28. tr̥ṣṇācikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஸ்தஷ்ணாசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

விஸர்பே ப்ராயேண தஷ்ணா உபத்ரவரூபா பவதீதி விஸர்பாநந்தரஂ தஷ்ணாசிகித்ஸிதமுச்யதே||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஜ்ஞாநப்ரஶமதபோபிஃ க்யாதோऽத்ரிஸுதோ ஜகத்திதேऽபிரதஃ| தஷ்ணாநாஂ ப்ரஶமார்தஂ சிகித்ஸிதஂ ப்ராஹ பஞ்சாநாம்||௩||

ஜ்ஞாநேத்யாதௌ ஜ்ஞாநஂ தத்த்வஜ்ஞாநஂ, ப்ரஶமஃ ஶாந்திஃ, தபஃ சாந்த்ராயணாதி| சிகித்ஸிதஂ சிகித்ஸாவிதாயகோ க்ரந்தஃ, நிதாநாத்யபிதாநஂ ச சிகித்ஸார்தமேவ, நிதாநாதிஜ்ஞாநபூர்வகத்வாச்சிகித்ஸாயாஃ | பஞ்சாநாமிதி வசநேந பஞ்சாநாமபி சிகித்ஸாவிஷயத்வஂ தர்ஶயதி, நஹி காஸஶ்வாஸவதஸ்யாஸாத்யத்வஂ கஸ்யாஶ்சிதத்ரேத்யர்தஃ, ததா ஸுஶ்ருதோக்தாதிரிக்ததஷ்ணாத்வயாந்தர்பாவஂ பஞ்சஸ்வேவ ஸூசயதி| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே- “திஸ்ரஃ ஸ்மதாஸ்தாஃ க்ஷதஜா சதுர்தீ க்ஷயாத்ததா ஹ்யாமஸமுத்பவா ச| ஸ்யாத் ஸப்தமீ பக்தநிமித்தஜா ச” (ஸு.உ.அ.௪௮) இதி||௩||

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7

க்ஷோபாத்பயாச்ச்ரமாதபி ஶோகாத்க்ரோதாத்விலங்கநாந்மத்யாத்| க்ஷாராம்லலவணகடுகோஷ்ணரூக்ஷஶுஷ்காந்நஸேவாபிஃ||௪|| தாதுக்ஷயகதகர்ஷணவமநாத்யதியோகஸூர்யஸந்தாபைஃ| பித்தாநிலௌ ப்ரவத்தௌ ஸௌம்யாந்தாதூஂஶ்ச ஶோஷயதஃ||௫|| ரஸவாஹிநீஶ்ச நாலீர்ஜிஹ்வாமூலகலதாலுகக்லோம்நஃ | ஸஂஶோஷ்ய நணாஂ தேஹே குருதஸ்தஷ்ணாஂ மஹாபலாவேதௌ||௬|| பீதஂ பீதஂ ஹி ஜலஂ ஶோஷயதஸ்தாவதோ ந யாதி ஶமம்| கோரவ்யாதிகஶாநாஂ ப்ரபவத்யுபஸர்கபூதா ஸா||௭||

க்ஷோபாதித்யாத்யுக்தநிதாநஸ்ய யதாயோக்யதயா வாதகர்தத்வஂ வாதபித்தகர்தத்வஂ சோந்நேயம்| பித்தாநிலாவித்யாதிஃ ஸர்வதஷ்ணாஸம்ப்ராப்திக்ரந்தஃ| ஸௌம்யாந் தாதூநிதி கபரஸோதகாநி ஸோமகுணாதிரிக்தாநி| ப்ரதூஷயத இதி ஶோஷணேந தூஷயதஃ| க்லோம்ந இதி த்விதீயாபஹுவசநாந்தம்| தேஹே இத்யநேந ஏதாஸாஂ தஷ்ணாநாஂ ஶாரீரத்வஂ தர்ஶயதி| யா ஹி மாநஸீ தஷ்ணா ஸா ஶாரீரே “இச்சாத்வேஷாத்மிகா தஷ்ணா ஸுகதுஃகாத் ப்ரவர்ததே” (ஶா.அ.௧) இத்யாதாவுக்தா; இயஂ து தேஹாஶ்ரயதோஷகாரணா ஸதீ தேஹஜைவேதி பாவஃ| ஸ்வாபாவிகதஷ்ணாயாமபி வாதபித்தே ஆரம்பகே ஏவ தத் கிஂ ஸாऽப்யத்ர ந கஹ்யதே? மைவஂ, தஸ்யா உசிதத்ரவபாநேநைவாபிப்ரேதேந ப்ரஶமாதிஹ அஸ்வாபாவிகவ்யாதிப்ரகரணே நாதிகார இதி ஹதி கத்வா| ஸ்வாபாவிகதஷ்ணாகரவாதபித்தாப்யாஂ வக்ஷ்யமாணதஷ்ணாரம்பகவாதபித்தயோர்விஶேஷமாஹ- பீதஂ பீதமித்யாதி| ப்ரகததஷ்ணாரம்பகௌ பித்தவாதௌ பீதஂ பீதஂ ஜலஂ ஶோஷயதஃ, அதோ ஜலஶோஷணத்வாத்தேதோர்ந ஶமஂ யாதி புருஷஃ; ஸ்வாபாவிக்யாஂ ஜலஂ பீத்வா ஶாந்திமதிகச்சதீதி பாவஃ| உபத்ரவரூபதஷ்ணோத்பாதமாஹ- கோரேத்யாதி| உபஸர்கபூதா இதி உபத்ரவரூபா||௪-௭||

