్వా పిబేత్త్ర్యూషణమేవ వా||284|| పైత్తికే తు విరేకః స్యాత్ పయశ్చ మధురైః శృతం| సర్పిర్గుడా ఘృతం తిక్తం జీవనీయం వృషస్య వా||285|| కఫజే స్వరభేదే తు తీక్ష్ణం మూర్ధవిరేచనం| విరేకో వమనం ధూమో యవాన్నకటుసేవనం||286|| చవ్యభార్గ్యభయావ్యోషక్షారమాక్షికచిత్రకాన్| లిహ్యాద్వా పిప్పలీపథ్యే తీక్ష్ణం మద్యం పిబేచ్చ సః||287|| రక్తజే స్వరభేదే తు సఘృతా జాంగలా రసాః| ద్రాక్షావిదారీక్షురసాః సఘృతక్షౌద్రశర్కరాః||288|| యచ్చోక్తం క్షయకాసఘ్నం తచ్చ సర్వం చికిత్సితం| పిత్తజస్వరభేదఘ్నం సిరావేధశ్చ రక్తజే||289|| సన్నిపాతే హితాః సర్వాః క్రియా న తు సిరావ్యధః| ఇత్యుక్తం స్వరభేదస్య సమాసేన చికిత్సితం||290|| ఇతి స్వరభేదచికిత్సా|
सर्पींष्युपरिभक्तानि स्वरभेदेऽनिलात्मके| तैलैश्चतुष्प्रयोगैश्च बलारास्नामृताह्वयैः||२८३|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां पञ्चमूलशृतान् रसान्| मायूरं क्षीरसर्पिर्वा पिबेत्त्र्यूषणमेव वा||२८४|| पैत्तिके तु विरेकः स्यात् पयश्च मधुरैः शृतम्| सर्पिर्गुडा घृतं तिक्तं जीवनीयं वृषस्य वा||२८५|| कफजे स्वरभेदे तु तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्| विरेको वमनं धूमो यवान्नकटुसेवनम्||२८६|| चव्यभार्ग्यभयाव्योषक्षारमाक्षिकचित्रकान्| लिह्याद्वा पिप्पलीपथ्ये तीक्ष्णं मद्यं पिबेच्च सः||२८७|| रक्तजे स्वरभेदे तु सघृता जाङ्गला रसाः| द्राक्षाविदारीक्षुरसाः सघृतक्षौद्रशर्कराः||२८८|| यच्चोक्तं क्षयकासघ्नं तच्च सर्वं चिकित्सितम्| पित्तजस्वरभेदघ्नं सिरावेधश्च रक्तजे||२८९|| सन्निपाते हिताः सर्वाः क्रिया न तु सिराव्यधः| इत्युक्तं स्वरभेदस्य समासेन चिकित्सितम्||२९०|| इति स्वरभेदचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
సర్పీంష్యుపరిభక్తానీత్యాదినా స్వభేదచికిత్సామాహ| వాతాదిస్వరభేదలక్షణం యద్యపీహ నోక్తం, తథాఽపి రాజయక్ష్మచికిత్సోక్తమేవ బోద్ధవ్యం| యద్యపి తత్ర చికిత్సోక్తా, తథాఽపీహ స్వరభేదస్యాధికృతత్వాత్ పునరప్యుచ్యతే | చతుష్ప్రయోగైరితి పానాభ్యంగగండూషబస్తిప్రయోగైః| బలారాస్నామృతాహ్వయతైలాని వాతవ్యాధౌ వక్ష్యమాణాని| త్ర్యూషణం కాసికే ప్రోక్తం| జీవనీయఘృతం వాతరక్తే వక్ష్యమాణం| వృషఘృతం రక్తపితచికిత్సోక్తం| పిత్తజస్వరభేదఘ్నం చికిత్సితమితి సంబంధః| ఇతి స్వరభేదచికిత్సా||283-290||
Adhikarana 55 (291) · Śloka 291
భవంతి చాత్ర- వాతపిత్తకఫా నౄణాం బస్తిహృన్మూర్ధసంశ్రయాః| తస్మాత్తత్స్థానసామీప్యాద్ధర్తవ్యా వమనాదిభిః||291||
