Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastr̥ṣṇācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातस्तृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
visarpē prāyēṇa tr̥ṣṇā upadravarūpā bhavatīti visarpānantaraṁ tr̥ṣṇācikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
jñānapraśamatapōbhiḥ khyātō'trisutō jagaddhitē'bhirataḥ| tr̥ṣṇānāṁ praśamārthaṁ cikitsitaṁ prāha pañcānām||3||
ज्ञानप्रशमतपोभिः ख्यातोऽत्रिसुतो जगद्धितेऽभिरतः| तृष्णानां प्रशमार्थं चिकित्सितं प्राह पञ्चानाम्||३||
🔊 Audio coming soon
jñānētyādau jñānaṁ tattvajñānaṁ, praśamaḥ śāntiḥ, tapaḥ cāndrāyaṇādi| cikitsitaṁ cikitsāvidhāyakō granthaḥ, nidānādyabhidhānaṁ ca cikitsārthamēva, nidānādijñānapūrvakatvāccikitsāyāḥ | pañcānāmiti vacanēna pañcānāmapi cikitsāviṣayatvaṁ darśayati, nahi kāsaśvāsavadasyāsādhyatvaṁ kasyāścidatrētyarthaḥ, tathā suśrutōktātiriktatr̥ṣṇādvayāntarbhāvaṁ pañcasvēva sūcayati| uktaṁ hi suśrutē- “tisraḥ smr̥tāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca| syāt saptamī bhaktanimittajā ca” (su.u.a.48) iti||3||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
kṣōbhādbhayācchramādapi śōkātkrōdhādvilaṅghanānmadyāt| kṣārāmlalavaṇakaṭukōṣṇarūkṣaśuṣkānnasēvābhiḥ||4|| dhātukṣayagadakarṣaṇavamanādyatiyōgasūryasantāpaiḥ| pittānilau pravr̥ddhau saumyāndhātūṁśca śōṣayataḥ||5|| rasavāhinīśca nālīrjihvāmūlagalatālukaklōmnaḥ | saṁśōṣya nr̥ṇāṁ dēhē kurutastr̥ṣṇāṁ mahābalāvētau||6|| pītaṁ pītaṁ hi jalaṁ śōṣayatastāvatō na yāti śamam| ghōravyādhikr̥śānāṁ prabhavatyupasargabhūtā sā||7||
क्षोभाद्भयाच्छ्रमादपि शोकात्क्रोधाद्विलङ्घनान्मद्यात्| क्षाराम्ललवणकटुकोष्णरूक्षशुष्कान्नसेवाभिः||४|| धातुक्षयगदकर्षणवमनाद्यतियोगसूर्यसन्तापैः| पित्तानिलौ प्रवृद्धौ सौम्यान्धातूंश्च शोषयतः||५|| रसवाहिनीश्च नालीर्जिह्वामूलगलतालुकक्लोम्नः | संशोष्य नृणां देहे कुरुतस्तृष्णां महाबलावेतौ||६|| पीतं पीतं हि जलं शोषयतस्तावतो न याति शमम्| घोरव्याधिकृशानां प्रभवत्युपसर्गभूता सा||७||
🔊 Audio coming soon
kṣōbhādityādyuktanidānasya yathāyōgyatayā vātakartr̥tvaṁ vātapittakartr̥tvaṁ cōnnēyam| pittānilāvityādiḥ sarvatr̥ṣṇāsamprāptigranthaḥ| saumyān dhātūniti kapharasōdakāni sōmaguṇātiriktāni| pradūṣayata iti śōṣaṇēna dūṣayataḥ| klōmna iti dvitīyābahuvacanāntam| dēhē ityanēna ētāsāṁ tr̥ṣṇānāṁ śārīratvaṁ darśayati| yā hi mānasī tr̥ṣṇā sā śārīrē “icchādvēṣātmikā tr̥ṣṇā sukhaduḥkhāt pravartatē” (śā.a.1) ityādāvuktā; iyaṁ tu dēhāśrayadōṣakāraṇā satī dēhajaivēti bhāvaḥ| svābhāvikatr̥ṣṇāyāmapi vātapittē ārambhakē ēva tat kiṁ sā'pyatra na gr̥hyatē? maivaṁ, tasyā ucitadravapānēnaivābhiprētēna praśamādiha asvābhāvikavyādhiprakaraṇē nādhikāra iti hr̥di kr̥tvā| svābhāvikatr̥ṣṇākaravātapittābhyāṁ vakṣyamāṇatr̥ṣṇārambhakavātapittayōrviśēṣamāha- pītaṁ pītamityādi| prakr̥tatr̥ṣṇārambhakau pittavātau pītaṁ pītaṁ jalaṁ śōṣayataḥ, atō jalaśōṣaṇatvāddhētōrna śamaṁ yāti puruṣaḥ; svābhāvikyāṁ jalaṁ pītvā śāntimadhigacchatīti bhāvaḥ| upadravarūpatr̥ṣṇōtpādamāha- ghōrētyādi| upasargabhūtā iti upadravarūpā||4-7||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
prāgrūpaṁ mukhaśōṣaḥ, svalakṣaṇaṁ sarvadā'mbukāmitvam| tr̥ṣṇānāṁ sarvāsāṁ liṅgānāṁ lāghavamapāyaḥ||8||
