Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta udaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात उदरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
śōthabhēdatvādudarasya śōthacikitsānantaramudaracikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
siddhavidyādharākīrṇē kailāsē nandanōpamē| tapyamānaṁ tapastīvraṁ sākṣāddharmamiva sthitam||3|| āyurvēdavidāṁ śrēṣṭhaṁ bhiṣagvidyāpravartakam| punarvasuṁ jitātmānamagnivēśō'bravīdvacaḥ||4|| bhagavannudarairduḥkhairdr̥śyantē hyarditā narāḥ| śuṣkavaktrāḥ kr̥śairgātrairādhmātōdarakukṣayaḥ||5|| pranaṣṭāgnibalāhārāḥ sarvacēṣṭāsvanīśvarāḥ| dīnāḥ pratikriyābhāvājjahatō'sūnanāthavat||6|| tēṣāmāyatanaṁ saṅkhyāṁ prāgrūpākr̥tibhēṣajam| yathāvacchrōtumicchāmi guruṇā samyagīritam||7|| sarvabhūtahitāyarṣiḥ śiṣyēṇaivaṁ pracōditaḥ| sarvabhūtahitaṁ vākyaṁ vyāhartumupacakramē||8||
सिद्धविद्याधराकीर्णे कैलासे नन्दनोपमे| तप्यमानं तपस्तीव्रं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम्||३|| आयुर्वेदविदां श्रेष्ठं भिषग्विद्याप्रवर्तकम्| पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽब्रवीद्वचः||४|| भगवन्नुदरैर्दुःखैर्दृश्यन्ते ह्यर्दिता नराः| शुष्कवक्त्राः कृशैर्गात्रैराध्मातोदरकुक्षयः||५|| प्रनष्टाग्निबलाहाराः सर्वचेष्टास्वनीश्वराः| दीनाः प्रतिक्रियाभावाज्जहतोऽसूननाथवत्||६|| तेषामायतनं सङ्ख्यां प्राग्रूपाकृतिभेषजम्| यथावच्छ्रोतुमिच्छामि गुरुणा सम्यगीरितम्||७|| सर्वभूतहितायर्षिः शिष्येणैवं प्रचोदितः| सर्वभूतहितं वाक्यं व्याहर्तुमुपचक्रमे||८||
🔊 Audio coming soon
āyurvēdavidāmiti bhiṣagvēdavidām| duḥkhairiti duḥkhakāraṇaiḥ| tēṣāmiti udarāṇām| āyatanamiti kāraṇam| saṅkhyā ca yadyapi rōgādhikārē “aṣṭāvudarāṇi” (sū.a.19) ityanēnōktā, tathā'pi gulmakuṣṭhayōḥ saṅkhyātikramadarśanāt punaratra saṅkhyāpraśnaḥ; kiṁvā prakaraṇāgatatvāt saṅkhyōktā'pi punarucyatē||3-8||
Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 11
agnidōṣānmanuṣyāṇāṁ rōgasaṅghāḥ pr̥thagvidhāḥ| malavr̥ddhyā pravartantē viśēṣēṇōdarāṇi tu||9|| mandē'gnau malinairbhuktairapākāddōṣasañcayaḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya mārgānruddhvā'dharōttarān||10|| tvaṅmāṁsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhr̥śam| janayatyudaraṁ tasya hētuṁ śr̥ṇu salakṣaṇam||11||
अग्निदोषान्मनुष्याणां रोगसङ्घाः पृथग्विधाः| मलवृद्ध्या प्रवर्तन्ते विशेषेणोदराणि तु||९|| मन्देऽग्नौ मलिनैर्भुक्तैरपाकाद्दोषसञ्चयः| प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य मार्गान्रुद्ध्वाऽधरोत्तरान्||१०|| त्वङ्मांसान्तरमागम्य कुक्षिमाध्मापयन् भृशम्| जनयत्युदरं तस्य हेतुं शृणु सलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
agnidōṣō'trāgnimāndyamēva vivakṣitaṁ; tasyaivēhōdarakāraṇadōṣatrayakartr̥tvamuktaṁ- “varṣāsvagnibalē kṣīṇē kupyanti pavanādayaḥ” (sū.a.6) iti| malā vātādayaḥ purīṣādayaśca| malinairiti dōṣakārakairviruddhāhārādibhiḥ| yadyapi mandāgnitvamalinānnayōḥ pratyēkamapi dōṣatrayakartr̥tvamuktaṁ, tathā'pīhōbhayajanakatvēna prakarṣō dr̥śyatē, ata ēva ca prakarṣārthaṁ ‘sañcaya’ iti sampūrvaṁ kr̥tavān| prāṇētyādau punaragnidūṣaṇābhidhānēna mandasya vahnēḥ punardōṣakr̥taṁ nitarāṁ māndyaṁ darśayati| dōṣasañcayakr̥tēna vāyunā prāṇāpānayōrdūṣaṇamaviruddhamēva; yatō vāyunā'pi vāyuduṣṭirbhavatyēva| tvaṅmāṁsāntaramiti tvaṅmāṁsamadhyam||9-11||
Adhikarana 4 (12-15) · Śloka 15
atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlagarāśanāt| mithyāsaṁsarjanādrūkṣaviruddhāśucibhōjanāt||12|| plīhārśōgrahaṇīdōṣakarśanāt karmavibhramāt| kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvēgavidhāraṇāt||13|| srōtasāṁ dūṣaṇādāmāt saṅkṣōbhādatipūraṇāt| arśōbālaśakr̥drōdhādantrasphuṭanabhēdanāt||14|| atisañcitadōṣāṇāṁ pāpaṁ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyantē mandāgnīnāṁ viśēṣataḥ||15||
अत्युष्णलवणक्षारविदाह्यम्लगराशनात्| मिथ्यासंसर्जनाद्रूक्षविरुद्धाशुचिभोजनात्||१२|| प्लीहार्शोग्रहणीदोषकर्शनात् कर्मविभ्रमात्| क्लिष्टानामप्रतीकाराद्रौक्ष्याद्वेगविधारणात्||१३|| स्रोतसां दूषणादामात् सङ्क्षोभादतिपूरणात्| अर्शोबालशकृद्रोधादन्त्रस्फुटनभेदनात्||१४|| अतिसञ्चितदोषाणां पापं कर्म च कुर्वताम्| उदराण्युपजायन्ते मन्दाग्नीनां विशेषतः||१५||
🔊 Audio coming soon
atyuṣṇētyādinā hētumāha| karmavibhramāditi vamanādīnāmasamyakkaraṇāt| kliṣṭānāmapratīkārāditi plīhādirōgaiḥ kliṣṭānāmapratikriyayētyarthaḥ| raukṣyādutpattiḥ raukṣyasya pratikriyābhāvēnānuvartanāt| āmāditi āmānubandhāt| pāpaṁ karma ca kurvatāmityanēnāsya mahāduḥkharūpasya prabalādharmajanyatāmāha| mandāgnīnāṁ viśēṣata iti atyantōpahatāgnīnām||12-15||
Adhikarana 5 (16-19) · Śloka 19
kṣunnāśaḥ svādvatisnigdhagurvannaṁ pacyatē cirāt| bhuktaṁ vidahyatē sarvaṁ jīrṇājīrṇaṁ na vētti ca||16|| sahatē nātisauhityamīṣacchōphaśca pādayōḥ| śaśvadbalakṣayō'lpē'pi vyāyāmē śvāsamr̥cchati||17|| vr̥ddhiḥ purīṣanicayō rūkṣōdāvartahētukā| bastisandhau rugādhmānaṁ vardhatē pāṭyatē'pi ca||18|| ātanyatē ca jaṭharamapi laghvalpabhōjanāt| rājījanma valīnāśa iti liṅgaṁ bhaviṣyatām||19||
क्षुन्नाशः स्वाद्वतिस्निग्धगुर्वन्नं पच्यते चिरात्| भुक्तं विदह्यते सर्वं जीर्णाजीर्णं न वेत्ति च||१६|| सहते नातिसौहित्यमीषच्छोफश्च पादयोः| शश्वद्बलक्षयोऽल्पेऽपि व्यायामे श्वासमृच्छति||१७|| वृद्धिः पुरीषनिचयो रूक्षोदावर्तहेतुका| बस्तिसन्धौ रुगाध्मानं वर्धते पाट्यतेऽपि च||१८|| आतन्यते च जठरमपि लघ्वल्पभोजनात्| राजीजन्म वलीनाश इति लिङ्गं भविष्यताम्||१९||
🔊 Audio coming soon
kṣunnāśa ityādinā pūrvarūpābhidhānam| svādvādīnāṁ yadyapi kaṭukādyapēkṣayā cirēṇaiva pākō bhavati, tathā'pīha cirāditi padēnātyarthaṁ cirādityabhidhīyatē| jīrṇājīrṇaṁ na vētti cēti vātajanyatvājñēyam| ‘rūkṣōdāvartahētukā’ ityatra ‘baddhōdāvartahētukā’ iti vā pāṭhaḥ| bastisandhāviti bastinā samaṁ yatra śarīrētaradēśasambandhastatra| ātanyatē iti vistīryatē| rājī vyaktā sirā||16-19||
Adhikarana 6 (20-22) · Śloka 22
ruddhvā svēdāmbuvāhīni dōṣāḥ srōtāṁsi sañcitāḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṁ nr̥ṇām||20|| kukṣērādhmānamāṭōpaḥ śōphaḥ pādakarasya ca| mandō'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṁ kārśyaṁ cōdaralakṣaṇam||21|| pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatōdakaiḥ| sambhavantyudarāṇyaṣṭau tēṣāṁ liṅgaṁ pr̥thak śr̥ṇu||22||
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः| प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम्||२०|| कुक्षेराध्मानमाटोपः शोफः पादकरस्य च| मन्दोऽग्निः श्लक्ष्णगण्डत्वं कार्श्यं चोदरलक्षणम्||२१|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः| सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु||२२||
🔊 Audio coming soon
ruddhvētyādinā caturṇāṁ dōṣajanyānāmudarāṇāṁ sāmānyāt samprāptimāha; “pūrvaṁ yā samprāptiruktā sā sarvōdarāṇām” ityēkē vadanti; “ruddhvētyādinā pūrvaṁ samprāptyanuktasya svēdāmbuvāhisrōtōduṣṭirūpasyābhidhānādapaunaruktyam” ityanyē| “svēdavahasrōtasāṁ mēdōmūlaṁ rōmakūpāśca, udakavahasrōtasāṁ tālu mūlaṁ klōma ca” (vi.a.5) ityanēna bhēda uktō jñēyaḥ| udarāṇāṁ sāmānyarūpamāha- kukṣērityādi| mandō'gniryadyapi kāraṇaṁ, tathā'pyayaṁ mandāgniriha lakṣaṇē jñēyaḥ| ślakṣṇagaṇḍatvamiti masr̥ṇakapōlatvam| tēṣāṁ liṅgamityatra liṅgaśabdēna vakṣyamāṇahētusamprāptī api vyādhigamakatayā saṅgr̥hītē jñēyē| iha samprāptiḥ kāraṇāni vā vaktavyāni viśēṣasyaiva, tēna na sarvasādhāraṇōktahētusamprāptyā punaruktatvam||20-22||
Adhikarana 7 (23-25) · Śloka 25
rūkṣālpabhōjanāyāsavēgōdāvartakarśanaiḥ| vāyuḥ prakupitaḥ kukṣihr̥dbastigudamārgagaḥ||23|| hatvā'gniṁ kaphamuddhūya tēna rūddhagatistataḥ| ācinōtyudaraṁ jantōstvaṅmāṁsāntaramāśritaḥ||24|| tasya rūpāṇi- kukṣipāṇipādavr̥ṣaṇaśvayathuḥ, udaravipāṭanam, aniyatau ca vr̥ddhihrāsau, kukṣipārśvaśūlōdāvartāṅgamardaparvabhēdaśuṣkakāsakārśyadaurbalyārōcakāvipākāḥ, adhōgurutvaṁ, vātavarcōmūtrasaṅgaḥ, śyāvāruṇatvaṁ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api cōdaraṁ tanvasitarājīsirāsantatam, āhatamādhmātadr̥tiśabdavadbhavati, vāyuścōrdhvamadhastiryak ca saśūlaśabdaścarati, ētadvātōdaramiti vidyāt||25||
