19. udaracikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉદરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

શોથભેદત્વાદુદરસ્ય શોથચિકિત્સાનન્તરમુદરચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8

સિદ્ધવિદ્યાધરાકીર્ણે કૈલાસે નન્દનોપમે| તપ્યમાનં તપસ્તીવ્રં સાક્ષાદ્ધર્મમિવ સ્થિતમ્||૩|| આયુર્વેદવિદાં શ્રેષ્ઠં ભિષગ્વિદ્યાપ્રવર્તકમ્| પુનર્વસું જિતાત્માનમગ્નિવેશોઽબ્રવીદ્વચઃ||૪|| ભગવન્નુદરૈર્દુઃખૈર્દૃશ્યન્તે હ્યર્દિતા નરાઃ| શુષ્કવક્ત્રાઃ કૃશૈર્ગાત્રૈરાધ્માતોદરકુક્ષયઃ||૫|| પ્રનષ્ટાગ્નિબલાહારાઃ સર્વચેષ્ટાસ્વનીશ્વરાઃ| દીનાઃ પ્રતિક્રિયાભાવાજ્જહતોઽસૂનનાથવત્||૬|| તેષામાયતનં સઙ્ખ્યાં પ્રાગ્રૂપાકૃતિભેષજમ્| યથાવચ્છ્રોતુમિચ્છામિ ગુરુણા સમ્યગીરિતમ્||૭|| સર્વભૂતહિતાયર્ષિઃ શિષ્યેણૈવં પ્રચોદિતઃ| સર્વભૂતહિતં વાક્યં વ્યાહર્તુમુપચક્રમે||૮||

આયુર્વેદવિદામિતિ ભિષગ્વેદવિદામ્| દુઃખૈરિતિ દુઃખકારણૈઃ| તેષામિતિ ઉદરાણામ્| આયતનમિતિ કારણમ્| સઙ્ખ્યા ચ યદ્યપિ રોગાધિકારે “અષ્ટાવુદરાણિ” (સૂ.અ.૧૯) ઇત્યનેનોક્તા, તથાઽપિ ગુલ્મકુષ્ઠયોઃ સઙ્ખ્યાતિક્રમદર્શનાત્ પુનરત્ર સઙ્ખ્યાપ્રશ્નઃ; કિંવા પ્રકરણાગતત્વાત્ સઙ્ખ્યોક્તાઽપિ પુનરુચ્યતે||૩-૮||

Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 11

અગ્નિદોષાન્મનુષ્યાણાં રોગસઙ્ઘાઃ પૃથગ્વિધાઃ| મલવૃદ્ધ્યા પ્રવર્તન્તે વિશેષેણોદરાણિ તુ||૯|| મન્દેઽગ્નૌ મલિનૈર્ભુક્તૈરપાકાદ્દોષસઞ્ચયઃ| પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સન્દૂષ્ય માર્ગાન્રુદ્ધ્વાઽધરોત્તરાન્||૧૦|| ત્વઙ્માંસાન્તરમાગમ્ય કુક્ષિમાધ્માપયન્ ભૃશમ્| જનયત્યુદરં તસ્ય હેતું શૃણુ સલક્ષણમ્||૧૧||

અગ્નિદોષોઽત્રાગ્નિમાન્દ્યમેવ વિવક્ષિતં; તસ્યૈવેહોદરકારણદોષત્રયકર્તૃત્વમુક્તં- “વર્ષાસ્વગ્નિબલે ક્ષીણે કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ” (સૂ.અ.૬) ઇતિ| મલા વાતાદયઃ પુરીષાદયશ્ચ| મલિનૈરિતિ દોષકારકૈર્વિરુદ્ધાહારાદિભિઃ| યદ્યપિ મન્દાગ્નિત્વમલિનાન્નયોઃ પ્રત્યેકમપિ દોષત્રયકર્તૃત્વમુક્તં, તથાઽપીહોભયજનકત્વેન પ્રકર્ષો દૃશ્યતે, અત એવ ચ પ્રકર્ષાર્થં ‘સઞ્ચય’ ઇતિ સમ્પૂર્વં કૃતવાન્| પ્રાણેત્યાદૌ પુનરગ્નિદૂષણાભિધાનેન મન્દસ્ય વહ્નેઃ પુનર્દોષકૃતં નિતરાં માન્દ્યં દર્શયતિ| દોષસઞ્ચયકૃતેન વાયુના પ્રાણાપાનયોર્દૂષણમવિરુદ્ધમેવ; યતો વાયુનાઽપિ વાયુદુષ્ટિર્ભવત્યેવ| ત્વઙ્માંસાન્તરમિતિ ત્વઙ્માંસમધ્યમ્||૯-૧૧||

Adhikarana 4 (12-15) · Śloka 15

અત્યુષ્ણલવણક્ષારવિદાહ્યમ્લગરાશનાત્| મિથ્યાસંસર્જનાદ્રૂક્ષવિરુદ્ધાશુચિભોજનાત્||૧૨|| પ્લીહાર્શોગ્રહણીદોષકર્શનાત્ કર્મવિભ્રમાત્| ક્લિષ્ટાનામપ્રતીકારાદ્રૌક્ષ્યાદ્વેગવિધારણાત્||૧૩|| સ્રોતસાં દૂષણાદામાત્ સઙ્ક્ષોભાદતિપૂરણાત્| અર્શોબાલશકૃદ્રોધાદન્ત્રસ્ફુટનભેદનાત્||૧૪|| અતિસઞ્ચિતદોષાણાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્| ઉદરાણ્યુપજાયન્તે મન્દાગ્નીનાં વિશેષતઃ||૧૫||

અત્યુષ્ણેત્યાદિના હેતુમાહ| કર્મવિભ્રમાદિતિ વમનાદીનામસમ્યક્કરણાત્| ક્લિષ્ટાનામપ્રતીકારાદિતિ પ્લીહાદિરોગૈઃ ક્લિષ્ટાનામપ્રતિક્રિયયેત્યર્થઃ| રૌક્ષ્યાદુત્પત્તિઃ રૌક્ષ્યસ્ય પ્રતિક્રિયાભાવેનાનુવર્તનાત્| આમાદિતિ આમાનુબન્ધાત્| પાપં કર્મ ચ કુર્વતામિત્યનેનાસ્ય મહાદુઃખરૂપસ્ય પ્રબલાધર્મજન્યતામાહ| મન્દાગ્નીનાં વિશેષત ઇતિ અત્યન્તોપહતાગ્નીનામ્||૧૨-૧૫||

Adhikarana 5 (16-19) · Śloka 19

ક્ષુન્નાશઃ સ્વાદ્વતિસ્નિગ્ધગુર્વન્નં પચ્યતે ચિરાત્| ભુક્તં વિદહ્યતે સર્વં જીર્ણાજીર્ણં ન વેત્તિ ચ||૧૬|| સહતે નાતિસૌહિત્યમીષચ્છોફશ્ચ પાદયોઃ| શશ્વદ્બલક્ષયોઽલ્પેઽપિ વ્યાયામે શ્વાસમૃચ્છતિ||૧૭|| વૃદ્ધિઃ પુરીષનિચયો રૂક્ષોદાવર્તહેતુકા| બસ્તિસન્ધૌ રુગાધ્માનં વર્ધતે પાટ્યતેઽપિ ચ||૧૮|| આતન્યતે ચ જઠરમપિ લઘ્વલ્પભોજનાત્| રાજીજન્મ વલીનાશ ઇતિ લિઙ્ગં ભવિષ્યતામ્||૧૯||

ક્ષુન્નાશ ઇત્યાદિના પૂર્વરૂપાભિધાનમ્| સ્વાદ્વાદીનાં યદ્યપિ કટુકાદ્યપેક્ષયા ચિરેણૈવ પાકો ભવતિ, તથાઽપીહ ચિરાદિતિ પદેનાત્યર્થં ચિરાદિત્યભિધીયતે| જીર્ણાજીર્ણં ન વેત્તિ ચેતિ વાતજન્યત્વાજ્ઞેયમ્| ‘રૂક્ષોદાવર્તહેતુકા’ ઇત્યત્ર ‘બદ્ધોદાવર્તહેતુકા’ ઇતિ વા પાઠઃ| બસ્તિસન્ધાવિતિ બસ્તિના સમં યત્ર શરીરેતરદેશસમ્બન્ધસ્તત્ર| આતન્યતે ઇતિ વિસ્તીર્યતે| રાજી વ્યક્તા સિરા||૧૬-૧૯||

Adhikarana 6 (20-22) · Śloka 22

રુદ્ધ્વા સ્વેદામ્બુવાહીનિ દોષાઃ સ્રોતાંસિ સઞ્ચિતાઃ| પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સન્દૂષ્ય જનયન્ત્યુદરં નૃણામ્||૨૦|| કુક્ષેરાધ્માનમાટોપઃ શોફઃ પાદકરસ્ય ચ| મન્દોઽગ્નિઃ શ્લક્ષ્ણગણ્ડત્વં કાર્શ્યં ચોદરલક્ષણમ્||૨૧|| પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ પ્લીહબદ્ધક્ષતોદકૈઃ| સમ્ભવન્ત્યુદરાણ્યષ્ટૌ તેષાં લિઙ્ગં પૃથક્ શૃણુ||૨૨||

રુદ્ધ્વેત્યાદિના ચતુર્ણાં દોષજન્યાનામુદરાણાં સામાન્યાત્ સમ્પ્રાપ્તિમાહ; “પૂર્વં યા સમ્પ્રાપ્તિરુક્તા સા સર્વોદરાણામ્” ઇત્યેકે વદન્તિ; “રુદ્ધ્વેત્યાદિના પૂર્વં સમ્પ્રાપ્ત્યનુક્તસ્ય સ્વેદામ્બુવાહિસ્રોતોદુષ્ટિરૂપસ્યાભિધાનાદપૌનરુક્ત્યમ્” ઇત્યન્યે| “સ્વેદવહસ્રોતસાં મેદોમૂલં રોમકૂપાશ્ચ, ઉદકવહસ્રોતસાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ” (વિ.અ.૫) ઇત્યનેન ભેદ ઉક્તો જ્ઞેયઃ| ઉદરાણાં સામાન્યરૂપમાહ- કુક્ષેરિત્યાદિ| મન્દોઽગ્નિર્યદ્યપિ કારણં, તથાઽપ્યયં મન્દાગ્નિરિહ લક્ષણે જ્ઞેયઃ| શ્લક્ષ્ણગણ્ડત્વમિતિ મસૃણકપોલત્વમ્| તેષાં લિઙ્ગમિત્યત્ર લિઙ્ગશબ્દેન વક્ષ્યમાણહેતુસમ્પ્રાપ્તી અપિ વ્યાધિગમકતયા સઙ્ગૃહીતે જ્ઞેયે| ઇહ સમ્પ્રાપ્તિઃ કારણાનિ વા વક્તવ્યાનિ વિશેષસ્યૈવ, તેન ન સર્વસાધારણોક્તહેતુસમ્પ્રાપ્ત્યા પુનરુક્તત્વમ્||૨૦-૨૨||