Adhikarana 4 (8) · Śloka 8

ப்ராக்ரூபஂ முகஶோஷஃ, ஸ்வலக்ஷணஂ ஸர்வதாऽம்புகாமித்வம்| தஷ்ணாநாஂ ஸர்வாஸாஂ லிங்காநாஂ லாகவமபாயஃ||௮||

தஷ்ணாப்ராக்ரூபமாஹ- ப்ராக்ரூபமித்யாதி| ப்ராக்ரூபகதநே ஏவ மத்யே தஷ்ணாநாமவ்யபிசாரிலக்ஷணமாஹ- ஸ்வலக்ஷணமித்யாதி| ஸ்வலக்ஷணமிதி அவ்யபிசாரிலக்ஷணஂ; யதா- ஜ்வரஸ்ய ஸந்தாபஃ, ஶ்வயதோருத்ஸேதஃ| புநஃ ப்ரகதஂ ப்ராக்ரூபமாஹ- லிங்காநாஂ லாகவமபாய இதி|- லிங்காநாஂ வக்ஷ்யமாணவாதாதிஜதஷ்ணாலிங்காநாஂ லாகவமல்பத்வஂ கேஷாஞ்சிச்சாபாவஃ பூர்வரூபஂ தஷ்ணாநாமித்யர்தஃ| தேந பூர்வரூபாவஸ்தாயாஂ வக்ஷ்யமாணலக்ஷணாநி காநிசிந்ந பவந்த்யேவ, யாநி ச பவந்தி தாந்யல்பதயாऽஸ்புடாநி பவந்தி| உக்தஂ ச- “அவ்யக்தஂ லக்ஷணஂ தஸ்ய பூர்வரூபமிதி ஸ்மதம்” (சி.அ.௧௧) இதி| கிஂவா யதேதத் ப்ராக்ரூபஂ முகஶோஷஃ, ஸ்வலக்ஷணஂ ஸர்வதாம்புகாமித்வஂ, ஏதத் ப்ராக்ரூபஂ ஸ்வலக்ஷணஂ ச தஷ்ணாநாஂ; தேந முகஶோஷாம்புகாமித்வே ஸ்வலக்ஷணே ததா பூர்வரூபே ச பவதஃ, பூர்வரூபாவஸ்தாயாஂ த்வப்ரபலே முகஶோஷாம்புகாமித்வே ஜ்ஞேயே| யே து ‘ப்ராக்ரூபஂ முகஶோஷஃ ஸ்வரக்ஷயஃ ஸர்வதாऽம்புகாமித்வம்’ இதி படந்தி, தேஷாஂ மதே தஷ்ணாயாஃ ஸ்வலக்ஷணஂ நோக்தஂ ஸ்யாத்| உக்தஂ ச ஹாரீதேऽபி தஷ்ணாஸ்வலக்ஷணஂ- “ஸ்வலக்ஷணஂ து தஷ்ணாநாஂ ஸர்வதாऽம்புபிபாஸிதா” இதி| கிஂவா முகஶோஷஸ்வரக்ஷயே ஏவ பூர்வரூபஂ, ஸர்வதாऽம்புகாமித்வஂ ச ஸ்வலக்ஷணஂ, லிங்காநாஂ ச லாகவஂ ரோகரூபாயாஸ்தஷ்ணாயா அபாயோ கமநமித்யர்தஃ; அயமேவ தஷ்ணாவ்யுபரமோ யத்வக்ஷ்யமாணலிங்காநாமல்பத்வஂ, ஸர்வதோச்சேதோ ஹி தஷ்ணாலக்ஷணாநாஂ ந பவத்யேவ, ஸஹஜதஷ்ணாக்ரஸ்தத்வேநைதல்லக்ஷணாநாமல்பமாத்ரதயாऽவஸ்தாநாத்| கைஶ்சித்து லிங்காநாஂ லாகவமாஶூத்பாதஃ, ஸ ச அபாயோ மரணமிதி கத்வா தஷ்ணாநாமஸாத்யதாலக்ஷணமிதமுச்யதே, தந்நாதிமநோஹரம்||௮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

முகஶோஷஸ்வரபேதப்ரமஸந்தாபப்ரலாபஸஂஸ்தம்பாந்| தால்வோஷ்டகண்டஜிஹ்வாகர்கஶதாஂ சித்தநாஶஂ ச||௯|| ஜிஹ்வாநிர்கமமருசிஂ பாதிர்யஂ மர்மதூயநஂ ஸாதம்| தஷ்ணோத்பூதா குருதே, பஞ்சவிதாஂ லிங்கதஃ ஶணு தாம்||௧௦||

ஸர்வதஷ்ணாநாமுபத்ரவாநாஹ- முகஶோஷேத்யாதி| உத்பூதேதி வத்தா| யே து முகஶோஷாதீநி லக்ஷணாந்யாஹுஸ்தந்மதே தஷ்ணோபத்ரவாநாமபிதாநஂ ந ஸ்யாத், உபத்ரவாஶ்சாத்யாயஸங்க்ரஹே ஸங்கஹீதாஃ; தேநாதிஶயவத்தா முகஶோஷாதய உபத்ரவாஃ, வத்தாஸ்து லிங்கமிதி வ்யவஸ்தா||௯-௧௦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

அப்தாதுஂ தேஹஸ்தஂ குபிதஃ பவநோ யதா விஶோஷயதி| தஸ்மிஞ்ஶுஷ்கே ஶுஷ்யத்யபலஸ்தஷ்யத்யத விஶுஷ்யந்||௧௧||