रूक्षाल्पभोजनायासवेगोदावर्तकर्शनैः| वायुः प्रकुपितः कुक्षिहृद्बस्तिगुदमार्गगः||२३|| हत्वाऽग्निं कफमुद्धूय तेन रूद्धगतिस्ततः| आचिनोत्युदरं जन्तोस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः||२४|| तस्य रूपाणि- कुक्षिपाणिपादवृषणश्वयथुः, उदरविपाटनम्, अनियतौ च वृद्धिह्रासौ, कुक्षिपार्श्वशूलोदावर्ताङ्गमर्दपर्वभेदशुष्ककासकार्श्यदौर्बल्यारोचकाविपाकाः, अधोगुरुत्वं, वातवर्चोमूत्रसङ्गः, श्यावारुणत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्, अपि चोदरं तन्वसितराजीसिरासन्ततम्, आहतमाध्मातदृतिशब्दवद्भवति, वायुश्चोर्ध्वमधस्तिर्यक् च सशूलशब्दश्चरति, एतद्वातोदरमिति विद्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
karśanairiti kr̥śatvakāraṇairlaṅghanādibhiḥ| gudasya mārgō gudamārgaḥ| kaphamuddhūyēti atra kaphasyāprādhānyaṁ, tēna kaphēnōdaravyapadēśō'trāsamīcīna iti darśayati| aniyatau ca vr̥ddhihrāsau ‘udarasya’ iti śēṣaḥ| asitā rājyaḥ sirāśca tābhiḥ santataṁ vyāptam| ādhmātadr̥tiśabdavaditi vātapūrṇacarmaśabdavat||23-25||
Adhikarana 8 (26-28) · Śloka 28
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasēvanaiḥ| vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṁ samācitam||26|| prāpyānilakaphau ruddhvā mārgamunmārgamāsthitam| nihantyāmāśayē vahniṁ janayatyudaraṁ tataḥ||27|| tasya rūpāṇi- dāhajvaratr̥ṣṇāmūrcchātīsārabhramāḥ, kaṭukāsyatvaṁ, haritahāridratvaṁ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api cōdaraṁ nīlapītahāridraharitatāmrarājīsirāvanaddhaṁ, dahyatē, dūyatē, dhūpyatē, ūṣmāyatē, svidyatē, klidyatē, mr̥dusparśaṁ kṣiprapākaṁ ca bhavati; ētat pittōdaramiti vidyāt||28||
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णाग्न्यातपसेवनैः| विदाह्यध्यशनाजीर्णैश्चाशु पित्तं समाचितम्||२६|| प्राप्यानिलकफौ रुद्ध्वा मार्गमुन्मार्गमास्थितम्| निहन्त्यामाशये वह्निं जनयत्युदरं ततः||२७|| तस्य रूपाणि- दाहज्वरतृष्णामूर्च्छातीसारभ्रमाः, कटुकास्यत्वं, हरितहारिद्रत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्, अपि चोदरं नीलपीतहारिद्रहरितताम्रराजीसिरावनद्धं, दह्यते, दूयते, धूप्यते, ऊष्मायते, स्विद्यते, क्लिद्यते, मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं च भवति; एतत् पित्तोदरमिति विद्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
kaṭvityādinā pittōdaramāha| atrāpi anilakaphāvapradhānau, pittaṁ tu pradhānam| nihantyāmāśayē vahnimityanēna sthānāntarasthadhātvagnivadhaṁ kr̥tvā| hāridraṁ haridrābham| dūyata iti vyathatē| dhūpyata iti dhūmamiva udvamati| ūṣmāyata iti pārśvasthēnaiva vahninā dahyatē| svidyata iti gharmāktaṁ bhavati| kṣiprapākaṁ bhavatīti śīghrapākājjalōdaratāṁ yāti||26-28||
Adhikarana 9 (29-31) · Śloka 31
avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ| dadhidugdhaudakānūpamāṁsaiścāpyatisēvitaiḥ||29|| kruddhēna ślēṣmaṇā srōtaḥsvāvr̥tēṣvāvr̥tō'nilaḥ| tamēva pīḍayan kuryādudaraṁ bahirantragaḥ ||30|| tasya rūpāṇi- gauravārōcakāvipākāṅgamardāḥ, suptiḥ, pāṇipādamuṣkōruśōphaḥ, utklēśanidrākāsaśvāsāḥ, śuklatvaṁ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām; api cōdaraṁ śuklarājīsirāsantataṁ, guru, stimitaṁ, sthiraṁ, kaṭhinaṁ ca bhavati; ētacchlēṣmōdaramiti vidyāt||31||
अव्यायामदिवास्वप्नस्वाद्वतिस्निग्धपिच्छिलैः| दधिदुग्धौदकानूपमांसैश्चाप्यतिसेवितैः||२९|| क्रुद्धेन श्लेष्मणा स्रोतःस्वावृतेष्वावृतोऽनिलः| तमेव पीडयन् कुर्यादुदरं बहिरन्त्रगः ||३०|| तस्य रूपाणि- गौरवारोचकाविपाकाङ्गमर्दाः, सुप्तिः, पाणिपादमुष्कोरुशोफः, उत्क्लेशनिद्राकासश्वासाः, शुक्लत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्; अपि चोदरं शुक्लराजीसिरासन्ततं, गुरु, स्तिमितं, स्थिरं, कठिनं च भवति; एतच्छ्लेष्मोदरमिति विद्यात्||३१||
🔊 Audio coming soon
avyāyāmētyādinā kaphōdaramāha| bahirantraga iti antrādbāhyagaḥ||29-31||
Adhikarana 10 (32-34) · Śloka 34
durbalāgnērapathyāmavirōdhigurubhōjanaiḥ| strīdattaiśca rajōrōmaviṇmūtrāsthinakhādibhiḥ||32|| viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ sañcayaṁ trayaḥ| śanaiḥ kōṣṭhē prakurvantō janayantyudaraṁ nr̥ṇām||33|| tasya rūpāṇi- sarvēṣāmēva dōṣāṇāṁ samastāni liṅgānyupalabhyantē, varṇāśca sarvē nakhādiṣu, udaramapi nānāvarṇarājīsirāsantataṁ bhavati; ētat sannipātōdaramiti vidyāt||34||
दुर्बलाग्नेरपथ्यामविरोधिगुरुभोजनैः| स्त्रीदत्तैश्च रजोरोमविण्मूत्रास्थिनखादिभिः||३२|| विषैश्च मन्दैर्वाताद्याः कुपिताः सञ्चयं त्रयः| शनैः कोष्ठे प्रकुर्वन्तो जनयन्त्युदरं नृणाम्||३३|| तस्य रूपाणि- सर्वेषामेव दोषाणां समस्तानि लिङ्गान्युपलभ्यन्ते, वर्णाश्च सर्वे नखादिषु, उदरमपि नानावर्णराजीसिरासन्ततं भवति; एतत् सन्निपातोदरमिति विद्यात्||३४||
🔊 Audio coming soon
durbalāgnērityādinā sannipātōdaramāha| strīdattairiti strībhirajñānāt saubhāgyārthaṁ rajaḥprabhr̥tidānaṁ prāyō bhavatīti; strīṇāmabhidhānamupalakṣaṇārthaṁ, tēnānyadattānāmapi rajaḥprabhr̥tīnāṁ grahaṇaṁ bhavatyēva| viṣaśca mandairiti dūṣīviṣaiḥ, dūṣīviṣāṇyēva hi mandāni bhavanti| traya iti padēna vātādīnāṁ trayāṇāmapi svātantryēṇa grahaṇaṁ karōti| varṇāśca sarvēṣāṁ dōṣāṇāmiti sambandhaḥ| iha sakalalakṣaṇamēlakābhidhānēnaiva nakhādivarṇāḥ sarvāśca nānāvarṇā rājayaśca yadyapi gr̥hītāstathā'pi tadabhidhānamavaśyōtpādadarśanārtham||32-34||
Adhikarana 11 (35-38) · Śloka 38
aśitasyātisaṅkṣōbhādyānayānāticēṣṭitaiḥ| ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarśanaiḥ||35|| vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānāt pravardhatē| śōṇitaṁ vā rasādibhyō vivr̥ddhaṁ taṁ vivardhayēt||36|| tasya plīhā kaṭhinō'ṣṭhīlēvādau vardhamānaḥ kacchapasaṁsthāna upalabhyatē; sa cōpēkṣitaḥ kramēṇa kukṣiṁ jaṭharamagnyadhiṣṭhānaṁ ca parikṣipannudaramabhinirvartayati||37|| tasya rūpāṇi- daurbalyārōcakāvipākavarcōmūtragrahatamaḥpravēśapipāsāṅgamardacchardimūrcchāṅgasāda- kāsaśvāsamr̥dujvarānāhāgnināśakārśyāsyavairasyaparvabhēdakōṣṭhavātaśūlāni, api cōdaramaruṇavarṇaṁ vivarṇaṁ vā nīlaharitahāridrarājimadbhavati; ēvamēva yakr̥dapi dakṣiṇapārśvasthaṁ kuryāt, tulyahētuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭhara ēvāvarōdha iti; ētat plīhōdaramiti vidyāt||38||
अशितस्यातिसङ्क्षोभाद्यानयानातिचेष्टितैः| अतिव्यवायभाराध्ववमनव्याधिकर्शनैः||३५|| वामपार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानात् प्रवर्धते| शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत्||३६|| तस्य प्लीहा कठिनोऽष्ठीलेवादौ वर्धमानः कच्छपसंस्थान उपलभ्यते; स चोपेक्षितः क्रमेण कुक्षिं जठरमग्न्यधिष्ठानं च परिक्षिपन्नुदरमभिनिर्वर्तयति||३७|| तस्य रूपाणि- दौर्बल्यारोचकाविपाकवर्चोमूत्रग्रहतमःप्रवेशपिपासाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाङ्गसाद- कासश्वासमृदुज्वरानाहाग्निनाशकार्श्यास्यवैरस्यपर्वभेदकोष्ठवातशूलानि, अपि चोदरमरुणवर्णं विवर्णं वा नीलहरितहारिद्रराजिमद्भवति; एवमेव यकृदपि दक्षिणपार्श्वस्थं कुर्यात्, तुल्यहेतुलिङ्गौषधत्वात्तस्य प्लीहजठर एवावरोध इति; एतत् प्लीहोदरमिति विद्यात्||३८||
🔊 Audio coming soon
plīhavr̥ddhirdvividhā- saṅkṣōbhādicyutasya vā vr̥ddhiḥ, acyutasya vā śōṇitavr̥ddhyā vr̥ddhirbhavati| vāmapārśvāśrita iti plīhasvarūpakathanam| śōṇitaṁ vā rasādibhya iti atrādiśabdaḥ prakāravācī; tēna rasasya kāraṇasya vr̥ddhyā kāryasya raktasya vr̥ddhistathā māṁsādibhyō'pi raktavr̥ddhirbhavati; tēnāhāravihārēbhyō raktavr̥ddhiruktā bhavati| prathamaṁ yā cyutasya vr̥ddhiruktā sā vātādisannipātatvēna caturvidhā jñēyā; tēna raktajaplīhavr̥ddhyā samaṁ pañca plīhadōṣā yē uktāstē saṅgatā bhavanti| uktaṁ hi- “pañca plīhadōṣā iti gulmairvyākhyātāḥ” (sū.a.19) iti| aṣṭhīlā dīrghō lōhamayō granthirlōhakārēṣu prasiddhaḥ| kukṣiḥ pārśvadēśaḥ| dakṣiṇapārśvasthamiti sthānanirdēśaḥ| yakr̥jjanmana udarasya pr̥thaṅnāma ākhyāya tasya plīhōdara ēvāvarōdhamāha- tulyētyādinā||35-38||
Adhikarana 12 (39-41) · Śloka 41
pakṣmabālaiḥ sahānnēna bhuktairbaddhāyanē gudē| udāvartaistathā'rśōbhirantrasammūrcchanēna vā||39|| apānō mārgasaṁrōdhāddhatvā'gniṁ kupitō'nilaḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṁ tataḥ||40|| tasya rūpāṇi- tr̥ṣṇādāhajvaramukhatāluśōṣōrusādakāsaśvāsadaurbalyārōcakāvipāka- varcōmūtrasaṅgādhmānacchardikṣavathuśirōhr̥nnābhigudaśūlāni, api cōdaraṁ mūḍhavātaṁ sthiramaruṇaṁ nīlarāji sirāvanaddharājikaṁ vā prāyō nābhyupari gōpucchavadabhinirvartata iti; ētadbaddhagudōdaramiti vidyāt||41||