प्राग्रूपं मुखशोषः, स्वलक्षणं सर्वदाऽम्बुकामित्वम्| तृष्णानां सर्वासां लिङ्गानां लाघवमपायः||८||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇāprāgrūpamāha- prāgrūpamityādi| prāgrūpakathanē ēva madhyē tr̥ṣṇānāmavyabhicārilakṣaṇamāha- svalakṣaṇamityādi| svalakṣaṇamiti avyabhicārilakṣaṇaṁ; yathā- jvarasya santāpaḥ, śvayathōrutsēdhaḥ| punaḥ prakr̥taṁ prāgrūpamāha- liṅgānāṁ lāghavamapāya iti|- liṅgānāṁ vakṣyamāṇavātādijatr̥ṣṇāliṅgānāṁ lāghavamalpatvaṁ kēṣāñciccābhāvaḥ pūrvarūpaṁ tr̥ṣṇānāmityarthaḥ| tēna pūrvarūpāvasthāyāṁ vakṣyamāṇalakṣaṇāni kānicinna bhavantyēva, yāni ca bhavanti tānyalpatayā'sphuṭāni bhavanti| uktaṁ ca- “avyaktaṁ lakṣaṇaṁ tasya pūrvarūpamiti smr̥tam” (ci.a.11) iti| kiṁvā yadētat prāgrūpaṁ mukhaśōṣaḥ, svalakṣaṇaṁ sarvadāmbukāmitvaṁ, ētat prāgrūpaṁ svalakṣaṇaṁ ca tr̥ṣṇānāṁ; tēna mukhaśōṣāmbukāmitvē svalakṣaṇē tathā pūrvarūpē ca bhavataḥ, pūrvarūpāvasthāyāṁ tvaprabalē mukhaśōṣāmbukāmitvē jñēyē| yē tu ‘prāgrūpaṁ mukhaśōṣaḥ svarakṣayaḥ sarvadā'mbukāmitvam’ iti paṭhanti, tēṣāṁ matē tr̥ṣṇāyāḥ svalakṣaṇaṁ nōktaṁ syāt| uktaṁ ca hārītē'pi tr̥ṣṇāsvalakṣaṇaṁ- “svalakṣaṇaṁ tu tr̥ṣṇānāṁ sarvadā'mbupipāsitā” iti| kiṁvā mukhaśōṣasvarakṣayē ēva pūrvarūpaṁ, sarvadā'mbukāmitvaṁ ca svalakṣaṇaṁ, liṅgānāṁ ca lāghavaṁ rōgarūpāyāstr̥ṣṇāyā apāyō gamanamityarthaḥ; ayamēva tr̥ṣṇāvyuparamō yadvakṣyamāṇaliṅgānāmalpatvaṁ, sarvathōcchēdō hi tr̥ṣṇālakṣaṇānāṁ na bhavatyēva, sahajatr̥ṣṇāgrastatvēnaitallakṣaṇānāmalpamātratayā'vasthānāt| kaiścittu liṅgānāṁ lāghavamāśūtpādaḥ, sa ca apāyō maraṇamiti kr̥tvā tr̥ṣṇānāmasādhyatālakṣaṇamidamucyatē, tannātimanōharam||8||
Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10
mukhaśōṣasvarabhēdabhramasantāpapralāpasaṁstambhān| tālvōṣṭhakaṇṭhajihvākarkaśatāṁ cittanāśaṁ ca||9|| jihvānirgamamaruciṁ bādhiryaṁ marmadūyanaṁ sādam| tr̥ṣṇōdbhūtā kurutē, pañcavidhāṁ liṅgataḥ śr̥ṇu tām||10||
मुखशोषस्वरभेदभ्रमसन्तापप्रलापसंस्तम्भान्| ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाकर्कशतां चित्तनाशं च||९|| जिह्वानिर्गममरुचिं बाधिर्यं मर्मदूयनं सादम्| तृष्णोद्भूता कुरुते, पञ्चविधां लिङ्गतः शृणु ताम्||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvatr̥ṣṇānāmupadravānāha- mukhaśōṣētyādi| udbhūtēti vr̥ddhā| yē tu mukhaśōṣādīni lakṣaṇānyāhustanmatē tr̥ṣṇōpadravānāmabhidhānaṁ na syāt, upadravāścādhyāyasaṅgrahē saṅgr̥hītāḥ; tēnātiśayavr̥ddhā mukhaśōṣādaya upadravāḥ, vr̥ddhāstu liṅgamiti vyavasthā||9-10||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
abdhātuṁ dēhasthaṁ kupitaḥ pavanō yadā viśōṣayati| tasmiñśuṣkē śuṣyatyabalastr̥ṣyatyatha viśuṣyan||11||
अब्धातुं देहस्थं कुपितः पवनो यदा विशोषयति| तस्मिञ्शुष्के शुष्यत्यबलस्तृष्यत्यथ विशुष्यन्||११||
🔊 Audio coming soon
abdhātumityādinā pañcānāṁ samprāptyādyāha| dēhasthamiti dēhē nānārasādirūpatayā sthitam| śuṣkē'bdhātau śuṣyatīti yōjyam||11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
nidrānāśaḥ śirasō bhramastathā śuṣkavirasamukhatā ca srōtō'varōdha iti ca syālliṅgaṁ vātatr̥ṣṇāyāḥ||12||
निद्रानाशः शिरसो भ्रमस्तथा शुष्कविरसमुखता च स्रोतोऽवरोध इति च स्याल्लिङ्गं वाततृष्णायाः||१२||
🔊 Audio coming soon
srōtōvarōdha iti atyupaghātaḥ ||12||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
