19. udaracikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथात उदरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

शोथभेदत्वादुदरस्य शोथचिकित्सानन्तरमुदरचिकित्सितमुच्यते||१-२||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8

सिद्धविद्याधराकीर्णे कैलासे नन्दनोपमे| तप्यमानं तपस्तीव्रं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम्||३|| आयुर्वेदविदां श्रेष्ठं भिषग्विद्याप्रवर्तकम्| पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽब्रवीद्वचः||४|| भगवन्नुदरैर्दुःखैर्दृश्यन्ते ह्यर्दिता नराः| शुष्कवक्त्राः कृशैर्गात्रैराध्मातोदरकुक्षयः||५|| प्रनष्टाग्निबलाहाराः सर्वचेष्टास्वनीश्वराः| दीनाः प्रतिक्रियाभावाज्जहतोऽसूननाथवत्||६|| तेषामायतनं सङ्ख्यां प्राग्रूपाकृतिभेषजम्| यथावच्छ्रोतुमिच्छामि गुरुणा सम्यगीरितम्||७|| सर्वभूतहितायर्षिः शिष्येणैवं प्रचोदितः| सर्वभूतहितं वाक्यं व्याहर्तुमुपचक्रमे||८||

आयुर्वेदविदामिति भिषग्वेदविदाम्| दुःखैरिति दुःखकारणैः| तेषामिति उदराणाम्| आयतनमिति कारणम्| सङ्ख्या च यद्यपि रोगाधिकारे “अष्टावुदराणि” (सू.अ.१९) इत्यनेनोक्ता, तथाऽपि गुल्मकुष्ठयोः सङ्ख्यातिक्रमदर्शनात् पुनरत्र सङ्ख्याप्रश्नः; किंवा प्रकरणागतत्वात् सङ्ख्योक्ताऽपि पुनरुच्यते||३-८||

Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 11

अग्निदोषान्मनुष्याणां रोगसङ्घाः पृथग्विधाः| मलवृद्ध्या प्रवर्तन्ते विशेषेणोदराणि तु||९|| मन्देऽग्नौ मलिनैर्भुक्तैरपाकाद्दोषसञ्चयः| प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य मार्गान्रुद्ध्वाऽधरोत्तरान्||१०|| त्वङ्मांसान्तरमागम्य कुक्षिमाध्मापयन् भृशम्| जनयत्युदरं तस्य हेतुं शृणु सलक्षणम्||११||

अग्निदोषोऽत्राग्निमान्द्यमेव विवक्षितं; तस्यैवेहोदरकारणदोषत्रयकर्तृत्वमुक्तं- “वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः” (सू.अ.६) इति| मला वातादयः पुरीषादयश्च| मलिनैरिति दोषकारकैर्विरुद्धाहारादिभिः| यद्यपि मन्दाग्नित्वमलिनान्नयोः प्रत्येकमपि दोषत्रयकर्तृत्वमुक्तं, तथाऽपीहोभयजनकत्वेन प्रकर्षो दृश्यते, अत एव च प्रकर्षार्थं ‘सञ्चय’ इति सम्पूर्वं कृतवान्| प्राणेत्यादौ पुनरग्निदूषणाभिधानेन मन्दस्य वह्नेः पुनर्दोषकृतं नितरां मान्द्यं दर्शयति| दोषसञ्चयकृतेन वायुना प्राणापानयोर्दूषणमविरुद्धमेव; यतो वायुनाऽपि वायुदुष्टिर्भवत्येव| त्वङ्मांसान्तरमिति त्वङ्मांसमध्यम्||९-११||

Adhikarana 4 (12-15) · Śloka 15

अत्युष्णलवणक्षारविदाह्यम्लगराशनात्| मिथ्यासंसर्जनाद्रूक्षविरुद्धाशुचिभोजनात्||१२|| प्लीहार्शोग्रहणीदोषकर्शनात् कर्मविभ्रमात्| क्लिष्टानामप्रतीकाराद्रौक्ष्याद्वेगविधारणात्||१३|| स्रोतसां दूषणादामात् सङ्क्षोभादतिपूरणात्| अर्शोबालशकृद्रोधादन्त्रस्फुटनभेदनात्||१४|| अतिसञ्चितदोषाणां पापं कर्म च कुर्वताम्| उदराण्युपजायन्ते मन्दाग्नीनां विशेषतः||१५||

अत्युष्णेत्यादिना हेतुमाह| कर्मविभ्रमादिति वमनादीनामसम्यक्करणात्| क्लिष्टानामप्रतीकारादिति प्लीहादिरोगैः क्लिष्टानामप्रतिक्रिययेत्यर्थः| रौक्ष्यादुत्पत्तिः रौक्ष्यस्य प्रतिक्रियाभावेनानुवर्तनात्| आमादिति आमानुबन्धात्| पापं कर्म च कुर्वतामित्यनेनास्य महादुःखरूपस्य प्रबलाधर्मजन्यतामाह| मन्दाग्नीनां विशेषत इति अत्यन्तोपहताग्नीनाम्||१२-१५||

Adhikarana 5 (16-19) · Śloka 19

क्षुन्नाशः स्वाद्वतिस्निग्धगुर्वन्नं पच्यते चिरात्| भुक्तं विदह्यते सर्वं जीर्णाजीर्णं न वेत्ति च||१६|| सहते नातिसौहित्यमीषच्छोफश्च पादयोः| शश्वद्बलक्षयोऽल्पेऽपि व्यायामे श्वासमृच्छति||१७|| वृद्धिः पुरीषनिचयो रूक्षोदावर्तहेतुका| बस्तिसन्धौ रुगाध्मानं वर्धते पाट्यतेऽपि च||१८|| आतन्यते च जठरमपि लघ्वल्पभोजनात्| राजीजन्म वलीनाश इति लिङ्गं भविष्यताम्||१९||

क्षुन्नाश इत्यादिना पूर्वरूपाभिधानम्| स्वाद्वादीनां यद्यपि कटुकाद्यपेक्षया चिरेणैव पाको भवति, तथाऽपीह चिरादिति पदेनात्यर्थं चिरादित्यभिधीयते| जीर्णाजीर्णं न वेत्ति चेति वातजन्यत्वाज्ञेयम्| ‘रूक्षोदावर्तहेतुका’ इत्यत्र ‘बद्धोदावर्तहेतुका’ इति वा पाठः| बस्तिसन्धाविति बस्तिना समं यत्र शरीरेतरदेशसम्बन्धस्तत्र| आतन्यते इति विस्तीर्यते| राजी व्यक्ता सिरा||१६-१९||

Adhikarana 6 (20-22) · Śloka 22

रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः| प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम्||२०|| कुक्षेराध्मानमाटोपः शोफः पादकरस्य च| मन्दोऽग्निः श्लक्ष्णगण्डत्वं कार्श्यं चोदरलक्षणम्||२१|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः| सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु||२२||

रुद्ध्वेत्यादिना चतुर्णां दोषजन्यानामुदराणां सामान्यात् सम्प्राप्तिमाह; “पूर्वं या सम्प्राप्तिरुक्ता सा सर्वोदराणाम्” इत्येके वदन्ति; “रुद्ध्वेत्यादिना पूर्वं सम्प्राप्त्यनुक्तस्य स्वेदाम्बुवाहिस्रोतोदुष्टिरूपस्याभिधानादपौनरुक्त्यम्” इत्यन्ये| “स्वेदवहस्रोतसां मेदोमूलं रोमकूपाश्च, उदकवहस्रोतसां तालु मूलं क्लोम च” (वि.अ.५) इत्यनेन भेद उक्तो ज्ञेयः| उदराणां सामान्यरूपमाह- कुक्षेरित्यादि| मन्दोऽग्निर्यद्यपि कारणं, तथाऽप्ययं मन्दाग्निरिह लक्षणे ज्ञेयः| श्लक्ष्णगण्डत्वमिति मसृणकपोलत्वम्| तेषां लिङ्गमित्यत्र लिङ्गशब्देन वक्ष्यमाणहेतुसम्प्राप्ती अपि व्याधिगमकतया सङ्गृहीते ज्ञेये| इह सम्प्राप्तिः कारणानि वा वक्तव्यानि विशेषस्यैव, तेन न सर्वसाधारणोक्तहेतुसम्प्राप्त्या पुनरुक्तत्वम्||२०-२२||

Adhikarana 7 (23-25) · Śloka 25

रूक्षाल्पभोजनायासवेगोदावर्तकर्शनैः| वायुः प्रकुपितः कुक्षिहृद्बस्तिगुदमार्गगः||२३|| हत्वाऽग्निं कफमुद्धूय तेन रूद्धगतिस्ततः| आचिनोत्युदरं जन्तोस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः||२४|| तस्य रूपाणि- कुक्षिपाणिपादवृषणश्वयथुः, उदरविपाटनम्, अनियतौ च वृद्धिह्रासौ, कुक्षिपार्श्वशूलोदावर्ताङ्गमर्दपर्वभेदशुष्ककासकार्श्यदौर्बल्यारोचकाविपाकाः, अधोगुरुत्वं, वातवर्चोमूत्रसङ्गः, श्यावारुणत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्, अपि चोदरं तन्वसितराजीसिरासन्ततम्, आहतमाध्मातदृतिशब्दवद्भवति, वायुश्चोर्ध्वमधस्तिर्यक् च सशूलशब्दश्चरति, एतद्वातोदरमिति विद्यात्||२५||