அப்தாதுமித்யாதிநா பஞ்சாநாஂ ஸம்ப்ராப்த்யாத்யாஹ| தேஹஸ்தமிதி தேஹே நாநாரஸாதிரூபதயா ஸ்திதம்| ஶுஷ்கேऽப்தாதௌ ஶுஷ்யதீதி யோஜ்யம்||௧௧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

நித்ராநாஶஃ ஶிரஸோ ப்ரமஸ்ததா ஶுஷ்கவிரஸமுகதா ச ஸ்ரோதோऽவரோத இதி ச ஸ்யால்லிங்கஂ வாததஷ்ணாயாஃ||௧௨||

ஸ்ரோதோவரோத இதி அத்யுபகாதஃ ||௧௨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

பித்தஂ மதமாக்நேயஂ குபிதஂ சேத்தாபயத்யபாஂ தாதும்| ஸந்தப்தஃ ஸ ஹி ஜநயேத்தஷ்ணாஂ தாஹோல்பணாஂ நணாம்||௧௩|| திக்தாஸ்யத்வஂ ஶிரஸோ தாஹஃ ஶீதாபிநந்ததா மூர்ச்சா| பீதாக்ஷிமூத்ரவர்சஸ்த்வமாகதிஃ பித்ததஷ்ணாயாஃ||௧௪||

பித்தமித்யாதிநா பித்தஜாமாஹ| ஶரீரஸங்க்யாஶாரீரே பித்தமாப்யமுக்தஂ “யத்த்ரவஸரஸ்நிக்தமந்தமதுபிச்சிலஂ ரஸருதிரவஸாகபபித்தமூத்ரஸ்வேதாதி ததாப்யஂ ரஸோ ரஸநஂ ச” (ஶா.அ.௭) இத்யநேந, ததா தத்ரைவ “யத் பித்தமூஷ்மா யோ, யா ச ஶரீரே பாஃ, தத் ஸர்வமாக்நேயம்” இத்யநேந த்வயாத்மகத்வஂ பித்தஸ்ய யத்யப்யுக்தஂ, ததாऽப்யாக்நேயாகாரத்வாத் பாஹுல்யாத் பித்தமாக்நேயமேவேதி தர்ஶயந்நாஹ- பித்தஂ மதமாக்நேயமிதி; த்வயாத்மகத்வேऽபி ச பித்தஸ்யாக்நேயாஂஶப்ராதாந்யாதந்யத்ராபி ஸௌம்யாக்நேயவாயவ்யவிகாரபேதே பைத்திகவிகாரா ஆக்நேயத்வேந கஹீதா ஏவ | ஸந்தப்தஃ ஸ ஹீதி அப்தாதுஃ ஸந்தப்தஃ| ‘ஸந்தப்தஂ ஹி’ இதி பாடபக்ஷே பித்தமேவ ஜநயேதிதி யோஜ்யம்| யதாऽப்தாதுர்ஜநயதி ததா பித்தஸந்தப்த ஏவ ஜநயதீதி பித்தஸ்யைவ கர்தத்வம்||௧௩-௧௪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

தஷ்ணா யாऽऽமப்ரபவா ஸாऽப்யாக்நேயாऽऽமபித்தஜநிதத்வாத் | லிங்கஂ தஸ்யாஶ்சாருசிராத்மாநகபப்ரஸேகௌ ச||௧௫||

தஷ்ணேத்யாதிநாऽऽமஜாமாஹ| ஆமஶப்தேந சேஹ லக்ஷணயா ஆமஸமாநசிகித்ஸித ஆமஸமாநலக்ஷணஶ்ச கபோऽபி கஹ்யதே| தேநாமப்ரபவாயா வ்யுத்பாதநேந கபஜாऽபி ஸுஶ்ருதோக்தா கஹீதைவேஹ| ஸாऽப்யாக்நேயேத்யநேந பூர்வபரிஜ்ஞாதஂ ஸர்வாஸாஂ வாதபித்தஜந்யத்வஂ ஸமுந்நயதி| வாதஶ்ச தஷ்ணாகாரணத்வேநோக்தோऽப்யத்ராப்ரதாநஂ, பித்தமேவ து ப்ரதாநமிதீஹ வாதாகதநாதுந்நீயதே| அந்யத்ராப்யுக்தஂ- “தர்ஶநஂ பக்திரூஷ்மா ச க்ஷுத்தஷ்ணா தேஹமார்தவம்| ப்ரபாப்ரஸாதௌ மேதா ச பித்தகர்மாவிகாரஜம்” (ஸூ.அ.௧௮) இதி| ஆமபித்தஜநிதத்வாதிதி ஆமாவரோதவத்தபித்தஜநிதத்வாதித்யர்தஃ||௧௫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

தேஹோ ரஸஜோऽம்புபவோ ரஸஶ்ச தஸ்ய க்ஷயாச்ச தஷ்யேத்தி| தீநஸ்வரஃ ப்ரதாம்யந் ஸஂஶுஷ்கஹதயகலதாலுஃ ||௧௬||

தேஹோ ரஸஜ இத்யாதிநா க்ஷயஜாமாஹ| ஆஹாரரஸாத் ஸர்வதாதுபோஷகோ தாதுரஸ உத்பத்யதே, ஸ ச ரஸோ தேஹபோஷகோऽம்புபவ இதி ஆப்ய இத்யர்தஃ| தஸ்ய க்ஷயாதிதி ரஸக்ஷயாத் தஷ்யதே; ரஸக்ஷயாதம்புக்ஷயோ பவதி, தேந சாம்புக்ஷயேண புருஷஃ பாநீயப்ரார்தநாரூபதஷ்ணயா யுக்தோ பவதீதி யுக்தமிதி தர்ஶயதி| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே- “தோஷதாதுமலக்ஷீணோ பலக்ஷீணோऽபி மாநவஃ| ஸ்வயோநிவர்தநஂ யத்ததந்நபாநஂ ப்ரகாங்க்ஷதி” (ஸு.ஸூ.அ.௧௫) இதி; இஹாபி சோக்தஂ ‘தஸ்ய க்ஷயாச்ச தஷ்யேத்தி’ இதி||௧௬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