pittaṁ matamāgnēyaṁ kupitaṁ cēttāpayatyapāṁ dhātum| santaptaḥ sa hi janayēttr̥ṣṇāṁ dāhōlbaṇāṁ nr̥̄ṇām||13|| tiktāsyatvaṁ śirasō dāhaḥ śītābhinandatā mūrcchā| pītākṣimūtravarcastvamākr̥tiḥ pittatr̥ṣṇāyāḥ||14||
पित्तं मतमाग्नेयं कुपितं चेत्तापयत्यपां धातुम्| सन्तप्तः स हि जनयेत्तृष्णां दाहोल्बणां नॄणाम्||१३|| तिक्तास्यत्वं शिरसो दाहः शीताभिनन्दता मूर्च्छा| पीताक्षिमूत्रवर्चस्त्वमाकृतिः पित्ततृष्णायाः||१४||
🔊 Audio coming soon
pittamityādinā pittajāmāha| śarīrasaṅkhyāśārīrē pittamāpyamuktaṁ “yaddravasarasnigdhamandamr̥dupicchilaṁ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvēdādi tadāpyaṁ rasō rasanaṁ ca” (śā.a.7) ityanēna, tathā tatraiva “yat pittamūṣmā yō, yā ca śarīrē bhāḥ, tat sarvamāgnēyam” ityanēna dvayātmakatvaṁ pittasya yadyapyuktaṁ, tathā'pyāgnēyākāratvād bāhulyāt pittamāgnēyamēvēti darśayannāha- pittaṁ matamāgnēyamiti; dvayātmakatvē'pi ca pittasyāgnēyāṁśaprādhānyādanyatrāpi saumyāgnēyavāyavyavikārabhēdē paittikavikārā āgnēyatvēna gr̥hītā ēva | santaptaḥ sa hīti abdhātuḥ santaptaḥ| ‘santaptaṁ hi’ iti pāṭhapakṣē pittamēva janayēditi yōjyam| yadā'bdhāturjanayati tadā pittasantapta ēva janayatīti pittasyaiva kartr̥tvam||13-14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
tr̥ṣṇā yā''maprabhavā sā'pyāgnēyā''mapittajanitatvāt | liṅgaṁ tasyāścārucirādhmānakaphaprasēkau ca||15||
तृष्णा याऽऽमप्रभवा साऽप्याग्नेयाऽऽमपित्तजनितत्वात् | लिङ्गं तस्याश्चारुचिराध्मानकफप्रसेकौ च||१५||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇētyādinā''majāmāha| āmaśabdēna cēha lakṣaṇayā āmasamānacikitsita āmasamānalakṣaṇaśca kaphō'pi gr̥hyatē| tēnāmaprabhavāyā vyutpādanēna kaphajā'pi suśrutōktā gr̥hītaivēha| sā'pyāgnēyētyanēna pūrvaparijñātaṁ sarvāsāṁ vātapittajanyatvaṁ samunnayati| vātaśca tr̥ṣṇākāraṇatvēnōktō'pyatrāpradhānaṁ, pittamēva tu pradhānamitīha vātākathanādunnīyatē| anyatrāpyuktaṁ- “darśanaṁ paktirūṣmā ca kṣuttr̥ṣṇā dēhamārdavam| prabhāprasādau mēdhā ca pittakarmāvikārajam” (sū.a.18) iti| āmapittajanitatvāditi āmāvarōdhavr̥ddhapittajanitatvādityarthaḥ||15||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
dēhō rasajō'mbubhavō rasaśca tasya kṣayācca tr̥ṣyēddhi| dīnasvaraḥ pratāmyan saṁśuṣkahr̥dayagalatāluḥ ||16||
देहो रसजोऽम्बुभवो रसश्च तस्य क्षयाच्च तृष्येद्धि| दीनस्वरः प्रताम्यन् संशुष्कहृदयगलतालुः ||१६||
🔊 Audio coming soon
dēhō rasaja ityādinā kṣayajāmāha| āhārarasāt sarvadhātupōṣakō dhāturasa utpadyatē, sa ca rasō dēhapōṣakō'mbubhava iti āpya ityarthaḥ| tasya kṣayāditi rasakṣayāt tr̥ṣyatē; rasakṣayādambukṣayō bhavati, tēna cāmbukṣayēṇa puruṣaḥ pānīyaprārthanārūpatr̥ṣṇayā yuktō bhavatīti yuktamiti darśayati| uktaṁ hi suśrutē- “dōṣadhātumalakṣīṇō balakṣīṇō'pi mānavaḥ| svayōnivardhanaṁ yattadannapānaṁ prakāṅkṣati” (su.sū.a.15) iti; ihāpi cōktaṁ ‘tasya kṣayācca tr̥ṣyēddhi’ iti||16||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
bhavati khalu yōpasargāttr̥ṣṇā sā śōṣiṇī kaṣṭā| jvaramēhakṣayaśōṣaśvāsādyupasr̥ṣṭadēhānām ||17||
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा| ज्वरमेहक्षयशोषश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
bhavatītyādinōpasargajāmāha| upasargāditi jvarādyupadravāt, jvarādyupadravarūpatayēti yāvat| kaṣṭēti kaṣṭasādhyā| ēvaṁ prāksūtritavātapittāmāmbukṣayōpasargātmikāḥ pañca tr̥ṣṇā vyāhr̥tāḥ| atraiva suśrutōktā kaphajā āmajāyāmavaruddhā, kṣatajā upasargātmikāyāmavaruddhā, annajā cāmajāyāmēvāntarbhāvanīyā||17||
