Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఉదరచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात उदरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
శోథభేదత్వాదుదరస్య శోథచికిత్సానంతరముదరచికిత్సితముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
సిద్ధవిద్యాధరాకీర్ణే కైలాసే నందనోపమే| తప్యమానం తపస్తీవ్రం సాక్షాద్ధర్మమివ స్థితం||3|| ఆయుర్వేదవిదాం శ్రేష్ఠం భిషగ్విద్యాప్రవర్తకం| పునర్వసుం జితాత్మానమగ్నివేశోఽబ్రవీద్వచః||4|| భగవన్నుదరైర్దుఃఖైర్దృశ్యంతే హ్యర్దితా నరాః| శుష్కవక్త్రాః కృశైర్గాత్రైరాధ్మాతోదరకుక్షయః||5|| ప్రనష్టాగ్నిబలాహారాః సర్వచేష్టాస్వనీశ్వరాః| దీనాః ప్రతిక్రియాభావాజ్జహతోఽసూననాథవత్||6|| తేషామాయతనం సంఖ్యాం ప్రాగ్రూపాకృతిభేషజం| యథావచ్ఛ్రోతుమిచ్ఛామి గురుణా సమ్యగీరితం||7|| సర్వభూతహితాయర్షిః శిష్యేణైవం ప్రచోదితః| సర్వభూతహితం వాక్యం వ్యాహర్తుముపచక్రమే||8||
सिद्धविद्याधराकीर्णे कैलासे नन्दनोपमे| तप्यमानं तपस्तीव्रं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम्||३|| आयुर्वेदविदां श्रेष्ठं भिषग्विद्याप्रवर्तकम्| पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽब्रवीद्वचः||४|| भगवन्नुदरैर्दुःखैर्दृश्यन्ते ह्यर्दिता नराः| शुष्कवक्त्राः कृशैर्गात्रैराध्मातोदरकुक्षयः||५|| प्रनष्टाग्निबलाहाराः सर्वचेष्टास्वनीश्वराः| दीनाः प्रतिक्रियाभावाज्जहतोऽसूननाथवत्||६|| तेषामायतनं सङ्ख्यां प्राग्रूपाकृतिभेषजम्| यथावच्छ्रोतुमिच्छामि गुरुणा सम्यगीरितम्||७|| सर्वभूतहितायर्षिः शिष्येणैवं प्रचोदितः| सर्वभूतहितं वाक्यं व्याहर्तुमुपचक्रमे||८||
🔊 Audio coming soon
ఆయుర్వేదవిదామితి భిషగ్వేదవిదాం| దుఃఖైరితి దుఃఖకారణైః| తేషామితి ఉదరాణాం| ఆయతనమితి కారణం| సంఖ్యా చ యద్యపి రోగాధికారే “అష్టావుదరాణి” (సూ.అ.19) ఇత్యనేనోక్తా, తథాఽపి గుల్మకుష్ఠయోః సంఖ్యాతిక్రమదర్శనాత్ పునరత్ర సంఖ్యాప్రశ్నః; కింవా ప్రకరణాగతత్వాత్ సంఖ్యోక్తాఽపి పునరుచ్యతే||3-8||
Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 11
అగ్నిదోషాన్మనుష్యాణాం రోగసంఘాః పృథగ్విధాః| మలవృద్ధ్యా ప్రవర్తంతే విశేషేణోదరాణి తు||9|| మందేఽగ్నౌ మలినైర్భుక్తైరపాకాద్దోషసంచయః| ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్య మార్గాన్రుద్ధ్వాఽధరోత్తరాన్||10|| త్వఙ్మాంసాంతరమాగమ్య కుక్షిమాధ్మాపయన్ భృశం| జనయత్యుదరం తస్య హేతుం శృణు సలక్షణం||11||
अग्निदोषान्मनुष्याणां रोगसङ्घाः पृथग्विधाः| मलवृद्ध्या प्रवर्तन्ते विशेषेणोदराणि तु||९|| मन्देऽग्नौ मलिनैर्भुक्तैरपाकाद्दोषसञ्चयः| प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य मार्गान्रुद्ध्वाऽधरोत्तरान्||१०|| त्वङ्मांसान्तरमागम्य कुक्षिमाध्मापयन् भृशम्| जनयत्युदरं तस्य हेतुं शृणु सलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