कर्शनैरिति कृशत्वकारणैर्लङ्घनादिभिः| गुदस्य मार्गो गुदमार्गः| कफमुद्धूयेति अत्र कफस्याप्राधान्यं, तेन कफेनोदरव्यपदेशोऽत्रासमीचीन इति दर्शयति| अनियतौ च वृद्धिह्रासौ ‘उदरस्य’ इति शेषः| असिता राज्यः सिराश्च ताभिः सन्ततं व्याप्तम्| आध्मातदृतिशब्दवदिति वातपूर्णचर्मशब्दवत्||२३-२५||

Adhikarana 8 (26-28) · Śloka 28

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णाग्न्यातपसेवनैः| विदाह्यध्यशनाजीर्णैश्चाशु पित्तं समाचितम्||२६|| प्राप्यानिलकफौ रुद्ध्वा मार्गमुन्मार्गमास्थितम्| निहन्त्यामाशये वह्निं जनयत्युदरं ततः||२७|| तस्य रूपाणि- दाहज्वरतृष्णामूर्च्छातीसारभ्रमाः, कटुकास्यत्वं, हरितहारिद्रत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्, अपि चोदरं नीलपीतहारिद्रहरितताम्रराजीसिरावनद्धं, दह्यते, दूयते, धूप्यते, ऊष्मायते, स्विद्यते, क्लिद्यते, मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं च भवति; एतत् पित्तोदरमिति विद्यात्||२८||

कट्वित्यादिना पित्तोदरमाह| अत्रापि अनिलकफावप्रधानौ, पित्तं तु प्रधानम्| निहन्त्यामाशये वह्निमित्यनेन स्थानान्तरस्थधात्वग्निवधं कृत्वा| हारिद्रं हरिद्राभम्| दूयत इति व्यथते| धूप्यत इति धूममिव उद्वमति| ऊष्मायत इति पार्श्वस्थेनैव वह्निना दह्यते| स्विद्यत इति घर्माक्तं भवति| क्षिप्रपाकं भवतीति शीघ्रपाकाज्जलोदरतां याति||२६-२८||

Adhikarana 9 (29-31) · Śloka 31

अव्यायामदिवास्वप्नस्वाद्वतिस्निग्धपिच्छिलैः| दधिदुग्धौदकानूपमांसैश्चाप्यतिसेवितैः||२९|| क्रुद्धेन श्लेष्मणा स्रोतःस्वावृतेष्वावृतोऽनिलः| तमेव पीडयन् कुर्यादुदरं बहिरन्त्रगः ||३०|| तस्य रूपाणि- गौरवारोचकाविपाकाङ्गमर्दाः, सुप्तिः, पाणिपादमुष्कोरुशोफः, उत्क्लेशनिद्राकासश्वासाः, शुक्लत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्; अपि चोदरं शुक्लराजीसिरासन्ततं, गुरु, स्तिमितं, स्थिरं, कठिनं च भवति; एतच्छ्लेष्मोदरमिति विद्यात्||३१||

अव्यायामेत्यादिना कफोदरमाह| बहिरन्त्रग इति अन्त्राद्बाह्यगः||२९-३१||

Adhikarana 10 (32-34) · Śloka 34

दुर्बलाग्नेरपथ्यामविरोधिगुरुभोजनैः| स्त्रीदत्तैश्च रजोरोमविण्मूत्रास्थिनखादिभिः||३२|| विषैश्च मन्दैर्वाताद्याः कुपिताः सञ्चयं त्रयः| शनैः कोष्ठे प्रकुर्वन्तो जनयन्त्युदरं नृणाम्||३३|| तस्य रूपाणि- सर्वेषामेव दोषाणां समस्तानि लिङ्गान्युपलभ्यन्ते, वर्णाश्च सर्वे नखादिषु, उदरमपि नानावर्णराजीसिरासन्ततं भवति; एतत् सन्निपातोदरमिति विद्यात्||३४||

दुर्बलाग्नेरित्यादिना सन्निपातोदरमाह| स्त्रीदत्तैरिति स्त्रीभिरज्ञानात् सौभाग्यार्थं रजःप्रभृतिदानं प्रायो भवतीति; स्त्रीणामभिधानमुपलक्षणार्थं, तेनान्यदत्तानामपि रजःप्रभृतीनां ग्रहणं भवत्येव| विषश्च मन्दैरिति दूषीविषैः, दूषीविषाण्येव हि मन्दानि भवन्ति| त्रय इति पदेन वातादीनां त्रयाणामपि स्वातन्त्र्येण ग्रहणं करोति| वर्णाश्च सर्वेषां दोषाणामिति सम्बन्धः| इह सकललक्षणमेलकाभिधानेनैव नखादिवर्णाः सर्वाश्च नानावर्णा राजयश्च यद्यपि गृहीतास्तथाऽपि तदभिधानमवश्योत्पाददर्शनार्थम्||३२-३४||

Adhikarana 11 (35-38) · Śloka 38

अशितस्यातिसङ्क्षोभाद्यानयानातिचेष्टितैः| अतिव्यवायभाराध्ववमनव्याधिकर्शनैः||३५|| वामपार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानात् प्रवर्धते| शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत्||३६|| तस्य प्लीहा कठिनोऽष्ठीलेवादौ वर्धमानः कच्छपसंस्थान उपलभ्यते; स चोपेक्षितः क्रमेण कुक्षिं जठरमग्न्यधिष्ठानं च परिक्षिपन्नुदरमभिनिर्वर्तयति||३७|| तस्य रूपाणि- दौर्बल्यारोचकाविपाकवर्चोमूत्रग्रहतमःप्रवेशपिपासाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाङ्गसाद- कासश्वासमृदुज्वरानाहाग्निनाशकार्श्यास्यवैरस्यपर्वभेदकोष्ठवातशूलानि, अपि चोदरमरुणवर्णं विवर्णं वा नीलहरितहारिद्रराजिमद्भवति; एवमेव यकृदपि दक्षिणपार्श्वस्थं कुर्यात्, तुल्यहेतुलिङ्गौषधत्वात्तस्य प्लीहजठर एवावरोध इति; एतत् प्लीहोदरमिति विद्यात्||३८||

प्लीहवृद्धिर्द्विविधा- सङ्क्षोभादिच्युतस्य वा वृद्धिः, अच्युतस्य वा शोणितवृद्ध्या वृद्धिर्भवति| वामपार्श्वाश्रित इति प्लीहस्वरूपकथनम्| शोणितं वा रसादिभ्य इति अत्रादिशब्दः प्रकारवाची; तेन रसस्य कारणस्य वृद्ध्या कार्यस्य रक्तस्य वृद्धिस्तथा मांसादिभ्योऽपि रक्तवृद्धिर्भवति; तेनाहारविहारेभ्यो रक्तवृद्धिरुक्ता भवति| प्रथमं या च्युतस्य वृद्धिरुक्ता सा वातादिसन्निपातत्वेन चतुर्विधा ज्ञेया; तेन रक्तजप्लीहवृद्ध्या समं पञ्च प्लीहदोषा ये उक्तास्ते सङ्गता भवन्ति| उक्तं हि- “पञ्च प्लीहदोषा इति गुल्मैर्व्याख्याताः” (सू.अ.१९) इति| अष्ठीला दीर्घो लोहमयो ग्रन्थिर्लोहकारेषु प्रसिद्धः| कुक्षिः पार्श्वदेशः| दक्षिणपार्श्वस्थमिति स्थाननिर्देशः| यकृज्जन्मन उदरस्य पृथङ्नाम आख्याय तस्य प्लीहोदर एवावरोधमाह- तुल्येत्यादिना||३५-३८||

Adhikarana 12 (39-41) · Śloka 41

पक्ष्मबालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे| उदावर्तैस्तथाऽर्शोभिरन्त्रसम्मूर्च्छनेन वा||३९|| अपानो मार्गसंरोधाद्धत्वाऽग्निं कुपितोऽनिलः| वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा जनयत्युदरं ततः||४०|| तस्य रूपाणि- तृष्णादाहज्वरमुखतालुशोषोरुसादकासश्वासदौर्बल्यारोचकाविपाक- वर्चोमूत्रसङ्गाध्मानच्छर्दिक्षवथुशिरोहृन्नाभिगुदशूलानि, अपि चोदरं मूढवातं स्थिरमरुणं नीलराजि सिरावनद्धराजिकं वा प्रायो नाभ्युपरि गोपुच्छवदभिनिर्वर्तत इति; एतद्बद्धगुदोदरमिति विद्यात्||४१||