Adhikarana 12 (18) · Śloka 18
sarvāstvatiprasaktā rōgakr̥śānāṁ vamiprasaktānām| ghōrōpadravayuktāstr̥ṇā maraṇāya vijñēyāḥ||18||
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रसक्तानाम्| घोरोपद्रवयुक्तास्तृणा मरणाय विज्ञेयाः||१८||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ tr̥ṣṇānāmasādhyatālakṣaṇamāha- sarvāstvityādi| ghōrōpadravayuktēti pīḍākarōpadravavatī||18||
Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22
nāgniṁ vinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śōṣaṇē hētū| abdhātōrativr̥ddhāvapāṁ kṣayē tr̥ṣyatē narō hi||19|| gurvannapayaḥsnēhaiḥ sammūrcchadbhirvidāhakālē ca| yastr̥ṣyēdvr̥tamārgē tatrāpyanilānalau hētū||20|| tīkṣṇōṣṇarūkṣabhāvānmadyaṁ pittānilau prakōpayati| śōṣayatō'pāṁ dhātuṁ tāvēva hi madyaśīlānām||21|| taptāsviva sikatāsu hi tōyamāśu śuṣyati kṣiptam| tēṣāṁ santaptānāṁ himajalapānādbhavati śarma||22||
नाग्निं विना हि तर्षः पवनाद्वा तौ हि शोषणे हेतू| अब्धातोरतिवृद्धावपां क्षये तृष्यते नरो हि||१९|| गुर्वन्नपयःस्नेहैः सम्मूर्च्छद्भिर्विदाहकाले च| यस्तृष्येद्वृतमार्गे तत्राप्यनिलानलौ हेतू||२०|| तीक्ष्णोष्णरूक्षभावान्मद्यं पित्तानिलौ प्रकोपयति| शोषयतोऽपां धातुं तावेव हि मद्यशीलानाम्||२१|| तप्तास्विव सिकतासु हि तोयमाशु शुष्यति क्षिप्तम्| तेषां सन्तप्तानां हिमजलपानाद्भवति शर्म||२२||
🔊 Audio coming soon
samprati tr̥ṣṇāntarāṇāmuktatr̥ṣṇāsvēvāntarbhāvaṁ darśayannuktavaktavyatr̥ṣṇānāmapi vāta-pitta-kṣayajanyatvamāha- nāgnimityādi| kasmāt punaragnivātau vinā tarṣō na bhavatītyāha- tau hītyādi| tau hi ativr̥ddhau pittavātarūpau agnipavanau abdhātōḥ śōṣaṇē hētū, tasmānnāgnivātau vinā tarṣa ityuktamityarthaḥ| ēvamagnivātābhyāṁ kr̥tē'pāṁ kṣayē svarūpādēva narastr̥ṣyati| ēvaṁ pittavātakr̥tābdhātukṣayajatr̥ṣṇābhēdamabhidhāya antarbhāvanīyatr̥ṣṇābhēdānāha- gurvannētyādi| sammūrcchadbhiriti ēkatāṁ gacchadbhiḥ| atra vātō vr̥ddhaḥ sammūrcchanē'nnasya tr̥ṣṇākaraḥ, vidāhakālē ca yā tr̥ṣṇā tatra pittaṁ tr̥ṣṇākaram| madyajāmapyantarbhāvayannāha- tīkṣṇōṣṇētyādi| sikatāsu vālukāsu| tēṣāmityupaśamakathanam| śarmēti sukham||19-22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
śiśirasnātasyōṣmā ruddhaḥ kōṣṭhaṁ prapadya tarṣayati| tasmānnōṣṇaklāntō bhajēta sahasā jalaṁ śītam ||23||
शिशिरस्नातस्योष्मा रुद्धः कोष्ठं प्रपद्य तर्षयति| तस्मान्नोष्णक्लान्तो भजेत सहसा जलं शीतम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
śītamlānajāmantarbhāvayannāha- śiśirētyādi| śiśiraṁ śītam| ūṣmā ruddha iti śītasparśajalēna bahiranirgacchan rōmakūpairuṣmā'varuddhaḥ pratīpīkr̥taḥ, ētēna ētasyāpi pittajatvamuktam| na sahasētyanēna viśramya śītajalasēvāyāṁ na tathāvidhā tr̥ṣṇā bhavatīti darśayati||23||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
liṅgaṁ sarvāsvētāsvanilakṣayapittajaṁ bhavatyatha tu| pr̥thagāgamāccikitsitamataḥ pravakṣyāmi tr̥ṣṇānām||24||
लिङ्गं सर्वास्वेतास्वनिलक्षयपित्तजं भवत्यथ तु| पृथगागमाच्चिकित्सितमतः प्रवक्ष्यामि तृष्णानाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