पक्ष्मबालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे| उदावर्तैस्तथाऽर्शोभिरन्त्रसम्मूर्च्छनेन वा||३९|| अपानो मार्गसंरोधाद्धत्वाऽग्निं कुपितोऽनिलः| वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा जनयत्युदरं ततः||४०|| तस्य रूपाणि- तृष्णादाहज्वरमुखतालुशोषोरुसादकासश्वासदौर्बल्यारोचकाविपाक- वर्चोमूत्रसङ्गाध्मानच्छर्दिक्षवथुशिरोहृन्नाभिगुदशूलानि, अपि चोदरं मूढवातं स्थिरमरुणं नीलराजि सिरावनद्धराजिकं वा प्रायो नाभ्युपरि गोपुच्छवदभिनिर्वर्तत इति; एतद्बद्धगुदोदरमिति विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
pakṣmabālairityādinā baddhagudōdaramāha| baddhāyanē iti baddhamārgē| udāvartairityādāvapi ‘baddhāyanē gudē’ ityanuvartanīyam| antrasammūrcchanēna antraparivartanēna| pakṣmavālairityādinā anēkahētukr̥tō gudanirōdhaḥ; tēna gudanirōdhakatvarūpēṇaikarūpamēva baddhagudōdaraṁ janayati; tēna pakṣmādigudanirōdhahētupañcakajanyatvād baddhagudōdarāṇāṁ pañcatvaṁ nōhyam||39-41||
Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 44
śarkarātr̥ṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṁyutaiḥ| bhidyētāntraṁ yadā bhuktairjr̥mbhayā'tyaśanēna vā||42|| pākaṁ gacchēdrasastēbhyaśchidrēbhyaḥ prasravadbahiḥ| pūrayan gudamantraṁ ca janayatyudaraṁ tataḥ||43|| tasya rūpāṇi- tadadhō nābhyāḥ prāyō'bhivardhamānamudakōdaraṁ bhavati, yathābalaṁ ca dōṣāṇāṁ rūpāṇi darśayati, api cāturaḥ salōhitanīlapītapicchilakuṇapagandhyāmavarca upavēśatē, hikkāśvāsakāsatr̥ṣṇāpramēhārōcakāvipākadaurbalyaparītaśca bhavati; ētacchidrōdaramiti vidyāt||44||
शर्करातृणकाष्ठास्थिकण्टकैरन्नसंयुतैः| भिद्येतान्त्रं यदा भुक्तैर्जृम्भयाऽत्यशनेन वा||४२|| पाकं गच्छेद्रसस्तेभ्यश्छिद्रेभ्यः प्रस्रवद्बहिः| पूरयन् गुदमन्त्रं च जनयत्युदरं ततः||४३|| तस्य रूपाणि- तदधो नाभ्याः प्रायोऽभिवर्धमानमुदकोदरं भवति, यथाबलं च दोषाणां रूपाणि दर्शयति, अपि चातुरः सलोहितनीलपीतपिच्छिलकुणपगन्ध्यामवर्च उपवेशते, हिक्काश्वासकासतृष्णाप्रमेहारोचकाविपाकदौर्बल्यपरीतश्च भवति; एतच्छिद्रोदरमिति विद्यात्||४४||
🔊 Audio coming soon
śarkarētyādinā kṣatōdaramāha| śarkarādibhirabhyāhatamantraṁ bhidyētēti yōjanā| pākaṁ gacchēditi bhinnamēvāntaḥ pākaṁ gacchati| bahiriti bahirbhāgē antraṁ gudaṁ ca pūrayan sa ēva rasō'ntrapākaprasruta udaraṁ janayati| tadadhō nābhēḥ prāyō'bhivardhamānaṁ dravasyōdarārambhakasyādhōgāmitvād dakōdaraṁ bhavatīti udarāntarāpēkṣayā śīghragatirbhavatītyarthaḥ| ‘udakōdarasya dōṣāṇāṁ ca’ iti vā pāṭhaḥ| tatra udakōdarasya rūpāṇi darśayati, dōṣāṇāṁ ca yathābalaṁ rūpāṇi darśayatīti yōjanā| yathābalamiti yō balavān dōṣō bhavati tasya rūpāṇi darśayati||42-44||
Adhikarana 14 (45-49) · Śloka 49
snēhapītasya mandāgnēḥ kṣīṇasyātikr̥śasya vā| atyambupānānnaṣṭē'gnau mārutaḥ klōmni saṁsthitaḥ||45|| srōtaḥsu ruddhamārgēṣu kaphaścōdakamūrcchitaḥ| vardhayētāṁ tadēvāmbu svasthānādudarāya tau||46|| tasya rūpāṇi- anannakāṅkṣāpipāsāgudasrāvaśūlaśvāsakāsadaurbalyāni, api cōdaraṁ nānāvarṇarājisirāsantatamudakapūrṇadr̥tikṣōbhasaṁsparśaṁ bhavati, ētadudakōdaramiti vidyāt||47|| tatra acirōtpannamanupadravamanudakamaprāptamudaraṁ tvaramāṇaścikitsēt; upēkṣitānāṁ hyēṣāṁ dōṣāḥ svasthānādapavr̥ttā paripākāddravībhūtāḥ sandhīn srōtāṁsi cōpaklēdayanti, svēdaśca bāhyēṣu srōtaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadēvōdakamāpyāyayati; tatra picchōtpattau maṇḍalamudaraṁ guru stimitamākōṭhitamaśabdaṁ mr̥dusparśamapagatarājīkamākrāntaṁ nābhyāmēvōpasarpati| tatō'nantaramudakaprādurbhāvaḥ| tasya rūpāṇi- kukṣēratimātravr̥ddhiḥ, sirāntardhānagamanam, udakapūrṇadr̥tisaṅkṣōbhasaṁsparśatvaṁ ca||48|| tadā''turamupadravāḥ spr̥śanti- chardyatīsāratamakatr̥ṣṇāśvāsakāsahikkādaurbalyapārśvaśūlārucisvarabhēdamūtrasaṅgādayaḥ; tathāvidhamacikitsyaṁ vidyāditi||49||
स्नेहपीतस्य मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा| अत्यम्बुपानान्नष्टेऽग्नौ मारुतः क्लोम्नि संस्थितः||४५|| स्रोतःसु रुद्धमार्गेषु कफश्चोदकमूर्च्छितः| वर्धयेतां तदेवाम्बु स्वस्थानादुदराय तौ||४६|| तस्य रूपाणि- अनन्नकाङ्क्षापिपासागुदस्रावशूलश्वासकासदौर्बल्यानि, अपि चोदरं नानावर्णराजिसिरासन्ततमुदकपूर्णदृतिक्षोभसंस्पर्शं भवति, एतदुदकोदरमिति विद्यात्||४७|| तत्र अचिरोत्पन्नमनुपद्रवमनुदकमप्राप्तमुदरं त्वरमाणश्चिकित्सेत्; उपेक्षितानां ह्येषां दोषाः स्वस्थानादपवृत्ता परिपाकाद्द्रवीभूताः सन्धीन् स्रोतांसि चोपक्लेदयन्ति, स्वेदश्च बाह्येषु स्रोतःसु प्रतिहतगतिस्तिर्यगवतिष्ठमानस्तदेवोदकमाप्याययति; तत्र पिच्छोत्पत्तौ मण्डलमुदरं गुरु स्तिमितमाकोठितमशब्दं मृदुस्पर्शमपगतराजीकमाक्रान्तं नाभ्यामेवोपसर्पति| ततोऽनन्तरमुदकप्रादुर्भावः| तस्य रूपाणि- कुक्षेरतिमात्रवृद्धिः, सिरान्तर्धानगमनम्, उदकपूर्णदृतिसङ्क्षोभसंस्पर्शत्वं च||४८|| तदाऽऽतुरमुपद्रवाः स्पृशन्ति- छर्द्यतीसारतमकतृष्णाश्वासकासहिक्कादौर्बल्यपार्श्वशूलारुचिस्वरभेदमूत्रसङ्गादयः; तथाविधमचिकित्स्यं विद्यादिति||४९||
🔊 Audio coming soon
snēhētyādinā utpattiviśiṣṭaṁ jalōdaramāha| klōma hr̥dayāvayavaviśēṣaḥ| vardhayētāmiti yathōktau kaphamārutau| tayōścāmbuvardhakatvaṁ pipāsājananēnāmbupānādēriti jñēyam| sādhyāsādhyavibhāgamāha- tatrētyādi| anudakaprāptamiti ajātōdakarūpadōṣāvasthaṁ; paripākēnātra dōṣāṇāṁ dravatvaṁ svabhāvādēva jñēyam| bāhyēṣu srōtaḥsu pratihatagatiriti bahirgantumasamarthaḥ| atra jalajanmapūrvarūpaṁ picchōtpadyatē, tēna picchōtpattilakṣaṇamēva tāvadāha| picchāsadr̥śō bhāgaḥ picchā; anyē tu bhaktamaṇḍasadr̥śīṁ picchāmāhuḥ| sarpatīti calati| udakapūrṇadr̥tivat saṅkṣōbhaḥ māṁsasya picchōdakarūpaṁ prāptasya| tamakaḥ śvāsaviśēṣaḥ| acikitsyamiti viṣaprayōgaśastrapraṇidhānādidāruṇakarmavyatiriktakriyayā acikitsyaṁ vidyāt||45-49||
Adhikarana 15 (50-51) · Śloka 51
bhavanti cātra- vātātpittātkaphāt plīhnaḥ sannipātāttathōdakāt| paraṁ paraṁ kr̥cchrataramudaraṁ bhiṣagādiśēt||50|| pakṣādbaddhagudaṁ tūrdhvaṁ sarvaṁ jātōdakaṁ tathā| prāyō bhavatyabhāvāya cchidrāntraṁ cōdaraṁ nr̥ṇām||51||
भवन्ति चात्र- वातात्पित्तात्कफात् प्लीह्नः सन्निपातात्तथोदकात्| परं परं कृच्छ्रतरमुदरं भिषगादिशेत्||५०|| पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा| प्रायो भवत्यभावाय च्छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम्||५१||
🔊 Audio coming soon
paraṁ paraṁ kr̥cchrataramiti yathā yathā paratvanirdēśastathā tathā kr̥cchrasādhyatvam| baddhacchidradakōdarāṇāṁ viśēṣamāha- pakṣādityādi| baddhagudamudaraṁ pakṣādūrdhvaṁ vināśāya prāyō bhavati; kadācit pakṣādūrdhvamapyabhāvāya na bhavatīti prāyaḥśabdēnāha| jātōdakaṁ chidrāntraṁ ca prāyō vināśāya bhavati; kadācid viṣaśastrābhimatacikitsayā jātōdakaṁ chidraṁ baddhagudaṁ ca sidhyatīti prāyaḥśabdēna darśayati||50-51||
Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54
śūnākṣaṁ kuṭilōpasthamupaklinnatanutvacam| balaśōṇitamāṁsāgniparikṣīṇaṁ ca varjayēt||52|| śvayathuḥ sarvamarmōtthaḥ śvāsō hikkā'ruciḥ satr̥ṭ| mūrcchā cchardiratīsārō nihantyudariṇaṁ naram||53|| janmanaivōdaraṁ sarvaṁ prāyaḥ kr̥cchratamaṁ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṁ navōtthitam||54||
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्| बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत्||५२|| श्वयथुः सर्वमर्मोत्थः श्वासो हिक्काऽरुचिः सतृट्| मूर्च्छा च्छर्दिरतीसारो निहन्त्युदरिणं नरम्||५३|| जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्| बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्||५४||
🔊 Audio coming soon
śūnākṣamityādinā sādhyōktānāmapyasādhyatāmāha| kuṭilōpasthamiti vakrōpastham| upaklinnā tanvī ca tvagyasya sa tathā| agnikṣayaścōdarē prathamata ēva yadyapi bhavati, tathā'pi asādhyalakṣaṇēṣu viśēṣēṇāgnikṣayō lakṣaṇāntarayuktaśca bhavatīti jñēyam| janmanaivēti utpattimātrēṇa||52-54||
Adhikarana 17 (55-58) · Śloka 58
ajātaśōthamaruṇaṁ saśabdaṁ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyacca sirājālagavākṣitam||55|| nābhiṁ viṣṭabhya pāyau tu vēgaṁ kr̥tvā praṇaśyati| hr̥nnābhivaṅkṣaṇakaṭīgudapratyēkaśūlinaḥ||56|| karkaśaṁ sr̥jatō vātaṁ nātimandē ca pāvakē| lōlasyāvirasē cāsyē mūtrē'lpē saṁhatē viṣi||57|| ajātōdakamityētairliṅgairvijñāya tattvataḥ| upākramēdbhiṣagdōṣabalakālaviśēṣavit||58||
अजातशोथमरुणं सशब्दं नातिभारिकम्| सदा गुडगुडायच्च सिराजालगवाक्षितम्||५५|| नाभिं विष्टभ्य पायौ तु वेगं कृत्वा प्रणश्यति| हृन्नाभिवङ्क्षणकटीगुदप्रत्येकशूलिनः||५६|| कर्कशं सृजतो वातं नातिमन्दे च पावके| लोलस्याविरसे चास्ये मूत्रेऽल्पे संहते विषि||५७|| अजातोदकमित्येतैर्लिङ्गैर्विज्ञाय तत्त्वतः| उपाक्रमेद्भिषग्दोषबलकालविशेषवित्||५८||
🔊 Audio coming soon