Adhikarana 7 (23-25) · Śloka 25

રૂક્ષાલ્પભોજનાયાસવેગોદાવર્તકર્શનૈઃ| વાયુઃ પ્રકુપિતઃ કુક્ષિહૃદ્બસ્તિગુદમાર્ગગઃ||૨૩|| હત્વાઽગ્નિં કફમુદ્ધૂય તેન રૂદ્ધગતિસ્તતઃ| આચિનોત્યુદરં જન્તોસ્ત્વઙ્માંસાન્તરમાશ્રિતઃ||૨૪|| તસ્ય રૂપાણિ- કુક્ષિપાણિપાદવૃષણશ્વયથુઃ, ઉદરવિપાટનમ્, અનિયતૌ ચ વૃદ્ધિહ્રાસૌ, કુક્ષિપાર્શ્વશૂલોદાવર્તાઙ્ગમર્દપર્વભેદશુષ્કકાસકાર્શ્યદૌર્બલ્યારોચકાવિપાકાઃ, અધોગુરુત્વં, વાતવર્ચોમૂત્રસઙ્ગઃ, શ્યાવારુણત્વં ચ નખનયનવદનત્વઙ્મૂત્રવર્ચસામ્, અપિ ચોદરં તન્વસિતરાજીસિરાસન્તતમ્, આહતમાધ્માતદૃતિશબ્દવદ્ભવતિ, વાયુશ્ચોર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ સશૂલશબ્દશ્ચરતિ, એતદ્વાતોદરમિતિ વિદ્યાત્||૨૫||

કર્શનૈરિતિ કૃશત્વકારણૈર્લઙ્ઘનાદિભિઃ| ગુદસ્ય માર્ગો ગુદમાર્ગઃ| કફમુદ્ધૂયેતિ અત્ર કફસ્યાપ્રાધાન્યં, તેન કફેનોદરવ્યપદેશોઽત્રાસમીચીન ઇતિ દર્શયતિ| અનિયતૌ ચ વૃદ્ધિહ્રાસૌ ‘ઉદરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| અસિતા રાજ્યઃ સિરાશ્ચ તાભિઃ સન્તતં વ્યાપ્તમ્| આધ્માતદૃતિશબ્દવદિતિ વાતપૂર્ણચર્મશબ્દવત્||૨૩-૨૫||

Adhikarana 8 (26-28) · Śloka 28

કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણાગ્ન્યાતપસેવનૈઃ| વિદાહ્યધ્યશનાજીર્ણૈશ્ચાશુ પિત્તં સમાચિતમ્||૨૬|| પ્રાપ્યાનિલકફૌ રુદ્ધ્વા માર્ગમુન્માર્ગમાસ્થિતમ્| નિહન્ત્યામાશયે વહ્નિં જનયત્યુદરં તતઃ||૨૭|| તસ્ય રૂપાણિ- દાહજ્વરતૃષ્ણામૂર્ચ્છાતીસારભ્રમાઃ, કટુકાસ્યત્વં, હરિતહારિદ્રત્વં ચ નખનયનવદનત્વઙ્મૂત્રવર્ચસામ્, અપિ ચોદરં નીલપીતહારિદ્રહરિતતામ્રરાજીસિરાવનદ્ધં, દહ્યતે, દૂયતે, ધૂપ્યતે, ઊષ્માયતે, સ્વિદ્યતે, ક્લિદ્યતે, મૃદુસ્પર્શં ક્ષિપ્રપાકં ચ ભવતિ; એતત્ પિત્તોદરમિતિ વિદ્યાત્||૨૮||

કટ્વિત્યાદિના પિત્તોદરમાહ| અત્રાપિ અનિલકફાવપ્રધાનૌ, પિત્તં તુ પ્રધાનમ્| નિહન્ત્યામાશયે વહ્નિમિત્યનેન સ્થાનાન્તરસ્થધાત્વગ્નિવધં કૃત્વા| હારિદ્રં હરિદ્રાભમ્| દૂયત ઇતિ વ્યથતે| ધૂપ્યત ઇતિ ધૂમમિવ ઉદ્વમતિ| ઊષ્માયત ઇતિ પાર્શ્વસ્થેનૈવ વહ્નિના દહ્યતે| સ્વિદ્યત ઇતિ ઘર્માક્તં ભવતિ| ક્ષિપ્રપાકં ભવતીતિ શીઘ્રપાકાજ્જલોદરતાં યાતિ||૨૬-૨૮||

Adhikarana 9 (29-31) · Śloka 31

અવ્યાયામદિવાસ્વપ્નસ્વાદ્વતિસ્નિગ્ધપિચ્છિલૈઃ| દધિદુગ્ધૌદકાનૂપમાંસૈશ્ચાપ્યતિસેવિતૈઃ||૨૯|| ક્રુદ્ધેન શ્લેષ્મણા સ્રોતઃસ્વાવૃતેષ્વાવૃતોઽનિલઃ| તમેવ પીડયન્ કુર્યાદુદરં બહિરન્ત્રગઃ ||૩૦|| તસ્ય રૂપાણિ- ગૌરવારોચકાવિપાકાઙ્ગમર્દાઃ, સુપ્તિઃ, પાણિપાદમુષ્કોરુશોફઃ, ઉત્ક્લેશનિદ્રાકાસશ્વાસાઃ, શુક્લત્વં ચ નખનયનવદનત્વઙ્મૂત્રવર્ચસામ્; અપિ ચોદરં શુક્લરાજીસિરાસન્તતં, ગુરુ, સ્તિમિતં, સ્થિરં, કઠિનં ચ ભવતિ; એતચ્છ્લેષ્મોદરમિતિ વિદ્યાત્||૩૧||

અવ્યાયામેત્યાદિના કફોદરમાહ| બહિરન્ત્રગ ઇતિ અન્ત્રાદ્બાહ્યગઃ||૨૯-૩૧||

Adhikarana 10 (32-34) · Śloka 34

દુર્બલાગ્નેરપથ્યામવિરોધિગુરુભોજનૈઃ| સ્ત્રીદત્તૈશ્ચ રજોરોમવિણ્મૂત્રાસ્થિનખાદિભિઃ||૩૨|| વિષૈશ્ચ મન્દૈર્વાતાદ્યાઃ કુપિતાઃ સઞ્ચયં ત્રયઃ| શનૈઃ કોષ્ઠે પ્રકુર્વન્તો જનયન્ત્યુદરં નૃણામ્||૩૩|| તસ્ય રૂપાણિ- સર્વેષામેવ દોષાણાં સમસ્તાનિ લિઙ્ગાન્યુપલભ્યન્તે, વર્ણાશ્ચ સર્વે નખાદિષુ, ઉદરમપિ નાનાવર્ણરાજીસિરાસન્તતં ભવતિ; એતત્ સન્નિપાતોદરમિતિ વિદ્યાત્||૩૪||

દુર્બલાગ્નેરિત્યાદિના સન્નિપાતોદરમાહ| સ્ત્રીદત્તૈરિતિ સ્ત્રીભિરજ્ઞાનાત્ સૌભાગ્યાર્થં રજઃપ્રભૃતિદાનં પ્રાયો ભવતીતિ; સ્ત્રીણામભિધાનમુપલક્ષણાર્થં, તેનાન્યદત્તાનામપિ રજઃપ્રભૃતીનાં ગ્રહણં ભવત્યેવ| વિષશ્ચ મન્દૈરિતિ દૂષીવિષૈઃ, દૂષીવિષાણ્યેવ હિ મન્દાનિ ભવન્તિ| ત્રય ઇતિ પદેન વાતાદીનાં ત્રયાણામપિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ગ્રહણં કરોતિ| વર્ણાશ્ચ સર્વેષાં દોષાણામિતિ સમ્બન્ધઃ| ઇહ સકલલક્ષણમેલકાભિધાનેનૈવ નખાદિવર્ણાઃ સર્વાશ્ચ નાનાવર્ણા રાજયશ્ચ યદ્યપિ ગૃહીતાસ્તથાઽપિ તદભિધાનમવશ્યોત્પાદદર્શનાર્થમ્||૩૨-૩૪||

Adhikarana 11 (35-38) · Śloka 38

અશિતસ્યાતિસઙ્ક્ષોભાદ્યાનયાનાતિચેષ્ટિતૈઃ| અતિવ્યવાયભારાધ્વવમનવ્યાધિકર્શનૈઃ||૩૫|| વામપાર્શ્વાશ્રિતઃ પ્લીહા ચ્યુતઃ સ્થાનાત્ પ્રવર્ધતે| શોણિતં વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધં તં વિવર્ધયેત્||૩૬|| તસ્ય પ્લીહા કઠિનોઽષ્ઠીલેવાદૌ વર્ધમાનઃ કચ્છપસંસ્થાન ઉપલભ્યતે; સ ચોપેક્ષિતઃ ક્રમેણ કુક્ષિં જઠરમગ્ન્યધિષ્ઠાનં ચ પરિક્ષિપન્નુદરમભિનિર્વર્તયતિ||૩૭|| તસ્ય રૂપાણિ- દૌર્બલ્યારોચકાવિપાકવર્ચોમૂત્રગ્રહતમઃપ્રવેશપિપાસાઙ્ગમર્દચ્છર્દિમૂર્ચ્છાઙ્ગસાદ- કાસશ્વાસમૃદુજ્વરાનાહાગ્નિનાશકાર્શ્યાસ્યવૈરસ્યપર્વભેદકોષ્ઠવાતશૂલાનિ, અપિ ચોદરમરુણવર્ણં વિવર્ણં વા નીલહરિતહારિદ્રરાજિમદ્ભવતિ; એવમેવ યકૃદપિ દક્ષિણપાર્શ્વસ્થં કુર્યાત્, તુલ્યહેતુલિઙ્ગૌષધત્વાત્તસ્ય પ્લીહજઠર એવાવરોધ ઇતિ; એતત્ પ્લીહોદરમિતિ વિદ્યાત્||૩૮||

પ્લીહવૃદ્ધિર્દ્વિવિધા- સઙ્ક્ષોભાદિચ્યુતસ્ય વા વૃદ્ધિઃ, અચ્યુતસ્ય વા શોણિતવૃદ્ધ્યા વૃદ્ધિર્ભવતિ| વામપાર્શ્વાશ્રિત ઇતિ પ્લીહસ્વરૂપકથનમ્| શોણિતં વા રસાદિભ્ય ઇતિ અત્રાદિશબ્દઃ પ્રકારવાચી; તેન રસસ્ય કારણસ્ય વૃદ્ધ્યા કાર્યસ્ય રક્તસ્ય વૃદ્ધિસ્તથા માંસાદિભ્યોઽપિ રક્તવૃદ્ધિર્ભવતિ; તેનાહારવિહારેભ્યો રક્તવૃદ્ધિરુક્તા ભવતિ| પ્રથમં યા ચ્યુતસ્ય વૃદ્ધિરુક્તા સા વાતાદિસન્નિપાતત્વેન ચતુર્વિધા જ્ઞેયા; તેન રક્તજપ્લીહવૃદ્ધ્યા સમં પઞ્ચ પ્લીહદોષા યે ઉક્તાસ્તે સઙ્ગતા ભવન્તિ| ઉક્તં હિ- “પઞ્ચ પ્લીહદોષા ઇતિ ગુલ્મૈર્વ્યાખ્યાતાઃ” (સૂ.અ.૧૯) ઇતિ| અષ્ઠીલા દીર્ઘો લોહમયો ગ્રન્થિર્લોહકારેષુ પ્રસિદ્ધઃ| કુક્ષિઃ પાર્શ્વદેશઃ| દક્ષિણપાર્શ્વસ્થમિતિ સ્થાનનિર્દેશઃ| યકૃજ્જન્મન ઉદરસ્ય પૃથઙ્નામ આખ્યાય તસ્ય પ્લીહોદર એવાવરોધમાહ- તુલ્યેત્યાદિના||૩૫-૩૮||

Adhikarana 12 (39-41) · Śloka 41

પક્ષ્મબાલૈઃ સહાન્નેન ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે| ઉદાવર્તૈસ્તથાઽર્શોભિરન્ત્રસમ્મૂર્ચ્છનેન વા||૩૯|| અપાનો માર્ગસંરોધાદ્ધત્વાઽગ્નિં કુપિતોઽનિલઃ| વર્ચઃપિત્તકફાન્ રુદ્ધ્વા જનયત્યુદરં તતઃ||૪૦|| તસ્ય રૂપાણિ- તૃષ્ણાદાહજ્વરમુખતાલુશોષોરુસાદકાસશ્વાસદૌર્બલ્યારોચકાવિપાક- વર્ચોમૂત્રસઙ્ગાધ્માનચ્છર્દિક્ષવથુશિરોહૃન્નાભિગુદશૂલાનિ, અપિ ચોદરં મૂઢવાતં સ્થિરમરુણં નીલરાજિ સિરાવનદ્ધરાજિકં વા પ્રાયો નાભ્યુપરિ ગોપુચ્છવદભિનિર્વર્તત ઇતિ; એતદ્બદ્ધગુદોદરમિતિ વિદ્યાત્||૪૧||