samprati annasammūrcchanādinā yathōktakramēṇa anila-kṣaya-pittajāvarōdhamabhidhāya sarvāsāmēvānila-kṣaya-pittajatvamupadarśayannāha- liṅgaṁ sarvāsvityādi| anila-kṣaya-pittajamityatra kṣayajamiti abdhātukṣayajamēva| sāmānyē'pi tr̥ṣṇānāṁ bhēdēna cikitsābhidhānē hētumāha- atha tvityādi| pr̥thagāgamāditi pr̥thagghētutvāt, āgacchatyasmāditi āgamō hētuḥ; vātādihētubhēdāccikitsitabhēdaṁ vakṣyāmītyarthaḥ| kiṁvā pr̥thak cikitsitaṁ vakṣyāmi, āgamāditi āyurvēdāgamaprāmāṇyāt; āgamē tr̥ṣṇānāṁ bhēdēna cikitsābhidhānādahamapi pr̥thak cikitsāṁ vakṣyāmītyarthaḥ||24||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
apāṁ kṣayāddhi tr̥ṣṇā saṁśōṣya naraṁ praṇāśayēdāśu| tasmādaindraṁ tōyaṁ samadhu pibēttadguṇaṁ vā'nyat||25|| kiñcittuvarānurasaṁ tanu laghu śītalaṁ sugandhi surasaṁ ca| anabhiṣyandi ca yattatkṣitigatamapyaindravajjñēyam||26||
अपां क्षयाद्धि तृष्णा संशोष्य नरं प्रणाशयेदाशु| तस्मादैन्द्रं तोयं समधु पिबेत्तद्गुणं वाऽन्यत्||२५|| किञ्चित्तुवरानुरसं तनु लघु शीतलं सुगन्धि सुरसं च| अनभिष्यन्दि च यत्तत्क्षितिगतमप्यैन्द्रवज्ज्ञेयम्||२६||
🔊 Audio coming soon
apāṁ kṣayādityādinā cikitsāmāha| aindramiti āntarikṣam| tadguṇaṁ vā'nyaditi yaduktaṁ tatrāha- kiñcidityādi| kiñciditi manāk| tuvarō'nurasatayā rasyatē āsvādyatē yasmin tattuvarānurasam| antarikṣaṁ jalaṁ hyavyaktasarvarasayuktam “avyaktībhāvastu rasānāṁ prakr̥tau bhavatyanurasasamanvitē vā dravyē” (ci.a.sū.26) iti| aindravadityanēna antarikṣānukāri kṣitisamābaddhaṁ bhavati| anyē tu tuvaraśabdēna kaṣāyamāhuḥ, tēna kiñcitkaṣāyānurasamityarthaḥ| tanviti svaccham| sugandhīti aniṣṭagandharahitam; uktaṁ hi suśrutē- “aniṣṭagandhatā gandhadōṣaḥ” (su.sū.a.45) iti| aprātikūlyēna rasanayā āsvādyatē iti surasaṁ; na tu vyaktasuṣṭhurasaṁ surasam’; uktaṁ hi suśrutē- “vyaktarasatā rasadōṣaḥ” iti (su.sū.a.45)||25-26||
Adhikarana 17 (27-33) · Śloka 33
śr̥taśītaṁ sasitōpalamathavā śarapūrvapañcamūlēna| lājāsaktusitāhvāmadhuyutamaindrēṇa vā mantham||27|| vāṭyaṁ vā''mayavānāṁ śītaṁ madhuśarkarāyutaṁ dadyāt| pēyāṁ vā śālīnāṁ dadyādvā kōradūṣāṇām||28|| payasā śr̥tēna bhōjanamathavā madhuśarkarāyutaṁ yōjyam| pārāvatādikarasairghr̥tabhr̥ṣṭairvā'pyalavaṇāmlaiḥ||29|| tr̥ṇapañcamūlamuñjātakaiḥ priyālaiśca jāṅgalāḥ sukr̥tāḥ| śastā rasāḥ payō vā taiḥ siddhaṁ śarkarāmadhumat||30|| śatadhautaghr̥tēnāktaḥ payaḥ pibēcchītatōyamavagāhya| mudgamasūracaṇakajā rasāstu bhr̥ṣṭā ghr̥tē dēyāḥ||31|| madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiktakaiḥ śr̥taṁ kṣīram| pānābhyañjanasēkēṣviṣṭaṁ madhuśarkarāyuktam||32|| tajjaṁ vā ghr̥tamiṣṭaṁ pānābhyaṅgēṣu nasyamapi ca syāt| nārīpayaḥ saśarkaramuṣṭryā api nasyamikṣurasaḥ||33||
शृतशीतं ससितोपलमथवा शरपूर्वपञ्चमूलेन| लाजासक्तुसिताह्वामधुयुतमैन्द्रेण वा मन्थम्||२७|| वाट्यं वाऽऽमयवानां शीतं मधुशर्करायुतं दद्यात्| पेयां वा शालीनां दद्याद्वा कोरदूषाणाम्||२८|| पयसा शृतेन भोजनमथवा मधुशर्करायुतं योज्यम्| पारावतादिकरसैर्घृतभृष्टैर्वाऽप्यलवणाम्लैः||२९|| तृणपञ्चमूलमुञ्जातकैः प्रियालैश्च जाङ्गलाः सुकृताः| शस्ता रसाः पयो वा तैः सिद्धं शर्करामधुमत्||३०|| शतधौतघृतेनाक्तः पयः पिबेच्छीततोयमवगाह्य| मुद्गमसूरचणकजा रसास्तु भृष्टा घृते देयाः||३१|| मधुरैः सजीवनीयैः शीतैश्च सतिक्तकैः शृतं क्षीरम्| पानाभ्यञ्जनसेकेष्विष्टं मधुशर्करायुक्तम्||३२|| तज्जं वा घृतमिष्टं पानाभ्यङ्गेषु नस्यमपि च स्यात्| नारीपयः सशर्करमुष्ट्र्या अपि नस्यमिक्षुरसः||३३||
🔊 Audio coming soon