पक्ष्मबालैरित्यादिना बद्धगुदोदरमाह| बद्धायने इति बद्धमार्गे| उदावर्तैरित्यादावपि ‘बद्धायने गुदे’ इत्यनुवर्तनीयम्| अन्त्रसम्मूर्च्छनेन अन्त्रपरिवर्तनेन| पक्ष्मवालैरित्यादिना अनेकहेतुकृतो गुदनिरोधः; तेन गुदनिरोधकत्वरूपेणैकरूपमेव बद्धगुदोदरं जनयति; तेन पक्ष्मादिगुदनिरोधहेतुपञ्चकजन्यत्वाद् बद्धगुदोदराणां पञ्चत्वं नोह्यम्||३९-४१||

Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 44

शर्करातृणकाष्ठास्थिकण्टकैरन्नसंयुतैः| भिद्येतान्त्रं यदा भुक्तैर्जृम्भयाऽत्यशनेन वा||४२|| पाकं गच्छेद्रसस्तेभ्यश्छिद्रेभ्यः प्रस्रवद्बहिः| पूरयन् गुदमन्त्रं च जनयत्युदरं ततः||४३|| तस्य रूपाणि- तदधो नाभ्याः प्रायोऽभिवर्धमानमुदकोदरं भवति, यथाबलं च दोषाणां रूपाणि दर्शयति, अपि चातुरः सलोहितनीलपीतपिच्छिलकुणपगन्ध्यामवर्च उपवेशते, हिक्काश्वासकासतृष्णाप्रमेहारोचकाविपाकदौर्बल्यपरीतश्च भवति; एतच्छिद्रोदरमिति विद्यात्||४४||

शर्करेत्यादिना क्षतोदरमाह| शर्करादिभिरभ्याहतमन्त्रं भिद्येतेति योजना| पाकं गच्छेदिति भिन्नमेवान्तः पाकं गच्छति| बहिरिति बहिर्भागे अन्त्रं गुदं च पूरयन् स एव रसोऽन्त्रपाकप्रस्रुत उदरं जनयति| तदधो नाभेः प्रायोऽभिवर्धमानं द्रवस्योदरारम्भकस्याधोगामित्वाद् दकोदरं भवतीति उदरान्तरापेक्षया शीघ्रगतिर्भवतीत्यर्थः| ‘उदकोदरस्य दोषाणां च’ इति वा पाठः| तत्र उदकोदरस्य रूपाणि दर्शयति, दोषाणां च यथाबलं रूपाणि दर्शयतीति योजना| यथाबलमिति यो बलवान् दोषो भवति तस्य रूपाणि दर्शयति||४२-४४||

Adhikarana 14 (45-49) · Śloka 49

स्नेहपीतस्य मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा| अत्यम्बुपानान्नष्टेऽग्नौ मारुतः क्लोम्नि संस्थितः||४५|| स्रोतःसु रुद्धमार्गेषु कफश्चोदकमूर्च्छितः| वर्धयेतां तदेवाम्बु स्वस्थानादुदराय तौ||४६|| तस्य रूपाणि- अनन्नकाङ्क्षापिपासागुदस्रावशूलश्वासकासदौर्बल्यानि, अपि चोदरं नानावर्णराजिसिरासन्ततमुदकपूर्णदृतिक्षोभसंस्पर्शं भवति, एतदुदकोदरमिति विद्यात्||४७|| तत्र अचिरोत्पन्नमनुपद्रवमनुदकमप्राप्तमुदरं त्वरमाणश्चिकित्सेत्; उपेक्षितानां ह्येषां दोषाः स्वस्थानादपवृत्ता परिपाकाद्द्रवीभूताः सन्धीन् स्रोतांसि चोपक्लेदयन्ति, स्वेदश्च बाह्येषु स्रोतःसु प्रतिहतगतिस्तिर्यगवतिष्ठमानस्तदेवोदकमाप्याययति; तत्र पिच्छोत्पत्तौ मण्डलमुदरं गुरु स्तिमितमाकोठितमशब्दं मृदुस्पर्शमपगतराजीकमाक्रान्तं नाभ्यामेवोपसर्पति| ततोऽनन्तरमुदकप्रादुर्भावः| तस्य रूपाणि- कुक्षेरतिमात्रवृद्धिः, सिरान्तर्धानगमनम्, उदकपूर्णदृतिसङ्क्षोभसंस्पर्शत्वं च||४८|| तदाऽऽतुरमुपद्रवाः स्पृशन्ति- छर्द्यतीसारतमकतृष्णाश्वासकासहिक्कादौर्बल्यपार्श्वशूलारुचिस्वरभेदमूत्रसङ्गादयः; तथाविधमचिकित्स्यं विद्यादिति||४९||

स्नेहेत्यादिना उत्पत्तिविशिष्टं जलोदरमाह| क्लोम हृदयावयवविशेषः| वर्धयेतामिति यथोक्तौ कफमारुतौ| तयोश्चाम्बुवर्धकत्वं पिपासाजननेनाम्बुपानादेरिति ज्ञेयम्| साध्यासाध्यविभागमाह- तत्रेत्यादि| अनुदकप्राप्तमिति अजातोदकरूपदोषावस्थं; परिपाकेनात्र दोषाणां द्रवत्वं स्वभावादेव ज्ञेयम्| बाह्येषु स्रोतःसु प्रतिहतगतिरिति बहिर्गन्तुमसमर्थः| अत्र जलजन्मपूर्वरूपं पिच्छोत्पद्यते, तेन पिच्छोत्पत्तिलक्षणमेव तावदाह| पिच्छासदृशो भागः पिच्छा; अन्ये तु भक्तमण्डसदृशीं पिच्छामाहुः| सर्पतीति चलति| उदकपूर्णदृतिवत् सङ्क्षोभः मांसस्य पिच्छोदकरूपं प्राप्तस्य| तमकः श्वासविशेषः| अचिकित्स्यमिति विषप्रयोगशस्त्रप्रणिधानादिदारुणकर्मव्यतिरिक्तक्रियया अचिकित्स्यं विद्यात्||४५-४९||

Adhikarana 15 (50-51) · Śloka 51

भवन्ति चात्र- वातात्पित्तात्कफात् प्लीह्नः सन्निपातात्तथोदकात्| परं परं कृच्छ्रतरमुदरं भिषगादिशेत्||५०|| पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा| प्रायो भवत्यभावाय च्छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम्||५१||

परं परं कृच्छ्रतरमिति यथा यथा परत्वनिर्देशस्तथा तथा कृच्छ्रसाध्यत्वम्| बद्धच्छिद्रदकोदराणां विशेषमाह- पक्षादित्यादि| बद्धगुदमुदरं पक्षादूर्ध्वं विनाशाय प्रायो भवति; कदाचित् पक्षादूर्ध्वमप्यभावाय न भवतीति प्रायःशब्देनाह| जातोदकं छिद्रान्त्रं च प्रायो विनाशाय भवति; कदाचिद् विषशस्त्राभिमतचिकित्सया जातोदकं छिद्रं बद्धगुदं च सिध्यतीति प्रायःशब्देन दर्शयति||५०-५१||

Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54

शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्| बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत्||५२|| श्वयथुः सर्वमर्मोत्थः श्वासो हिक्काऽरुचिः सतृट्| मूर्च्छा च्छर्दिरतीसारो निहन्त्युदरिणं नरम्||५३|| जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्| बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्||५४||

शूनाक्षमित्यादिना साध्योक्तानामप्यसाध्यतामाह| कुटिलोपस्थमिति वक्रोपस्थम्| उपक्लिन्ना तन्वी च त्वग्यस्य स तथा| अग्निक्षयश्चोदरे प्रथमत एव यद्यपि भवति, तथाऽपि असाध्यलक्षणेषु विशेषेणाग्निक्षयो लक्षणान्तरयुक्तश्च भवतीति ज्ञेयम्| जन्मनैवेति उत्पत्तिमात्रेण||५२-५४||

Adhikarana 17 (55-58) · Śloka 58

अजातशोथमरुणं सशब्दं नातिभारिकम्| सदा गुडगुडायच्च सिराजालगवाक्षितम्||५५|| नाभिं विष्टभ्य पायौ तु वेगं कृत्वा प्रणश्यति| हृन्नाभिवङ्क्षणकटीगुदप्रत्येकशूलिनः||५६|| कर्कशं सृजतो वातं नातिमन्दे च पावके| लोलस्याविरसे चास्ये मूत्रेऽल्पे संहते विषि||५७|| अजातोदकमित्येतैर्लिङ्गैर्विज्ञाय तत्त्वतः| उपाक्रमेद्भिषग्दोषबलकालविशेषवित्||५८||