பவதி கலு யோபஸர்காத்தஷ்ணா ஸா ஶோஷிணீ கஷ்டா| ஜ்வரமேஹக்ஷயஶோஷஶ்வாஸாத்யுபஸஷ்டதேஹாநாம் ||௧௭||

பவதீத்யாதிநோபஸர்கஜாமாஹ| உபஸர்காதிதி ஜ்வராத்யுபத்ரவாத், ஜ்வராத்யுபத்ரவரூபதயேதி யாவத்| கஷ்டேதி கஷ்டஸாத்யா| ஏவஂ ப்ராக்ஸூத்ரிதவாதபித்தாமாம்புக்ஷயோபஸர்காத்மிகாஃ பஞ்ச தஷ்ணா வ்யாஹதாஃ| அத்ரைவ ஸுஶ்ருதோக்தா கபஜா ஆமஜாயாமவருத்தா, க்ஷதஜா உபஸர்காத்மிகாயாமவருத்தா, அந்நஜா சாமஜாயாமேவாந்தர்பாவநீயா||௧௭||

Adhikarana 12 (18) · Śloka 18

ஸர்வாஸ்த்வதிப்ரஸக்தா ரோககஶாநாஂ வமிப்ரஸக்தாநாம்| கோரோபத்ரவயுக்தாஸ்தணா மரணாய விஜ்ஞேயாஃ||௧௮||

இதாநீஂ தஷ்ணாநாமஸாத்யதாலக்ஷணமாஹ- ஸர்வாஸ்த்வித்யாதி| கோரோபத்ரவயுக்தேதி பீடாகரோபத்ரவவதீ||௧௮||

Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22

நாக்நிஂ விநா ஹி தர்ஷஃ பவநாத்வா தௌ ஹி ஶோஷணே ஹேதூ| அப்தாதோரதிவத்தாவபாஂ க்ஷயே தஷ்யதே நரோ ஹி||௧௯|| குர்வந்நபயஃஸ்நேஹைஃ ஸம்மூர்ச்சத்பிர்விதாஹகாலே ச| யஸ்தஷ்யேத்வதமார்கே தத்ராப்யநிலாநலௌ ஹேதூ||௨௦|| தீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷபாவாந்மத்யஂ பித்தாநிலௌ ப்ரகோபயதி| ஶோஷயதோऽபாஂ தாதுஂ தாவேவ ஹி மத்யஶீலாநாம்||௨௧|| தப்தாஸ்விவ ஸிகதாஸு ஹி தோயமாஶு ஶுஷ்யதி க்ஷிப்தம்| தேஷாஂ ஸந்தப்தாநாஂ ஹிமஜலபாநாத்பவதி ஶர்ம||௨௨||

ஸம்ப்ரதி தஷ்ணாந்தராணாமுக்ததஷ்ணாஸ்வேவாந்தர்பாவஂ தர்ஶயந்நுக்தவக்தவ்யதஷ்ணாநாமபி வாத-பித்த-க்ஷயஜந்யத்வமாஹ- நாக்நிமித்யாதி| கஸ்மாத் புநரக்நிவாதௌ விநா தர்ஷோ ந பவதீத்யாஹ- தௌ ஹீத்யாதி| தௌ ஹி அதிவத்தௌ பித்தவாதரூபௌ அக்நிபவநௌ அப்தாதோஃ ஶோஷணே ஹேதூ, தஸ்மாந்நாக்நிவாதௌ விநா தர்ஷ இத்யுக்தமித்யர்தஃ| ஏவமக்நிவாதாப்யாஂ கதேऽபாஂ க்ஷயே ஸ்வரூபாதேவ நரஸ்தஷ்யதி| ஏவஂ பித்தவாதகதாப்தாதுக்ஷயஜதஷ்ணாபேதமபிதாய அந்தர்பாவநீயதஷ்ணாபேதாநாஹ- குர்வந்நேத்யாதி| ஸம்மூர்ச்சத்பிரிதி ஏகதாஂ கச்சத்பிஃ| அத்ர வாதோ வத்தஃ ஸம்மூர்ச்சநேऽந்நஸ்ய தஷ்ணாகரஃ, விதாஹகாலே ச யா தஷ்ணா தத்ர பித்தஂ தஷ்ணாகரம்| மத்யஜாமப்யந்தர்பாவயந்நாஹ- தீக்ஷ்ணோஷ்ணேத்யாதி| ஸிகதாஸு வாலுகாஸு| தேஷாமித்யுபஶமகதநம்| ஶர்மேதி ஸுகம்||௧௯-௨௨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ஶிஶிரஸ்நாதஸ்யோஷ்மா ருத்தஃ கோஷ்டஂ ப்ரபத்ய தர்ஷயதி| தஸ்மாந்நோஷ்ணக்லாந்தோ பஜேத ஸஹஸா ஜலஂ ஶீதம் ||௨௩||