śarapūrvapañcamūlēnēti “śarēkṣudarbhakāśānāṁ śālīnāṁ mūlamēva ca” (ci.a.1pā.1) ityatrōktēna śarādipañcamūlēna| āmayavānāṁ vāṭyamiti īṣadbhr̥ṣṭādalitayavamaṇḍaḥ| muñjātaka uttarāpathaprasiddhaḥ| sukr̥tā iti susaṁskr̥tāḥ| tairiti tr̥ṇapañcamūlyādibhiḥ| madhurairiti madhurarasaiḥ| śītairiti śītavīryaiḥ| tajjamiti madhurādiśr̥takṣīrajam||27-33||
Adhikarana 18 (34-39) · Śloka 39
kṣīrēkṣurasaguḍōdakasitōpalākṣaudrasīdhumārdvīkaiḥ | vr̥kṣāmlamātuluṅgairgaṇḍūṣāstāluśōṣaghnāḥ||34|| jambvāmrātakabadarīvētasapañcavalkapañcāmlaiḥ| hr̥nmukhaśiraḥpradēhāḥsaghr̥tā mūrcchābhramatr̥ṣṇāghnāḥ syuḥ||35|| dāḍimadadhitthalōdhraiḥ savidārībījapūrakaiḥ śirasaḥ| lēpō gaurāmalakairghr̥tāranālāyutaiśca hitaḥ||36|| śaivalapaṅkāmburuhaiḥ sāmlaiḥ saghr̥taiśca śaktubhirlēpaḥ| mastvāranālārdravasanakamalamaṇihārasaṁsparśāḥ||37|| śiśirāmbucandanārdrastanataṭapāṇitalagātrasaṁsparśāḥ| kṣaumārdranivasanānāṁ varāṅganānāṁ priyāṇāṁ ca||38|| himavaddarīvanasaritsarō'mbujapavanēndupādaśiśirāṇām| ramyaśiśirōdakānāṁ smaraṇaṁ kathāśca tr̥ṣṇāghnāḥ||39||
क्षीरेक्षुरसगुडोदकसितोपलाक्षौद्रसीधुमार्द्वीकैः | वृक्षाम्लमातुलुङ्गैर्गण्डूषास्तालुशोषघ्नाः||३४|| जम्ब्वाम्रातकबदरीवेतसपञ्चवल्कपञ्चाम्लैः| हृन्मुखशिरःप्रदेहाःसघृता मूर्च्छाभ्रमतृष्णाघ्नाः स्युः||३५|| दाडिमदधित्थलोध्रैः सविदारीबीजपूरकैः शिरसः| लेपो गौरामलकैर्घृतारनालायुतैश्च हितः||३६|| शैवलपङ्काम्बुरुहैः साम्लैः सघृतैश्च शक्तुभिर्लेपः| मस्त्वारनालार्द्रवसनकमलमणिहारसंस्पर्शाः||३७|| शिशिराम्बुचन्दनार्द्रस्तनतटपाणितलगात्रसंस्पर्शाः| क्षौमार्द्रनिवसनानां वराङ्गनानां प्रियाणां च||३८|| हिमवद्दरीवनसरित्सरोऽम्बुजपवनेन्दुपादशिशिराणाम्| रम्यशिशिरोदकानां स्मरणं कथाश्च तृष्णाघ्नाः||३९||
🔊 Audio coming soon
mārdvīkaṁ mr̥dvīkārasakr̥taṁ madyam| gaṇḍūṣaḥ mukhapūrakō dravaḥ| pañcāmlaṁ “kōlāmlaṁ cikrikāmlaṁ ca mātuluṅgāmlavētasam| caturamlamiti prōktaṁ pañcāmlaṁ tu sadāḍimam” iti vacanājjñēyam| dadhitthaḥ kapitthaḥ| gaurāmalakairiti ārdratayā gauravarṇairāmalakaiḥ| mastvāranālastimitaṁ vasanaṁ mastvāranālavasanam| indupādāḥ candraraśmayaḥ||34-39||
Adhikarana 19 (40) · Śloka 41
vātaghnamannapānaṁ mr̥du laghu śītaṁ ca vātatr̥ṣṇāyām| kṣayakāsanucchr̥taṁ kṣīraghr̥tamūrdhvavātatr̥ṣṇāghnam ||40|| syājjīvanīyasiddhaṁ kṣīraghr̥taṁ vātapittajē tarṣa|41|
वातघ्नमन्नपानं मृदु लघु शीतं च वाततृष्णायाम्| क्षयकासनुच्छृतं क्षीरघृतमूर्ध्ववाततृष्णाघ्नम् ||४०|| स्याज्जीवनीयसिद्धं क्षीरघृतं वातपित्तजे तर्ष|४१|
🔊 Audio coming soon
vātaghnētyādinā tr̥ṣṇānāṁ vaiśēṣikīṁ cikitsāmāha| kṣayakāsaharaiḥ śr̥taṁ kṣayakāsanucchr̥tam| ūrdhvavātaḥ śvāsaḥ| vātapittajē tarṣē ityatra saṁsargajā tr̥ṣṇā asūtritā'pi asūtritadvandvajagulmābhidhānanyāyēnōcyatē||40||-
Adhikarana 20 (41-46) · Śloka 46
paittē drākṣācandanakharjūrōśīramadhuyutaṁ tōyam||41|| lōhitaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakōtpaladrākṣāḥ| madhu pakvalōṣṭamēva ca jalē sthitaṁ śītalaṁ pēyam||42|| lōhitaśāliprasthaḥ salōdhramadhukāñjanōtpalaḥ kṣuṇṇaḥ| pakvāmalōṣṭajalamadhusamāyutō mr̥nmayē pēyaḥ||43|| vaṭamātuluṅgavētasapallavakuśakāśamūlayaṣṭyāhvaiḥ| siddhē'mbhasyagninibhāṁ kr̥ṣṇamr̥daṁ kr̥ṣṇasikatāṁ vā||44|| taptāni navakapālānyathavā nirvāpya pāyayētāccham| āpākaśarkaraṁ vā'mr̥tavallyudakaṁ tr̥ṣāṁ hanti||45|| kṣīravatāṁ madhurāṇāṁ śītānāṁ śarkarāmadhuvimiśrāḥ| śītakaṣāyā mr̥dbhr̥ṣṭasaṁyutāḥ pittatr̥ṣṇāghnāḥ||46||