अजाताम्बुलक्षणमाह- अजातशोथमित्यादि| नातिभारिकमिति नातिगुरुणा भारेण युतम्| नाभिं विष्टभ्येति नाभिं स्तम्भयित्वा| कृत्वा वेगमिति पुरीषवातवेगं कृत्वा, वातपुरीषं विसृज्येति यावत्| प्रणश्यतीति लीनं भवति| कर्कशमिति वेगवन्तं; सृजत इति वातं सरतः||५५-५८||

Adhikarana 18 (59-67) · Śloka 67

वातोदरं बलमतः पूर्वं स्नेहैरुपाचरेत्| स्निग्धाय स्वेदिताङ्गाय दद्यात् स्नेहविरेचनम्||५९|| हृते दोषे परिम्लानं वेष्टयेद्वाससोदरम्| तथाऽस्यानवकाशत्वाद्वायुर्नाध्मापयेत् पुनः||६०|| दोषातिमात्रोपचयात् स्रोतोमार्गनिरोधनात्| सम्भवत्युदरं तस्मान्नित्यमेव विरेचयेत्||६१|| शुद्धं संसृज्य च क्षीरं बलार्थं पाययेत्तु तम्| प्रागुत्क्लेशान्निवर्त्यं च बले लब्धे क्रमात् पयः||६२|| यूषै रसैर्वा मन्दाम्ललवणैरेधितानलम्| सोदावर्तं पुनः स्निग्धं स्विन्नमास्थापयेन्नरम्||६३|| स्फुरणाक्षेपसन्ध्यस्थिपार्श्वपृष्ठत्रिकार्तिषु| दीप्ताग्निं बद्धविड्वातं रूक्षमप्यनुवासयेत्||६४|| तीक्ष्णाधोभागयुक्तोऽस्य निरूहो दाशमूलिकः| वातघ्नाम्लशृतैरण्डतिलतैलानुवासनम्||६५|| अविरेच्यं तु यं विद्याद्दुर्बलं स्थविरं शिशुम्| सुकुमारं प्रकृत्याऽल्पदोषं वाऽथोल्बणानिलम्||६६|| तं भिषक् शमनैः सर्पिर्यूषमांसरसौदनैः| बस्त्यभ्यङ्गानुवासैश्च क्षीरैश्चोपाचरेद्बुधः||६७||

वातोदरमित्यादिना चिकित्सामाह| परिम्लानमिति क्षीणम्| तथेति वस्त्रवेष्टनेन| उदरे पुनः शोधनोपपत्तिमाह- दोषेत्यादि| स्रोतोमार्गनिरोधनादिति स्रोतोमुखनिरोधनादित्यर्थः; मार्गशब्दोऽत्र मुखवाची| संसृज्येत्यत्र पेयादिक्रमेणोपपाद्य| प्रागुत्क्लेशादिति उत्क्लेशे दृश्यमाने| उत्सर्गतस्तु बलजनककार्यं कृत्वा पयो निवर्तनीयम्| वातघ्नादिभिः शृतमैरण्डतैलं तिलतैलं वाऽनुवासनं स्यात्| अनुवासैरिति अनुवासनैः||५९-६७||

Adhikarana 19 (68-71) · Śloka 71

पित्तोदरे तु बलिनं पूर्वमेव विरेचयेत्| दुर्बलं त्वनुवास्यादौ शोधयेत् क्षीरबस्तिना||६८|| सञ्जातबलकायाग्निं पुनः स्निग्धं विरेचयेत्| पयसा सत्रिवृत्कल्केनोरुबूकशृतेन वा||६९|| सातलात्रायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधेन वा| सकफे वा समूत्रेण सवाते तिक्तसर्पिषा||७०|| पुनः क्षीरप्रयोगं च बस्तिकर्म विरेचनम्| क्रमेण ध्रुवमातिष्ठन् युक्तः पित्तोदरं जयेत्||७१||

सातला चर्मकषा| क्षीरबस्तिरिति क्षीरप्रधानो बस्तिः| सकफे इति कफयुक्ते पित्ते| समूत्रेणेत्यत्र ‘पयसा’ इत्यनुवर्तते| सवाते पित्ते तिक्तसर्पिषा विरेचनं त्रिवृतादिद्रव्ययुक्तेन कर्तव्यम्| क्रमेणेति क्षीरप्रयोगादिक्रमेण पित्तोदरं जयेदिति योजना||६८-७१||

Adhikarana 20 (72-73) · Śloka 73

स्निग्धं स्विन्नं विशुद्धं तु कफोदरिणमातुरम्| संसर्जयेत् कटुक्षारयुक्तैरन्नैः कफापहैः||७२|| गोमूत्रारिष्टपानैश्च चूर्णायस्कृतिभिस्तथा| सक्षारैस्तैलपानैश्च शमयेत्तु कफोदरम्||७३||

विशुद्धमित्यत्र वमनं विना विशुद्धो ज्ञेयः, वमनस्योदरे निषिद्धत्वात्| चूर्णयुक्ता अयस्कृतयः चूर्णायस्कृतयः “नवायोरजसो भागास्तच्चूर्णं मधुसर्पिषा” (चि.अ.१६) इत्याद्युक्ताः; किंवा चूर्णान्यत्रैव वक्ष्यमाणानि, अयस्कृतयस्तु रसायनोक्तलोहप्रयोगे ज्ञेयाः||७२-७३||

Adhikarana 21 (74) · Śloka 74

सन्निपातोदरे सर्वा यथोक्ताः कारयेत् क्रियाः| सोपद्रवं तु निर्वृत्तं प्रत्याख्येयं विजानता|७४|

सर्वा यथोक्ता इति प्रत्येकं वातादिविहिताः सर्वा एव सन्निपातोदरे कर्तव्याः| सोपद्रवं तु निर्वृत्तमिति सोपद्रवतयोत्पन्नम्||७४||

Adhikarana 22 (85-88) · Śloka 89

उदावर्तरुजानाहैर्दाहमोहतृषाज्वरैः| गौरवारुचिकाठिन्यैश्चानिलादीन् यथाक्रमम्||७५|| लिङ्गैः प्लीह्न्यधिकान् दृष्ट्वा रक्तं चापि स्वलक्षणैः| चिकित्सां सम्प्रकुर्वीत यथादोषं यथाबलम्||७६|| स्नेहं स्वेदं विरेकं च निरूहमनुवासनम्| समीक्ष्य कारयेद्बाहौ वामे वा व्यधयेत् सिराम्||७७|| षट्पलं पाययेत् सर्पिः पिप्पलीर्वा प्रयोजयेत्| सगुडामभयां वाऽपि क्षारारिष्टगणांस्तथा||७८|| एष क्रियाक्रमः प्रोक्तो योगान् संशमनाञ्छृणु| पिप्पली नागरं दन्ती चित्रकं द्विगुणाभयम्||७९|| विडङ्गांशयुतं चूर्णमेतदुष्णाम्बुना पिबेत्| विडङ्गं चित्रकं शुण्ठीं सघृतां सैन्धवं वचाम्||८०|| दग्ध्वा कपाले पयसा गुल्मप्लीहापहं पिबेत्| रोहीतकलतानां तु काण्डकानभयाजले||८१|| मूत्रे वा सुनुयात्तच्च सप्तरात्रस्थितं पिबेत्| कामलागुल्ममेहार्शःप्लीहसर्वोदरक्रिमीन्||८२|| स हन्याज्जाङ्गलरसैर्जीर्णे स्याच्चात्र भोजनम्| रोहीतकत्वचः कृत्वा पलानां पञ्चविंशतिम्||८३|| कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत्| पलिकैः पञ्चकोलैस्तु तैः सर्वैश्चापि तुल्यया||७४|| रोहीतकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| प्लीहाभिवृद्धिं शमयत्येतदाशु प्रयोजितम्||८५|| तथा गुल्मोदरश्वासक्रिमिपाण्डुत्वकामलाः| अग्निकर्म च कुर्वीत भिषग्वातकफोल्बणे||८६|| पैत्तिके जीवनीयानि सर्पींषि क्षीरबस्तयः| रक्तावसेकः संशुद्धिः क्षीरपानं च शस्यते||८७|| यूषैर्मांसरसैश्चापि दीपनीयसमायुतैः| यकृति प्लीहवत् सर्वं तुल्यत्वाद्भेषजं मतम्||८८|| लघून्यन्नानि संसृज्य दद्यात् प्लीहोदरे भिषक्|८९|