అగ్నిదోషోఽత్రాగ్నిమాంద్యమేవ వివక్షితం; తస్యైవేహోదరకారణదోషత్రయకర్తృత్వముక్తం- “వర్షాస్వగ్నిబలే క్షీణే కుప్యంతి పవనాదయః” (సూ.అ.6) ఇతి| మలా వాతాదయః పురీషాదయశ్చ| మలినైరితి దోషకారకైర్విరుద్ధాహారాదిభిః| యద్యపి మందాగ్నిత్వమలినాన్నయోః ప్రత్యేకమపి దోషత్రయకర్తృత్వముక్తం, తథాఽపీహోభయజనకత్వేన ప్రకర్షో దృశ్యతే, అత ఏవ చ ప్రకర్షార్థం ‘సంచయ’ ఇతి సంపూర్వం కృతవాన్| ప్రాణేత్యాదౌ పునరగ్నిదూషణాభిధానేన మందస్య వహ్నేః పునర్దోషకృతం నితరాం మాంద్యం దర్శయతి| దోషసంచయకృతేన వాయునా ప్రాణాపానయోర్దూషణమవిరుద్ధమేవ; యతో వాయునాఽపి వాయుదుష్టిర్భవత్యేవ| త్వఙ్మాంసాంతరమితి త్వఙ్మాంసమధ్యం||9-11||
Adhikarana 4 (12-15) · Śloka 15
అత్యుష్ణలవణక్షారవిదాహ్యమ్లగరాశనాత్| మిథ్యాసంసర్జనాద్రూక్షవిరుద్ధాశుచిభోజనాత్||12|| ప్లీహార్శోగ్రహణీదోషకర్శనాత్ కర్మవిభ్రమాత్| క్లిష్టానామప్రతీకారాద్రౌక్ష్యాద్వేగవిధారణాత్||13|| స్రోతసాం దూషణాదామాత్ సంక్షోభాదతిపూరణాత్| అర్శోబాలశకృద్రోధాదంత్రస్ఫుటనభేదనాత్||14|| అతిసంచితదోషాణాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం| ఉదరాణ్యుపజాయంతే మందాగ్నీనాం విశేషతః||15||
अत्युष्णलवणक्षारविदाह्यम्लगराशनात्| मिथ्यासंसर्जनाद्रूक्षविरुद्धाशुचिभोजनात्||१२|| प्लीहार्शोग्रहणीदोषकर्शनात् कर्मविभ्रमात्| क्लिष्टानामप्रतीकाराद्रौक्ष्याद्वेगविधारणात्||१३|| स्रोतसां दूषणादामात् सङ्क्षोभादतिपूरणात्| अर्शोबालशकृद्रोधादन्त्रस्फुटनभेदनात्||१४|| अतिसञ्चितदोषाणां पापं कर्म च कुर्वताम्| उदराण्युपजायन्ते मन्दाग्नीनां विशेषतः||१५||
🔊 Audio coming soon
అత్యుష్ణేత్యాదినా హేతుమాహ| కర్మవిభ్రమాదితి వమనాదీనామసమ్యక్కరణాత్| క్లిష్టానామప్రతీకారాదితి ప్లీహాదిరోగైః క్లిష్టానామప్రతిక్రియయేత్యర్థః| రౌక్ష్యాదుత్పత్తిః రౌక్ష్యస్య ప్రతిక్రియాభావేనానువర్తనాత్| ఆమాదితి ఆమానుబంధాత్| పాపం కర్మ చ కుర్వతామిత్యనేనాస్య మహాదుఃఖరూపస్య ప్రబలాధర్మజన్యతామాహ| మందాగ్నీనాం విశేషత ఇతి అత్యంతోపహతాగ్నీనాం||12-15||
Adhikarana 5 (16-19) · Śloka 19
క్షున్నాశః స్వాద్వతిస్నిగ్ధగుర్వన్నం పచ్యతే చిరాత్| భుక్తం విదహ్యతే సర్వం జీర్ణాజీర్ణం న వేత్తి చ||16|| సహతే నాతిసౌహిత్యమీషచ్ఛోఫశ్చ పాదయోః| శశ్వద్బలక్షయోఽల్పేఽపి వ్యాయామే శ్వాసమృచ్ఛతి||17|| వృద్ధిః పురీషనిచయో రూక్షోదావర్తహేతుకా| బస్తిసంధౌ రుగాధ్మానం వర్ధతే పాట్యతేఽపి చ||18|| ఆతన్యతే చ జఠరమపి లఘ్వల్పభోజనాత్| రాజీజన్మ వలీనాశ ఇతి లింగం భవిష్యతాం||19||