પક્ષ્મબાલૈરિત્યાદિના બદ્ધગુદોદરમાહ| બદ્ધાયને ઇતિ બદ્ધમાર્ગે| ઉદાવર્તૈરિત્યાદાવપિ ‘બદ્ધાયને ગુદે’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| અન્ત્રસમ્મૂર્ચ્છનેન અન્ત્રપરિવર્તનેન| પક્ષ્મવાલૈરિત્યાદિના અનેકહેતુકૃતો ગુદનિરોધઃ; તેન ગુદનિરોધકત્વરૂપેણૈકરૂપમેવ બદ્ધગુદોદરં જનયતિ; તેન પક્ષ્માદિગુદનિરોધહેતુપઞ્ચકજન્યત્વાદ્ બદ્ધગુદોદરાણાં પઞ્ચત્વં નોહ્યમ્||૩૯-૪૧||

Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 44

શર્કરાતૃણકાષ્ઠાસ્થિકણ્ટકૈરન્નસંયુતૈઃ| ભિદ્યેતાન્ત્રં યદા ભુક્તૈર્જૃમ્ભયાઽત્યશનેન વા||૪૨|| પાકં ગચ્છેદ્રસસ્તેભ્યશ્છિદ્રેભ્યઃ પ્રસ્રવદ્બહિઃ| પૂરયન્ ગુદમન્ત્રં ચ જનયત્યુદરં તતઃ||૪૩|| તસ્ય રૂપાણિ- તદધો નાભ્યાઃ પ્રાયોઽભિવર્ધમાનમુદકોદરં ભવતિ, યથાબલં ચ દોષાણાં રૂપાણિ દર્શયતિ, અપિ ચાતુરઃ સલોહિતનીલપીતપિચ્છિલકુણપગન્ધ્યામવર્ચ ઉપવેશતે, હિક્કાશ્વાસકાસતૃષ્ણાપ્રમેહારોચકાવિપાકદૌર્બલ્યપરીતશ્ચ ભવતિ; એતચ્છિદ્રોદરમિતિ વિદ્યાત્||૪૪||

શર્કરેત્યાદિના ક્ષતોદરમાહ| શર્કરાદિભિરભ્યાહતમન્ત્રં ભિદ્યેતેતિ યોજના| પાકં ગચ્છેદિતિ ભિન્નમેવાન્તઃ પાકં ગચ્છતિ| બહિરિતિ બહિર્ભાગે અન્ત્રં ગુદં ચ પૂરયન્ સ એવ રસોઽન્ત્રપાકપ્રસ્રુત ઉદરં જનયતિ| તદધો નાભેઃ પ્રાયોઽભિવર્ધમાનં દ્રવસ્યોદરારમ્ભકસ્યાધોગામિત્વાદ્ દકોદરં ભવતીતિ ઉદરાન્તરાપેક્ષયા શીઘ્રગતિર્ભવતીત્યર્થઃ| ‘ઉદકોદરસ્ય દોષાણાં ચ’ ઇતિ વા પાઠઃ| તત્ર ઉદકોદરસ્ય રૂપાણિ દર્શયતિ, દોષાણાં ચ યથાબલં રૂપાણિ દર્શયતીતિ યોજના| યથાબલમિતિ યો બલવાન્ દોષો ભવતિ તસ્ય રૂપાણિ દર્શયતિ||૪૨-૪૪||

Adhikarana 14 (45-49) · Śloka 49

સ્નેહપીતસ્ય મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય વા| અત્યમ્બુપાનાન્નષ્ટેઽગ્નૌ મારુતઃ ક્લોમ્નિ સંસ્થિતઃ||૪૫|| સ્રોતઃસુ રુદ્ધમાર્ગેષુ કફશ્ચોદકમૂર્ચ્છિતઃ| વર્ધયેતાં તદેવામ્બુ સ્વસ્થાનાદુદરાય તૌ||૪૬|| તસ્ય રૂપાણિ- અનન્નકાઙ્ક્ષાપિપાસાગુદસ્રાવશૂલશ્વાસકાસદૌર્બલ્યાનિ, અપિ ચોદરં નાનાવર્ણરાજિસિરાસન્તતમુદકપૂર્ણદૃતિક્ષોભસંસ્પર્શં ભવતિ, એતદુદકોદરમિતિ વિદ્યાત્||૪૭|| તત્ર અચિરોત્પન્નમનુપદ્રવમનુદકમપ્રાપ્તમુદરં ત્વરમાણશ્ચિકિત્સેત્; ઉપેક્ષિતાનાં હ્યેષાં દોષાઃ સ્વસ્થાનાદપવૃત્તા પરિપાકાદ્દ્રવીભૂતાઃ સન્ધીન્ સ્રોતાંસિ ચોપક્લેદયન્તિ, સ્વેદશ્ચ બાહ્યેષુ સ્રોતઃસુ પ્રતિહતગતિસ્તિર્યગવતિષ્ઠમાનસ્તદેવોદકમાપ્યાયયતિ; તત્ર પિચ્છોત્પત્તૌ મણ્ડલમુદરં ગુરુ સ્તિમિતમાકોઠિતમશબ્દં મૃદુસ્પર્શમપગતરાજીકમાક્રાન્તં નાભ્યામેવોપસર્પતિ| તતોઽનન્તરમુદકપ્રાદુર્ભાવઃ| તસ્ય રૂપાણિ- કુક્ષેરતિમાત્રવૃદ્ધિઃ, સિરાન્તર્ધાનગમનમ્, ઉદકપૂર્ણદૃતિસઙ્ક્ષોભસંસ્પર્શત્વં ચ||૪૮|| તદાઽઽતુરમુપદ્રવાઃ સ્પૃશન્તિ- છર્દ્યતીસારતમકતૃષ્ણાશ્વાસકાસહિક્કાદૌર્બલ્યપાર્શ્વશૂલારુચિસ્વરભેદમૂત્રસઙ્ગાદયઃ; તથાવિધમચિકિત્સ્યં વિદ્યાદિતિ||૪૯||

સ્નેહેત્યાદિના ઉત્પત્તિવિશિષ્ટં જલોદરમાહ| ક્લોમ હૃદયાવયવવિશેષઃ| વર્ધયેતામિતિ યથોક્તૌ કફમારુતૌ| તયોશ્ચામ્બુવર્ધકત્વં પિપાસાજનનેનામ્બુપાનાદેરિતિ જ્ઞેયમ્| સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ- તત્રેત્યાદિ| અનુદકપ્રાપ્તમિતિ અજાતોદકરૂપદોષાવસ્થં; પરિપાકેનાત્ર દોષાણાં દ્રવત્વં સ્વભાવાદેવ જ્ઞેયમ્| બાહ્યેષુ સ્રોતઃસુ પ્રતિહતગતિરિતિ બહિર્ગન્તુમસમર્થઃ| અત્ર જલજન્મપૂર્વરૂપં પિચ્છોત્પદ્યતે, તેન પિચ્છોત્પત્તિલક્ષણમેવ તાવદાહ| પિચ્છાસદૃશો ભાગઃ પિચ્છા; અન્યે તુ ભક્તમણ્ડસદૃશીં પિચ્છામાહુઃ| સર્પતીતિ ચલતિ| ઉદકપૂર્ણદૃતિવત્ સઙ્ક્ષોભઃ માંસસ્ય પિચ્છોદકરૂપં પ્રાપ્તસ્ય| તમકઃ શ્વાસવિશેષઃ| અચિકિત્સ્યમિતિ વિષપ્રયોગશસ્ત્રપ્રણિધાનાદિદારુણકર્મવ્યતિરિક્તક્રિયયા અચિકિત્સ્યં વિદ્યાત્||૪૫-૪૯||

Adhikarana 15 (50-51) · Śloka 51

ભવન્તિ ચાત્ર- વાતાત્પિત્તાત્કફાત્ પ્લીહ્નઃ સન્નિપાતાત્તથોદકાત્| પરં પરં કૃચ્છ્રતરમુદરં ભિષગાદિશેત્||૫૦|| પક્ષાદ્બદ્ધગુદં તૂર્ધ્વં સર્વં જાતોદકં તથા| પ્રાયો ભવત્યભાવાય ચ્છિદ્રાન્ત્રં ચોદરં નૃણામ્||૫૧||

પરં પરં કૃચ્છ્રતરમિતિ યથા યથા પરત્વનિર્દેશસ્તથા તથા કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમ્| બદ્ધચ્છિદ્રદકોદરાણાં વિશેષમાહ- પક્ષાદિત્યાદિ| બદ્ધગુદમુદરં પક્ષાદૂર્ધ્વં વિનાશાય પ્રાયો ભવતિ; કદાચિત્ પક્ષાદૂર્ધ્વમપ્યભાવાય ન ભવતીતિ પ્રાયઃશબ્દેનાહ| જાતોદકં છિદ્રાન્ત્રં ચ પ્રાયો વિનાશાય ભવતિ; કદાચિદ્ વિષશસ્ત્રાભિમતચિકિત્સયા જાતોદકં છિદ્રં બદ્ધગુદં ચ સિધ્યતીતિ પ્રાયઃશબ્દેન દર્શયતિ||૫૦-૫૧||

Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54

શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્| બલશોણિતમાંસાગ્નિપરિક્ષીણં ચ વર્જયેત્||૫૨|| શ્વયથુઃ સર્વમર્મોત્થઃ શ્વાસો હિક્કાઽરુચિઃ સતૃટ્| મૂર્ચ્છા ચ્છર્દિરતીસારો નિહન્ત્યુદરિણં નરમ્||૫૩|| જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્| બલિનસ્તદજાતામ્બુ યત્નસાધ્યં નવોત્થિતમ્||૫૪||

શૂનાક્ષમિત્યાદિના સાધ્યોક્તાનામપ્યસાધ્યતામાહ| કુટિલોપસ્થમિતિ વક્રોપસ્થમ્| ઉપક્લિન્ના તન્વી ચ ત્વગ્યસ્ય સ તથા| અગ્નિક્ષયશ્ચોદરે પ્રથમત એવ યદ્યપિ ભવતિ, તથાઽપિ અસાધ્યલક્ષણેષુ વિશેષેણાગ્નિક્ષયો લક્ષણાન્તરયુક્તશ્ચ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| જન્મનૈવેતિ ઉત્પત્તિમાત્રેણ||૫૨-૫૪||

Adhikarana 17 (55-58) · Śloka 58

અજાતશોથમરુણં સશબ્દં નાતિભારિકમ્| સદા ગુડગુડાયચ્ચ સિરાજાલગવાક્ષિતમ્||૫૫|| નાભિં વિષ્ટભ્ય પાયૌ તુ વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ| હૃન્નાભિવઙ્ક્ષણકટીગુદપ્રત્યેકશૂલિનઃ||૫૬|| કર્કશં સૃજતો વાતં નાતિમન્દે ચ પાવકે| લોલસ્યાવિરસે ચાસ્યે મૂત્રેઽલ્પે સંહતે વિષિ||૫૭|| અજાતોદકમિત્યેતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ| ઉપાક્રમેદ્ભિષગ્દોષબલકાલવિશેષવિત્||૫૮||