प्लीहोदरचिकित्सामाह- उदावर्तेत्यादि| अनिलादीन् यथाक्रममिति उदावर्तरुजानाहैर्वातं, दाहमोहतृषाज्वरैः पित्तं, शेषैः कफं, दृष्ट्वा चिकित्सां कुर्वीत; किञ्च बाधितं रक्तं तल्लक्षणैर्दृष्ट्वा चिकित्सां कुर्वीत| तत्र रक्तस्य लक्षणानि विधिशोणितीयोक्तानि, तन्त्रान्तरे “विदाहं तृष्णां वैरस्यं गात्रगौरवं मूर्च्छां” इत्यादीनि ज्ञेयानि| प्लीह्नीति प्लीहोदरे| यथादोषमिति उल्बणदोषप्रशमनीम्| वामे बाहौ सिराव्यधः सामान्योक्तोऽपि सुश्रुतप्रत्ययात् कूर्पराख्यसिराव्यधो ज्ञेयः| पिप्पलीर्वा प्रयोजयेदिति रसायनोक्तपिप्पलीवर्धमानं प्रयोजयेत्| क्षारारिष्टगणानिति ग्रहण्यर्शोवक्ष्यमाणक्षारारिष्टसमूहान्; इहापि च विडङ्गमित्यादिना क्षारं, तथा रोहितकलतेत्यादिनाऽरिष्टं च वक्ष्यति| द्विगुणाभयमिति द्विभागाभयम्| रोहितकलता ‘रोहितक’ इति ख्याता| काण्डका इति स्वल्पप्रमाणाः खण्डाः| आसुनुयादिति द्रवे मग्नाः कृत्वा सन्धानार्थं स्थापयेत्| रोहितकेत्यादौ सप्तपञ्चाशत्पले क्वाथ्येऽष्टगुणमुदकं दत्त्वा पादावशेषेण द्विपलोपेतचतुर्दशशरावमानः क्वाथो भवति| सर्वैस्तैश्चापि तुल्ययेति रोहितकत्वचः पञ्चपलानीत्यर्थः| पिष्टैरिति पञ्चकोलैः पिष्टैः, तथा विभक्तिविपरिणामाद्रोहितकत्वचा पिष्टयेति ज्ञेयम्| अग्निकर्मेति गुल्मवदत्राप्यग्निकर्म वदन्ति; तच्च वातकफोल्बणे प्लीहोदरे एव ज्ञेयम्| दीपनीयसमायुतैरिति पिप्पल्यादिदीपनीयगणसंस्कृतैरित्यर्थः||८५-८८||-

Adhikarana 23 (89-92) · Śloka 93

स्विन्नाय बद्धोदरिणे मूत्रतीक्ष्णौषधान्वितम्||८९|| सतैललवणं दद्यान्निरूहं सानुवासनम्| परिस्रंसीनि चान्नानि तीक्ष्णं चैव विरेचनम्||९०|| उदावर्तहरं कर्म कार्यं वातघ्नमेव च| छिद्रोदरमृते स्वेदाच्छ्लेष्मोदरवदाचरेत्||९१|| जातं जातं जलं स्राव्यमेवं तद्यापयेद्भिषक्| तृष्णाकासज्वरार्तं तु क्षीणमांसाग्निभोजनम्||९२|| वर्जयेच्छ्वासिनं तद्वच्छूलिनं दुर्बलेन्द्रियम्|९३|

निरूहस्योत्सर्गत एव सतैललवणत्वे सिद्धे सतैललवणमिति पदं तैललवणयोरत्राधिकदानोपदर्शनार्थम्| बद्धच्छिद्रदकोदरिणां च यद्यप्यास्थापनं निषिद्धं, तथाऽपि तदेकसाध्यायामवस्थायां निरूहानुवासनमिह ज्ञेयम्| परिस्रंसीनीति अनुलोमनानि| छिद्रान्त्रं चोदरं नृणामित्यत्र यद्यप्यसाध्यत्वमुक्तं, तथाऽपि तत्र प्रायःशब्दनिवेशादसाध्यताव्यभिचारोऽपि दर्शितः; तेनेह तच्चिकित्सोच्यते, उत्तरत्रापि च पिपीलिकादंशादिना छिद्रोदरचिकित्सोच्यते, तथा ‘हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं’ इत्यनेन सर्वोदरचिकित्सा वक्तव्या| अन्ये तु सर्वोदरहन्तृत्वकथनं न पारमार्थिकमिति वदन्ति| ऋते स्वेदादित्यनेन स्वेदस्य छिद्रोदरे उदककारतया निषेधं दर्शयति| तृष्णेत्यादिना प्रत्याख्येयं छिद्रोदरमाह||८९-९२||-

Adhikarana 24 (93-94) · Śloka 95

अपां दोषहराण्यादौ प्रदद्यादुदकोदरे||९३|| मूत्रयुक्तानि तीक्ष्णानि विविधक्षारवन्ति च| दीपनीयैः कफघ्नैश्च तमाहारैरुपाचरेत्||९४|| द्रवेभ्यश्चोदकादिभ्यो नियच्छेदनुपूर्वशः|९५|

अपां दोषहराणीत्यादिना उत्पत्तिविशिष्टदकोदरचिकित्सामाह| उदकादिभ्य इति उदकप्रकारेभ्यो द्रवान्तरेभ्यः| नियच्छेदिति निवर्तयेत्| अनुपूर्वश इति क्रमेण निवर्तयेत्||९३-९४||-

Adhikarana 25 (95-100) · Śloka 101

सर्वमेवोदरं प्रायो दोषसङ्घातजं मतम्||९५|| तस्मात्त्रिदोषशमनीं क्रियां सर्वत्र कारयेत्| दोषैः कुक्षौ हि सम्पूर्णे वह्निर्मन्दत्वमृच्छति||९६|| तस्माद्भोज्यानि भोज्यानि दीपनानि लघूनि च| रक्तशालीन् यवान्मुद्गाञ्जाङ्गलांश्च मृगद्विजान्||९७|| पयोमूत्रासवारिष्टान्मधुसीधुं तथा सुराम्| यवागूमोदनं वाऽपि यूषैरद्याद्रसैरपि||९८|| मन्दाम्लस्नेहकटुभिः पञ्चमूलोपसाधितैः| औदकानूपजं मांसं शाकं पिष्टकृतं तिलान्||९९|| व्यायामाध्वदिवास्वप्नं यानयानं च वर्जयेत्| तथोष्णलवणाम्लानि विदाहीनि गुरूणि च||१००|| नाद्यादन्नानि जठरी तोयपानं च वर्जयेत्|१०१|

अत्र सर्वोदरसाधारणीं चिकित्सां वक्तुमाह- सर्वमित्यादिना| भोज्यानि पुनर्भोज्यानीति भोक्तव्यानि| मन्दाम्लेत्यादौ मन्दशब्दोऽल्पवचनः| यानयानमिति अश्वादिना यानम्||९५-१००||-

Adhikarana 26 (101-106) · Śloka 107

नातिसान्द्रं हितं पाने स्वादु तक्रमपेलवम्||१०१|| त्र्यूषणक्षारलवणैर्युक्तं तु निचयोदरी| वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम्||१०२|| शर्करामधुकोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत्| यवानीसैन्धवाजाजीव्योषयुक्तं कफोदरी||१०३|| पिबेन्मधुयुतं तक्रं कवोष्णं नातिपेलवम्| मधुतैलवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||१०४|| युक्तं प्लीहोदरी जातं सव्योषं तूदकोदरी| बद्धोदरी तु हपुषायवान्यजाजिसैन्धवैः ||१०५|| पिबेच्छिद्रोदरी तक्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम्| गौरवारोचकार्तानां समन्दाग्न्यतिसारिणाम्||१०६|| तक्रं वातकफार्तानाममृतत्वाय कल्पते|१०७|

स्वाद्विति सद्यो मथितं मधुरं जातम्| अपेलवमिति उद्धृतस्नेहम्| कवोष्णमिति ईषदुष्णम्||१०१-१०६||-

Adhikarana 27 (107-110) · Śloka 111

शोफानाहार्तितृण्मूर्च्छापीडिते कारभं पयः||१०७|| शुद्धानां क्षामदेहानां गव्यं छागं समाहिषम्| देवदारुपलाशार्कहस्तिपिप्पलिशिग्रुकैः||१०८|| साश्वगन्धैः सगोमूत्रैः प्रदिह्यादुदरं समैः| वृश्चिकालीं वचां कुष्ठं पञ्चमूलीं पुनर्नवाम्||१०९|| भूतीकं नागरं धान्यं जले पक्त्वाऽवसेचयेत्| पलाशं कत्तृणं रास्नां तद्वत् पक्त्वाऽवसेचयेत्||११०|| मूत्राण्यष्टावुदरिणां सेके पाने च योजयेत्|१११|

उत्क्वाथ्येति जले पक्त्वा| अवसेचयेदित्यत्र ‘उदरं’ अत्यनुवर्तते||१०७-११०||-

Adhikarana 28 (111) · Śloka 112

रूक्षाणां बहुवातानां तथा संशोधनार्थिनाम्||१११|| दीपनीयानि सर्पींषि जठरघ्नानि चक्ष्महे|११२|