ajātāmbulakṣaṇamāha- ajātaśōthamityādi| nātibhārikamiti nātiguruṇā bhārēṇa yutam| nābhiṁ viṣṭabhyēti nābhiṁ stambhayitvā| kr̥tvā vēgamiti purīṣavātavēgaṁ kr̥tvā, vātapurīṣaṁ visr̥jyēti yāvat| praṇaśyatīti līnaṁ bhavati| karkaśamiti vēgavantaṁ; sr̥jata iti vātaṁ sarataḥ||55-58||
Adhikarana 18 (59-67) · Śloka 67
vātōdaraṁ balamataḥ pūrvaṁ snēhairupācarēt| snigdhāya svēditāṅgāya dadyāt snēhavirēcanam||59|| hr̥tē dōṣē parimlānaṁ vēṣṭayēdvāsasōdaram| tathā'syānavakāśatvādvāyurnādhmāpayēt punaḥ||60|| dōṣātimātrōpacayāt srōtōmārganirōdhanāt| sambhavatyudaraṁ tasmānnityamēva virēcayēt||61|| śuddhaṁ saṁsr̥jya ca kṣīraṁ balārthaṁ pāyayēttu tam| prāgutklēśānnivartyaṁ ca balē labdhē kramāt payaḥ||62|| yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairēdhitānalam| sōdāvartaṁ punaḥ snigdhaṁ svinnamāsthāpayēnnaram||63|| sphuraṇākṣēpasandhyasthipārśvapr̥ṣṭhatrikārtiṣu| dīptāgniṁ baddhaviḍvātaṁ rūkṣamapyanuvāsayēt||64|| tīkṣṇādhōbhāgayuktō'sya nirūhō dāśamūlikaḥ| vātaghnāmlaśr̥tairaṇḍatilatailānuvāsanam||65|| avirēcyaṁ tu yaṁ vidyāddurbalaṁ sthaviraṁ śiśum| sukumāraṁ prakr̥tyā'lpadōṣaṁ vā'thōlbaṇānilam||66|| taṁ bhiṣak śamanaiḥ sarpiryūṣamāṁsarasaudanaiḥ| bastyabhyaṅgānuvāsaiśca kṣīraiścōpācarēdbudhaḥ||67||
वातोदरं बलमतः पूर्वं स्नेहैरुपाचरेत्| स्निग्धाय स्वेदिताङ्गाय दद्यात् स्नेहविरेचनम्||५९|| हृते दोषे परिम्लानं वेष्टयेद्वाससोदरम्| तथाऽस्यानवकाशत्वाद्वायुर्नाध्मापयेत् पुनः||६०|| दोषातिमात्रोपचयात् स्रोतोमार्गनिरोधनात्| सम्भवत्युदरं तस्मान्नित्यमेव विरेचयेत्||६१|| शुद्धं संसृज्य च क्षीरं बलार्थं पाययेत्तु तम्| प्रागुत्क्लेशान्निवर्त्यं च बले लब्धे क्रमात् पयः||६२|| यूषै रसैर्वा मन्दाम्ललवणैरेधितानलम्| सोदावर्तं पुनः स्निग्धं स्विन्नमास्थापयेन्नरम्||६३|| स्फुरणाक्षेपसन्ध्यस्थिपार्श्वपृष्ठत्रिकार्तिषु| दीप्ताग्निं बद्धविड्वातं रूक्षमप्यनुवासयेत्||६४|| तीक्ष्णाधोभागयुक्तोऽस्य निरूहो दाशमूलिकः| वातघ्नाम्लशृतैरण्डतिलतैलानुवासनम्||६५|| अविरेच्यं तु यं विद्याद्दुर्बलं स्थविरं शिशुम्| सुकुमारं प्रकृत्याऽल्पदोषं वाऽथोल्बणानिलम्||६६|| तं भिषक् शमनैः सर्पिर्यूषमांसरसौदनैः| बस्त्यभ्यङ्गानुवासैश्च क्षीरैश्चोपाचरेद्बुधः||६७||
🔊 Audio coming soon
vātōdaramityādinā cikitsāmāha| parimlānamiti kṣīṇam| tathēti vastravēṣṭanēna| udarē punaḥ śōdhanōpapattimāha- dōṣētyādi| srōtōmārganirōdhanāditi srōtōmukhanirōdhanādityarthaḥ; mārgaśabdō'tra mukhavācī| saṁsr̥jyētyatra pēyādikramēṇōpapādya| prāgutklēśāditi utklēśē dr̥śyamānē| utsargatastu balajanakakāryaṁ kr̥tvā payō nivartanīyam| vātaghnādibhiḥ śr̥tamairaṇḍatailaṁ tilatailaṁ vā'nuvāsanaṁ syāt| anuvāsairiti anuvāsanaiḥ||59-67||
Adhikarana 19 (68-71) · Śloka 71
pittōdarē tu balinaṁ pūrvamēva virēcayēt| durbalaṁ tvanuvāsyādau śōdhayēt kṣīrabastinā||68|| sañjātabalakāyāgniṁ punaḥ snigdhaṁ virēcayēt| payasā satrivr̥tkalkēnōrubūkaśr̥tēna vā||69|| sātalātrāyamāṇābhyāṁ śr̥tēnāragvadhēna vā| sakaphē vā samūtrēṇa savātē tiktasarpiṣā||70|| punaḥ kṣīraprayōgaṁ ca bastikarma virēcanam| kramēṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittōdaraṁ jayēt||71||
पित्तोदरे तु बलिनं पूर्वमेव विरेचयेत्| दुर्बलं त्वनुवास्यादौ शोधयेत् क्षीरबस्तिना||६८|| सञ्जातबलकायाग्निं पुनः स्निग्धं विरेचयेत्| पयसा सत्रिवृत्कल्केनोरुबूकशृतेन वा||६९|| सातलात्रायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधेन वा| सकफे वा समूत्रेण सवाते तिक्तसर्पिषा||७०|| पुनः क्षीरप्रयोगं च बस्तिकर्म विरेचनम्| क्रमेण ध्रुवमातिष्ठन् युक्तः पित्तोदरं जयेत्||७१||
🔊 Audio coming soon
sātalā carmakaṣā| kṣīrabastiriti kṣīrapradhānō bastiḥ| sakaphē iti kaphayuktē pittē| samūtrēṇētyatra ‘payasā’ ityanuvartatē| savātē pittē tiktasarpiṣā virēcanaṁ trivr̥tādidravyayuktēna kartavyam| kramēṇēti kṣīraprayōgādikramēṇa pittōdaraṁ jayēditi yōjanā||68-71||
Adhikarana 20 (72-73) · Śloka 73
snigdhaṁ svinnaṁ viśuddhaṁ tu kaphōdariṇamāturam| saṁsarjayēt kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ||72|| gōmūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskr̥tibhistathā| sakṣāraistailapānaiśca śamayēttu kaphōdaram||73||
स्निग्धं स्विन्नं विशुद्धं तु कफोदरिणमातुरम्| संसर्जयेत् कटुक्षारयुक्तैरन्नैः कफापहैः||७२|| गोमूत्रारिष्टपानैश्च चूर्णायस्कृतिभिस्तथा| सक्षारैस्तैलपानैश्च शमयेत्तु कफोदरम्||७३||
🔊 Audio coming soon
viśuddhamityatra vamanaṁ vinā viśuddhō jñēyaḥ, vamanasyōdarē niṣiddhatvāt| cūrṇayuktā ayaskr̥tayaḥ cūrṇāyaskr̥tayaḥ “navāyōrajasō bhāgāstaccūrṇaṁ madhusarpiṣā” (ci.a.16) ityādyuktāḥ; kiṁvā cūrṇānyatraiva vakṣyamāṇāni, ayaskr̥tayastu rasāyanōktalōhaprayōgē jñēyāḥ||72-73||
Adhikarana 21 (74) · Śloka 74
sannipātōdarē sarvā yathōktāḥ kārayēt kriyāḥ| sōpadravaṁ tu nirvr̥ttaṁ pratyākhyēyaṁ vijānatā|74|
सन्निपातोदरे सर्वा यथोक्ताः कारयेत् क्रियाः| सोपद्रवं तु निर्वृत्तं प्रत्याख्येयं विजानता|७४|
🔊 Audio coming soon
sarvā yathōktā iti pratyēkaṁ vātādivihitāḥ sarvā ēva sannipātōdarē kartavyāḥ| sōpadravaṁ tu nirvr̥ttamiti sōpadravatayōtpannam||74||
Adhikarana 22 (85-88) · Śloka 89
udāvartarujānāhairdāhamōhatr̥ṣājvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn yathākramam||75|| liṅgaiḥ plīhnyadhikān dr̥ṣṭvā raktaṁ cāpi svalakṣaṇaiḥ| cikitsāṁ samprakurvīta yathādōṣaṁ yathābalam||76|| snēhaṁ svēdaṁ virēkaṁ ca nirūhamanuvāsanam| samīkṣya kārayēdbāhau vāmē vā vyadhayēt sirām||77|| ṣaṭpalaṁ pāyayēt sarpiḥ pippalīrvā prayōjayēt| saguḍāmabhayāṁ vā'pi kṣārāriṣṭagaṇāṁstathā||78|| ēṣa kriyākramaḥ prōktō yōgān saṁśamanāñchr̥ṇu| pippalī nāgaraṁ dantī citrakaṁ dviguṇābhayam||79|| viḍaṅgāṁśayutaṁ cūrṇamētaduṣṇāmbunā pibēt| viḍaṅgaṁ citrakaṁ śuṇṭhīṁ saghr̥tāṁ saindhavaṁ vacām||80|| dagdhvā kapālē payasā gulmaplīhāpahaṁ pibēt| rōhītakalatānāṁ tu kāṇḍakānabhayājalē||81|| mūtrē vā sunuyāttacca saptarātrasthitaṁ pibēt| kāmalāgulmamēhārśaḥplīhasarvōdarakrimīn||82|| sa hanyājjāṅgalarasairjīrṇē syāccātra bhōjanam| rōhītakatvacaḥ kr̥tvā palānāṁ pañcaviṁśatim||83|| kōladviprasthasaṁyuktaṁ kaṣāyamupakalpayēt| palikaiḥ pañcakōlaistu taiḥ sarvaiścāpi tulyayā||74|| rōhītakatvacā piṣṭairghr̥taprasthaṁ vipācayēt| plīhābhivr̥ddhiṁ śamayatyētadāśu prayōjitam||85|| tathā gulmōdaraśvāsakrimipāṇḍutvakāmalāḥ| agnikarma ca kurvīta bhiṣagvātakaphōlbaṇē||86|| paittikē jīvanīyāni sarpīṁṣi kṣīrabastayaḥ| raktāvasēkaḥ saṁśuddhiḥ kṣīrapānaṁ ca śasyatē||87|| yūṣairmāṁsarasaiścāpi dīpanīyasamāyutaiḥ| yakr̥ti plīhavat sarvaṁ tulyatvādbhēṣajaṁ matam||88|| laghūnyannāni saṁsr̥jya dadyāt plīhōdarē bhiṣak|89|
उदावर्तरुजानाहैर्दाहमोहतृषाज्वरैः| गौरवारुचिकाठिन्यैश्चानिलादीन् यथाक्रमम्||७५|| लिङ्गैः प्लीह्न्यधिकान् दृष्ट्वा रक्तं चापि स्वलक्षणैः| चिकित्सां सम्प्रकुर्वीत यथादोषं यथाबलम्||७६|| स्नेहं स्वेदं विरेकं च निरूहमनुवासनम्| समीक्ष्य कारयेद्बाहौ वामे वा व्यधयेत् सिराम्||७७|| षट्पलं पाययेत् सर्पिः पिप्पलीर्वा प्रयोजयेत्| सगुडामभयां वाऽपि क्षारारिष्टगणांस्तथा||७८|| एष क्रियाक्रमः प्रोक्तो योगान् संशमनाञ्छृणु| पिप्पली नागरं दन्ती चित्रकं द्विगुणाभयम्||७९|| विडङ्गांशयुतं चूर्णमेतदुष्णाम्बुना पिबेत्| विडङ्गं चित्रकं शुण्ठीं सघृतां सैन्धवं वचाम्||८०|| दग्ध्वा कपाले पयसा गुल्मप्लीहापहं पिबेत्| रोहीतकलतानां तु काण्डकानभयाजले||८१|| मूत्रे वा सुनुयात्तच्च सप्तरात्रस्थितं पिबेत्| कामलागुल्ममेहार्शःप्लीहसर्वोदरक्रिमीन्||८२|| स हन्याज्जाङ्गलरसैर्जीर्णे स्याच्चात्र भोजनम्| रोहीतकत्वचः कृत्वा पलानां पञ्चविंशतिम्||८३|| कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत्| पलिकैः पञ्चकोलैस्तु तैः सर्वैश्चापि तुल्यया||७४|| रोहीतकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| प्लीहाभिवृद्धिं शमयत्येतदाशु प्रयोजितम्||८५|| तथा गुल्मोदरश्वासक्रिमिपाण्डुत्वकामलाः| अग्निकर्म च कुर्वीत भिषग्वातकफोल्बणे||८६|| पैत्तिके जीवनीयानि सर्पींषि क्षीरबस्तयः| रक्तावसेकः संशुद्धिः क्षीरपानं च शस्यते||८७|| यूषैर्मांसरसैश्चापि दीपनीयसमायुतैः| यकृति प्लीहवत् सर्वं तुल्यत्वाद्भेषजं मतम्||८८|| लघून्यन्नानि संसृज्य दद्यात् प्लीहोदरे भिषक्|८९|
🔊 Audio coming soon