અજાતામ્બુલક્ષણમાહ- અજાતશોથમિત્યાદિ| નાતિભારિકમિતિ નાતિગુરુણા ભારેણ યુતમ્| નાભિં વિષ્ટભ્યેતિ નાભિં સ્તમ્ભયિત્વા| કૃત્વા વેગમિતિ પુરીષવાતવેગં કૃત્વા, વાતપુરીષં વિસૃજ્યેતિ યાવત્| પ્રણશ્યતીતિ લીનં ભવતિ| કર્કશમિતિ વેગવન્તં; સૃજત ઇતિ વાતં સરતઃ||૫૫-૫૮||

Adhikarana 18 (59-67) · Śloka 67

વાતોદરં બલમતઃ પૂર્વં સ્નેહૈરુપાચરેત્| સ્નિગ્ધાય સ્વેદિતાઙ્ગાય દદ્યાત્ સ્નેહવિરેચનમ્||૫૯|| હૃતે દોષે પરિમ્લાનં વેષ્ટયેદ્વાસસોદરમ્| તથાઽસ્યાનવકાશત્વાદ્વાયુર્નાધ્માપયેત્ પુનઃ||૬૦|| દોષાતિમાત્રોપચયાત્ સ્રોતોમાર્ગનિરોધનાત્| સમ્ભવત્યુદરં તસ્માન્નિત્યમેવ વિરેચયેત્||૬૧|| શુદ્ધં સંસૃજ્ય ચ ક્ષીરં બલાર્થં પાયયેત્તુ તમ્| પ્રાગુત્ક્લેશાન્નિવર્ત્યં ચ બલે લબ્ધે ક્રમાત્ પયઃ||૬૨|| યૂષૈ રસૈર્વા મન્દામ્લલવણૈરેધિતાનલમ્| સોદાવર્તં પુનઃ સ્નિગ્ધં સ્વિન્નમાસ્થાપયેન્નરમ્||૬૩|| સ્ફુરણાક્ષેપસન્ધ્યસ્થિપાર્શ્વપૃષ્ઠત્રિકાર્તિષુ| દીપ્તાગ્નિં બદ્ધવિડ્વાતં રૂક્ષમપ્યનુવાસયેત્||૬૪|| તીક્ષ્ણાધોભાગયુક્તોઽસ્ય નિરૂહો દાશમૂલિકઃ| વાતઘ્નામ્લશૃતૈરણ્ડતિલતૈલાનુવાસનમ્||૬૫|| અવિરેચ્યં તુ યં વિદ્યાદ્દુર્બલં સ્થવિરં શિશુમ્| સુકુમારં પ્રકૃત્યાઽલ્પદોષં વાઽથોલ્બણાનિલમ્||૬૬|| તં ભિષક્ શમનૈઃ સર્પિર્યૂષમાંસરસૌદનૈઃ| બસ્ત્યભ્યઙ્ગાનુવાસૈશ્ચ ક્ષીરૈશ્ચોપાચરેદ્બુધઃ||૬૭||

વાતોદરમિત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| પરિમ્લાનમિતિ ક્ષીણમ્| તથેતિ વસ્ત્રવેષ્ટનેન| ઉદરે પુનઃ શોધનોપપત્તિમાહ- દોષેત્યાદિ| સ્રોતોમાર્ગનિરોધનાદિતિ સ્રોતોમુખનિરોધનાદિત્યર્થઃ; માર્ગશબ્દોઽત્ર મુખવાચી| સંસૃજ્યેત્યત્ર પેયાદિક્રમેણોપપાદ્ય| પ્રાગુત્ક્લેશાદિતિ ઉત્ક્લેશે દૃશ્યમાને| ઉત્સર્ગતસ્તુ બલજનકકાર્યં કૃત્વા પયો નિવર્તનીયમ્| વાતઘ્નાદિભિઃ શૃતમૈરણ્ડતૈલં તિલતૈલં વાઽનુવાસનં સ્યાત્| અનુવાસૈરિતિ અનુવાસનૈઃ||૫૯-૬૭||

Adhikarana 19 (68-71) · Śloka 71

પિત્તોદરે તુ બલિનં પૂર્વમેવ વિરેચયેત્| દુર્બલં ત્વનુવાસ્યાદૌ શોધયેત્ ક્ષીરબસ્તિના||૬૮|| સઞ્જાતબલકાયાગ્નિં પુનઃ સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| પયસા સત્રિવૃત્કલ્કેનોરુબૂકશૃતેન વા||૬૯|| સાતલાત્રાયમાણાભ્યાં શૃતેનારગ્વધેન વા| સકફે વા સમૂત્રેણ સવાતે તિક્તસર્પિષા||૭૦|| પુનઃ ક્ષીરપ્રયોગં ચ બસ્તિકર્મ વિરેચનમ્| ક્રમેણ ધ્રુવમાતિષ્ઠન્ યુક્તઃ પિત્તોદરં જયેત્||૭૧||

સાતલા ચર્મકષા| ક્ષીરબસ્તિરિતિ ક્ષીરપ્રધાનો બસ્તિઃ| સકફે ઇતિ કફયુક્તે પિત્તે| સમૂત્રેણેત્યત્ર ‘પયસા’ ઇત્યનુવર્તતે| સવાતે પિત્તે તિક્તસર્પિષા વિરેચનં ત્રિવૃતાદિદ્રવ્યયુક્તેન કર્તવ્યમ્| ક્રમેણેતિ ક્ષીરપ્રયોગાદિક્રમેણ પિત્તોદરં જયેદિતિ યોજના||૬૮-૭૧||

Adhikarana 20 (72-73) · Śloka 73

સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં વિશુદ્ધં તુ કફોદરિણમાતુરમ્| સંસર્જયેત્ કટુક્ષારયુક્તૈરન્નૈઃ કફાપહૈઃ||૭૨|| ગોમૂત્રારિષ્ટપાનૈશ્ચ ચૂર્ણાયસ્કૃતિભિસ્તથા| સક્ષારૈસ્તૈલપાનૈશ્ચ શમયેત્તુ કફોદરમ્||૭૩||

વિશુદ્ધમિત્યત્ર વમનં વિના વિશુદ્ધો જ્ઞેયઃ, વમનસ્યોદરે નિષિદ્ધત્વાત્| ચૂર્ણયુક્તા અયસ્કૃતયઃ ચૂર્ણાયસ્કૃતયઃ “નવાયોરજસો ભાગાસ્તચ્ચૂર્ણં મધુસર્પિષા” (ચિ.અ.૧૬) ઇત્યાદ્યુક્તાઃ; કિંવા ચૂર્ણાન્યત્રૈવ વક્ષ્યમાણાનિ, અયસ્કૃતયસ્તુ રસાયનોક્તલોહપ્રયોગે જ્ઞેયાઃ||૭૨-૭૩||

Adhikarana 21 (74) · Śloka 74

સન્નિપાતોદરે સર્વા યથોક્તાઃ કારયેત્ ક્રિયાઃ| સોપદ્રવં તુ નિર્વૃત્તં પ્રત્યાખ્યેયં વિજાનતા|૭૪|

સર્વા યથોક્તા ઇતિ પ્રત્યેકં વાતાદિવિહિતાઃ સર્વા એવ સન્નિપાતોદરે કર્તવ્યાઃ| સોપદ્રવં તુ નિર્વૃત્તમિતિ સોપદ્રવતયોત્પન્નમ્||૭૪||

Adhikarana 22 (85-88) · Śloka 89

ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્દાહમોહતૃષાજ્વરૈઃ| ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈશ્ચાનિલાદીન્ યથાક્રમમ્||૭૫|| લિઙ્ગૈઃ પ્લીહ્ન્યધિકાન્ દૃષ્ટ્વા રક્તં ચાપિ સ્વલક્ષણૈઃ| ચિકિત્સાં સમ્પ્રકુર્વીત યથાદોષં યથાબલમ્||૭૬|| સ્નેહં સ્વેદં વિરેકં ચ નિરૂહમનુવાસનમ્| સમીક્ષ્ય કારયેદ્બાહૌ વામે વા વ્યધયેત્ સિરામ્||૭૭|| ષટ્પલં પાયયેત્ સર્પિઃ પિપ્પલીર્વા પ્રયોજયેત્| સગુડામભયાં વાઽપિ ક્ષારારિષ્ટગણાંસ્તથા||૭૮|| એષ ક્રિયાક્રમઃ પ્રોક્તો યોગાન્ સંશમનાઞ્છૃણુ| પિપ્પલી નાગરં દન્તી ચિત્રકં દ્વિગુણાભયમ્||૭૯|| વિડઙ્ગાંશયુતં ચૂર્ણમેતદુષ્ણામ્બુના પિબેત્| વિડઙ્ગં ચિત્રકં શુણ્ઠીં સઘૃતાં સૈન્ધવં વચામ્||૮૦|| દગ્ધ્વા કપાલે પયસા ગુલ્મપ્લીહાપહં પિબેત્| રોહીતકલતાનાં તુ કાણ્ડકાનભયાજલે||૮૧|| મૂત્રે વા સુનુયાત્તચ્ચ સપ્તરાત્રસ્થિતં પિબેત્| કામલાગુલ્મમેહાર્શઃપ્લીહસર્વોદરક્રિમીન્||૮૨|| સ હન્યાજ્જાઙ્ગલરસૈર્જીર્ણે સ્યાચ્ચાત્ર ભોજનમ્| રોહીતકત્વચઃ કૃત્વા પલાનાં પઞ્ચવિંશતિમ્||૮૩|| કોલદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં કષાયમુપકલ્પયેત્| પલિકૈઃ પઞ્ચકોલૈસ્તુ તૈઃ સર્વૈશ્ચાપિ તુલ્યયા||૭૪|| રોહીતકત્વચા પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પ્લીહાભિવૃદ્ધિં શમયત્યેતદાશુ પ્રયોજિતમ્||૮૫|| તથા ગુલ્મોદરશ્વાસક્રિમિપાણ્ડુત્વકામલાઃ| અગ્નિકર્મ ચ કુર્વીત ભિષગ્વાતકફોલ્બણે||૮૬|| પૈત્તિકે જીવનીયાનિ સર્પીંષિ ક્ષીરબસ્તયઃ| રક્તાવસેકઃ સંશુદ્ધિઃ ક્ષીરપાનં ચ શસ્યતે||૮૭|| યૂષૈર્માંસરસૈશ્ચાપિ દીપનીયસમાયુતૈઃ| યકૃતિ પ્લીહવત્ સર્વં તુલ્યત્વાદ્ભેષજં મતમ્||૮૮|| લઘૂન્યન્નાનિ સંસૃજ્ય દદ્યાત્ પ્લીહોદરે ભિષક્|૮૯|