‘दीपनीयानि’ इत्यत्र केचित् ‘स्नेहनीयानि’ इति पठन्ति||१११||-

Adhikarana 29 (112-115) · Śloka 116

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः||११२|| सक्षारैरर्धपलिकैर्द्विप्रस्थं सर्पिषः पचेत्| कल्कैर्द्विपञ्चमूलस्य तुलार्धस्वरसेन च||११३|| दधिमण्डाढकोपेतं तत् सर्पिर्जठरापहम्| श्वयथुं वातविष्टम्भं गुल्मार्शांसि च नाशयेत्||११४|| नागरत्रिफलाप्रस्थं घृततैलात्तथाऽऽढकम्| मस्तुनः साधयित्वैतत् पिबेत् सर्वोदरापहम्||११५|| कफमारुतसम्भूते गुल्मे चैतत् प्रशस्यते|११६|

पिप्पलीत्यादौ ‘सक्षारैरर्धपलिकैर्द्विः प्रस्थं सर्पिषः पचेत्’ इति पाठे द्विशब्दः प्रस्थेन तथाऽर्धपलिकैरित्यनेन च योज्यः; एतेन पिप्पल्यादीनां द्विरिति द्विगुणार्धपलैः षट्पलानि भवन्ति, प्रस्थेन च द्विशब्दयोजनाद्घृतप्रस्थद्वयं भवति| काश्मीरे तु “पलिकैः पिप्पलीक्षारैर्द्विप्रस्थं सर्पिषः पचेत्” इत्येव पठ्यते| जतूकर्णोऽप्याह- “दशमूलतुलार्धरसे सक्षारैः पञ्चकोलकैः सार्धं घृतार्धप्रस्थं सदधिमस्त्वाढकमुदरघ्नम्” इति||११२-११५||-

Adhikarana 30 (116-117) · Śloka 118

चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात् पले||११६|| कल्के सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत्| यवकोलकुलत्थानां पञ्चमूलरसेन च||११७|| सुरासौवीरकाभ्यां च सिद्धं वाऽपि पिबेद्घृतम्|११८|

चतुर्गुणे इत्यादौ सक्षारमित्यनेन यवक्षारस्यापि चित्रकवत् पलं देयम्| उक्तं ह्यन्यत्र- “अग्निक्षारपलाभ्यां हि मूत्रचतुर्गुणं घृतप्रस्थम्” इति||११६-११७||-

Adhikarana 31 (118) · Śloka 119

एभिः स्निग्धाय सञ्जाते बले शान्ते च मारुते||११८|| स्रस्ते दोषाशये दद्यात् कल्पदिष्टं विरेचनम्|११९|

स्रस्ते दोषाशय इति दोषे स्नेहेन विमुक्तबन्धनत्वात् स्रस्ते इत्यर्थः||११८||-

Adhikarana 32 (119-123) · Śloka 124

पटोलमूलं रजनीं विडङ्गं त्रिफलात्वचम्||११९|| कम्पिल्लकं नीलिनीं च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत्| षडाद्यान् कार्षिकानन्त्यांस्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान्||१२०|| कृत्वा चूर्णमतो मुष्टिं गवां मूत्रेण ना पिबेत्| विरिक्तो मृदु भुञ्जीत भोजनं जाङ्गलै रसैः||१२१|| मण्डं पेयां च पीत्वा ना सव्योषं षडहं पयः| शृतं पिबेत्ततश्चूर्णं पिबेदेवं पुनः पुनः||१२२|| हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं जातोदकान्यपि| कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं चापकर्षति||१२३|| पटोलाद्यमिदं चूर्णमुदरेषु प्रपूजितम्|१२४|

पटोलेत्यादौ षडाद्यान् कार्षिकानित्यनेन पटोलमूलादीनां त्रिफलायाः समं षण्णां प्रत्येकं कार्षिकत्वं, कम्पिल्लकादीनां यथाक्रमं द्वित्रिचतुर्गुणत्वम्| मुष्टिमिति पलम्| सव्योषं षडहं शृतं पयः पिबेदिति विरेचनदिने मण्डपेयाविलेपीनामन्यतममग्न्यपेक्षया कर्तव्यम्, ऊर्ध्वं यथोक्तपयोवृत्तिना भवितव्यं, ततः पुनः सप्तमे पटोलादिचूर्णं पेयम्; ईदृशं पुनः पुनः कर्तव्यम्||११९-१२३||-

Adhikarana 33 (124-132) · Śloka 132

गवाक्षीं शङ्खिनीं दन्तीं तिल्वकस्य त्वचं वचाम्||१२४|| पिबेद्द्राक्षाम्बुगोमूत्रकोलकर्कन्धुसीधुभिः| यवानी हपुषा धान्यं त्रिफला चोपकुञ्चिका||१२५|| कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शटी वचा| शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रका||१२६|| द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम्| विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा||१२७|| त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला स्याच्चतुर्गुणा| एतन्नारायणं नाम चूर्णं रोगगणापहम्||१२८|| नैनत् प्राप्यातिवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः| तक्रेणोदरिभिः पेयं गुल्मिभिर्बदराम्बुना||१२९|| आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया| दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभिरर्शसैः||१३०|| परिकर्ते सवृक्षाम्लमुष्णाम्बुभिरजीर्णके| भगन्दरे पाण्डुरोगे श्वासे कासे गलग्रहे||१३१|| हृद्रोगे ग्रहणीदोषे कुष्ठे मन्देऽनले ज्वरे| दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे||१३२|| यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम्| इति नारायणचूर्णम्|

शङ्खिनी श्वेतभल्लातकी (?)| कोलकर्कन्धूनां रसा एव ज्ञेयाः| यवानीत्यादौ उपकुञ्चिका कृष्णजीरकम्| अजमोदा उग्रगन्धा| कारवी अल्पजीरकं, जीरकशब्देन तु महाजीरकम्| दन्त्या भागास्त्रयः गृहीतभागापेक्षया, एवं त्रिवृद्विशालयोरपि आद्यभागापेक्षया द्वैगुण्यम्| नारायणसञ्ज्ञानिमित्तमाह- नैनदित्यादि| एतेन नारायणसधर्मित्वात् नारायणसञ्ज्ञेत्युक्तं भवति||१२४-१३२||-

Adhikarana 34 (133-137) · Śloka 137

हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रिफलां कटुरोहिणीम्||१३३|| नीलिनीं त्रायमाणां च सातलां त्रिवृतां वचाम्| सैन्धवं काललवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत्||१३४|| दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुखोदकैः| पेयोऽयं सर्वगुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च||१३५|| श्वित्रे कुष्ठे सरुजके सवाते विषमाग्निषु| शोथार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके||१३६|| वातं पित्तं कफं चाशु विरेकात् सम्प्रसाधयेत्| इति हपुषाद्यं चूर्णम्| नीलिनीं निचुलं व्योषं द्वौ क्षारौ लवणानि च||१३७|| चित्रकं च पिबेच्चूर्णं सर्पिषोदरगुल्मनुत्| इति नीलिन्याद्यं चूर्णम्|

हपुषेत्यादौ काललवणं बिडलवणमेव; अन्ये तु सौवर्चलाकारं लवणमाहुः| दाडिमादिभिः सर्वैरपि ‘पेयः’ इति सम्बध्यते||१३३-१३७||-

Adhikarana 35 (138-140) · Śloka 140

क्षीरद्रोणं सुधाक्षीरप्रस्थार्धसहितं दधि||१३८|| जातं विमथ्य तद्युक्त्या त्रिवृत्सिद्धं पिबेद्घृतम्| तथा सिद्धं घृतप्रस्थं पयस्यष्टगुणे पिबेत्||१३९|| स्नुक्क्षीरपलकल्केन त्रिवृताषट्पलेन च| गुल्मानां गरदोषाणामुदराणां च शान्तये||१४०|| इति स्नुहीक्षीरघृतम्|

क्षीरद्रोणमित्याद्युक्तानि घृतानि तुल्यकर्माणि| तत्र च प्रथमे घृते द्रवानुक्ते जलेन किंवा प्रकृतदधिमथितेनोद्घृतघृतेनैव पाकः| तथेत्यादिना षट्पलेन चेत्यन्तेन द्वितीयं घृतम्| तथेति पूर्वप्रकारोत्थितं घृतमेव| एवमुत्तरे घृते तद्वच्छब्दार्थं वर्णयन्ति||१३८-१४०||

Adhikarana 36 (141-145) · Śloka 146

दधिमण्डाढके सिद्धात् स्नुक्क्षीरपलकल्कितात्| घृतप्रस्थात् पिबेन्मात्रां तद्वज्जठरशान्तये||१४१|| एषां चानु पिबेत् पेयां पयो वा स्वादु वा रसम्| घृते जीर्णे विरिक्तस्तु कोष्णं नागरकैः शृतम्||१४२|| पिबेदम्बु ततः पेयां यूषं कौलत्थकं ततः| पिबेद्रूक्षस्त्र्यहं त्वेवं भूयो वा प्रतिभोजितः||१४३|| पुनः पुनः पिबेत् सर्पिरानुपूर्व्या तयैव च| घृतान्येतानि सिद्धानि विदध्यात् कुशलो भिषक्||१४४|| गुल्मानां गरदोषाणामुदराणां च शान्तये| पीलुकल्कोपसिद्धं वा घृतमानाहभेदनम्||१४५|| गुल्मघ्नं नीलिनीसर्पिः स्नेहं वा मिश्रकं पिबेत्|१४६|