ஶீதம்லாநஜாமந்தர்பாவயந்நாஹ- ஶிஶிரேத்யாதி| ஶிஶிரஂ ஶீதம்| ஊஷ்மா ருத்த இதி ஶீதஸ்பர்ஶஜலேந பஹிரநிர்கச்சந் ரோமகூபைருஷ்மாऽவருத்தஃ ப்ரதீபீகதஃ, ஏதேந ஏதஸ்யாபி பித்தஜத்வமுக்தம்| ந ஸஹஸேத்யநேந விஶ்ரம்ய ஶீதஜலஸேவாயாஂ ந ததாவிதா தஷ்ணா பவதீதி தர்ஶயதி||௨௩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

லிங்கஂ ஸர்வாஸ்வேதாஸ்வநிலக்ஷயபித்தஜஂ பவத்யத து| பதகாகமாச்சிகித்ஸிதமதஃ ப்ரவக்ஷ்யாமி தஷ்ணாநாம்||௨௪||

ஸம்ப்ரதி அந்நஸம்மூர்ச்சநாதிநா யதோக்தக்ரமேண அநில-க்ஷய-பித்தஜாவரோதமபிதாய ஸர்வாஸாமேவாநில-க்ஷய-பித்தஜத்வமுபதர்ஶயந்நாஹ- லிங்கஂ ஸர்வாஸ்வித்யாதி| அநில-க்ஷய-பித்தஜமித்யத்ர க்ஷயஜமிதி அப்தாதுக்ஷயஜமேவ| ஸாமாந்யேऽபி தஷ்ணாநாஂ பேதேந சிகித்ஸாபிதாநே ஹேதுமாஹ- அத த்வித்யாதி| பதகாகமாதிதி பதக்கேதுத்வாத், ஆகச்சத்யஸ்மாதிதி ஆகமோ ஹேதுஃ; வாதாதிஹேதுபேதாச்சிகித்ஸிதபேதஂ வக்ஷ்யாமீத்யர்தஃ| கிஂவா பதக் சிகித்ஸிதஂ வக்ஷ்யாமி, ஆகமாதிதி ஆயுர்வேதாகமப்ராமாண்யாத்; ஆகமே தஷ்ணாநாஂ பேதேந சிகித்ஸாபிதாநாதஹமபி பதக் சிகித்ஸாஂ வக்ஷ்யாமீத்யர்தஃ||௨௪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

அபாஂ க்ஷயாத்தி தஷ்ணா ஸஂஶோஷ்ய நரஂ ப்ரணாஶயேதாஶு| தஸ்மாதைந்த்ரஂ தோயஂ ஸமது பிபேத்தத்குணஂ வாऽந்யத்||௨௫|| கிஞ்சித்துவராநுரஸஂ தநு லகு ஶீதலஂ ஸுகந்தி ஸுரஸஂ ச| அநபிஷ்யந்தி ச யத்தத்க்ஷிதிகதமப்யைந்த்ரவஜ்ஜ்ஞேயம்||௨௬||

அபாஂ க்ஷயாதித்யாதிநா சிகித்ஸாமாஹ| ஐந்த்ரமிதி ஆந்தரிக்ஷம்| தத்குணஂ வாऽந்யதிதி யதுக்தஂ தத்ராஹ- கிஞ்சிதித்யாதி| கிஞ்சிதிதி மநாக்| துவரோऽநுரஸதயா ரஸ்யதே ஆஸ்வாத்யதே யஸ்மிந் தத்துவராநுரஸம்| அந்தரிக்ஷஂ ஜலஂ ஹ்யவ்யக்தஸர்வரஸயுக்தம் “அவ்யக்தீபாவஸ்து ரஸாநாஂ ப்ரகதௌ பவத்யநுரஸஸமந்விதே வா த்ரவ்யே” (சி.அ.ஸூ.௨௬) இதி| ஐந்த்ரவதித்யநேந அந்தரிக்ஷாநுகாரி க்ஷிதிஸமாபத்தஂ பவதி| அந்யே து துவரஶப்தேந கஷாயமாஹுஃ, தேந கிஞ்சித்கஷாயாநுரஸமித்யர்தஃ| தந்விதி ஸ்வச்சம்| ஸுகந்தீதி அநிஷ்டகந்தரஹிதம்; உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே- “அநிஷ்டகந்ததா கந்ததோஷஃ” (ஸு.ஸூ.அ.௪௫) இதி| அப்ராதிகூல்யேந ரஸநயா ஆஸ்வாத்யதே இதி ஸுரஸஂ; ந து வ்யக்தஸுஷ்டுரஸஂ ஸுரஸம்’; உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே- “வ்யக்தரஸதா ரஸதோஷஃ” இதி (ஸு.ஸூ.அ.௪௫)||௨௫-௨௬||