પ્લીહોદરચિકિત્સામાહ- ઉદાવર્તેત્યાદિ| અનિલાદીન્ યથાક્રમમિતિ ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્વાતં, દાહમોહતૃષાજ્વરૈઃ પિત્તં, શેષૈઃ કફં, દૃષ્ટ્વા ચિકિત્સાં કુર્વીત; કિઞ્ચ બાધિતં રક્તં તલ્લક્ષણૈર્દૃષ્ટ્વા ચિકિત્સાં કુર્વીત| તત્ર રક્તસ્ય લક્ષણાનિ વિધિશોણિતીયોક્તાનિ, તન્ત્રાન્તરે “વિદાહં તૃષ્ણાં વૈરસ્યં ગાત્રગૌરવં મૂર્ચ્છાં” ઇત્યાદીનિ જ્ઞેયાનિ| પ્લીહ્નીતિ પ્લીહોદરે| યથાદોષમિતિ ઉલ્બણદોષપ્રશમનીમ્| વામે બાહૌ સિરાવ્યધઃ સામાન્યોક્તોઽપિ સુશ્રુતપ્રત્યયાત્ કૂર્પરાખ્યસિરાવ્યધો જ્ઞેયઃ| પિપ્પલીર્વા પ્રયોજયેદિતિ રસાયનોક્તપિપ્પલીવર્ધમાનં પ્રયોજયેત્| ક્ષારારિષ્ટગણાનિતિ ગ્રહણ્યર્શોવક્ષ્યમાણક્ષારારિષ્ટસમૂહાન્; ઇહાપિ ચ વિડઙ્ગમિત્યાદિના ક્ષારં, તથા રોહિતકલતેત્યાદિનાઽરિષ્ટં ચ વક્ષ્યતિ| દ્વિગુણાભયમિતિ દ્વિભાગાભયમ્| રોહિતકલતા ‘રોહિતક’ ઇતિ ખ્યાતા| કાણ્ડકા ઇતિ સ્વલ્પપ્રમાણાઃ ખણ્ડાઃ| આસુનુયાદિતિ દ્રવે મગ્નાઃ કૃત્વા સન્ધાનાર્થં સ્થાપયેત્| રોહિતકેત્યાદૌ સપ્તપઞ્ચાશત્પલે ક્વાથ્યેઽષ્ટગુણમુદકં દત્ત્વા પાદાવશેષેણ દ્વિપલોપેતચતુર્દશશરાવમાનઃ ક્વાથો ભવતિ| સર્વૈસ્તૈશ્ચાપિ તુલ્યયેતિ રોહિતકત્વચઃ પઞ્ચપલાનીત્યર્થઃ| પિષ્ટૈરિતિ પઞ્ચકોલૈઃ પિષ્ટૈઃ, તથા વિભક્તિવિપરિણામાદ્રોહિતકત્વચા પિષ્ટયેતિ જ્ઞેયમ્| અગ્નિકર્મેતિ ગુલ્મવદત્રાપ્યગ્નિકર્મ વદન્તિ; તચ્ચ વાતકફોલ્બણે પ્લીહોદરે એવ જ્ઞેયમ્| દીપનીયસમાયુતૈરિતિ પિપ્પલ્યાદિદીપનીયગણસંસ્કૃતૈરિત્યર્થઃ||૮૫-૮૮||-

Adhikarana 23 (89-92) · Śloka 93

સ્વિન્નાય બદ્ધોદરિણે મૂત્રતીક્ષ્ણૌષધાન્વિતમ્||૮૯|| સતૈલલવણં દદ્યાન્નિરૂહં સાનુવાસનમ્| પરિસ્રંસીનિ ચાન્નાનિ તીક્ષ્ણં ચૈવ વિરેચનમ્||૯૦|| ઉદાવર્તહરં કર્મ કાર્યં વાતઘ્નમેવ ચ| છિદ્રોદરમૃતે સ્વેદાચ્છ્લેષ્મોદરવદાચરેત્||૯૧|| જાતં જાતં જલં સ્રાવ્યમેવં તદ્યાપયેદ્ભિષક્| તૃષ્ણાકાસજ્વરાર્તં તુ ક્ષીણમાંસાગ્નિભોજનમ્||૯૨|| વર્જયેચ્છ્વાસિનં તદ્વચ્છૂલિનં દુર્બલેન્દ્રિયમ્|૯૩|

નિરૂહસ્યોત્સર્ગત એવ સતૈલલવણત્વે સિદ્ધે સતૈલલવણમિતિ પદં તૈલલવણયોરત્રાધિકદાનોપદર્શનાર્થમ્| બદ્ધચ્છિદ્રદકોદરિણાં ચ યદ્યપ્યાસ્થાપનં નિષિદ્ધં, તથાઽપિ તદેકસાધ્યાયામવસ્થાયાં નિરૂહાનુવાસનમિહ જ્ઞેયમ્| પરિસ્રંસીનીતિ અનુલોમનાનિ| છિદ્રાન્ત્રં ચોદરં નૃણામિત્યત્ર યદ્યપ્યસાધ્યત્વમુક્તં, તથાઽપિ તત્ર પ્રાયઃશબ્દનિવેશાદસાધ્યતાવ્યભિચારોઽપિ દર્શિતઃ; તેનેહ તચ્ચિકિત્સોચ્યતે, ઉત્તરત્રાપિ ચ પિપીલિકાદંશાદિના છિદ્રોદરચિકિત્સોચ્યતે, તથા ‘હન્તિ સર્વોદરાણ્યેતચ્ચૂર્ણં’ ઇત્યનેન સર્વોદરચિકિત્સા વક્તવ્યા| અન્યે તુ સર્વોદરહન્તૃત્વકથનં ન પારમાર્થિકમિતિ વદન્તિ| ઋતે સ્વેદાદિત્યનેન સ્વેદસ્ય છિદ્રોદરે ઉદકકારતયા નિષેધં દર્શયતિ| તૃષ્ણેત્યાદિના પ્રત્યાખ્યેયં છિદ્રોદરમાહ||૮૯-૯૨||-

Adhikarana 24 (93-94) · Śloka 95

અપાં દોષહરાણ્યાદૌ પ્રદદ્યાદુદકોદરે||૯૩|| મૂત્રયુક્તાનિ તીક્ષ્ણાનિ વિવિધક્ષારવન્તિ ચ| દીપનીયૈઃ કફઘ્નૈશ્ચ તમાહારૈરુપાચરેત્||૯૪|| દ્રવેભ્યશ્ચોદકાદિભ્યો નિયચ્છેદનુપૂર્વશઃ|૯૫|

અપાં દોષહરાણીત્યાદિના ઉત્પત્તિવિશિષ્ટદકોદરચિકિત્સામાહ| ઉદકાદિભ્ય ઇતિ ઉદકપ્રકારેભ્યો દ્રવાન્તરેભ્યઃ| નિયચ્છેદિતિ નિવર્તયેત્| અનુપૂર્વશ ઇતિ ક્રમેણ નિવર્તયેત્||૯૩-૯૪||-

Adhikarana 25 (95-100) · Śloka 101

સર્વમેવોદરં પ્રાયો દોષસઙ્ઘાતજં મતમ્||૯૫|| તસ્માત્ત્રિદોષશમનીં ક્રિયાં સર્વત્ર કારયેત્| દોષૈઃ કુક્ષૌ હિ સમ્પૂર્ણે વહ્નિર્મન્દત્વમૃચ્છતિ||૯૬|| તસ્માદ્ભોજ્યાનિ ભોજ્યાનિ દીપનાનિ લઘૂનિ ચ| રક્તશાલીન્ યવાન્મુદ્ગાઞ્જાઙ્ગલાંશ્ચ મૃગદ્વિજાન્||૯૭|| પયોમૂત્રાસવારિષ્ટાન્મધુસીધું તથા સુરામ્| યવાગૂમોદનં વાઽપિ યૂષૈરદ્યાદ્રસૈરપિ||૯૮|| મન્દામ્લસ્નેહકટુભિઃ પઞ્ચમૂલોપસાધિતૈઃ| ઔદકાનૂપજં માંસં શાકં પિષ્ટકૃતં તિલાન્||૯૯|| વ્યાયામાધ્વદિવાસ્વપ્નં યાનયાનં ચ વર્જયેત્| તથોષ્ણલવણામ્લાનિ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ||૧૦૦|| નાદ્યાદન્નાનિ જઠરી તોયપાનં ચ વર્જયેત્|૧૦૧|

અત્ર સર્વોદરસાધારણીં ચિકિત્સાં વક્તુમાહ- સર્વમિત્યાદિના| ભોજ્યાનિ પુનર્ભોજ્યાનીતિ ભોક્તવ્યાનિ| મન્દામ્લેત્યાદૌ મન્દશબ્દોઽલ્પવચનઃ| યાનયાનમિતિ અશ્વાદિના યાનમ્||૯૫-૧૦૦||-

Adhikarana 26 (101-106) · Śloka 107

નાતિસાન્દ્રં હિતં પાને સ્વાદુ તક્રમપેલવમ્||૧૦૧|| ત્ર્યૂષણક્ષારલવણૈર્યુક્તં તુ નિચયોદરી| વાતોદરી પિબેત્તક્રં પિપ્પલીલવણાન્વિતમ્||૧૦૨|| શર્કરામધુકોપેતં સ્વાદુ પિત્તોદરી પિબેત્| યવાનીસૈન્ધવાજાજીવ્યોષયુક્તં કફોદરી||૧૦૩|| પિબેન્મધુયુતં તક્રં કવોષ્ણં નાતિપેલવમ્| મધુતૈલવચાશુણ્ઠીશતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ||૧૦૪|| યુક્તં પ્લીહોદરી જાતં સવ્યોષં તૂદકોદરી| બદ્ધોદરી તુ હપુષાયવાન્યજાજિસૈન્ધવૈઃ ||૧૦૫|| પિબેચ્છિદ્રોદરી તક્રં પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતમ્| ગૌરવારોચકાર્તાનાં સમન્દાગ્ન્યતિસારિણામ્||૧૦૬|| તક્રં વાતકફાર્તાનામમૃતત્વાય કલ્પતે|૧૦૭|

સ્વાદ્વિતિ સદ્યો મથિતં મધુરં જાતમ્| અપેલવમિતિ ઉદ્ધૃતસ્નેહમ્| કવોષ્ણમિતિ ઈષદુષ્ણમ્||૧૦૧-૧૦૬||-

Adhikarana 27 (107-110) · Śloka 111

શોફાનાહાર્તિતૃણ્મૂર્ચ્છાપીડિતે કારભં પયઃ||૧૦૭|| શુદ્ધાનાં ક્ષામદેહાનાં ગવ્યં છાગં સમાહિષમ્| દેવદારુપલાશાર્કહસ્તિપિપ્પલિશિગ્રુકૈઃ||૧૦૮|| સાશ્વગન્ધૈઃ સગોમૂત્રૈઃ પ્રદિહ્યાદુદરં સમૈઃ| વૃશ્ચિકાલીં વચાં કુષ્ઠં પઞ્ચમૂલીં પુનર્નવામ્||૧૦૯|| ભૂતીકં નાગરં ધાન્યં જલે પક્ત્વાઽવસેચયેત્| પલાશં કત્તૃણં રાસ્નાં તદ્વત્ પક્ત્વાઽવસેચયેત્||૧૧૦|| મૂત્રાણ્યષ્ટાવુદરિણાં સેકે પાને ચ યોજયેત્|૧૧૧|

ઉત્ક્વાથ્યેતિ જલે પક્ત્વા| અવસેચયેદિત્યત્ર ‘ઉદરં’ અત્યનુવર્તતે||૧૦૭-૧૧૦||-

Adhikarana 28 (111) · Śloka 112

રૂક્ષાણાં બહુવાતાનાં તથા સંશોધનાર્થિનામ્||૧૧૧|| દીપનીયાનિ સર્પીંષિ જઠરઘ્નાનિ ચક્ષ્મહે|૧૧૨|

‘દીપનીયાનિ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘સ્નેહનીયાનિ’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૧૧||-

Adhikarana 29 (112-115) · Śloka 116

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ||૧૧૨|| સક્ષારૈરર્ધપલિકૈર્દ્વિપ્રસ્થં સર્પિષઃ પચેત્| કલ્કૈર્દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય તુલાર્ધસ્વરસેન ચ||૧૧૩|| દધિમણ્ડાઢકોપેતં તત્ સર્પિર્જઠરાપહમ્| શ્વયથું વાતવિષ્ટમ્ભં ગુલ્માર્શાંસિ ચ નાશયેત્||૧૧૪|| નાગરત્રિફલાપ્રસ્થં ઘૃતતૈલાત્તથાઽઽઢકમ્| મસ્તુનઃ સાધયિત્વૈતત્ પિબેત્ સર્વોદરાપહમ્||૧૧૫|| કફમારુતસમ્ભૂતે ગુલ્મે ચૈતત્ પ્રશસ્યતે|૧૧૬|