क्षुन्नाशः स्वाद्वतिस्निग्धगुर्वन्नं पच्यते चिरात्| भुक्तं विदह्यते सर्वं जीर्णाजीर्णं न वेत्ति च||१६|| सहते नातिसौहित्यमीषच्छोफश्च पादयोः| शश्वद्बलक्षयोऽल्पेऽपि व्यायामे श्वासमृच्छति||१७|| वृद्धिः पुरीषनिचयो रूक्षोदावर्तहेतुका| बस्तिसन्धौ रुगाध्मानं वर्धते पाट्यतेऽपि च||१८|| आतन्यते च जठरमपि लघ्वल्पभोजनात्| राजीजन्म वलीनाश इति लिङ्गं भविष्यताम्||१९||
🔊 Audio coming soon
క్షున్నాశ ఇత్యాదినా పూర్వరూపాభిధానం| స్వాద్వాదీనాం యద్యపి కటుకాద్యపేక్షయా చిరేణైవ పాకో భవతి, తథాఽపీహ చిరాదితి పదేనాత్యర్థం చిరాదిత్యభిధీయతే| జీర్ణాజీర్ణం న వేత్తి చేతి వాతజన్యత్వాజ్ఞేయం| ‘రూక్షోదావర్తహేతుకా’ ఇత్యత్ర ‘బద్ధోదావర్తహేతుకా’ ఇతి వా పాఠః| బస్తిసంధావితి బస్తినా సమం యత్ర శరీరేతరదేశసంబంధస్తత్ర| ఆతన్యతే ఇతి విస్తీర్యతే| రాజీ వ్యక్తా సిరా||16-19||
Adhikarana 6 (20-22) · Śloka 22
రుద్ధ్వా స్వేదాంబువాహీని దోషాః స్రోతాంసి సంచితాః| ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్య జనయంత్యుదరం నృణాం||20|| కుక్షేరాధ్మానమాటోపః శోఫః పాదకరస్య చ| మందోఽగ్నిః శ్లక్ష్ణగండత్వం కార్శ్యం చోదరలక్షణం||21|| పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ ప్లీహబద్ధక్షతోదకైః| సంభవంత్యుదరాణ్యష్టౌ తేషాం లింగం పృథక్ శృణు||22||
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः| प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम्||२०|| कुक्षेराध्मानमाटोपः शोफः पादकरस्य च| मन्दोऽग्निः श्लक्ष्णगण्डत्वं कार्श्यं चोदरलक्षणम्||२१|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः| सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु||२२||
🔊 Audio coming soon
రుద్ధ్వేత్యాదినా చతుర్ణాం దోషజన్యానాముదరాణాం సామాన్యాత్ సంప్రాప్తిమాహ; “పూర్వం యా సంప్రాప్తిరుక్తా సా సర్వోదరాణాం” ఇత్యేకే వదంతి; “రుద్ధ్వేత్యాదినా పూర్వం సంప్రాప్త్యనుక్తస్య స్వేదాంబువాహిస్రోతోదుష్టిరూపస్యాభిధానాదపౌనరుక్త్యం” ఇత్యన్యే| “స్వేదవహస్రోతసాం మేదోమూలం రోమకూపాశ్చ, ఉదకవహస్రోతసాం తాలు మూలం క్లోమ చ” (వి.అ.5) ఇత్యనేన భేద ఉక్తో జ్ఞేయః| ఉదరాణాం సామాన్యరూపమాహ- కుక్షేరిత్యాది| మందోఽగ్నిర్యద్యపి కారణం, తథాఽప్యయం మందాగ్నిరిహ లక్షణే జ్ఞేయః| శ్లక్ష్ణగండత్వమితి మసృణకపోలత్వం| తేషాం లింగమిత్యత్ర లింగశబ్దేన వక్ష్యమాణహేతుసంప్రాప్తీ అపి వ్యాధిగమకతయా సంగృహీతే జ్ఞేయే| ఇహ సంప్రాప్తిః కారణాని వా వక్తవ్యాని విశేషస్యైవ, తేన న సర్వసాధారణోక్తహేతుసంప్రాప్త్యా పునరుక్తత్వం||20-22||
Adhikarana 7 (23-25) · Śloka 25