Adhikarana 17 (27-33) · Śloka 33

ஶதஶீதஂ ஸஸிதோபலமதவா ஶரபூர்வபஞ்சமூலேந| லாஜாஸக்துஸிதாஹ்வாமதுயுதமைந்த்ரேண வா மந்தம்||௨௭|| வாட்யஂ வாऽऽமயவாநாஂ ஶீதஂ மதுஶர்கராயுதஂ தத்யாத்| பேயாஂ வா ஶாலீநாஂ தத்யாத்வா கோரதூஷாணாம்||௨௮|| பயஸா ஶதேந போஜநமதவா மதுஶர்கராயுதஂ யோஜ்யம்| பாராவதாதிகரஸைர்கதபஷ்டைர்வாऽப்யலவணாம்லைஃ||௨௯|| தணபஞ்சமூலமுஞ்ஜாதகைஃ ப்ரியாலைஶ்ச ஜாங்கலாஃ ஸுகதாஃ| ஶஸ்தா ரஸாஃ பயோ வா தைஃ ஸித்தஂ ஶர்கராமதுமத்||௩௦|| ஶததௌதகதேநாக்தஃ பயஃ பிபேச்சீததோயமவகாஹ்ய| முத்கமஸூரசணகஜா ரஸாஸ்து பஷ்டா கதே தேயாஃ||௩௧|| மதுரைஃ ஸஜீவநீயைஃ ஶீதைஶ்ச ஸதிக்தகைஃ ஶதஂ க்ஷீரம்| பாநாப்யஞ்ஜநஸேகேஷ்விஷ்டஂ மதுஶர்கராயுக்தம்||௩௨|| தஜ்ஜஂ வா கதமிஷ்டஂ பாநாப்யங்கேஷு நஸ்யமபி ச ஸ்யாத்| நாரீபயஃ ஸஶர்கரமுஷ்ட்ர்யா அபி நஸ்யமிக்ஷுரஸஃ||௩௩||

ஶரபூர்வபஞ்சமூலேநேதி “ஶரேக்ஷுதர்பகாஶாநாஂ ஶாலீநாஂ மூலமேவ ச” (சி.அ.௧பா.௧) இத்யத்ரோக்தேந ஶராதிபஞ்சமூலேந| ஆமயவாநாஂ வாட்யமிதி ஈஷத்பஷ்டாதலிதயவமண்டஃ| முஞ்ஜாதக உத்தராபதப்ரஸித்தஃ| ஸுகதா இதி ஸுஸஂஸ்கதாஃ| தைரிதி தணபஞ்சமூல்யாதிபிஃ| மதுரைரிதி மதுரரஸைஃ| ஶீதைரிதி ஶீதவீர்யைஃ| தஜ்ஜமிதி மதுராதிஶதக்ஷீரஜம்||௨௭-௩௩||

Adhikarana 18 (34-39) · Śloka 39

க்ஷீரேக்ஷுரஸகுடோதகஸிதோபலாக்ஷௌத்ரஸீதுமார்த்வீகைஃ | வக்ஷாம்லமாதுலுங்கைர்கண்டூஷாஸ்தாலுஶோஷக்நாஃ||௩௪|| ஜம்ப்வாம்ராதகபதரீவேதஸபஞ்சவல்கபஞ்சாம்லைஃ| ஹந்முகஶிரஃப்ரதேஹாஃஸகதா மூர்ச்சாப்ரமதஷ்ணாக்நாஃ ஸ்யுஃ||௩௫|| தாடிமததித்தலோத்ரைஃ ஸவிதாரீபீஜபூரகைஃ ஶிரஸஃ| லேபோ கௌராமலகைர்கதாரநாலாயுதைஶ்ச ஹிதஃ||௩௬|| ஶைவலபங்காம்புருஹைஃ ஸாம்லைஃ ஸகதைஶ்ச ஶக்துபிர்லேபஃ| மஸ்த்வாரநாலார்த்ரவஸநகமலமணிஹாரஸஂஸ்பர்ஶாஃ||௩௭|| ஶிஶிராம்புசந்தநார்த்ரஸ்தநதடபாணிதலகாத்ரஸஂஸ்பர்ஶாஃ| க்ஷௌமார்த்ரநிவஸநாநாஂ வராங்கநாநாஂ ப்ரியாணாஂ ச||௩௮|| ஹிமவத்தரீவநஸரித்ஸரோऽம்புஜபவநேந்துபாதஶிஶிராணாம்| ரம்யஶிஶிரோதகாநாஂ ஸ்மரணஂ கதாஶ்ச தஷ்ணாக்நாஃ||௩௯||

மார்த்வீகஂ மத்வீகாரஸகதஂ மத்யம்| கண்டூஷஃ முகபூரகோ த்ரவஃ| பஞ்சாம்லஂ “கோலாம்லஂ சிக்ரிகாம்லஂ ச மாதுலுங்காம்லவேதஸம்| சதுரம்லமிதி ப்ரோக்தஂ பஞ்சாம்லஂ து ஸதாடிமம்” இதி வசநாஜ்ஜ்ஞேயம்| ததித்தஃ கபித்தஃ| கௌராமலகைரிதி ஆர்த்ரதயா கௌரவர்ணைராமலகைஃ| மஸ்த்வாரநாலஸ்திமிதஂ வஸநஂ மஸ்த்வாரநாலவஸநம்| இந்துபாதாஃ சந்த்ரரஶ்மயஃ||௩௪-௩௯||

Adhikarana 19 (40) · Śloka 41

வாதக்நமந்நபாநஂ மது லகு ஶீதஂ ச வாததஷ்ணாயாம்| க்ஷயகாஸநுச்சதஂ க்ஷீரகதமூர்த்வவாததஷ்ணாக்நம் ||௪௦|| ஸ்யாஜ்ஜீவநீயஸித்தஂ க்ஷீரகதஂ வாதபித்தஜே தர்ஷ|௪௧|

வாதக்நேத்யாதிநா தஷ்ணாநாஂ வைஶேஷிகீஂ சிகித்ஸாமாஹ| க்ஷயகாஸஹரைஃ ஶதஂ க்ஷயகாஸநுச்சதம்| ஊர்த்வவாதஃ ஶ்வாஸஃ| வாதபித்தஜே தர்ஷே இத்யத்ர ஸஂஸர்கஜா தஷ்ணா அஸூத்ரிதாऽபி அஸூத்ரிதத்வந்த்வஜகுல்மாபிதாநந்யாயேநோச்யதே||௪௦||-