plīhōdaracikitsāmāha- udāvartētyādi| anilādīn yathākramamiti udāvartarujānāhairvātaṁ, dāhamōhatr̥ṣājvaraiḥ pittaṁ, śēṣaiḥ kaphaṁ, dr̥ṣṭvā cikitsāṁ kurvīta; kiñca bādhitaṁ raktaṁ tallakṣaṇairdr̥ṣṭvā cikitsāṁ kurvīta| tatra raktasya lakṣaṇāni vidhiśōṇitīyōktāni, tantrāntarē “vidāhaṁ tr̥ṣṇāṁ vairasyaṁ gātragauravaṁ mūrcchāṁ” ityādīni jñēyāni| plīhnīti plīhōdarē| yathādōṣamiti ulbaṇadōṣapraśamanīm| vāmē bāhau sirāvyadhaḥ sāmānyōktō'pi suśrutapratyayāt kūrparākhyasirāvyadhō jñēyaḥ| pippalīrvā prayōjayēditi rasāyanōktapippalīvardhamānaṁ prayōjayēt| kṣārāriṣṭagaṇāniti grahaṇyarśōvakṣyamāṇakṣārāriṣṭasamūhān; ihāpi ca viḍaṅgamityādinā kṣāraṁ, tathā rōhitakalatētyādinā'riṣṭaṁ ca vakṣyati| dviguṇābhayamiti dvibhāgābhayam| rōhitakalatā ‘rōhitaka’ iti khyātā| kāṇḍakā iti svalpapramāṇāḥ khaṇḍāḥ| āsunuyāditi dravē magnāḥ kr̥tvā sandhānārthaṁ sthāpayēt| rōhitakētyādau saptapañcāśatpalē kvāthyē'ṣṭaguṇamudakaṁ dattvā pādāvaśēṣēṇa dvipalōpētacaturdaśaśarāvamānaḥ kvāthō bhavati| sarvaistaiścāpi tulyayēti rōhitakatvacaḥ pañcapalānītyarthaḥ| piṣṭairiti pañcakōlaiḥ piṣṭaiḥ, tathā vibhaktivipariṇāmādrōhitakatvacā piṣṭayēti jñēyam| agnikarmēti gulmavadatrāpyagnikarma vadanti; tacca vātakaphōlbaṇē plīhōdarē ēva jñēyam| dīpanīyasamāyutairiti pippalyādidīpanīyagaṇasaṁskr̥tairityarthaḥ||85-88||-
Adhikarana 23 (89-92) · Śloka 93
svinnāya baddhōdariṇē mūtratīkṣṇauṣadhānvitam||89|| satailalavaṇaṁ dadyānnirūhaṁ sānuvāsanam| parisraṁsīni cānnāni tīkṣṇaṁ caiva virēcanam||90|| udāvartaharaṁ karma kāryaṁ vātaghnamēva ca| chidrōdaramr̥tē svēdācchlēṣmōdaravadācarēt||91|| jātaṁ jātaṁ jalaṁ srāvyamēvaṁ tadyāpayēdbhiṣak| tr̥ṣṇākāsajvarārtaṁ tu kṣīṇamāṁsāgnibhōjanam||92|| varjayēcchvāsinaṁ tadvacchūlinaṁ durbalēndriyam|93|
स्विन्नाय बद्धोदरिणे मूत्रतीक्ष्णौषधान्वितम्||८९|| सतैललवणं दद्यान्निरूहं सानुवासनम्| परिस्रंसीनि चान्नानि तीक्ष्णं चैव विरेचनम्||९०|| उदावर्तहरं कर्म कार्यं वातघ्नमेव च| छिद्रोदरमृते स्वेदाच्छ्लेष्मोदरवदाचरेत्||९१|| जातं जातं जलं स्राव्यमेवं तद्यापयेद्भिषक्| तृष्णाकासज्वरार्तं तु क्षीणमांसाग्निभोजनम्||९२|| वर्जयेच्छ्वासिनं तद्वच्छूलिनं दुर्बलेन्द्रियम्|९३|
🔊 Audio coming soon
nirūhasyōtsargata ēva satailalavaṇatvē siddhē satailalavaṇamiti padaṁ tailalavaṇayōratrādhikadānōpadarśanārtham| baddhacchidradakōdariṇāṁ ca yadyapyāsthāpanaṁ niṣiddhaṁ, tathā'pi tadēkasādhyāyāmavasthāyāṁ nirūhānuvāsanamiha jñēyam| parisraṁsīnīti anulōmanāni| chidrāntraṁ cōdaraṁ nr̥ṇāmityatra yadyapyasādhyatvamuktaṁ, tathā'pi tatra prāyaḥśabdanivēśādasādhyatāvyabhicārō'pi darśitaḥ; tēnēha taccikitsōcyatē, uttaratrāpi ca pipīlikādaṁśādinā chidrōdaracikitsōcyatē, tathā ‘hanti sarvōdarāṇyētaccūrṇaṁ’ ityanēna sarvōdaracikitsā vaktavyā| anyē tu sarvōdarahantr̥tvakathanaṁ na pāramārthikamiti vadanti| r̥tē svēdādityanēna svēdasya chidrōdarē udakakāratayā niṣēdhaṁ darśayati| tr̥ṣṇētyādinā pratyākhyēyaṁ chidrōdaramāha||89-92||-
Adhikarana 24 (93-94) · Śloka 95
apāṁ dōṣaharāṇyādau pradadyādudakōdarē||93|| mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca| dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācarēt||94|| dravēbhyaścōdakādibhyō niyacchēdanupūrvaśaḥ|95|
अपां दोषहराण्यादौ प्रदद्यादुदकोदरे||९३|| मूत्रयुक्तानि तीक्ष्णानि विविधक्षारवन्ति च| दीपनीयैः कफघ्नैश्च तमाहारैरुपाचरेत्||९४|| द्रवेभ्यश्चोदकादिभ्यो नियच्छेदनुपूर्वशः|९५|
🔊 Audio coming soon
apāṁ dōṣaharāṇītyādinā utpattiviśiṣṭadakōdaracikitsāmāha| udakādibhya iti udakaprakārēbhyō dravāntarēbhyaḥ| niyacchēditi nivartayēt| anupūrvaśa iti kramēṇa nivartayēt||93-94||-
Adhikarana 25 (95-100) · Śloka 101
sarvamēvōdaraṁ prāyō dōṣasaṅghātajaṁ matam||95|| tasmāttridōṣaśamanīṁ kriyāṁ sarvatra kārayēt| dōṣaiḥ kukṣau hi sampūrṇē vahnirmandatvamr̥cchati||96|| tasmādbhōjyāni bhōjyāni dīpanāni laghūni ca| raktaśālīn yavānmudgāñjāṅgalāṁśca mr̥gadvijān||97|| payōmūtrāsavāriṣṭānmadhusīdhuṁ tathā surām| yavāgūmōdanaṁ vā'pi yūṣairadyādrasairapi||98|| mandāmlasnēhakaṭubhiḥ pañcamūlōpasādhitaiḥ| audakānūpajaṁ māṁsaṁ śākaṁ piṣṭakr̥taṁ tilān||99|| vyāyāmādhvadivāsvapnaṁ yānayānaṁ ca varjayēt| tathōṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca||100|| nādyādannāni jaṭharī tōyapānaṁ ca varjayēt|101|
सर्वमेवोदरं प्रायो दोषसङ्घातजं मतम्||९५|| तस्मात्त्रिदोषशमनीं क्रियां सर्वत्र कारयेत्| दोषैः कुक्षौ हि सम्पूर्णे वह्निर्मन्दत्वमृच्छति||९६|| तस्माद्भोज्यानि भोज्यानि दीपनानि लघूनि च| रक्तशालीन् यवान्मुद्गाञ्जाङ्गलांश्च मृगद्विजान्||९७|| पयोमूत्रासवारिष्टान्मधुसीधुं तथा सुराम्| यवागूमोदनं वाऽपि यूषैरद्याद्रसैरपि||९८|| मन्दाम्लस्नेहकटुभिः पञ्चमूलोपसाधितैः| औदकानूपजं मांसं शाकं पिष्टकृतं तिलान्||९९|| व्यायामाध्वदिवास्वप्नं यानयानं च वर्जयेत्| तथोष्णलवणाम्लानि विदाहीनि गुरूणि च||१००|| नाद्यादन्नानि जठरी तोयपानं च वर्जयेत्|१०१|
🔊 Audio coming soon
atra sarvōdarasādhāraṇīṁ cikitsāṁ vaktumāha- sarvamityādinā| bhōjyāni punarbhōjyānīti bhōktavyāni| mandāmlētyādau mandaśabdō'lpavacanaḥ| yānayānamiti aśvādinā yānam||95-100||-
Adhikarana 26 (101-106) · Śloka 107
nātisāndraṁ hitaṁ pānē svādu takramapēlavam||101|| tryūṣaṇakṣāralavaṇairyuktaṁ tu nicayōdarī| vātōdarī pibēttakraṁ pippalīlavaṇānvitam||102|| śarkarāmadhukōpētaṁ svādu pittōdarī pibēt| yavānīsaindhavājājīvyōṣayuktaṁ kaphōdarī||103|| pibēnmadhuyutaṁ takraṁ kavōṣṇaṁ nātipēlavam| madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||104|| yuktaṁ plīhōdarī jātaṁ savyōṣaṁ tūdakōdarī| baddhōdarī tu hapuṣāyavānyajājisaindhavaiḥ ||105|| pibēcchidrōdarī takraṁ pippalīkṣaudrasaṁyutam| gauravārōcakārtānāṁ samandāgnyatisāriṇām||106|| takraṁ vātakaphārtānāmamr̥tatvāya kalpatē|107|
नातिसान्द्रं हितं पाने स्वादु तक्रमपेलवम्||१०१|| त्र्यूषणक्षारलवणैर्युक्तं तु निचयोदरी| वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम्||१०२|| शर्करामधुकोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत्| यवानीसैन्धवाजाजीव्योषयुक्तं कफोदरी||१०३|| पिबेन्मधुयुतं तक्रं कवोष्णं नातिपेलवम्| मधुतैलवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||१०४|| युक्तं प्लीहोदरी जातं सव्योषं तूदकोदरी| बद्धोदरी तु हपुषायवान्यजाजिसैन्धवैः ||१०५|| पिबेच्छिद्रोदरी तक्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम्| गौरवारोचकार्तानां समन्दाग्न्यतिसारिणाम्||१०६|| तक्रं वातकफार्तानाममृतत्वाय कल्पते|१०७|
🔊 Audio coming soon
svādviti sadyō mathitaṁ madhuraṁ jātam| apēlavamiti uddhr̥tasnēham| kavōṣṇamiti īṣaduṣṇam||101-106||-
Adhikarana 27 (107-110) · Śloka 111
śōphānāhārtitr̥ṇmūrcchāpīḍitē kārabhaṁ payaḥ||107|| śuddhānāṁ kṣāmadēhānāṁ gavyaṁ chāgaṁ samāhiṣam| dēvadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ||108|| sāśvagandhaiḥ sagōmūtraiḥ pradihyādudaraṁ samaiḥ| vr̥ścikālīṁ vacāṁ kuṣṭhaṁ pañcamūlīṁ punarnavām||109|| bhūtīkaṁ nāgaraṁ dhānyaṁ jalē paktvā'vasēcayēt| palāśaṁ kattr̥ṇaṁ rāsnāṁ tadvat paktvā'vasēcayēt||110|| mūtrāṇyaṣṭāvudariṇāṁ sēkē pānē ca yōjayēt|111|
शोफानाहार्तितृण्मूर्च्छापीडिते कारभं पयः||१०७|| शुद्धानां क्षामदेहानां गव्यं छागं समाहिषम्| देवदारुपलाशार्कहस्तिपिप्पलिशिग्रुकैः||१०८|| साश्वगन्धैः सगोमूत्रैः प्रदिह्यादुदरं समैः| वृश्चिकालीं वचां कुष्ठं पञ्चमूलीं पुनर्नवाम्||१०९|| भूतीकं नागरं धान्यं जले पक्त्वाऽवसेचयेत्| पलाशं कत्तृणं रास्नां तद्वत् पक्त्वाऽवसेचयेत्||११०|| मूत्राण्यष्टावुदरिणां सेके पाने च योजयेत्|१११|
🔊 Audio coming soon
utkvāthyēti jalē paktvā| avasēcayēdityatra ‘udaraṁ’ atyanuvartatē||107-110||-
Adhikarana 28 (111) · Śloka 112
rūkṣāṇāṁ bahuvātānāṁ tathā saṁśōdhanārthinām||111|| dīpanīyāni sarpīṁṣi jaṭharaghnāni cakṣmahē|112|
रूक्षाणां बहुवातानां तथा संशोधनार्थिनाम्||१११|| दीपनीयानि सर्पींषि जठरघ्नानि चक्ष्महे|११२|
🔊 Audio coming soon
‘dīpanīyāni’ ityatra kēcit ‘snēhanīyāni’ iti paṭhanti||111||-
Adhikarana 29 (112-115) · Śloka 116
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||112|| sakṣārairardhapalikairdviprasthaṁ sarpiṣaḥ pacēt| kalkairdvipañcamūlasya tulārdhasvarasēna ca||113|| dadhimaṇḍāḍhakōpētaṁ tat sarpirjaṭharāpaham| śvayathuṁ vātaviṣṭambhaṁ gulmārśāṁsi ca nāśayēt||114|| nāgaratriphalāprasthaṁ ghr̥tatailāttathā''ḍhakam| mastunaḥ sādhayitvaitat pibēt sarvōdarāpaham||115|| kaphamārutasambhūtē gulmē caitat praśasyatē|116|
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः||११२|| सक्षारैरर्धपलिकैर्द्विप्रस्थं सर्पिषः पचेत्| कल्कैर्द्विपञ्चमूलस्य तुलार्धस्वरसेन च||११३|| दधिमण्डाढकोपेतं तत् सर्पिर्जठरापहम्| श्वयथुं वातविष्टम्भं गुल्मार्शांसि च नाशयेत्||११४|| नागरत्रिफलाप्रस्थं घृततैलात्तथाऽऽढकम्| मस्तुनः साधयित्वैतत् पिबेत् सर्वोदरापहम्||११५|| कफमारुतसम्भूते गुल्मे चैतत् प्रशस्यते|११६|