पैत्ते द्राक्षाचन्दनखर्जूरोशीरमधुयुतं तोयम्||४१|| लोहितशालितण्डुलखर्जूरपरूषकोत्पलद्राक्षाः| मधु पक्वलोष्टमेव च जले स्थितं शीतलं पेयम्||४२|| लोहितशालिप्रस्थः सलोध्रमधुकाञ्जनोत्पलः क्षुण्णः| पक्वामलोष्टजलमधुसमायुतो मृन्मये पेयः||४३|| वटमातुलुङ्गवेतसपल्लवकुशकाशमूलयष्ट्याह्वैः| सिद्धेऽम्भस्यग्निनिभां कृष्णमृदं कृष्णसिकतां वा||४४|| तप्तानि नवकपालान्यथवा निर्वाप्य पाययेताच्छम्| आपाकशर्करं वाऽमृतवल्ल्युदकं तृषां हन्ति||४५|| क्षीरवतां मधुराणां शीतानां शर्करामधुविमिश्राः| शीतकषाया मृद्भृष्टसंयुताः पित्ततृष्णाघ्नाः||४६||
🔊 Audio coming soon
paittē ityatra ‘tarṣē’ iti śēṣaḥ| lōhitaśāliprastha ityādau lōdhrādīnāṁ militānāṁ catuṣpalaṁ, prakṣēpyanyāyāt pādikaṁ madhu, pakvāmalōṣṭaprasādanaṁ (cālōḍanayōgyamātraṁ ) dattvā śālitaṇḍulaprasthaḥ kṣapāyāṁ sthāpyatē, tadannaṁ (tasya pānayōgyamātramadhuprakṣēpaṁ) mr̥nmayē pātrē pīyata iti vr̥ddhairupadarśitaḥ karmamārgaḥ| navakapālāni nūtanaśarāvādikhaṇḍān| āpākaśarkaramiti pākanimittaśarkarāsahitam| amr̥tavallī guḍūcī| mr̥dbhr̥ṣṭasaṁyutā iti bhr̥ṣṭamr̥dyuktāḥ||41-46||
Adhikarana 21 (47-56) · Śloka 56
vyōṣavacābhallātakatiktakaṣāyāstathā''matr̥ṣṇāghnāḥ| yaccōktaṁ kaphajāyāṁ vamyāṁ taccaiva kāryaṁ syāt||47|| stambhārucyavipākālasyacchardiṣu kaphānugāṁ tr̥ṣṇām| jñātvā dadhimadhutarpaṇalavaṇōṣṇajalairvamanamiṣṭam||48|| dāḍimamamlaphalaṁ vā'pyanyat sakaṣāyamatha lēham| pēyamathavā pradadyādrajanīśarkarāyuktam ||49|| kṣayakāsēna tu tulyā kṣayatr̥ṣṇā sā garīyasī nr̥̄ṇām| kṣīṇakṣataśōṣahitaistasmāttāṁ bhēṣajaiḥ śamayēt||50|| pānatr̥ṣārtaḥ pānaṁ tvardhōdakamamlalavaṇagandhāḍhyam| śiśirasnātaḥ pānaṁ madyāmbu guḍāmbu vā tr̥ṣitaḥ||51|| bhaktōparōdhatr̥ṣitaḥ snēhatr̥ṣārtō'thavā tanuyavāgūm| prapibēdguruṇā tr̥ṣitō bhuktēna taduddharēdbhuktam||52|| madyāmbu vā'mbu kōṣṇaṁ balavāṁstr̥ṣitaḥ samullikhēt pītvā| māgadhikāviśadamukhaḥ saśarkaraṁ vā pibēnmantham||53|| balavāṁstu tāluśōṣē pibēddhr̥taṁ tr̥ṣyamadyācca| sarpirbhr̥ṣṭaṁ kṣīraṁ māṁsarasāṁścābalaḥ snigdhān||54|| atirūkṣadurbalānāṁ tarṣaṁ śamayēnnr̥ṇāmihāśu payaḥ| chāgō vā ghr̥tabhr̥ṣṭaḥ śītō madhurō rasō hr̥dyaḥ||55|| snigdhē'nnē bhuktē yā tr̥ṣṇā syāttāṁ guḍāmbunā śamayēt| tarṣaṁ mūrcchābhihatasya raktapittāpahairhanyāt||56||
व्योषवचाभल्लातकतिक्तकषायास्तथाऽऽमतृष्णाघ्नाः| यच्चोक्तं कफजायां वम्यां तच्चैव कार्यं स्यात्||४७|| स्तम्भारुच्यविपाकालस्यच्छर्दिषु कफानुगां तृष्णाम्| ज्ञात्वा दधिमधुतर्पणलवणोष्णजलैर्वमनमिष्टम्||४८|| दाडिममम्लफलं वाऽप्यन्यत् सकषायमथ लेहम्| पेयमथवा प्रदद्याद्रजनीशर्करायुक्तम् ||४९|| क्षयकासेन तु तुल्या क्षयतृष्णा सा गरीयसी नॄणाम्| क्षीणक्षतशोषहितैस्तस्मात्तां भेषजैः शमयेत्||५०|| पानतृषार्तः पानं त्वर्धोदकमम्ललवणगन्धाढ्यम्| शिशिरस्नातः पानं मद्याम्बु गुडाम्बु वा तृषितः||५१|| भक्तोपरोधतृषितः स्नेहतृषार्तोऽथवा तनुयवागूम्| प्रपिबेद्गुरुणा तृषितो भुक्तेन तदुद्धरेद्भुक्तम्||५२|| मद्याम्बु वाऽम्बु कोष्णं बलवांस्तृषितः समुल्लिखेत् पीत्वा| मागधिकाविशदमुखः सशर्करं वा पिबेन्मन्थम्||५३|| बलवांस्तु तालुशोषे पिबेद्धृतं तृष्यमद्याच्च| सर्पिर्भृष्टं क्षीरं मांसरसांश्चाबलः स्निग्धान्||५४|| अतिरूक्षदुर्बलानां तर्षं शमयेन्नृणामिहाशु पयः| छागो वा घृतभृष्टः शीतो मधुरो रसो हृद्यः||५५|| स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या तृष्णा स्यात्तां गुडाम्बुना शमयेत्| तर्षं मूर्च्छाभिहतस्य रक्तपित्तापहैर्हन्यात्||५६||