भवन्ति चात्र- वातपित्तकफा नॄणां बस्तिहृन्मूर्धसंश्रयाः| तस्मात्तत्स्थानसामीप्याद्धर्तव्या वमनादिभिः||२९१||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తానుక్తచికిత్సార్థమాహ- వాతపిత్తకఫా ఇత్యాది| బస్తిహృన్మూర్ధసంశ్రయా ఇతి యథాసంఖ్యేన| తత్స్థానసామీప్యాదీతి వాతాదిస్థానేషు బస్త్యాదిషు చ వమనాదీనాం కర్మణాం మధ్యే యస్య కర్మణః సమీపదోషహరణరూపం సామర్థ్యం భవతి తేన కర్మణా హర్తవ్యా ఇతి||291||
Adhikarana 56 (292) · Śloka 292
అధ్యాత్మలోకో వాతాద్యైర్లోకో వాతరవీందుభిః| పీడ్యతే ధార్యతే చైవ వికృతావికృతైస్తథా||292||
अध्यात्मलोको वाताद्यैर्लोको वातरवीन्दुभिः| पीड्यते धार्यते चैव विकृताविकृतैस्तथा||२९२||
🔊 Audio coming soon
వాతాదీనామేవ వికృతావికృతానాం దేహపీడకధారకత్వం సదృష్టాంతమాహ- అధ్యాత్మేత్యాది| అధ్యాత్మలోకః చేతనలోకః| లోక ఇతి జగత్| అత్ర దృష్టాంతే ఇందుస్థానీయః శ్లేష్మా, రవిస్థానీయం పిత్తం| వికృతైః పీడ్యతే, అవికృతైర్ధార్యతే ఇతి వ్యవస్థా||292||
Adhikarana 57 (293) · Śloka 293
విరుద్ధైరపి న త్వేతే గుణైర్ఘ్నంతి పరస్పరం| దోషాః సహజసాత్మ్యత్వాద్విషం ఘోరమహీనివ||293||
विरुद्धैरपि न त्वेते गुणैर्घ्नन्ति परस्परम्| दोषाः सहजसात्म्यत्वाद्विषं घोरमहीनिव||२९३||
🔊 Audio coming soon
దోషాణాం పరస్పరగుణవిరోధాత్ సంభూయ కార్యకరణే యథా విరోధో న భవతి తదాహ- విరుద్ధైరపీతి|- పరస్పరవిరుద్ధైరపి, యథా- శ్లేష్మణః స్నేహపైచ్ఛిల్యగౌరవాదీనాం వాతగుణై రౌక్ష్యలాఘవాదిభిర్విపరీతానాం చ పరస్పరోపఘాతకత్వం యద్దృష్టం తదిహ దోషసంసర్గే న భవతి| కుతో న ఘ్నంతీత్యాహ- సహజసాత్మ్యత్వాదితి; స్వాభావికసాత్మ్యీభావాదిత్యర్థః, సాత్మ్యీభావోఽనుపఘాతకత్వం| అయం చ స్వభావః కర్మజన్యో వా భవతు వస్తుస్వభావాధీనో వా ఉభయథా వా భవతు, తథాఽప్యచింత్య ఏవ; దృష్టత్వాచ్చ నాత్ర యుక్తిబాధా ప్రభవతి; తేన పరస్పరగుణోపఘాతవ్యభిచారశ్చంద్రికాకృతా సుశ్రుతే ప్రపంచితః స న భవతి| విరుద్ధస్యాప్యనుపఘాతే దృష్టాంతమాహ- ఘోరం విషమహీనివేతి||293||
Adhikarana 58 (294) · Śloka 294
తత్ర శ్లోకః- త్రిమర్మజానాం రోగాణాం నిదానాకృతిభేషజం| విస్తరేణ పృథగ్దిష్టం త్రిమర్మీయే చికిత్సితే||294||
तत्र श्लोकः- त्रिमर्मजानां रोगाणां निदानाकृतिभेषजम्| विस्तरेण पृथग्दिष्टं त्रिमर्मीये चिकित्सिते||२९४||
🔊 Audio coming soon
త్రిమర్మజానామితి సంగ్రహో వ్యక్తః||294||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే త్రిమర్మీయచికిత్సితం నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః||26||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने त्रिमर्मीयचिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే త్రిమర్మీయచికిత్సితం నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః||26||