🔊 Audio coming soon
pippalītyādau ‘sakṣārairardhapalikairdviḥ prasthaṁ sarpiṣaḥ pacēt’ iti pāṭhē dviśabdaḥ prasthēna tathā'rdhapalikairityanēna ca yōjyaḥ; ētēna pippalyādīnāṁ dviriti dviguṇārdhapalaiḥ ṣaṭpalāni bhavanti, prasthēna ca dviśabdayōjanādghr̥taprasthadvayaṁ bhavati| kāśmīrē tu “palikaiḥ pippalīkṣārairdviprasthaṁ sarpiṣaḥ pacēt” ityēva paṭhyatē| jatūkarṇō'pyāha- “daśamūlatulārdharasē sakṣāraiḥ pañcakōlakaiḥ sārdhaṁ ghr̥tārdhaprasthaṁ sadadhimastvāḍhakamudaraghnam” iti||112-115||-
Adhikarana 30 (116-117) · Śloka 118
caturguṇē jalē mūtrē dviguṇē citrakāt palē||116|| kalkē siddhaṁ ghr̥taprasthaṁ sakṣāraṁ jaṭharī pibēt| yavakōlakulatthānāṁ pañcamūlarasēna ca||117|| surāsauvīrakābhyāṁ ca siddhaṁ vā'pi pibēdghr̥tam|118|
चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात् पले||११६|| कल्के सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत्| यवकोलकुलत्थानां पञ्चमूलरसेन च||११७|| सुरासौवीरकाभ्यां च सिद्धं वाऽपि पिबेद्घृतम्|११८|
🔊 Audio coming soon
caturguṇē ityādau sakṣāramityanēna yavakṣārasyāpi citrakavat palaṁ dēyam| uktaṁ hyanyatra- “agnikṣārapalābhyāṁ hi mūtracaturguṇaṁ ghr̥taprastham” iti||116-117||-
Adhikarana 31 (118) · Śloka 119
ēbhiḥ snigdhāya sañjātē balē śāntē ca mārutē||118|| srastē dōṣāśayē dadyāt kalpadiṣṭaṁ virēcanam|119|
एभिः स्निग्धाय सञ्जाते बले शान्ते च मारुते||११८|| स्रस्ते दोषाशये दद्यात् कल्पदिष्टं विरेचनम्|११९|
🔊 Audio coming soon
srastē dōṣāśaya iti dōṣē snēhēna vimuktabandhanatvāt srastē ityarthaḥ||118||-
Adhikarana 32 (119-123) · Śloka 124
paṭōlamūlaṁ rajanīṁ viḍaṅgaṁ triphalātvacam||119|| kampillakaṁ nīlinīṁ ca trivr̥tāṁ cēti cūrṇayēt| ṣaḍādyān kārṣikānantyāṁstrīṁśca dvitricaturguṇān||120|| kr̥tvā cūrṇamatō muṣṭiṁ gavāṁ mūtrēṇa nā pibēt| viriktō mr̥du bhuñjīta bhōjanaṁ jāṅgalai rasaiḥ||121|| maṇḍaṁ pēyāṁ ca pītvā nā savyōṣaṁ ṣaḍahaṁ payaḥ| śr̥taṁ pibēttataścūrṇaṁ pibēdēvaṁ punaḥ punaḥ||122|| hanti sarvōdarāṇyētaccūrṇaṁ jātōdakānyapi| kāmalāṁ pāṇḍurōgaṁ ca śvayathuṁ cāpakarṣati||123|| paṭōlādyamidaṁ cūrṇamudarēṣu prapūjitam|124|
पटोलमूलं रजनीं विडङ्गं त्रिफलात्वचम्||११९|| कम्पिल्लकं नीलिनीं च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत्| षडाद्यान् कार्षिकानन्त्यांस्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान्||१२०|| कृत्वा चूर्णमतो मुष्टिं गवां मूत्रेण ना पिबेत्| विरिक्तो मृदु भुञ्जीत भोजनं जाङ्गलै रसैः||१२१|| मण्डं पेयां च पीत्वा ना सव्योषं षडहं पयः| शृतं पिबेत्ततश्चूर्णं पिबेदेवं पुनः पुनः||१२२|| हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं जातोदकान्यपि| कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं चापकर्षति||१२३|| पटोलाद्यमिदं चूर्णमुदरेषु प्रपूजितम्|१२४|
🔊 Audio coming soon
paṭōlētyādau ṣaḍādyān kārṣikānityanēna paṭōlamūlādīnāṁ triphalāyāḥ samaṁ ṣaṇṇāṁ pratyēkaṁ kārṣikatvaṁ, kampillakādīnāṁ yathākramaṁ dvitricaturguṇatvam| muṣṭimiti palam| savyōṣaṁ ṣaḍahaṁ śr̥taṁ payaḥ pibēditi virēcanadinē maṇḍapēyāvilēpīnāmanyatamamagnyapēkṣayā kartavyam, ūrdhvaṁ yathōktapayōvr̥ttinā bhavitavyaṁ, tataḥ punaḥ saptamē paṭōlādicūrṇaṁ pēyam; īdr̥śaṁ punaḥ punaḥ kartavyam||119-123||-
Adhikarana 33 (124-132) · Śloka 132
gavākṣīṁ śaṅkhinīṁ dantīṁ tilvakasya tvacaṁ vacām||124|| pibēddrākṣāmbugōmūtrakōlakarkandhusīdhubhiḥ| yavānī hapuṣā dhānyaṁ triphalā cōpakuñcikā||125|| kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā| śatāhvā jīrakaṁ vyōṣaṁ svarṇakṣīrī sacitrakā||126|| dvau kṣārau pauṣkaraṁ mūlaṁ kuṣṭhaṁ lavaṇapañcakam| viḍaṅgaṁ ca samāṁśāni dantyā bhāgatrayaṁ tathā||127|| trivr̥dviśālē dviguṇē sātalā syāccaturguṇā| ētannārāyaṇaṁ nāma cūrṇaṁ rōgagaṇāpaham||128|| nainat prāpyātivartantē rōgā viṣṇumivāsurāḥ| takrēṇōdaribhiḥ pēyaṁ gulmibhirbadarāmbunā||129|| ānaddhavātē surayā vātarōgē prasannayā| dadhimaṇḍēna viṭsaṅgē dāḍimāmbubhirarśasaiḥ||130|| parikartē savr̥kṣāmlamuṣṇāmbubhirajīrṇakē| bhagandarē pāṇḍurōgē śvāsē kāsē galagrahē||131|| hr̥drōgē grahaṇīdōṣē kuṣṭhē mandē'nalē jvarē| daṁṣṭrāviṣē mūlaviṣē sagarē kr̥trimē viṣē||132|| yathārhaṁ snigdhakōṣṭhēna pēyamētadvirēcanam| iti nārāyaṇacūrṇam|
गवाक्षीं शङ्खिनीं दन्तीं तिल्वकस्य त्वचं वचाम्||१२४|| पिबेद्द्राक्षाम्बुगोमूत्रकोलकर्कन्धुसीधुभिः| यवानी हपुषा धान्यं त्रिफला चोपकुञ्चिका||१२५|| कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शटी वचा| शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रका||१२६|| द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम्| विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा||१२७|| त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला स्याच्चतुर्गुणा| एतन्नारायणं नाम चूर्णं रोगगणापहम्||१२८|| नैनत् प्राप्यातिवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः| तक्रेणोदरिभिः पेयं गुल्मिभिर्बदराम्बुना||१२९|| आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया| दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभिरर्शसैः||१३०|| परिकर्ते सवृक्षाम्लमुष्णाम्बुभिरजीर्णके| भगन्दरे पाण्डुरोगे श्वासे कासे गलग्रहे||१३१|| हृद्रोगे ग्रहणीदोषे कुष्ठे मन्देऽनले ज्वरे| दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे||१३२|| यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम्| इति नारायणचूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
śaṅkhinī śvētabhallātakī (?)| kōlakarkandhūnāṁ rasā ēva jñēyāḥ| yavānītyādau upakuñcikā kr̥ṣṇajīrakam| ajamōdā ugragandhā| kāravī alpajīrakaṁ, jīrakaśabdēna tu mahājīrakam| dantyā bhāgāstrayaḥ gr̥hītabhāgāpēkṣayā, ēvaṁ trivr̥dviśālayōrapi ādyabhāgāpēkṣayā dvaiguṇyam| nārāyaṇasañjñānimittamāha- nainadityādi| ētēna nārāyaṇasadharmitvāt nārāyaṇasañjñētyuktaṁ bhavati||124-132||-
Adhikarana 34 (133-137) · Śloka 137
hapuṣāṁ kāñcanakṣīrīṁ triphalāṁ kaṭurōhiṇīm||133|| nīlinīṁ trāyamāṇāṁ ca sātalāṁ trivr̥tāṁ vacām| saindhavaṁ kālalavaṇaṁ pippalīṁ cēti cūrṇayēt||134|| dāḍimatriphalāmāṁsarasamūtrasukhōdakaiḥ| pēyō'yaṁ sarvagulmēṣu plīhni sarvōdarēṣu ca||135|| śvitrē kuṣṭhē sarujakē savātē viṣamāgniṣu| śōthārśaḥpāṇḍurōgēṣu kāmalāyāṁ halīmakē||136|| vātaṁ pittaṁ kaphaṁ cāśu virēkāt samprasādhayēt| iti hapuṣādyaṁ cūrṇam| nīlinīṁ niculaṁ vyōṣaṁ dvau kṣārau lavaṇāni ca||137|| citrakaṁ ca pibēccūrṇaṁ sarpiṣōdaragulmanut| iti nīlinyādyaṁ cūrṇam|
हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रिफलां कटुरोहिणीम्||१३३|| नीलिनीं त्रायमाणां च सातलां त्रिवृतां वचाम्| सैन्धवं काललवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत्||१३४|| दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुखोदकैः| पेयोऽयं सर्वगुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च||१३५|| श्वित्रे कुष्ठे सरुजके सवाते विषमाग्निषु| शोथार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके||१३६|| वातं पित्तं कफं चाशु विरेकात् सम्प्रसाधयेत्| इति हपुषाद्यं चूर्णम्| नीलिनीं निचुलं व्योषं द्वौ क्षारौ लवणानि च||१३७|| चित्रकं च पिबेच्चूर्णं सर्पिषोदरगुल्मनुत्| इति नीलिन्याद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
hapuṣētyādau kālalavaṇaṁ biḍalavaṇamēva; anyē tu sauvarcalākāraṁ lavaṇamāhuḥ| dāḍimādibhiḥ sarvairapi ‘pēyaḥ’ iti sambadhyatē||133-137||-
Adhikarana 35 (138-140) · Śloka 140
kṣīradrōṇaṁ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṁ dadhi||138|| jātaṁ vimathya tadyuktyā trivr̥tsiddhaṁ pibēdghr̥tam| tathā siddhaṁ ghr̥taprasthaṁ payasyaṣṭaguṇē pibēt||139|| snukkṣīrapalakalkēna trivr̥tāṣaṭpalēna ca| gulmānāṁ garadōṣāṇāmudarāṇāṁ ca śāntayē||140|| iti snuhīkṣīraghr̥tam|
क्षीरद्रोणं सुधाक्षीरप्रस्थार्धसहितं दधि||१३८|| जातं विमथ्य तद्युक्त्या त्रिवृत्सिद्धं पिबेद्घृतम्| तथा सिद्धं घृतप्रस्थं पयस्यष्टगुणे पिबेत्||१३९|| स्नुक्क्षीरपलकल्केन त्रिवृताषट्पलेन च| गुल्मानां गरदोषाणामुदराणां च शान्तये||१४०|| इति स्नुहीक्षीरघृतम्|
🔊 Audio coming soon
kṣīradrōṇamityādyuktāni ghr̥tāni tulyakarmāṇi| tatra ca prathamē ghr̥tē dravānuktē jalēna kiṁvā prakr̥tadadhimathitēnōdghr̥taghr̥tēnaiva pākaḥ| tathētyādinā ṣaṭpalēna cētyantēna dvitīyaṁ ghr̥tam| tathēti pūrvaprakārōtthitaṁ ghr̥tamēva| ēvamuttarē ghr̥tē tadvacchabdārthaṁ varṇayanti||138-140||
Adhikarana 36 (141-145) · Śloka 146