🔊 Audio coming soon
anyat sakaṣāyamiti āmalādisakaṣāyalēham| pānatr̥ṣārta iti atiśayamadyapānajatr̥ṭpīḍitaḥ| bhaktōparōdhaḥ bhaktacchēdaḥ | māgadhikāviśadamukha ityatra mukhavaiśadyamātrakārikā pippalī prayōktavyā| tāluśōṣē yadyapi ghr̥taṁ niṣiddhaṁ “tr̥ṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśōṣiṇaḥ” (sū.a.13) iti, tathā'pīha balavattr̥ṣyānuyuktaṁ ghr̥tapānaṁ viśiṣṭatvānna virōdhi| snigdhē'nnē bhuktē yā tr̥ṣṇā tatra yadyapi guḍāmbu snigdhaguṇayuktatvānna hitam, uktaṁ hi- “yadāhāraguṇaiḥ pānaṁ viparītaṁ tadiṣyatē” (sū.a.27) iti; tathā'pi madhurarasatayā tr̥ṣṇāharatvāt prabhāvādvōpayujyatē| tarṣaṁ mūrcchētyādinā aupasargikatr̥ṣṇācikitsōcyatē||47-56||
Adhikarana 22 (57-62) · Śloka 62
tr̥ṭdāhamūrcchābhramaklamamadātyayāsraviṣapittē | śastaṁ svabhāvaśītaṁ, śr̥taśītaṁ sannipātē'mbhaḥ||57|| hikkāśvāsanavajvarapīnasaghr̥tapītapārśvagalarōgē| kaphavātakr̥tē styānē sadyaḥśuddhē ca hitamuṣṇam||58|| pāṇḍūdarapīnasamēhagulmamandānalātisārēṣu| plīhni ca tōyaṁ na hitaṁ kāmamasahyē pibēdalpam||59|| pūrvāmayāturaḥ san dīnastr̥ṣṇārditō jalaṁ kāṅkṣan| na labhēta sa cēnmaraṇamāśvēvāpnuyāddīrgharōgaṁ vā||60|| tasmāddhānyāmbu pibēttr̥ṣyan rōgī saśarkarākṣaudram| yadvā tasyānyatsyāt sātmyaṁ rōgasya taccēṣṭam||61|| tasyāṁ vinivr̥ttāyāṁ tajjanya upadravaḥ sukhaṁ jētum| tasmāttr̥ṣṇāṁ pūrvaṁ jayēdbahubhyō'pi rōgēbhyaḥ||62||
तृट्दाहमूर्च्छाभ्रमक्लममदात्ययास्रविषपित्ते | शस्तं स्वभावशीतं, शृतशीतं सन्निपातेऽम्भः||५७|| हिक्काश्वासनवज्वरपीनसघृतपीतपार्श्वगलरोगे| कफवातकृते स्त्याने सद्यःशुद्धे च हितमुष्णम्||५८|| पाण्डूदरपीनसमेहगुल्ममन्दानलातिसारेषु| प्लीह्नि च तोयं न हितं काममसह्ये पिबेदल्पम्||५९|| पूर्वामयातुरः सन् दीनस्तृष्णार्दितो जलं काङ्क्षन्| न लभेत स चेन्मरणमाश्वेवाप्नुयाद्दीर्घरोगं वा||६०|| तस्माद्धान्याम्बु पिबेत्तृष्यन् रोगी सशर्कराक्षौद्रम्| यद्वा तस्यान्यत्स्यात् सात्म्यं रोगस्य तच्चेष्टम्||६१|| तस्यां विनिवृत्तायां तज्जन्य उपद्रवः सुखं जेतुम्| तस्मात्तृष्णां पूर्वं जयेद्बहुभ्योऽपि रोगेभ्यः||६२||
🔊 Audio coming soon
śītamuṣṇaṁ ca jalaṁ kutra dēyaṁ varjyaṁ vā kutrētyāha- tr̥ḍityādi| viṣapittē iti viṣē pittē ca| sannipātē iti sannipātajvarōdbhūtatr̥ṣṇāyām| na hitamiti pāṇḍvādirōgē tr̥ṣṇāyāmapi tōyaṁ na hitam| asahyē ‘tarṣē’ iti śēṣaḥ| ēṣvasahyatr̥ṣṇāyāṁ jalādānē dōṣamāha- pūrvētyādi| pūrvāmayātura iti pūrvōtpannagadapīḍitaḥ| tajjanyōpadrava iti tr̥ṣṇāpraśamanārthaṁ pīyamānapānīyajaḥ| sukhaṁ jētumiti mahātyayakarīṁ tr̥ṣṇāmapēkṣya jētuṁ sukhōpāyō bhavatītyarthaḥ||57-62||
Adhikarana 23 (63) · Śloka 63
tatra ślōkaḥ- hētū yathā'gnipavanau kurutaḥ sōpadravāṁ ca pañcānām| tr̥ṣṇānāṁ pr̥thagākr̥tirasādhyatā sādhanaṁ cōktam||63||
तत्र श्लोकः- हेतू यथाऽग्निपवनौ कुरुतः सोपद्रवां च पञ्चानाम्| तृष्णानां पृथगाकृतिरसाध्यता साधनं चोक्तम्||६३||
🔊 Audio coming soon
hēturityādyadhyāyasaṅgrahaḥ| agnipavanau iti yathā'gnipavanau kurutaḥ sōpadravāṁ ‘tr̥ṣṇāṁ’ iti śēṣaḥ| upadravāśca mukhaśōṣādayaḥ pūrvamuktāḥ ||63||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē tr̥ṣṇārōgacikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने तृष्णारोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsitasthānē tr̥ṣṇācikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||