પિપ્પલીત્યાદૌ ‘સક્ષારૈરર્ધપલિકૈર્દ્વિઃ પ્રસ્થં સર્પિષઃ પચેત્’ ઇતિ પાઠે દ્વિશબ્દઃ પ્રસ્થેન તથાઽર્ધપલિકૈરિત્યનેન ચ યોજ્યઃ; એતેન પિપ્પલ્યાદીનાં દ્વિરિતિ દ્વિગુણાર્ધપલૈઃ ષટ્પલાનિ ભવન્તિ, પ્રસ્થેન ચ દ્વિશબ્દયોજનાદ્ઘૃતપ્રસ્થદ્વયં ભવતિ| કાશ્મીરે તુ “પલિકૈઃ પિપ્પલીક્ષારૈર્દ્વિપ્રસ્થં સર્પિષઃ પચેત્” ઇત્યેવ પઠ્યતે| જતૂકર્ણોઽપ્યાહ- “દશમૂલતુલાર્ધરસે સક્ષારૈઃ પઞ્ચકોલકૈઃ સાર્ધં ઘૃતાર્ધપ્રસ્થં સદધિમસ્ત્વાઢકમુદરઘ્નમ્” ઇતિ||૧૧૨-૧૧૫||-

Adhikarana 30 (116-117) · Śloka 118

ચતુર્ગુણે જલે મૂત્રે દ્વિગુણે ચિત્રકાત્ પલે||૧૧૬|| કલ્કે સિદ્ધં ઘૃતપ્રસ્થં સક્ષારં જઠરી પિબેત્| યવકોલકુલત્થાનાં પઞ્ચમૂલરસેન ચ||૧૧૭|| સુરાસૌવીરકાભ્યાં ચ સિદ્ધં વાઽપિ પિબેદ્ઘૃતમ્|૧૧૮|

ચતુર્ગુણે ઇત્યાદૌ સક્ષારમિત્યનેન યવક્ષારસ્યાપિ ચિત્રકવત્ પલં દેયમ્| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “અગ્નિક્ષારપલાભ્યાં હિ મૂત્રચતુર્ગુણં ઘૃતપ્રસ્થમ્” ઇતિ||૧૧૬-૧૧૭||-

Adhikarana 31 (118) · Śloka 119

એભિઃ સ્નિગ્ધાય સઞ્જાતે બલે શાન્તે ચ મારુતે||૧૧૮|| સ્રસ્તે દોષાશયે દદ્યાત્ કલ્પદિષ્ટં વિરેચનમ્|૧૧૯|

સ્રસ્તે દોષાશય ઇતિ દોષે સ્નેહેન વિમુક્તબન્ધનત્વાત્ સ્રસ્તે ઇત્યર્થઃ||૧૧૮||-

Adhikarana 32 (119-123) · Śloka 124

પટોલમૂલં રજનીં વિડઙ્ગં ત્રિફલાત્વચમ્||૧૧૯|| કમ્પિલ્લકં નીલિનીં ચ ત્રિવૃતાં ચેતિ ચૂર્ણયેત્| ષડાદ્યાન્ કાર્ષિકાનન્ત્યાંસ્ત્રીંશ્ચ દ્વિત્રિચતુર્ગુણાન્||૧૨૦|| કૃત્વા ચૂર્ણમતો મુષ્ટિં ગવાં મૂત્રેણ ના પિબેત્| વિરિક્તો મૃદુ ભુઞ્જીત ભોજનં જાઙ્ગલૈ રસૈઃ||૧૨૧|| મણ્ડં પેયાં ચ પીત્વા ના સવ્યોષં ષડહં પયઃ| શૃતં પિબેત્તતશ્ચૂર્ણં પિબેદેવં પુનઃ પુનઃ||૧૨૨|| હન્તિ સર્વોદરાણ્યેતચ્ચૂર્ણં જાતોદકાન્યપિ| કામલાં પાણ્ડુરોગં ચ શ્વયથું ચાપકર્ષતિ||૧૨૩|| પટોલાદ્યમિદં ચૂર્ણમુદરેષુ પ્રપૂજિતમ્|૧૨૪|

પટોલેત્યાદૌ ષડાદ્યાન્ કાર્ષિકાનિત્યનેન પટોલમૂલાદીનાં ત્રિફલાયાઃ સમં ષણ્ણાં પ્રત્યેકં કાર્ષિકત્વં, કમ્પિલ્લકાદીનાં યથાક્રમં દ્વિત્રિચતુર્ગુણત્વમ્| મુષ્ટિમિતિ પલમ્| સવ્યોષં ષડહં શૃતં પયઃ પિબેદિતિ વિરેચનદિને મણ્ડપેયાવિલેપીનામન્યતમમગ્ન્યપેક્ષયા કર્તવ્યમ્, ઊર્ધ્વં યથોક્તપયોવૃત્તિના ભવિતવ્યં, તતઃ પુનઃ સપ્તમે પટોલાદિચૂર્ણં પેયમ્; ઈદૃશં પુનઃ પુનઃ કર્તવ્યમ્||૧૧૯-૧૨૩||-

Adhikarana 33 (124-132) · Śloka 132

ગવાક્ષીં શઙ્ખિનીં દન્તીં તિલ્વકસ્ય ત્વચં વચામ્||૧૨૪|| પિબેદ્દ્રાક્ષામ્બુગોમૂત્રકોલકર્કન્ધુસીધુભિઃ| યવાની હપુષા ધાન્યં ત્રિફલા ચોપકુઞ્ચિકા||૧૨૫|| કારવી પિપ્પલીમૂલમજગન્ધા શટી વચા| શતાહ્વા જીરકં વ્યોષં સ્વર્ણક્ષીરી સચિત્રકા||૧૨૬|| દ્વૌ ક્ષારૌ પૌષ્કરં મૂલં કુષ્ઠં લવણપઞ્ચકમ્| વિડઙ્ગં ચ સમાંશાનિ દન્ત્યા ભાગત્રયં તથા||૧૨૭|| ત્રિવૃદ્વિશાલે દ્વિગુણે સાતલા સ્યાચ્ચતુર્ગુણા| એતન્નારાયણં નામ ચૂર્ણં રોગગણાપહમ્||૧૨૮|| નૈનત્ પ્રાપ્યાતિવર્તન્તે રોગા વિષ્ણુમિવાસુરાઃ| તક્રેણોદરિભિઃ પેયં ગુલ્મિભિર્બદરામ્બુના||૧૨૯|| આનદ્ધવાતે સુરયા વાતરોગે પ્રસન્નયા| દધિમણ્ડેન વિટ્સઙ્ગે દાડિમામ્બુભિરર્શસૈઃ||૧૩૦|| પરિકર્તે સવૃક્ષામ્લમુષ્ણામ્બુભિરજીર્ણકે| ભગન્દરે પાણ્ડુરોગે શ્વાસે કાસે ગલગ્રહે||૧૩૧|| હૃદ્રોગે ગ્રહણીદોષે કુષ્ઠે મન્દેઽનલે જ્વરે| દંષ્ટ્રાવિષે મૂલવિષે સગરે કૃત્રિમે વિષે||૧૩૨|| યથાર્હં સ્નિગ્ધકોષ્ઠેન પેયમેતદ્વિરેચનમ્| ઇતિ નારાયણચૂર્ણમ્|

શઙ્ખિની શ્વેતભલ્લાતકી (?)| કોલકર્કન્ધૂનાં રસા એવ જ્ઞેયાઃ| યવાનીત્યાદૌ ઉપકુઞ્ચિકા કૃષ્ણજીરકમ્| અજમોદા ઉગ્રગન્ધા| કારવી અલ્પજીરકં, જીરકશબ્દેન તુ મહાજીરકમ્| દન્ત્યા ભાગાસ્ત્રયઃ ગૃહીતભાગાપેક્ષયા, એવં ત્રિવૃદ્વિશાલયોરપિ આદ્યભાગાપેક્ષયા દ્વૈગુણ્યમ્| નારાયણસઞ્જ્ઞાનિમિત્તમાહ- નૈનદિત્યાદિ| એતેન નારાયણસધર્મિત્વાત્ નારાયણસઞ્જ્ઞેત્યુક્તં ભવતિ||૧૨૪-૧૩૨||-

Adhikarana 34 (133-137) · Śloka 137

હપુષાં કાઞ્ચનક્ષીરીં ત્રિફલાં કટુરોહિણીમ્||૧૩૩|| નીલિનીં ત્રાયમાણાં ચ સાતલાં ત્રિવૃતાં વચામ્| સૈન્ધવં કાલલવણં પિપ્પલીં ચેતિ ચૂર્ણયેત્||૧૩૪|| દાડિમત્રિફલામાંસરસમૂત્રસુખોદકૈઃ| પેયોઽયં સર્વગુલ્મેષુ પ્લીહ્નિ સર્વોદરેષુ ચ||૧૩૫|| શ્વિત્રે કુષ્ઠે સરુજકે સવાતે વિષમાગ્નિષુ| શોથાર્શઃપાણ્ડુરોગેષુ કામલાયાં હલીમકે||૧૩૬|| વાતં પિત્તં કફં ચાશુ વિરેકાત્ સમ્પ્રસાધયેત્| ઇતિ હપુષાદ્યં ચૂર્ણમ્| નીલિનીં નિચુલં વ્યોષં દ્વૌ ક્ષારૌ લવણાનિ ચ||૧૩૭|| ચિત્રકં ચ પિબેચ્ચૂર્ણં સર્પિષોદરગુલ્મનુત્| ઇતિ નીલિન્યાદ્યં ચૂર્ણમ્|

હપુષેત્યાદૌ કાલલવણં બિડલવણમેવ; અન્યે તુ સૌવર્ચલાકારં લવણમાહુઃ| દાડિમાદિભિઃ સર્વૈરપિ ‘પેયઃ’ ઇતિ સમ્બધ્યતે||૧૩૩-૧૩૭||-

Adhikarana 35 (138-140) · Śloka 140

ક્ષીરદ્રોણં સુધાક્ષીરપ્રસ્થાર્ધસહિતં દધિ||૧૩૮|| જાતં વિમથ્ય તદ્યુક્ત્યા ત્રિવૃત્સિદ્ધં પિબેદ્ઘૃતમ્| તથા સિદ્ધં ઘૃતપ્રસ્થં પયસ્યષ્ટગુણે પિબેત્||૧૩૯|| સ્નુક્ક્ષીરપલકલ્કેન ત્રિવૃતાષટ્પલેન ચ| ગુલ્માનાં ગરદોષાણામુદરાણાં ચ શાન્તયે||૧૪૦|| ઇતિ સ્નુહીક્ષીરઘૃતમ્|

ક્ષીરદ્રોણમિત્યાદ્યુક્તાનિ ઘૃતાનિ તુલ્યકર્માણિ| તત્ર ચ પ્રથમે ઘૃતે દ્રવાનુક્તે જલેન કિંવા પ્રકૃતદધિમથિતેનોદ્ઘૃતઘૃતેનૈવ પાકઃ| તથેત્યાદિના ષટ્પલેન ચેત્યન્તેન દ્વિતીયં ઘૃતમ્| તથેતિ પૂર્વપ્રકારોત્થિતં ઘૃતમેવ| એવમુત્તરે ઘૃતે તદ્વચ્છબ્દાર્થં વર્ણયન્તિ||૧૩૮-૧૪૦||