Adhikarana 20 (41-46) · Śloka 46

பைத்தே த்ராக்ஷாசந்தநகர்ஜூரோஶீரமதுயுதஂ தோயம்||௪௧|| லோஹிதஶாலிதண்டுலகர்ஜூரபரூஷகோத்பலத்ராக்ஷாஃ| மது பக்வலோஷ்டமேவ ச ஜலே ஸ்திதஂ ஶீதலஂ பேயம்||௪௨|| லோஹிதஶாலிப்ரஸ்தஃ ஸலோத்ரமதுகாஞ்ஜநோத்பலஃ க்ஷுண்ணஃ| பக்வாமலோஷ்டஜலமதுஸமாயுதோ மந்மயே பேயஃ||௪௩|| வடமாதுலுங்கவேதஸபல்லவகுஶகாஶமூலயஷ்ட்யாஹ்வைஃ| ஸித்தேऽம்பஸ்யக்நிநிபாஂ கஷ்ணமதஂ கஷ்ணஸிகதாஂ வா||௪௪|| தப்தாநி நவகபாலாந்யதவா நிர்வாப்ய பாயயேதாச்சம்| ஆபாகஶர்கரஂ வாऽமதவல்ல்யுதகஂ தஷாஂ ஹந்தி||௪௫|| க்ஷீரவதாஂ மதுராணாஂ ஶீதாநாஂ ஶர்கராமதுவிமிஶ்ராஃ| ஶீதகஷாயா மத்பஷ்டஸஂயுதாஃ பித்ததஷ்ணாக்நாஃ||௪௬||

பைத்தே இத்யத்ர ‘தர்ஷே’ இதி ஶேஷஃ| லோஹிதஶாலிப்ரஸ்த இத்யாதௌ லோத்ராதீநாஂ மிலிதாநாஂ சதுஷ்பலஂ, ப்ரக்ஷேப்யந்யாயாத் பாதிகஂ மது, பக்வாமலோஷ்டப்ரஸாதநஂ (சாலோடநயோக்யமாத்ரஂ ) தத்த்வா ஶாலிதண்டுலப்ரஸ்தஃ க்ஷபாயாஂ ஸ்தாப்யதே, ததந்நஂ (தஸ்ய பாநயோக்யமாத்ரமதுப்ரக்ஷேபஂ) மந்மயே பாத்ரே பீயத இதி வத்தைருபதர்ஶிதஃ கர்மமார்கஃ| நவகபாலாநி நூதநஶராவாதிகண்டாந்| ஆபாகஶர்கரமிதி பாகநிமித்தஶர்கராஸஹிதம்| அமதவல்லீ குடூசீ| மத்பஷ்டஸஂயுதா இதி பஷ்டமத்யுக்தாஃ||௪௧-௪௬||

Adhikarana 21 (47-56) · Śloka 56

வ்யோஷவசாபல்லாதகதிக்தகஷாயாஸ்ததாऽऽமதஷ்ணாக்நாஃ| யச்சோக்தஂ கபஜாயாஂ வம்யாஂ தச்சைவ கார்யஂ ஸ்யாத்||௪௭|| ஸ்தம்பாருச்யவிபாகாலஸ்யச்சர்திஷு கபாநுகாஂ தஷ்ணாம்| ஜ்ஞாத்வா ததிமதுதர்பணலவணோஷ்ணஜலைர்வமநமிஷ்டம்||௪௮|| தாடிமமம்லபலஂ வாऽப்யந்யத் ஸகஷாயமத லேஹம்| பேயமதவா ப்ரதத்யாத்ரஜநீஶர்கராயுக்தம் ||௪௯|| க்ஷயகாஸேந து துல்யா க்ஷயதஷ்ணா ஸா கரீயஸீ நணாம்| க்ஷீணக்ஷதஶோஷஹிதைஸ்தஸ்மாத்தாஂ பேஷஜைஃ ஶமயேத்||௫௦|| பாநதஷார்தஃ பாநஂ த்வர்தோதகமம்லலவணகந்தாட்யம்| ஶிஶிரஸ்நாதஃ பாநஂ மத்யாம்பு குடாம்பு வா தஷிதஃ||௫௧|| பக்தோபரோததஷிதஃ ஸ்நேஹதஷார்தோऽதவா தநுயவாகூம்| ப்ரபிபேத்குருணா தஷிதோ புக்தேந ததுத்தரேத்புக்தம்||௫௨|| மத்யாம்பு வாऽம்பு கோஷ்ணஂ பலவாஂஸ்தஷிதஃ ஸமுல்லிகேத் பீத்வா| மாகதிகாவிஶதமுகஃ ஸஶர்கரஂ வா பிபேந்மந்தம்||௫௩|| பலவாஂஸ்து தாலுஶோஷே பிபேத்ததஂ தஷ்யமத்யாச்ச| ஸர்பிர்பஷ்டஂ க்ஷீரஂ மாஂஸரஸாஂஶ்சாபலஃ ஸ்நிக்தாந்||௫௪|| அதிரூக்ஷதுர்பலாநாஂ தர்ஷஂ ஶமயேந்நணாமிஹாஶு பயஃ| சாகோ வா கதபஷ்டஃ ஶீதோ மதுரோ ரஸோ ஹத்யஃ||௫௫|| ஸ்நிக்தேऽந்நே புக்தே யா தஷ்ணா ஸ்யாத்தாஂ குடாம்புநா ஶமயேத்| தர்ஷஂ மூர்ச்சாபிஹதஸ்ய ரக்தபித்தாபஹைர்ஹந்யாத்||௫௬||