dadhimaṇḍāḍhakē siddhāt snukkṣīrapalakalkitāt| ghr̥taprasthāt pibēnmātrāṁ tadvajjaṭharaśāntayē||141|| ēṣāṁ cānu pibēt pēyāṁ payō vā svādu vā rasam| ghr̥tē jīrṇē viriktastu kōṣṇaṁ nāgarakaiḥ śr̥tam||142|| pibēdambu tataḥ pēyāṁ yūṣaṁ kaulatthakaṁ tataḥ| pibēdrūkṣastryahaṁ tvēvaṁ bhūyō vā pratibhōjitaḥ||143|| punaḥ punaḥ pibēt sarpirānupūrvyā tayaiva ca| ghr̥tānyētāni siddhāni vidadhyāt kuśalō bhiṣak||144|| gulmānāṁ garadōṣāṇāmudarāṇāṁ ca śāntayē| pīlukalkōpasiddhaṁ vā ghr̥tamānāhabhēdanam||145|| gulmaghnaṁ nīlinīsarpiḥ snēhaṁ vā miśrakaṁ pibēt|146|
दधिमण्डाढके सिद्धात् स्नुक्क्षीरपलकल्कितात्| घृतप्रस्थात् पिबेन्मात्रां तद्वज्जठरशान्तये||१४१|| एषां चानु पिबेत् पेयां पयो वा स्वादु वा रसम्| घृते जीर्णे विरिक्तस्तु कोष्णं नागरकैः शृतम्||१४२|| पिबेदम्बु ततः पेयां यूषं कौलत्थकं ततः| पिबेद्रूक्षस्त्र्यहं त्वेवं भूयो वा प्रतिभोजितः||१४३|| पुनः पुनः पिबेत् सर्पिरानुपूर्व्या तयैव च| घृतान्येतानि सिद्धानि विदध्यात् कुशलो भिषक्||१४४|| गुल्मानां गरदोषाणामुदराणां च शान्तये| पीलुकल्कोपसिद्धं वा घृतमानाहभेदनम्||१४५|| गुल्मघ्नं नीलिनीसर्पिः स्नेहं वा मिश्रकं पिबेत्|१४६|
🔊 Audio coming soon
pēyādīnāṁ trayāṇāmannānupānatvaṁ kaphapittavātēṣu; kiṁvā prakr̥tyagnyapēkṣayā'nupānabhēdaḥ kalpanīyaḥ| nāgarakaiḥ śr̥tamityatra ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanam| dvitīyē divasē pēyā, yūṣaṁ kaulatthikaṁ tata iti tr̥tīyē divasē; uktaṁ hi- “prathamē nāgarayūṣaṁ, parē'hani pēyāṁ, tr̥tīyē kulatthōdakam” iti| rūkṣa iti punaḥ punaḥ pibēdityanēna sambadhyatē; tēna rūkṣasyaitat snēhavirēcanaṁ kartavyaṁ, snigdhō nādhikārīti darśayati; snigdhē tu idamēva nāgarādiśr̥tapānīyādinōpapāditaṁ balāpēkṣayā dēyam| bhūyō vā pratibhōjita iti adhikāni vā dināni mātrayā bhōjitaḥ san punaḥ punaḥ pibēditi yōjyam| gulmaghnamiti gulmaharatvēnōktaṁ gulmādhyāyē, miśrakaṁ gulmōktamēva||141-145||
Adhikarana 37 (146-171) · Śloka 172
kramānnirhr̥tadōṣāṇāṁ jāṅgalapratibhōjinām ||146|| dōṣaśēṣanivr̥ttyarthaṁ yōgān vakṣyāmyataḥ param| citrakāmaradārubhyāṁ kalkaṁ kṣīrēṇa nā pibēt||147|| māsaṁ yuktastathā hastipippalī viśvabhēṣajam| viḍaṅgaṁ citrakaṁ dantī cavyaṁ vyōṣaṁ ca taiḥ payaḥ||148|| kalkaiḥ kōlasamaiḥ pītvā pravr̥ddhamudaraṁ jayēt| pibēt kaṣāyaṁ triphalādantīrōhitakaiḥ śr̥tam||149|| vyōṣakṣārayutaṁ jīrṇē rasairadyāttu jāṅgalaiḥ| māṁsaṁ vā bhōjanaṁ bhōjyaṁ sudhākṣīraghr̥tānvitam||150|| kṣīrānupānāṁ gōmūtrēṇābhayāṁ vā prayōjayēt| saptāhaṁ māhiṣaṁ mūtraṁ kṣīraṁ cānannabhuk pibēt||151|| māsamauṣṭraṁ payaśchāgaṁ trīnmāsān vyōṣasaṁyutam| harītakīsahasraṁ vā kṣīrāśī vā śilājatu||152|| śilājatuvidhānēna gugguluṁ vā prayōjayēt| śr̥ṅgavērārdrakarasaḥ pānē kṣīrasamō hitaḥ||153|| tailaṁ rasēna tēnaiva siddhaṁ daśaguṇēna vā| dantīdravantīphalajaṁ tailaṁ dūṣyōdarē hitam||154|| śūlānāhavibandhēṣu mastuyūṣarasādibhiḥ| saralāmadhuśigrūṇāṁ bījēbhyō mūlakasya ca||155|| tailānyabhyaṅgapānārthaṁ śūlaghnānyanilōdarē| staimityārucihr̥llāsē mandē'gnau madyapāya ca||156|| ariṣṭān dāpayēt kṣārān kaphastyānasthirōdarē| ślēṣmaṇō vilayārthaṁ tu dōṣaṁ vīkṣya bhiṣagvaraḥ||157|| pippalīṁ tilvakaṁ hiṅgu nāgaraṁ hastipippalīm| bhallātakaṁ śigruphalaṁ triphalāṁ kaṭurōhiṇīm||158|| dēvadāru haridrē dvē saralātiviṣē vacām | kuṣṭhaṁ mustaṁ tathā pañca lavaṇāni prakalpya ca||159|| dadhisarpirvasāmajjatailayuktāni dāhayēt| annādūrdhvamataḥ kṣārādbiḍālakapadaṁ pibēt||160|| madirādadhimaṇḍōṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ| hr̥drōgaṁ śvayathuṁ gulmaṁ plīhārśōjaṭharāṇi ca||161|| visūcikāmudāvartaṁ vātāṣṭhīlāṁ ca nāśayēt| kṣāraṁ cājakarīṣāṇāṁ srutaṁ mūtrairvipācayēt||162|| kārṣikaṁ pippalīmūlaṁ pañcaiva lavaṇāni ca| pippalīṁ citrakaṁ śuṇṭhīṁ triphalāṁ trivr̥tāṁ vacām||163|| dvau kṣārau sātalāṁ dantīṁ svarṇakṣīrīṁ viṣāṇikām| kōlapramāṇāṁ vaṭikāṁ pibēt sauvīrasaṁyutām||164|| śvayathāvavipākē ca pravr̥ddhē ca dakōdarē| bhāvitānāṁ gavāṁ mūtrē ṣaṣṭikānāṁ tu taṇḍulaiḥ||165|| yavāgūṁ payasā siddhāṁ prakāmaṁ bhōjayēnnaram| pibēdikṣurasaṁ cānu jaṭharāṇāṁ nivr̥ttayē||166|| svaṁ svaṁ sthānaṁ vrajantyēvaṁ tathā pittakaphānilāḥ| śaṅkhinīsnuktrivr̥ddantīcirabilvādipallavaiḥ||167|| śākaṁ gāḍhapurīṣāya prāgbhaktaṁ dāpayēdbhiṣak | tatō'smai śithilībhūtavarcōdōṣāya śāstravit||168|| dadyānmūtrayutaṁ kṣīraṁ dōṣaśēṣaharaṁ śivam| pārśvaśūlamupastambhaṁ hr̥dgrahaṁ cāpi mārutaḥ||169|| janayēdyasya taṁ tailaṁ bilvakṣārēṇa pāyayēt| tathā'gnimanthasyōnākapalāśatilanālajaiḥ||170|| balākadalyapāmārgakṣāraiḥ pratyēkaśaḥ srutaiḥ| tailaṁ paktvā bhiṣagdadyādudarāṇāṁ praśāntayē||171|| nivartatē cōdariṇāṁ hr̥dgrahaścānilōdbhavaḥ|172|
क्रमान्निर्हृतदोषाणां जाङ्गलप्रतिभोजिनाम् ||१४६|| दोषशेषनिवृत्त्यर्थं योगान् वक्ष्याम्यतः परम्| चित्रकामरदारुभ्यां कल्कं क्षीरेण ना पिबेत्||१४७|| मासं युक्तस्तथा हस्तिपिप्पली विश्वभेषजम्| विडङ्गं चित्रकं दन्ती चव्यं व्योषं च तैः पयः||१४८|| कल्कैः कोलसमैः पीत्वा प्रवृद्धमुदरं जयेत्| पिबेत् कषायं त्रिफलादन्तीरोहितकैः शृतम्||१४९|| व्योषक्षारयुतं जीर्णे रसैरद्यात्तु जाङ्गलैः| मांसं वा भोजनं भोज्यं सुधाक्षीरघृतान्वितम्||१५०|| क्षीरानुपानां गोमूत्रेणाभयां वा प्रयोजयेत्| सप्ताहं माहिषं मूत्रं क्षीरं चानन्नभुक् पिबेत्||१५१|| मासमौष्ट्रं पयश्छागं त्रीन्मासान् व्योषसंयुतम्| हरीतकीसहस्रं वा क्षीराशी वा शिलाजतु||१५२|| शिलाजतुविधानेन गुग्गुलुं वा प्रयोजयेत्| शृङ्गवेरार्द्रकरसः पाने क्षीरसमो हितः||१५३|| तैलं रसेन तेनैव सिद्धं दशगुणेन वा| दन्तीद्रवन्तीफलजं तैलं दूष्योदरे हितम्||१५४|| शूलानाहविबन्धेषु मस्तुयूषरसादिभिः| सरलामधुशिग्रूणां बीजेभ्यो मूलकस्य च||१५५|| तैलान्यभ्यङ्गपानार्थं शूलघ्नान्यनिलोदरे| स्तैमित्यारुचिहृल्लासे मन्देऽग्नौ मद्यपाय च||१५६|| अरिष्टान् दापयेत् क्षारान् कफस्त्यानस्थिरोदरे| श्लेष्मणो विलयार्थं तु दोषं वीक्ष्य भिषग्वरः||१५७|| पिप्पलीं तिल्वकं हिङ्गु नागरं हस्तिपिप्पलीम्| भल्लातकं शिग्रुफलं त्रिफलां कटुरोहिणीम्||१५८|| देवदारु हरिद्रे द्वे सरलातिविषे वचाम् | कुष्ठं मुस्तं तथा पञ्च लवणानि प्रकल्प्य च||१५९|| दधिसर्पिर्वसामज्जतैलयुक्तानि दाहयेत्| अन्नादूर्ध्वमतः क्षाराद्बिडालकपदं पिबेत्||१६०|| मदिरादधिमण्डोष्णजलारिष्टसुरासवैः| हृद्रोगं श्वयथुं गुल्मं प्लीहार्शोजठराणि च||१६१|| विसूचिकामुदावर्तं वाताष्ठीलां च नाशयेत्| क्षारं चाजकरीषाणां स्रुतं मूत्रैर्विपाचयेत्||१६२|| कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च| पिप्पलीं चित्रकं शुण्ठीं त्रिफलां त्रिवृतां वचाम्||१६३|| द्वौ क्षारौ सातलां दन्तीं स्वर्णक्षीरीं विषाणिकाम्| कोलप्रमाणां वटिकां पिबेत् सौवीरसंयुताम्||१६४|| श्वयथावविपाके च प्रवृद्धे च दकोदरे| भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां तु तण्डुलैः||१६५|| यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम्| पिबेदिक्षुरसं चानु जठराणां निवृत्तये||१६६|| स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्येवं तथा पित्तकफानिलाः| शङ्खिनीस्नुक्त्रिवृद्दन्तीचिरबिल्वादिपल्लवैः||१६७|| शाकं गाढपुरीषाय प्राग्भक्तं दापयेद्भिषक् | ततोऽस्मै शिथिलीभूतवर्चोदोषाय शास्त्रवित्||१६८|| दद्यान्मूत्रयुतं क्षीरं दोषशेषहरं शिवम्| पार्श्वशूलमुपस्तम्भं हृद्ग्रहं चापि मारुतः||१६९|| जनयेद्यस्य तं तैलं बिल्वक्षारेण पाययेत्| तथाऽग्निमन्थस्योनाकपलाशतिलनालजैः||१७०|| बलाकदल्यपामार्गक्षारैः प्रत्येकशः स्रुतैः| तैलं पक्त्वा भिषग्दद्यादुदराणां प्रशान्तये||१७१|| निवर्तते चोदरिणां हृद्ग्रहश्चानिलोद्भवः|१७२|
🔊 Audio coming soon
citrakētyādau māsaṁ yukta iti cchēdaḥ| tathā hastipippalītyādau kṣīrēṇa pibēditi sambadhyatē| viḍaṅgādibhiḥ kṣīramaṣṭapalaṁ caturguṇajalēna sādhanīyam| pibēt kaṣāyamityādau vyōṣakṣārayōḥ prakṣēpyatvam| māṁsaṁ vētyādau sudhākṣīrasādhitaṁ ghr̥taṁ pūrvōktaṁ jñēyam| anannabhugiti gōmūtrētyādiyōgatrayē'pi yōjyam| kṣīrāśīti kṣīrēṇa samaṁ śilājatvaśnīyāt| śilājatuvidhānēnētyanantarōktaśilājatuvidhānamēva kṣīrāśītyanēnōktaṁ gr̥hyatē na rasāyanōktaṁ, vyavahitatvāt| śr̥ṅgavērārdrakaśabdēna śuṣkārdrakasya kvāthaniṣpannaṁ rasaṁ niṣēdhayati| dūṣyōdaraṁ sānnipātikamudaram| saralā trivr̥t| ariṣṭān pāyayēditi cchēdaḥ| pippalītyādikē kṣārē dadhyādīnāṁ dravāṇāṁ cūrṇapiṇḍatākaraṇayōgyā mātrā jñēyā| biḍālapadakaḥ karṣaḥ| kṣāraṁ cājakarīṣāṇāmityādau ajapurīṣakṣāraṁ ṣaḍguṇamūtrēṇaikaviṁśativāraṁ srāvayitvā kṣāradravastāvad grāhyaḥ, sa ca yāvaccūrṇasamudāyāddravatvēna kr̥tadvaiguṇyaḥ sannaṣṭaguṇō bhavati| pārśvētyādau upastambhamiti upaśabdaḥ samīpavācī| bilvakṣārēṇēti bilvaphaladāhāt kr̥tēna kṣārēṇa śvētēna siddhaṁ tailaṁ pāyayēt| tilanālajaiḥ kṣāraiḥ siddhaṁ tailaṁ pāyayēditi sambandhaḥ||146-171||-