Adhikarana 36 (141-145) · Śloka 146

દધિમણ્ડાઢકે સિદ્ધાત્ સ્નુક્ક્ષીરપલકલ્કિતાત્| ઘૃતપ્રસ્થાત્ પિબેન્માત્રાં તદ્વજ્જઠરશાન્તયે||૧૪૧|| એષાં ચાનુ પિબેત્ પેયાં પયો વા સ્વાદુ વા રસમ્| ઘૃતે જીર્ણે વિરિક્તસ્તુ કોષ્ણં નાગરકૈઃ શૃતમ્||૧૪૨|| પિબેદમ્બુ તતઃ પેયાં યૂષં કૌલત્થકં તતઃ| પિબેદ્રૂક્ષસ્ત્ર્યહં ત્વેવં ભૂયો વા પ્રતિભોજિતઃ||૧૪૩|| પુનઃ પુનઃ પિબેત્ સર્પિરાનુપૂર્વ્યા તયૈવ ચ| ઘૃતાન્યેતાનિ સિદ્ધાનિ વિદધ્યાત્ કુશલો ભિષક્||૧૪૪|| ગુલ્માનાં ગરદોષાણામુદરાણાં ચ શાન્તયે| પીલુકલ્કોપસિદ્ધં વા ઘૃતમાનાહભેદનમ્||૧૪૫|| ગુલ્મઘ્નં નીલિનીસર્પિઃ સ્નેહં વા મિશ્રકં પિબેત્|૧૪૬|

પેયાદીનાં ત્રયાણામન્નાનુપાનત્વં કફપિત્તવાતેષુ; કિંવા પ્રકૃત્યગ્ન્યપેક્ષયાઽનુપાનભેદઃ કલ્પનીયઃ| નાગરકૈઃ શૃતમિત્યત્ર ષડઙ્ગવિધિના જલસાધનમ્| દ્વિતીયે દિવસે પેયા, યૂષં કૌલત્થિકં તત ઇતિ તૃતીયે દિવસે; ઉક્તં હિ- “પ્રથમે નાગરયૂષં, પરેઽહનિ પેયાં, તૃતીયે કુલત્થોદકમ્” ઇતિ| રૂક્ષ ઇતિ પુનઃ પુનઃ પિબેદિત્યનેન સમ્બધ્યતે; તેન રૂક્ષસ્યૈતત્ સ્નેહવિરેચનં કર્તવ્યં, સ્નિગ્ધો નાધિકારીતિ દર્શયતિ; સ્નિગ્ધે તુ ઇદમેવ નાગરાદિશૃતપાનીયાદિનોપપાદિતં બલાપેક્ષયા દેયમ્| ભૂયો વા પ્રતિભોજિત ઇતિ અધિકાનિ વા દિનાનિ માત્રયા ભોજિતઃ સન્ પુનઃ પુનઃ પિબેદિતિ યોજ્યમ્| ગુલ્મઘ્નમિતિ ગુલ્મહરત્વેનોક્તં ગુલ્માધ્યાયે, મિશ્રકં ગુલ્મોક્તમેવ||૧૪૧-૧૪૫||

Adhikarana 37 (146-171) · Śloka 172

ક્રમાન્નિર્હૃતદોષાણાં જાઙ્ગલપ્રતિભોજિનામ્ ||૧૪૬|| દોષશેષનિવૃત્ત્યર્થં યોગાન્ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્| ચિત્રકામરદારુભ્યાં કલ્કં ક્ષીરેણ ના પિબેત્||૧૪૭|| માસં યુક્તસ્તથા હસ્તિપિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્| વિડઙ્ગં ચિત્રકં દન્તી ચવ્યં વ્યોષં ચ તૈઃ પયઃ||૧૪૮|| કલ્કૈઃ કોલસમૈઃ પીત્વા પ્રવૃદ્ધમુદરં જયેત્| પિબેત્ કષાયં ત્રિફલાદન્તીરોહિતકૈઃ શૃતમ્||૧૪૯|| વ્યોષક્ષારયુતં જીર્ણે રસૈરદ્યાત્તુ જાઙ્ગલૈઃ| માંસં વા ભોજનં ભોજ્યં સુધાક્ષીરઘૃતાન્વિતમ્||૧૫૦|| ક્ષીરાનુપાનાં ગોમૂત્રેણાભયાં વા પ્રયોજયેત્| સપ્તાહં માહિષં મૂત્રં ક્ષીરં ચાનન્નભુક્ પિબેત્||૧૫૧|| માસમૌષ્ટ્રં પયશ્છાગં ત્રીન્માસાન્ વ્યોષસંયુતમ્| હરીતકીસહસ્રં વા ક્ષીરાશી વા શિલાજતુ||૧૫૨|| શિલાજતુવિધાનેન ગુગ્ગુલું વા પ્રયોજયેત્| શૃઙ્ગવેરાર્દ્રકરસઃ પાને ક્ષીરસમો હિતઃ||૧૫૩|| તૈલં રસેન તેનૈવ સિદ્ધં દશગુણેન વા| દન્તીદ્રવન્તીફલજં તૈલં દૂષ્યોદરે હિતમ્||૧૫૪|| શૂલાનાહવિબન્ધેષુ મસ્તુયૂષરસાદિભિઃ| સરલામધુશિગ્રૂણાં બીજેભ્યો મૂલકસ્ય ચ||૧૫૫|| તૈલાન્યભ્યઙ્ગપાનાર્થં શૂલઘ્નાન્યનિલોદરે| સ્તૈમિત્યારુચિહૃલ્લાસે મન્દેઽગ્નૌ મદ્યપાય ચ||૧૫૬|| અરિષ્ટાન્ દાપયેત્ ક્ષારાન્ કફસ્ત્યાનસ્થિરોદરે| શ્લેષ્મણો વિલયાર્થં તુ દોષં વીક્ષ્ય ભિષગ્વરઃ||૧૫૭|| પિપ્પલીં તિલ્વકં હિઙ્ગુ નાગરં હસ્તિપિપ્પલીમ્| ભલ્લાતકં શિગ્રુફલં ત્રિફલાં કટુરોહિણીમ્||૧૫૮|| દેવદારુ હરિદ્રે દ્વે સરલાતિવિષે વચામ્ | કુષ્ઠં મુસ્તં તથા પઞ્ચ લવણાનિ પ્રકલ્પ્ય ચ||૧૫૯|| દધિસર્પિર્વસામજ્જતૈલયુક્તાનિ દાહયેત્| અન્નાદૂર્ધ્વમતઃ ક્ષારાદ્બિડાલકપદં પિબેત્||૧૬૦|| મદિરાદધિમણ્ડોષ્ણજલારિષ્ટસુરાસવૈઃ| હૃદ્રોગં શ્વયથું ગુલ્મં પ્લીહાર્શોજઠરાણિ ચ||૧૬૧|| વિસૂચિકામુદાવર્તં વાતાષ્ઠીલાં ચ નાશયેત્| ક્ષારં ચાજકરીષાણાં સ્રુતં મૂત્રૈર્વિપાચયેત્||૧૬૨|| કાર્ષિકં પિપ્પલીમૂલં પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ| પિપ્પલીં ચિત્રકં શુણ્ઠીં ત્રિફલાં ત્રિવૃતાં વચામ્||૧૬૩|| દ્વૌ ક્ષારૌ સાતલાં દન્તીં સ્વર્ણક્ષીરીં વિષાણિકામ્| કોલપ્રમાણાં વટિકાં પિબેત્ સૌવીરસંયુતામ્||૧૬૪|| શ્વયથાવવિપાકે ચ પ્રવૃદ્ધે ચ દકોદરે| ભાવિતાનાં ગવાં મૂત્રે ષષ્ટિકાનાં તુ તણ્ડુલૈઃ||૧૬૫|| યવાગૂં પયસા સિદ્ધાં પ્રકામં ભોજયેન્નરમ્| પિબેદિક્ષુરસં ચાનુ જઠરાણાં નિવૃત્તયે||૧૬૬|| સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્ત્યેવં તથા પિત્તકફાનિલાઃ| શઙ્ખિનીસ્નુક્ત્રિવૃદ્દન્તીચિરબિલ્વાદિપલ્લવૈઃ||૧૬૭|| શાકં ગાઢપુરીષાય પ્રાગ્ભક્તં દાપયેદ્ભિષક્ | તતોઽસ્મૈ શિથિલીભૂતવર્ચોદોષાય શાસ્ત્રવિત્||૧૬૮|| દદ્યાન્મૂત્રયુતં ક્ષીરં દોષશેષહરં શિવમ્| પાર્શ્વશૂલમુપસ્તમ્ભં હૃદ્ગ્રહં ચાપિ મારુતઃ||૧૬૯|| જનયેદ્યસ્ય તં તૈલં બિલ્વક્ષારેણ પાયયેત્| તથાઽગ્નિમન્થસ્યોનાકપલાશતિલનાલજૈઃ||૧૭૦|| બલાકદલ્યપામાર્ગક્ષારૈઃ પ્રત્યેકશઃ સ્રુતૈઃ| તૈલં પક્ત્વા ભિષગ્દદ્યાદુદરાણાં પ્રશાન્તયે||૧૭૧|| નિવર્તતે ચોદરિણાં હૃદ્ગ્રહશ્ચાનિલોદ્ભવઃ|૧૭૨|

ચિત્રકેત્યાદૌ માસં યુક્ત ઇતિ ચ્છેદઃ| તથા હસ્તિપિપ્પલીત્યાદૌ ક્ષીરેણ પિબેદિતિ સમ્બધ્યતે| વિડઙ્ગાદિભિઃ ક્ષીરમષ્ટપલં ચતુર્ગુણજલેન સાધનીયમ્| પિબેત્ કષાયમિત્યાદૌ વ્યોષક્ષારયોઃ પ્રક્ષેપ્યત્વમ્| માંસં વેત્યાદૌ સુધાક્ષીરસાધિતં ઘૃતં પૂર્વોક્તં જ્ઞેયમ્| અનન્નભુગિતિ ગોમૂત્રેત્યાદિયોગત્રયેઽપિ યોજ્યમ્| ક્ષીરાશીતિ ક્ષીરેણ સમં શિલાજત્વશ્નીયાત્| શિલાજતુવિધાનેનેત્યનન્તરોક્તશિલાજતુવિધાનમેવ ક્ષીરાશીત્યનેનોક્તં ગૃહ્યતે ન રસાયનોક્તં, વ્યવહિતત્વાત્| શૃઙ્ગવેરાર્દ્રકશબ્દેન શુષ્કાર્દ્રકસ્ય ક્વાથનિષ્પન્નં રસં નિષેધયતિ| દૂષ્યોદરં સાન્નિપાતિકમુદરમ્| સરલા ત્રિવૃત્| અરિષ્ટાન્ પાયયેદિતિ ચ્છેદઃ| પિપ્પલીત્યાદિકે ક્ષારે દધ્યાદીનાં દ્રવાણાં ચૂર્ણપિણ્ડતાકરણયોગ્યા માત્રા જ્ઞેયા| બિડાલપદકઃ કર્ષઃ| ક્ષારં ચાજકરીષાણામિત્યાદૌ અજપુરીષક્ષારં ષડ્ગુણમૂત્રેણૈકવિંશતિવારં સ્રાવયિત્વા ક્ષારદ્રવસ્તાવદ્ ગ્રાહ્યઃ, સ ચ યાવચ્ચૂર્ણસમુદાયાદ્દ્રવત્વેન કૃતદ્વૈગુણ્યઃ સન્નષ્ટગુણો ભવતિ| પાર્શ્વેત્યાદૌ ઉપસ્તમ્ભમિતિ ઉપશબ્દઃ સમીપવાચી| બિલ્વક્ષારેણેતિ બિલ્વફલદાહાત્ કૃતેન ક્ષારેણ શ્વેતેન સિદ્ધં તૈલં પાયયેત્| તિલનાલજૈઃ ક્ષારૈઃ સિદ્ધં તૈલં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૪૬-૧૭૧||-