पेयादीनां त्रयाणामन्नानुपानत्वं कफपित्तवातेषु; किंवा प्रकृत्यग्न्यपेक्षयाऽनुपानभेदः कल्पनीयः| नागरकैः शृतमित्यत्र षडङ्गविधिना जलसाधनम्| द्वितीये दिवसे पेया, यूषं कौलत्थिकं तत इति तृतीये दिवसे; उक्तं हि- “प्रथमे नागरयूषं, परेऽहनि पेयां, तृतीये कुलत्थोदकम्” इति| रूक्ष इति पुनः पुनः पिबेदित्यनेन सम्बध्यते; तेन रूक्षस्यैतत् स्नेहविरेचनं कर्तव्यं, स्निग्धो नाधिकारीति दर्शयति; स्निग्धे तु इदमेव नागरादिशृतपानीयादिनोपपादितं बलापेक्षया देयम्| भूयो वा प्रतिभोजित इति अधिकानि वा दिनानि मात्रया भोजितः सन् पुनः पुनः पिबेदिति योज्यम्| गुल्मघ्नमिति गुल्महरत्वेनोक्तं गुल्माध्याये, मिश्रकं गुल्मोक्तमेव||१४१-१४५||

Adhikarana 37 (146-171) · Śloka 172

क्रमान्निर्हृतदोषाणां जाङ्गलप्रतिभोजिनाम् ||१४६|| दोषशेषनिवृत्त्यर्थं योगान् वक्ष्याम्यतः परम्| चित्रकामरदारुभ्यां कल्कं क्षीरेण ना पिबेत्||१४७|| मासं युक्तस्तथा हस्तिपिप्पली विश्वभेषजम्| विडङ्गं चित्रकं दन्ती चव्यं व्योषं च तैः पयः||१४८|| कल्कैः कोलसमैः पीत्वा प्रवृद्धमुदरं जयेत्| पिबेत् कषायं त्रिफलादन्तीरोहितकैः शृतम्||१४९|| व्योषक्षारयुतं जीर्णे रसैरद्यात्तु जाङ्गलैः| मांसं वा भोजनं भोज्यं सुधाक्षीरघृतान्वितम्||१५०|| क्षीरानुपानां गोमूत्रेणाभयां वा प्रयोजयेत्| सप्ताहं माहिषं मूत्रं क्षीरं चानन्नभुक् पिबेत्||१५१|| मासमौष्ट्रं पयश्छागं त्रीन्मासान् व्योषसंयुतम्| हरीतकीसहस्रं वा क्षीराशी वा शिलाजतु||१५२|| शिलाजतुविधानेन गुग्गुलुं वा प्रयोजयेत्| शृङ्गवेरार्द्रकरसः पाने क्षीरसमो हितः||१५३|| तैलं रसेन तेनैव सिद्धं दशगुणेन वा| दन्तीद्रवन्तीफलजं तैलं दूष्योदरे हितम्||१५४|| शूलानाहविबन्धेषु मस्तुयूषरसादिभिः| सरलामधुशिग्रूणां बीजेभ्यो मूलकस्य च||१५५|| तैलान्यभ्यङ्गपानार्थं शूलघ्नान्यनिलोदरे| स्तैमित्यारुचिहृल्लासे मन्देऽग्नौ मद्यपाय च||१५६|| अरिष्टान् दापयेत् क्षारान् कफस्त्यानस्थिरोदरे| श्लेष्मणो विलयार्थं तु दोषं वीक्ष्य भिषग्वरः||१५७|| पिप्पलीं तिल्वकं हिङ्गु नागरं हस्तिपिप्पलीम्| भल्लातकं शिग्रुफलं त्रिफलां कटुरोहिणीम्||१५८|| देवदारु हरिद्रे द्वे सरलातिविषे वचाम् | कुष्ठं मुस्तं तथा पञ्च लवणानि प्रकल्प्य च||१५९|| दधिसर्पिर्वसामज्जतैलयुक्तानि दाहयेत्| अन्नादूर्ध्वमतः क्षाराद्बिडालकपदं पिबेत्||१६०|| मदिरादधिमण्डोष्णजलारिष्टसुरासवैः| हृद्रोगं श्वयथुं गुल्मं प्लीहार्शोजठराणि च||१६१|| विसूचिकामुदावर्तं वाताष्ठीलां च नाशयेत्| क्षारं चाजकरीषाणां स्रुतं मूत्रैर्विपाचयेत्||१६२|| कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च| पिप्पलीं चित्रकं शुण्ठीं त्रिफलां त्रिवृतां वचाम्||१६३|| द्वौ क्षारौ सातलां दन्तीं स्वर्णक्षीरीं विषाणिकाम्| कोलप्रमाणां वटिकां पिबेत् सौवीरसंयुताम्||१६४|| श्वयथावविपाके च प्रवृद्धे च दकोदरे| भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां तु तण्डुलैः||१६५|| यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम्| पिबेदिक्षुरसं चानु जठराणां निवृत्तये||१६६|| स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्येवं तथा पित्तकफानिलाः| शङ्खिनीस्नुक्त्रिवृद्दन्तीचिरबिल्वादिपल्लवैः||१६७|| शाकं गाढपुरीषाय प्राग्भक्तं दापयेद्भिषक् | ततोऽस्मै शिथिलीभूतवर्चोदोषाय शास्त्रवित्||१६८|| दद्यान्मूत्रयुतं क्षीरं दोषशेषहरं शिवम्| पार्श्वशूलमुपस्तम्भं हृद्ग्रहं चापि मारुतः||१६९|| जनयेद्यस्य तं तैलं बिल्वक्षारेण पाययेत्| तथाऽग्निमन्थस्योनाकपलाशतिलनालजैः||१७०|| बलाकदल्यपामार्गक्षारैः प्रत्येकशः स्रुतैः| तैलं पक्त्वा भिषग्दद्यादुदराणां प्रशान्तये||१७१|| निवर्तते चोदरिणां हृद्ग्रहश्चानिलोद्भवः|१७२|

चित्रकेत्यादौ मासं युक्त इति च्छेदः| तथा हस्तिपिप्पलीत्यादौ क्षीरेण पिबेदिति सम्बध्यते| विडङ्गादिभिः क्षीरमष्टपलं चतुर्गुणजलेन साधनीयम्| पिबेत् कषायमित्यादौ व्योषक्षारयोः प्रक्षेप्यत्वम्| मांसं वेत्यादौ सुधाक्षीरसाधितं घृतं पूर्वोक्तं ज्ञेयम्| अनन्नभुगिति गोमूत्रेत्यादियोगत्रयेऽपि योज्यम्| क्षीराशीति क्षीरेण समं शिलाजत्वश्नीयात्| शिलाजतुविधानेनेत्यनन्तरोक्तशिलाजतुविधानमेव क्षीराशीत्यनेनोक्तं गृह्यते न रसायनोक्तं, व्यवहितत्वात्| शृङ्गवेरार्द्रकशब्देन शुष्कार्द्रकस्य क्वाथनिष्पन्नं रसं निषेधयति| दूष्योदरं सान्निपातिकमुदरम्| सरला त्रिवृत्| अरिष्टान् पाययेदिति च्छेदः| पिप्पलीत्यादिके क्षारे दध्यादीनां द्रवाणां चूर्णपिण्डताकरणयोग्या मात्रा ज्ञेया| बिडालपदकः कर्षः| क्षारं चाजकरीषाणामित्यादौ अजपुरीषक्षारं षड्गुणमूत्रेणैकविंशतिवारं स्रावयित्वा क्षारद्रवस्तावद् ग्राह्यः, स च यावच्चूर्णसमुदायाद्द्रवत्वेन कृतद्वैगुण्यः सन्नष्टगुणो भवति| पार्श्वेत्यादौ उपस्तम्भमिति उपशब्दः समीपवाची| बिल्वक्षारेणेति बिल्वफलदाहात् कृतेन क्षारेण श्वेतेन सिद्धं तैलं पाययेत्| तिलनालजैः क्षारैः सिद्धं तैलं पाययेदिति सम्बन्धः||१४६-१७१||-

Adhikarana 38 (172-174) · Śloka 175

कफे वातेन पित्तेन ताभ्यां वाऽप्यावृतेऽनिले||१७२|| बलिनः स्वौषधयुतं तैलमेरण्डजं हितम्| सुविरिक्तो नरो यस्तु पुनराध्मापितो भवेत्||१७३|| सुस्निग्धैरम्ललवणैर्निरूहैस्तमुपाचरेत्| सोपस्तम्भोऽपि वा वायुराध्मापयति यं नरम्||१७४|| तीक्ष्णैः सक्षारगोमूत्रैर्बस्तिभिस्तमुपाचरेत्|१७५|