రూక్షాల్పభోజనాయాసవేగోదావర్తకర్శనైః| వాయుః ప్రకుపితః కుక్షిహృద్బస్తిగుదమార్గగః||23|| హత్వాఽగ్నిం కఫముద్ధూయ తేన రూద్ధగతిస్తతః| ఆచినోత్యుదరం జంతోస్త్వఙ్మాంసాంతరమాశ్రితః||24|| తస్య రూపాణి- కుక్షిపాణిపాదవృషణశ్వయథుః, ఉదరవిపాటనం, అనియతౌ చ వృద్ధిహ్రాసౌ, కుక్షిపార్శ్వశూలోదావర్తాంగమర్దపర్వభేదశుష్కకాసకార్శ్యదౌర్బల్యారోచకావిపాకాః, అధోగురుత్వం, వాతవర్చోమూత్రసంగః, శ్యావారుణత్వం చ నఖనయనవదనత్వఙ్మూత్రవర్చసాం, అపి చోదరం తన్వసితరాజీసిరాసంతతం, ఆహతమాధ్మాతదృతిశబ్దవద్భవతి, వాయుశ్చోర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ సశూలశబ్దశ్చరతి, ఏతద్వాతోదరమితి విద్యాత్||25||
रूक्षाल्पभोजनायासवेगोदावर्तकर्शनैः| वायुः प्रकुपितः कुक्षिहृद्बस्तिगुदमार्गगः||२३|| हत्वाऽग्निं कफमुद्धूय तेन रूद्धगतिस्ततः| आचिनोत्युदरं जन्तोस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः||२४|| तस्य रूपाणि- कुक्षिपाणिपादवृषणश्वयथुः, उदरविपाटनम्, अनियतौ च वृद्धिह्रासौ, कुक्षिपार्श्वशूलोदावर्ताङ्गमर्दपर्वभेदशुष्ककासकार्श्यदौर्बल्यारोचकाविपाकाः, अधोगुरुत्वं, वातवर्चोमूत्रसङ्गः, श्यावारुणत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्, अपि चोदरं तन्वसितराजीसिरासन्ततम्, आहतमाध्मातदृतिशब्दवद्भवति, वायुश्चोर्ध्वमधस्तिर्यक् च सशूलशब्दश्चरति, एतद्वातोदरमिति विद्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
కర్శనైరితి కృశత్వకారణైర్లంఘనాదిభిః| గుదస్య మార్గో గుదమార్గః| కఫముద్ధూయేతి అత్ర కఫస్యాప్రాధాన్యం, తేన కఫేనోదరవ్యపదేశోఽత్రాసమీచీన ఇతి దర్శయతి| అనియతౌ చ వృద్ధిహ్రాసౌ ‘ఉదరస్య’ ఇతి శేషః| అసితా రాజ్యః సిరాశ్చ తాభిః సంతతం వ్యాప్తం| ఆధ్మాతదృతిశబ్దవదితి వాతపూర్ణచర్మశబ్దవత్||23-25||
Adhikarana 8 (26-28) · Śloka 28
కట్వమ్లలవణాత్యుష్ణతీక్ష్ణాగ్న్యాతపసేవనైః| విదాహ్యధ్యశనాజీర్ణైశ్చాశు పిత్తం సమాచితం||26|| ప్రాప్యానిలకఫౌ రుద్ధ్వా మార్గమున్మార్గమాస్థితం| నిహంత్యామాశయే వహ్నిం జనయత్యుదరం తతః||27|| తస్య రూపాణి- దాహజ్వరతృష్ణామూర్చ్ఛాతీసారభ్రమాః, కటుకాస్యత్వం, హరితహారిద్రత్వం చ నఖనయనవదనత్వఙ్మూత్రవర్చసాం, అపి చోదరం నీలపీతహారిద్రహరితతామ్రరాజీసిరావనద్ధం, దహ్యతే, దూయతే, ధూప్యతే, ఊష్మాయతే, స్విద్యతే, క్లిద్యతే, మృదుస్పర్శం క్షిప్రపాకం చ భవతి; ఏతత్ పిత్తోదరమితి విద్యాత్||28||
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णाग्न्यातपसेवनैः| विदाह्यध्यशनाजीर्णैश्चाशु पित्तं समाचितम्||२६|| प्राप्यानिलकफौ रुद्ध्वा मार्गमुन्मार्गमास्थितम्| निहन्त्यामाशये वह्निं जनयत्युदरं ततः||२७|| तस्य रूपाणि- दाहज्वरतृष्णामूर्च्छातीसारभ्रमाः, कटुकास्यत्वं, हरितहारिद्रत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्, अपि चोदरं नीलपीतहारिद्रहरितताम्रराजीसिरावनद्धं, दह्यते, दूयते, धूप्यते, ऊष्मायते, स्विद्यते, क्लिद्यते, मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं च भवति; एतत् पित्तोदरमिति विद्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