அந்யத் ஸகஷாயமிதி ஆமலாதிஸகஷாயலேஹம்| பாநதஷார்த இதி அதிஶயமத்யபாநஜதட்பீடிதஃ| பக்தோபரோதஃ பக்தச்சேதஃ | மாகதிகாவிஶதமுக இத்யத்ர முகவைஶத்யமாத்ரகாரிகா பிப்பலீ ப்ரயோக்தவ்யா| தாலுஶோஷே யத்யபி கதஂ நிஷித்தஂ “தஷ்ணாமூர்ச்சாபரீதாஶ்ச கர்பிண்யஸ்தாலுஶோஷிணஃ” (ஸூ.அ.௧௩) இதி, ததாऽபீஹ பலவத்தஷ்யாநுயுக்தஂ கதபாநஂ விஶிஷ்டத்வாந்ந விரோதி| ஸ்நிக்தேऽந்நே புக்தே யா தஷ்ணா தத்ர யத்யபி குடாம்பு ஸ்நிக்தகுணயுக்தத்வாந்ந ஹிதம், உக்தஂ ஹி- “யதாஹாரகுணைஃ பாநஂ விபரீதஂ ததிஷ்யதே” (ஸூ.அ.௨௭) இதி; ததாऽபி மதுரரஸதயா தஷ்ணாஹரத்வாத் ப்ரபாவாத்வோபயுஜ்யதே| தர்ஷஂ மூர்ச்சேத்யாதிநா ஔபஸர்கிகதஷ்ணாசிகித்ஸோச்யதே||௪௭-௫௬||

Adhikarana 22 (57-62) · Śloka 62

தட்தாஹமூர்ச்சாப்ரமக்லமமதாத்யயாஸ்ரவிஷபித்தே | ஶஸ்தஂ ஸ்வபாவஶீதஂ, ஶதஶீதஂ ஸந்நிபாதேऽம்பஃ||௫௭|| ஹிக்காஶ்வாஸநவஜ்வரபீநஸகதபீதபார்ஶ்வகலரோகே| கபவாதகதே ஸ்த்யாநே ஸத்யஃஶுத்தே ச ஹிதமுஷ்ணம்||௫௮|| பாண்டூதரபீநஸமேஹகுல்மமந்தாநலாதிஸாரேஷு| ப்லீஹ்நி ச தோயஂ ந ஹிதஂ காமமஸஹ்யே பிபேதல்பம்||௫௯|| பூர்வாமயாதுரஃ ஸந் தீநஸ்தஷ்ணார்திதோ ஜலஂ காங்க்ஷந்| ந லபேத ஸ சேந்மரணமாஶ்வேவாப்நுயாத்தீர்கரோகஂ வா||௬௦|| தஸ்மாத்தாந்யாம்பு பிபேத்தஷ்யந் ரோகீ ஸஶர்கராக்ஷௌத்ரம்| யத்வா தஸ்யாந்யத்ஸ்யாத் ஸாத்ம்யஂ ரோகஸ்ய தச்சேஷ்டம்||௬௧|| தஸ்யாஂ விநிவத்தாயாஂ தஜ்ஜந்ய உபத்ரவஃ ஸுகஂ ஜேதும்| தஸ்மாத்தஷ்ணாஂ பூர்வஂ ஜயேத்பஹுப்யோऽபி ரோகேப்யஃ||௬௨||

ஶீதமுஷ்ணஂ ச ஜலஂ குத்ர தேயஂ வர்ஜ்யஂ வா குத்ரேத்யாஹ- தடித்யாதி| விஷபித்தே இதி விஷே பித்தே ச| ஸந்நிபாதே இதி ஸந்நிபாதஜ்வரோத்பூததஷ்ணாயாம்| ந ஹிதமிதி பாண்ட்வாதிரோகே தஷ்ணாயாமபி தோயஂ ந ஹிதம்| அஸஹ்யே ‘தர்ஷே’ இதி ஶேஷஃ| ஏஷ்வஸஹ்யதஷ்ணாயாஂ ஜலாதாநே தோஷமாஹ- பூர்வேத்யாதி| பூர்வாமயாதுர இதி பூர்வோத்பந்நகதபீடிதஃ| தஜ்ஜந்யோபத்ரவ இதி தஷ்ணாப்ரஶமநார்தஂ பீயமாநபாநீயஜஃ| ஸுகஂ ஜேதுமிதி மஹாத்யயகரீஂ தஷ்ணாமபேக்ஷ்ய ஜேதுஂ ஸுகோபாயோ பவதீத்யர்தஃ||௫௭-௬௨||

Adhikarana 23 (63) · Śloka 63

தத்ர ஶ்லோகஃ- ஹேதூ யதாऽக்நிபவநௌ குருதஃ ஸோபத்ரவாஂ ச பஞ்சாநாம்| தஷ்ணாநாஂ பதகாகதிரஸாத்யதா ஸாதநஂ சோக்தம்||௬௩||

ஹேதுரித்யாத்யத்யாயஸங்க்ரஹஃ| அக்நிபவநௌ இதி யதாऽக்நிபவநௌ குருதஃ ஸோபத்ரவாஂ ‘தஷ்ணாஂ’ இதி ஶேஷஃ| உபத்ரவாஶ்ச முகஶோஷாதயஃ பூர்வமுக்தாஃ ||௬௩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதேऽப்ராப்தே தடபலஸம்பூரிதே சிகித்ஸாஸ்தாநே தஷ்ணாரோகசிகித்ஸிதஂ நாம த்வாவிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௨||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ சிகித்ஸிதஸ்தாநே தஷ்ணாசிகித்ஸிதஂ நாம த்வாவிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௨||