कफे इत्यादौ कफे वातेनावृते, कफे पित्तेनावृते, ताभ्यां कफपित्ताभ्यां वा वाते आवृते इत्यर्थः| स्वौषधयुतमिति आवरकदोषहरौषधयुतमित्यर्थः| सुविरिक्त इत्यादौ विरिक्तस्याध्मानं रिष्टमिति ज्ञेयम्| तेनेहानिर्जिते वाते पुनराध्मानं न रिष्टं, अतस्तच्चिकित्सोपदेशोऽत्र युज्यते; किंवा उपस्तम्भायुक्तं सत् पुनराध्मानं रिष्टमित्यादायेह ‘सोपस्तम्भ’ इति कृतं, सोपस्तम्भ इति सावरणः||१७२-१७४||-

Adhikarana 39 (175-183) · Śloka 184

क्रियातिवृत्ते जठरे त्रिदोषे चाप्रशाम्यति||१७५|| ज्ञातीन् ससुहृदो दारान् ब्राह्मणान्नृपतीन् गुरून्| अनुज्ञाप्य भिषक् कर्म विदध्यात् संशयं ब्रुवन्||१७६|| अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्| एवमाख्याय तस्येदमनुज्ञातः सुहृद्गणैः||१७७|| पानभोजनसंयुक्तं विषमस्मै प्रयोजयेत्| यस्मिन् वा कुपितः सर्पो विसृजेद्धि फले विषम्||१७८|| भोजयेत्तदुदरिणं प्रविचार्य भिषग्वरः| तेनास्य दोषसङ्घातः स्थिरो लीनो विमार्गगः||१७९|| विषेणाशुप्रमाथित्वादाशु भिन्नः प्रवर्तते| विषेण हृतदोषं तं शीताम्बुपरिषेचितम्||१८०|| पाययेत भिषग्दुग्धं यवागूं वा यथाबलम्| त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्योश्च शाकं सयववास्तुकम्||१८१|| भक्षयेत् कालशाकं वा स्वरसोदकसाधितम् | निरम्ललवणस्नेहं स्विन्नास्विन्नमनन्नभुक्||१८२|| मासमेकं ततश्चैव तृषितः स्वरसं पिबेत्| एवं विनिर्हृते दोषे शाकैर्मासात् परं ततः||१८३|| दुर्बलाय प्रयुञ्जीत प्राणभृत् कारभं पयः|१८४|

क्रियातिवृत्त इत्यनेन जातोदकतां दर्शयति, तत्र हि क्रिया निषिद्धा “अजातोदकं” इत्यादिना| त्रिदोषे इत्यनेनापि जातोदक एव त्रिदोषज इति ज्ञेयम्; अजातोदके त्रिदोषेऽपि क्रिया उक्तैव| एवम्भूतत्रिदोषस्य तु क्रियातिवृत्तपदेनैव लाभेऽपि त्रिदोषे इति पदं त्रिदोषस्य जातोदकस्याप्यत्र क्रियोपदर्शनार्थम्| ज्ञात्यादिसम्मतिग्रहणादिना विपर्ययेऽयशोनिषेधः| अनुज्ञात इति अनुमतो विषादिप्रयोगे वैद्यः| यस्मिन् फले विषं विसृजेत् तत् फलं प्रयोजयेदिति संवन्धः| विषं चात्र दंष्ट्राविषमेव ज्ञेयम्| उक्तं हि- “दूष्योदरे बद्धगुदे क्षतान्त्रे च जलोदरे| अपि दंष्ट्राविषस्यैव प्रयोगो वै विशोधने” इति| स्थिर इति अचपलः| लीन इति धात्वन्तरगतः| प्रमाथित्वादिति क्षोभकारित्वात्| कालशाकं प्रसिद्धम्| स्वरसोदकाभ्यां साधितम्| ततश्चैव स्वरसमिति कालशाकस्वरसम्||१७५-१८३||-

Adhikarana 40 (184-188) · Śloka 188

इदं तु शल्यहर्तॄणां कर्म स्याद्दृष्टकर्मणाम्||१८४|| वामं कुक्षिं मापयित्वा नाभ्यधश्चतुरङ्गुलम्| मात्रायुक्तेन शस्त्रेण पाटयेन्मतिमान् भिषक्||१८५|| विपाट्यान्त्रं ततः पश्चाद्वीक्ष्य बद्धक्षतान्त्रयोः| सर्पिषाऽभ्यज्य केशादीनवमृज्य विमोक्षयेत्||१८६|| मूर्च्छनाद्यच्च सम्मूढमन्त्रं तच्च विमोक्षयेत्| छिद्राण्यन्त्रस्य तु स्थूलैर्दंशयित्वा पिपीलिकैः||१८७|| बहुशः सङ्गृहीतानि ज्ञात्वा च्छित्वा पिपीलिकान्| प्रतियोगैः प्रवेश्यान्त्रं प्रेयैः सीव्येद्व्रणं ततः||१८८||

नाभ्यधश्चतुरङ्गुलमिति नाभेरधो यथा भवति तथा चतुरङ्गुलं वामकुक्षिं मापयित्वा उदरमध्याच्चतुरङ्गुलं त्यक्त्वा वामकुक्षौ नाभ्यधस्तात् पाटनं कर्तव्यम्| विपाट्य चोदरं बद्धक्षतोदरयोः, अन्त्रं वीक्ष्य यथोचितक्रियार्थं, तत उदरे पाटनं केशादिमार्जनं सम्मूढान्त्रमोक्षश्च कर्तव्यः| छिद्रान्त्रस्य तु अन्त्रच्छिद्राणि पिपीलिकैरन्त्रच्छिद्रप्रदेशे दंशयित्वा, सङ्गृहीतानि यथाऽन्त्रछिद्राणि भवन्ति तथा ज्ञात्वा, पिपीलिकाशिरश्छेदः कार्यः| ततस्तूभयोरपि बद्धछिद्रान्त्रयोः निःसृतान्त्रप्रवेशविधिः प्रतियोगैरित्यनेनोक्तः कर्तव्यः||१८४-१८८||

Adhikarana 41 (189-194) · Śloka 194

तथा जातोदकं सर्वमुदरं व्यधयेद्भिषक्| वामपार्श्वे त्वधो नाभेर्नाडीं दत्त्वा च गालयेत्||१८९|| विस्राव्य च विमृद्यैतद्वेष्टयेद्वाससोदरम्| तथा बस्तिविरेकाद्यैर्म्लानं सर्वं च वेष्टयेत्||१९०|| निःस्रुते लङ्घितः पेयामस्नेहलवणां पिबेत्| अतः परं तु षण्मासान् क्षीरवृत्तिर्भवेन्नरः||१९१|| त्रीन् मासान् पयसा पेयां पिबेत्त्रींश्चापि भोजयेत्| श्यामाकं कोरदूषं वा क्षीरेणालवणं लघु||१९२|| नरः संवत्सरेणैवं जयेत् प्राप्तं जलोदरम्| प्रयोगाणां च सर्वेषामनु क्षीरं प्रयोजयेत्||१९३|| दोषानुबन्धरक्षार्थं बलस्थैर्यार्थमेव च| प्रयोगापचिताङ्गानां हितं ह्युदरिणां पयः| सर्वधातुक्षयार्तानां देवानाममृतं यथा||१९४||

तथेत्यादिना जातोदकविधिमाह| व्यधयेदिति नाभ्याश्चतुरङ्गुले इत्यर्थः| अतः परमिति अलवणपेयापानादूर्ध्वं षण्मासान् क्षीरवृत्तिः स्यात्, ततः क्षीरमात्रवृत्तिषण्मासादूर्ध्वं त्रीन्मासान् पयसा सह पेयां पिबेत्, ततश्चोर्ध्वं त्रीन् मासान् ‘श्यामाकं कोरदूषं’ इत्यादिग्रन्थोक्तं क्षीरेण भोजयेत्; एवं संवत्सरेणेति यदुक्तं तत् पूर्यते| प्रयोगापचिताङ्गानामिति प्रयोगैः क्षीणदेहानाम्||१८९-१९४||

Adhikarana 42 (195-196) · Śloka 196

तत्र श्लोकौ- हेतुं प्राग्रूपमष्टानां लिङ्गं व्याससमासतः| उपद्रवान् गरीयस्त्वं साध्यासाध्यत्वमेव च||१९५|| जाताजाताम्बुलिङ्गानि चिकित्सां चोक्तवानृषिः| समासव्यासनिर्देशैरुदराणां चिकित्सिते||१९६||

हेतुमित्यादिना सङ्ग्रहं ब्रूते| सङ्ग्रहार्थश्चाध्यायोक्तोऽनुसरणीयः||१९५-१९६||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||