Adhikarana 38 (172-174) · Śloka 175

કફે વાતેન પિત્તેન તાભ્યાં વાઽપ્યાવૃતેઽનિલે||૧૭૨|| બલિનઃ સ્વૌષધયુતં તૈલમેરણ્ડજં હિતમ્| સુવિરિક્તો નરો યસ્તુ પુનરાધ્માપિતો ભવેત્||૧૭૩|| સુસ્નિગ્ધૈરમ્લલવણૈર્નિરૂહૈસ્તમુપાચરેત્| સોપસ્તમ્ભોઽપિ વા વાયુરાધ્માપયતિ યં નરમ્||૧૭૪|| તીક્ષ્ણૈઃ સક્ષારગોમૂત્રૈર્બસ્તિભિસ્તમુપાચરેત્|૧૭૫|

કફે ઇત્યાદૌ કફે વાતેનાવૃતે, કફે પિત્તેનાવૃતે, તાભ્યાં કફપિત્તાભ્યાં વા વાતે આવૃતે ઇત્યર્થઃ| સ્વૌષધયુતમિતિ આવરકદોષહરૌષધયુતમિત્યર્થઃ| સુવિરિક્ત ઇત્યાદૌ વિરિક્તસ્યાધ્માનં રિષ્ટમિતિ જ્ઞેયમ્| તેનેહાનિર્જિતે વાતે પુનરાધ્માનં ન રિષ્ટં, અતસ્તચ્ચિકિત્સોપદેશોઽત્ર યુજ્યતે; કિંવા ઉપસ્તમ્ભાયુક્તં સત્ પુનરાધ્માનં રિષ્ટમિત્યાદાયેહ ‘સોપસ્તમ્ભ’ ઇતિ કૃતં, સોપસ્તમ્ભ ઇતિ સાવરણઃ||૧૭૨-૧૭૪||-

Adhikarana 39 (175-183) · Śloka 184

ક્રિયાતિવૃત્તે જઠરે ત્રિદોષે ચાપ્રશામ્યતિ||૧૭૫|| જ્ઞાતીન્ સસુહૃદો દારાન્ બ્રાહ્મણાન્નૃપતીન્ ગુરૂન્| અનુજ્ઞાપ્ય ભિષક્ કર્મ વિદધ્યાત્ સંશયં બ્રુવન્||૧૭૬|| અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્| એવમાખ્યાય તસ્યેદમનુજ્ઞાતઃ સુહૃદ્ગણૈઃ||૧૭૭|| પાનભોજનસંયુક્તં વિષમસ્મૈ પ્રયોજયેત્| યસ્મિન્ વા કુપિતઃ સર્પો વિસૃજેદ્ધિ ફલે વિષમ્||૧૭૮|| ભોજયેત્તદુદરિણં પ્રવિચાર્ય ભિષગ્વરઃ| તેનાસ્ય દોષસઙ્ઘાતઃ સ્થિરો લીનો વિમાર્ગગઃ||૧૭૯|| વિષેણાશુપ્રમાથિત્વાદાશુ ભિન્નઃ પ્રવર્તતે| વિષેણ હૃતદોષં તં શીતામ્બુપરિષેચિતમ્||૧૮૦|| પાયયેત ભિષગ્દુગ્ધં યવાગૂં વા યથાબલમ્| ત્રિવૃન્મણ્ડૂકપર્ણ્યોશ્ચ શાકં સયવવાસ્તુકમ્||૧૮૧|| ભક્ષયેત્ કાલશાકં વા સ્વરસોદકસાધિતમ્ | નિરમ્લલવણસ્નેહં સ્વિન્નાસ્વિન્નમનન્નભુક્||૧૮૨|| માસમેકં તતશ્ચૈવ તૃષિતઃ સ્વરસં પિબેત્| એવં વિનિર્હૃતે દોષે શાકૈર્માસાત્ પરં તતઃ||૧૮૩|| દુર્બલાય પ્રયુઞ્જીત પ્રાણભૃત્ કારભં પયઃ|૧૮૪|

ક્રિયાતિવૃત્ત ઇત્યનેન જાતોદકતાં દર્શયતિ, તત્ર હિ ક્રિયા નિષિદ્ધા “અજાતોદકં” ઇત્યાદિના| ત્રિદોષે ઇત્યનેનાપિ જાતોદક એવ ત્રિદોષજ ઇતિ જ્ઞેયમ્; અજાતોદકે ત્રિદોષેઽપિ ક્રિયા ઉક્તૈવ| એવમ્ભૂતત્રિદોષસ્ય તુ ક્રિયાતિવૃત્તપદેનૈવ લાભેઽપિ ત્રિદોષે ઇતિ પદં ત્રિદોષસ્ય જાતોદકસ્યાપ્યત્ર ક્રિયોપદર્શનાર્થમ્| જ્ઞાત્યાદિસમ્મતિગ્રહણાદિના વિપર્યયેઽયશોનિષેધઃ| અનુજ્ઞાત ઇતિ અનુમતો વિષાદિપ્રયોગે વૈદ્યઃ| યસ્મિન્ ફલે વિષં વિસૃજેત્ તત્ ફલં પ્રયોજયેદિતિ સંવન્ધઃ| વિષં ચાત્ર દંષ્ટ્રાવિષમેવ જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હિ- “દૂષ્યોદરે બદ્ધગુદે ક્ષતાન્ત્રે ચ જલોદરે| અપિ દંષ્ટ્રાવિષસ્યૈવ પ્રયોગો વૈ વિશોધને” ઇતિ| સ્થિર ઇતિ અચપલઃ| લીન ઇતિ ધાત્વન્તરગતઃ| પ્રમાથિત્વાદિતિ ક્ષોભકારિત્વાત્| કાલશાકં પ્રસિદ્ધમ્| સ્વરસોદકાભ્યાં સાધિતમ્| તતશ્ચૈવ સ્વરસમિતિ કાલશાકસ્વરસમ્||૧૭૫-૧૮૩||-

Adhikarana 40 (184-188) · Śloka 188

ઇદં તુ શલ્યહર્તૄણાં કર્મ સ્યાદ્દૃષ્ટકર્મણામ્||૧૮૪|| વામં કુક્ષિં માપયિત્વા નાભ્યધશ્ચતુરઙ્ગુલમ્| માત્રાયુક્તેન શસ્ત્રેણ પાટયેન્મતિમાન્ ભિષક્||૧૮૫|| વિપાટ્યાન્ત્રં તતઃ પશ્ચાદ્વીક્ષ્ય બદ્ધક્ષતાન્ત્રયોઃ| સર્પિષાઽભ્યજ્ય કેશાદીનવમૃજ્ય વિમોક્ષયેત્||૧૮૬|| મૂર્ચ્છનાદ્યચ્ચ સમ્મૂઢમન્ત્રં તચ્ચ વિમોક્ષયેત્| છિદ્રાણ્યન્ત્રસ્ય તુ સ્થૂલૈર્દંશયિત્વા પિપીલિકૈઃ||૧૮૭|| બહુશઃ સઙ્ગૃહીતાનિ જ્ઞાત્વા ચ્છિત્વા પિપીલિકાન્| પ્રતિયોગૈઃ પ્રવેશ્યાન્ત્રં પ્રેયૈઃ સીવ્યેદ્વ્રણં તતઃ||૧૮૮||

નાભ્યધશ્ચતુરઙ્ગુલમિતિ નાભેરધો યથા ભવતિ તથા ચતુરઙ્ગુલં વામકુક્ષિં માપયિત્વા ઉદરમધ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલં ત્યક્ત્વા વામકુક્ષૌ નાભ્યધસ્તાત્ પાટનં કર્તવ્યમ્| વિપાટ્ય ચોદરં બદ્ધક્ષતોદરયોઃ, અન્ત્રં વીક્ષ્ય યથોચિતક્રિયાર્થં, તત ઉદરે પાટનં કેશાદિમાર્જનં સમ્મૂઢાન્ત્રમોક્ષશ્ચ કર્તવ્યઃ| છિદ્રાન્ત્રસ્ય તુ અન્ત્રચ્છિદ્રાણિ પિપીલિકૈરન્ત્રચ્છિદ્રપ્રદેશે દંશયિત્વા, સઙ્ગૃહીતાનિ યથાઽન્ત્રછિદ્રાણિ ભવન્તિ તથા જ્ઞાત્વા, પિપીલિકાશિરશ્છેદઃ કાર્યઃ| તતસ્તૂભયોરપિ બદ્ધછિદ્રાન્ત્રયોઃ નિઃસૃતાન્ત્રપ્રવેશવિધિઃ પ્રતિયોગૈરિત્યનેનોક્તઃ કર્તવ્યઃ||૧૮૪-૧૮૮||

Adhikarana 41 (189-194) · Śloka 194

તથા જાતોદકં સર્વમુદરં વ્યધયેદ્ભિષક્| વામપાર્શ્વે ત્વધો નાભેર્નાડીં દત્ત્વા ચ ગાલયેત્||૧૮૯|| વિસ્રાવ્ય ચ વિમૃદ્યૈતદ્વેષ્ટયેદ્વાસસોદરમ્| તથા બસ્તિવિરેકાદ્યૈર્મ્લાનં સર્વં ચ વેષ્ટયેત્||૧૯૦|| નિઃસ્રુતે લઙ્ઘિતઃ પેયામસ્નેહલવણાં પિબેત્| અતઃ પરં તુ ષણ્માસાન્ ક્ષીરવૃત્તિર્ભવેન્નરઃ||૧૯૧|| ત્રીન્ માસાન્ પયસા પેયાં પિબેત્ત્રીંશ્ચાપિ ભોજયેત્| શ્યામાકં કોરદૂષં વા ક્ષીરેણાલવણં લઘુ||૧૯૨|| નરઃ સંવત્સરેણૈવં જયેત્ પ્રાપ્તં જલોદરમ્| પ્રયોગાણાં ચ સર્વેષામનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્||૧૯૩|| દોષાનુબન્ધરક્ષાર્થં બલસ્થૈર્યાર્થમેવ ચ| પ્રયોગાપચિતાઙ્ગાનાં હિતં હ્યુદરિણાં પયઃ| સર્વધાતુક્ષયાર્તાનાં દેવાનામમૃતં યથા||૧૯૪||

તથેત્યાદિના જાતોદકવિધિમાહ| વ્યધયેદિતિ નાભ્યાશ્ચતુરઙ્ગુલે ઇત્યર્થઃ| અતઃ પરમિતિ અલવણપેયાપાનાદૂર્ધ્વં ષણ્માસાન્ ક્ષીરવૃત્તિઃ સ્યાત્, તતઃ ક્ષીરમાત્રવૃત્તિષણ્માસાદૂર્ધ્વં ત્રીન્માસાન્ પયસા સહ પેયાં પિબેત્, તતશ્ચોર્ધ્વં ત્રીન્ માસાન્ ‘શ્યામાકં કોરદૂષં’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તં ક્ષીરેણ ભોજયેત્; એવં સંવત્સરેણેતિ યદુક્તં તત્ પૂર્યતે| પ્રયોગાપચિતાઙ્ગાનામિતિ પ્રયોગૈઃ ક્ષીણદેહાનામ્||૧૮૯-૧૯૪||

Adhikarana 42 (195-196) · Śloka 196

તત્ર શ્લોકૌ- હેતું પ્રાગ્રૂપમષ્ટાનાં લિઙ્ગં વ્યાસસમાસતઃ| ઉપદ્રવાન્ ગરીયસ્ત્વં સાધ્યાસાધ્યત્વમેવ ચ||૧૯૫|| જાતાજાતામ્બુલિઙ્ગાનિ ચિકિત્સાં ચોક્તવાનૃષિઃ| સમાસવ્યાસનિર્દેશૈરુદરાણાં ચિકિત્સિતે||૧૯૬||

હેતુમિત્યાદિના સઙ્ગ્રહં બ્રૂતે| સઙ્ગ્રહાર્થશ્ચાધ્યાયોક્તોઽનુસરણીયઃ||૧૯૫-૧૯૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલપૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ઉદરચિકિત્સિતં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ઉદરચિકિત્સિતં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||