Adhikarana 38 (172-174) · Śloka 175
kaphē vātēna pittēna tābhyāṁ vā'pyāvr̥tē'nilē||172|| balinaḥ svauṣadhayutaṁ tailamēraṇḍajaṁ hitam| suviriktō narō yastu punarādhmāpitō bhavēt||173|| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaistamupācarēt| sōpastambhō'pi vā vāyurādhmāpayati yaṁ naram||174|| tīkṣṇaiḥ sakṣāragōmūtrairbastibhistamupācarēt|175|
कफे वातेन पित्तेन ताभ्यां वाऽप्यावृतेऽनिले||१७२|| बलिनः स्वौषधयुतं तैलमेरण्डजं हितम्| सुविरिक्तो नरो यस्तु पुनराध्मापितो भवेत्||१७३|| सुस्निग्धैरम्ललवणैर्निरूहैस्तमुपाचरेत्| सोपस्तम्भोऽपि वा वायुराध्मापयति यं नरम्||१७४|| तीक्ष्णैः सक्षारगोमूत्रैर्बस्तिभिस्तमुपाचरेत्|१७५|
🔊 Audio coming soon
kaphē ityādau kaphē vātēnāvr̥tē, kaphē pittēnāvr̥tē, tābhyāṁ kaphapittābhyāṁ vā vātē āvr̥tē ityarthaḥ| svauṣadhayutamiti āvarakadōṣaharauṣadhayutamityarthaḥ| suvirikta ityādau viriktasyādhmānaṁ riṣṭamiti jñēyam| tēnēhānirjitē vātē punarādhmānaṁ na riṣṭaṁ, atastaccikitsōpadēśō'tra yujyatē; kiṁvā upastambhāyuktaṁ sat punarādhmānaṁ riṣṭamityādāyēha ‘sōpastambha’ iti kr̥taṁ, sōpastambha iti sāvaraṇaḥ||172-174||-
Adhikarana 39 (175-183) · Śloka 184
kriyātivr̥ttē jaṭharē tridōṣē cāpraśāmyati||175|| jñātīn sasuhr̥dō dārān brāhmaṇānnr̥patīn gurūn| anujñāpya bhiṣak karma vidadhyāt saṁśayaṁ bruvan||176|| akriyāyāṁ dhruvō mr̥tyuḥ kriyāyāṁ saṁśayō bhavēt| ēvamākhyāya tasyēdamanujñātaḥ suhr̥dgaṇaiḥ||177|| pānabhōjanasaṁyuktaṁ viṣamasmai prayōjayēt| yasmin vā kupitaḥ sarpō visr̥jēddhi phalē viṣam||178|| bhōjayēttadudariṇaṁ pravicārya bhiṣagvaraḥ| tēnāsya dōṣasaṅghātaḥ sthirō līnō vimārgagaḥ||179|| viṣēṇāśupramāthitvādāśu bhinnaḥ pravartatē| viṣēṇa hr̥tadōṣaṁ taṁ śītāmbupariṣēcitam||180|| pāyayēta bhiṣagdugdhaṁ yavāgūṁ vā yathābalam| trivr̥nmaṇḍūkaparṇyōśca śākaṁ sayavavāstukam||181|| bhakṣayēt kālaśākaṁ vā svarasōdakasādhitam | niramlalavaṇasnēhaṁ svinnāsvinnamanannabhuk||182|| māsamēkaṁ tataścaiva tr̥ṣitaḥ svarasaṁ pibēt| ēvaṁ vinirhr̥tē dōṣē śākairmāsāt paraṁ tataḥ||183|| durbalāya prayuñjīta prāṇabhr̥t kārabhaṁ payaḥ|184|
क्रियातिवृत्ते जठरे त्रिदोषे चाप्रशाम्यति||१७५|| ज्ञातीन् ससुहृदो दारान् ब्राह्मणान्नृपतीन् गुरून्| अनुज्ञाप्य भिषक् कर्म विदध्यात् संशयं ब्रुवन्||१७६|| अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्| एवमाख्याय तस्येदमनुज्ञातः सुहृद्गणैः||१७७|| पानभोजनसंयुक्तं विषमस्मै प्रयोजयेत्| यस्मिन् वा कुपितः सर्पो विसृजेद्धि फले विषम्||१७८|| भोजयेत्तदुदरिणं प्रविचार्य भिषग्वरः| तेनास्य दोषसङ्घातः स्थिरो लीनो विमार्गगः||१७९|| विषेणाशुप्रमाथित्वादाशु भिन्नः प्रवर्तते| विषेण हृतदोषं तं शीताम्बुपरिषेचितम्||१८०|| पाययेत भिषग्दुग्धं यवागूं वा यथाबलम्| त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्योश्च शाकं सयववास्तुकम्||१८१|| भक्षयेत् कालशाकं वा स्वरसोदकसाधितम् | निरम्ललवणस्नेहं स्विन्नास्विन्नमनन्नभुक्||१८२|| मासमेकं ततश्चैव तृषितः स्वरसं पिबेत्| एवं विनिर्हृते दोषे शाकैर्मासात् परं ततः||१८३|| दुर्बलाय प्रयुञ्जीत प्राणभृत् कारभं पयः|१८४|
🔊 Audio coming soon
kriyātivr̥tta ityanēna jātōdakatāṁ darśayati, tatra hi kriyā niṣiddhā “ajātōdakaṁ” ityādinā| tridōṣē ityanēnāpi jātōdaka ēva tridōṣaja iti jñēyam; ajātōdakē tridōṣē'pi kriyā uktaiva| ēvambhūtatridōṣasya tu kriyātivr̥ttapadēnaiva lābhē'pi tridōṣē iti padaṁ tridōṣasya jātōdakasyāpyatra kriyōpadarśanārtham| jñātyādisammatigrahaṇādinā viparyayē'yaśōniṣēdhaḥ| anujñāta iti anumatō viṣādiprayōgē vaidyaḥ| yasmin phalē viṣaṁ visr̥jēt tat phalaṁ prayōjayēditi saṁvandhaḥ| viṣaṁ cātra daṁṣṭrāviṣamēva jñēyam| uktaṁ hi- “dūṣyōdarē baddhagudē kṣatāntrē ca jalōdarē| api daṁṣṭrāviṣasyaiva prayōgō vai viśōdhanē” iti| sthira iti acapalaḥ| līna iti dhātvantaragataḥ| pramāthitvāditi kṣōbhakāritvāt| kālaśākaṁ prasiddham| svarasōdakābhyāṁ sādhitam| tataścaiva svarasamiti kālaśākasvarasam||175-183||-
Adhikarana 40 (184-188) · Śloka 188
idaṁ tu śalyahartr̥̄ṇāṁ karma syāddr̥ṣṭakarmaṇām||184|| vāmaṁ kukṣiṁ māpayitvā nābhyadhaścaturaṅgulam| mātrāyuktēna śastrēṇa pāṭayēnmatimān bhiṣak||185|| vipāṭyāntraṁ tataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayōḥ| sarpiṣā'bhyajya kēśādīnavamr̥jya vimōkṣayēt||186|| mūrcchanādyacca sammūḍhamantraṁ tacca vimōkṣayēt| chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṁśayitvā pipīlikaiḥ||187|| bahuśaḥ saṅgr̥hītāni jñātvā cchitvā pipīlikān| pratiyōgaiḥ pravēśyāntraṁ prēyaiḥ sīvyēdvraṇaṁ tataḥ||188||
इदं तु शल्यहर्तॄणां कर्म स्याद्दृष्टकर्मणाम्||१८४|| वामं कुक्षिं मापयित्वा नाभ्यधश्चतुरङ्गुलम्| मात्रायुक्तेन शस्त्रेण पाटयेन्मतिमान् भिषक्||१८५|| विपाट्यान्त्रं ततः पश्चाद्वीक्ष्य बद्धक्षतान्त्रयोः| सर्पिषाऽभ्यज्य केशादीनवमृज्य विमोक्षयेत्||१८६|| मूर्च्छनाद्यच्च सम्मूढमन्त्रं तच्च विमोक्षयेत्| छिद्राण्यन्त्रस्य तु स्थूलैर्दंशयित्वा पिपीलिकैः||१८७|| बहुशः सङ्गृहीतानि ज्ञात्वा च्छित्वा पिपीलिकान्| प्रतियोगैः प्रवेश्यान्त्रं प्रेयैः सीव्येद्व्रणं ततः||१८८||
🔊 Audio coming soon
nābhyadhaścaturaṅgulamiti nābhēradhō yathā bhavati tathā caturaṅgulaṁ vāmakukṣiṁ māpayitvā udaramadhyāccaturaṅgulaṁ tyaktvā vāmakukṣau nābhyadhastāt pāṭanaṁ kartavyam| vipāṭya cōdaraṁ baddhakṣatōdarayōḥ, antraṁ vīkṣya yathōcitakriyārthaṁ, tata udarē pāṭanaṁ kēśādimārjanaṁ sammūḍhāntramōkṣaśca kartavyaḥ| chidrāntrasya tu antracchidrāṇi pipīlikairantracchidrapradēśē daṁśayitvā, saṅgr̥hītāni yathā'ntrachidrāṇi bhavanti tathā jñātvā, pipīlikāśiraśchēdaḥ kāryaḥ| tatastūbhayōrapi baddhachidrāntrayōḥ niḥsr̥tāntrapravēśavidhiḥ pratiyōgairityanēnōktaḥ kartavyaḥ||184-188||
Adhikarana 41 (189-194) · Śloka 194
tathā jātōdakaṁ sarvamudaraṁ vyadhayēdbhiṣak| vāmapārśvē tvadhō nābhērnāḍīṁ dattvā ca gālayēt||189|| visrāvya ca vimr̥dyaitadvēṣṭayēdvāsasōdaram| tathā bastivirēkādyairmlānaṁ sarvaṁ ca vēṣṭayēt||190|| niḥsrutē laṅghitaḥ pēyāmasnēhalavaṇāṁ pibēt| ataḥ paraṁ tu ṣaṇmāsān kṣīravr̥ttirbhavēnnaraḥ||191|| trīn māsān payasā pēyāṁ pibēttrīṁścāpi bhōjayēt| śyāmākaṁ kōradūṣaṁ vā kṣīrēṇālavaṇaṁ laghu||192|| naraḥ saṁvatsarēṇaivaṁ jayēt prāptaṁ jalōdaram| prayōgāṇāṁ ca sarvēṣāmanu kṣīraṁ prayōjayēt||193|| dōṣānubandharakṣārthaṁ balasthairyārthamēva ca| prayōgāpacitāṅgānāṁ hitaṁ hyudariṇāṁ payaḥ| sarvadhātukṣayārtānāṁ dēvānāmamr̥taṁ yathā||194||
तथा जातोदकं सर्वमुदरं व्यधयेद्भिषक्| वामपार्श्वे त्वधो नाभेर्नाडीं दत्त्वा च गालयेत्||१८९|| विस्राव्य च विमृद्यैतद्वेष्टयेद्वाससोदरम्| तथा बस्तिविरेकाद्यैर्म्लानं सर्वं च वेष्टयेत्||१९०|| निःस्रुते लङ्घितः पेयामस्नेहलवणां पिबेत्| अतः परं तु षण्मासान् क्षीरवृत्तिर्भवेन्नरः||१९१|| त्रीन् मासान् पयसा पेयां पिबेत्त्रींश्चापि भोजयेत्| श्यामाकं कोरदूषं वा क्षीरेणालवणं लघु||१९२|| नरः संवत्सरेणैवं जयेत् प्राप्तं जलोदरम्| प्रयोगाणां च सर्वेषामनु क्षीरं प्रयोजयेत्||१९३|| दोषानुबन्धरक्षार्थं बलस्थैर्यार्थमेव च| प्रयोगापचिताङ्गानां हितं ह्युदरिणां पयः| सर्वधातुक्षयार्तानां देवानाममृतं यथा||१९४||
🔊 Audio coming soon
tathētyādinā jātōdakavidhimāha| vyadhayēditi nābhyāścaturaṅgulē ityarthaḥ| ataḥ paramiti alavaṇapēyāpānādūrdhvaṁ ṣaṇmāsān kṣīravr̥ttiḥ syāt, tataḥ kṣīramātravr̥ttiṣaṇmāsādūrdhvaṁ trīnmāsān payasā saha pēyāṁ pibēt, tataścōrdhvaṁ trīn māsān ‘śyāmākaṁ kōradūṣaṁ’ ityādigranthōktaṁ kṣīrēṇa bhōjayēt; ēvaṁ saṁvatsarēṇēti yaduktaṁ tat pūryatē| prayōgāpacitāṅgānāmiti prayōgaiḥ kṣīṇadēhānām||189-194||
Adhikarana 42 (195-196) · Śloka 196
tatra ślōkau- hētuṁ prāgrūpamaṣṭānāṁ liṅgaṁ vyāsasamāsataḥ| upadravān garīyastvaṁ sādhyāsādhyatvamēva ca||195|| jātājātāmbuliṅgāni cikitsāṁ cōktavānr̥ṣiḥ| samāsavyāsanirdēśairudarāṇāṁ cikitsitē||196||
तत्र श्लोकौ- हेतुं प्राग्रूपमष्टानां लिङ्गं व्याससमासतः| उपद्रवान् गरीयस्त्वं साध्यासाध्यत्वमेव च||१९५|| जाताजाताम्बुलिङ्गानि चिकित्सां चोक्तवानृषिः| समासव्यासनिर्देशैरुदराणां चिकित्सिते||१९६||
🔊 Audio coming soon
hētumityādinā saṅgrahaṁ brūtē| saṅgrahārthaścādhyāyōktō'nusaraṇīyaḥ||195-196||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ityagnivēśakr̥tē tantrē'prāptē dr̥ḍhabalapūritē cikitsāsthānē udaracikitsitaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ cikitsāsthānē udaracikitsitaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||