కట్విత్యాదినా పిత్తోదరమాహ| అత్రాపి అనిలకఫావప్రధానౌ, పిత్తం తు ప్రధానం| నిహంత్యామాశయే వహ్నిమిత్యనేన స్థానాంతరస్థధాత్వగ్నివధం కృత్వా| హారిద్రం హరిద్రాభం| దూయత ఇతి వ్యథతే| ధూప్యత ఇతి ధూమమివ ఉద్వమతి| ఊష్మాయత ఇతి పార్శ్వస్థేనైవ వహ్నినా దహ్యతే| స్విద్యత ఇతి ఘర్మాక్తం భవతి| క్షిప్రపాకం భవతీతి శీఘ్రపాకాజ్జలోదరతాం యాతి||26-28||
Adhikarana 9 (29-31) · Śloka 31
అవ్యాయామదివాస్వప్నస్వాద్వతిస్నిగ్ధపిచ్ఛిలైః| దధిదుగ్ధౌదకానూపమాంసైశ్చాప్యతిసేవితైః||29|| క్రుద్ధేన శ్లేష్మణా స్రోతఃస్వావృతేష్వావృతోఽనిలః| తమేవ పీడయన్ కుర్యాదుదరం బహిరంత్రగః ||30|| తస్య రూపాణి- గౌరవారోచకావిపాకాంగమర్దాః, సుప్తిః, పాణిపాదముష్కోరుశోఫః, ఉత్క్లేశనిద్రాకాసశ్వాసాః, శుక్లత్వం చ నఖనయనవదనత్వఙ్మూత్రవర్చసాం; అపి చోదరం శుక్లరాజీసిరాసంతతం, గురు, స్తిమితం, స్థిరం, కఠినం చ భవతి; ఏతచ్ఛ్లేష్మోదరమితి విద్యాత్||31||
अव्यायामदिवास्वप्नस्वाद्वतिस्निग्धपिच्छिलैः| दधिदुग्धौदकानूपमांसैश्चाप्यतिसेवितैः||२९|| क्रुद्धेन श्लेष्मणा स्रोतःस्वावृतेष्वावृतोऽनिलः| तमेव पीडयन् कुर्यादुदरं बहिरन्त्रगः ||३०|| तस्य रूपाणि- गौरवारोचकाविपाकाङ्गमर्दाः, सुप्तिः, पाणिपादमुष्कोरुशोफः, उत्क्लेशनिद्राकासश्वासाः, शुक्लत्वं च नखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चसाम्; अपि चोदरं शुक्लराजीसिरासन्ततं, गुरु, स्तिमितं, स्थिरं, कठिनं च भवति; एतच्छ्लेष्मोदरमिति विद्यात्||३१||
🔊 Audio coming soon
అవ్యాయామేత్యాదినా కఫోదరమాహ| బహిరంత్రగ ఇతి అంత్రాద్బాహ్యగః||29-31||
Adhikarana 10 (32-34) · Śloka 34
దుర్బలాగ్నేరపథ్యామవిరోధిగురుభోజనైః| స్త్రీదత్తైశ్చ రజోరోమవిణ్మూత్రాస్థినఖాదిభిః||32|| విషైశ్చ మందైర్వాతాద్యాః కుపితాః సంచయం త్రయః| శనైః కోష్ఠే ప్రకుర్వంతో జనయంత్యుదరం నృణాం||33|| తస్య రూపాణి- సర్వేషామేవ దోషాణాం సమస్తాని లింగాన్యుపలభ్యంతే, వర్ణాశ్చ సర్వే నఖాదిషు, ఉదరమపి నానావర్ణరాజీసిరాసంతతం భవతి; ఏతత్ సన్నిపాతోదరమితి విద్యాత్||34||
दुर्बलाग्नेरपथ्यामविरोधिगुरुभोजनैः| स्त्रीदत्तैश्च रजोरोमविण्मूत्रास्थिनखादिभिः||३२|| विषैश्च मन्दैर्वाताद्याः कुपिताः सञ्चयं त्रयः| शनैः कोष्ठे प्रकुर्वन्तो जनयन्त्युदरं नृणाम्||३३|| तस्य रूपाणि- सर्वेषामेव दोषाणां समस्तानि लिङ्गान्युपलभ्यन्ते, वर्णाश्च सर्वे नखादिषु, उदरमपि नानावर्णराजीसिरासन्ततं भवति; एतत् सन्निपातोदरमिति विद्यात्||३४||
🔊 Audio coming soon
దుర్బలాగ్నేరిత్యాదినా సన్నిపాతోదరమాహ| స్త్రీదత్తైరితి స్త్రీభిరజ్ఞానాత్ సౌభాగ్యార్థం రజఃప్రభృతిదానం ప్రాయో భవతీతి; స్త్రీణామభిధానముపలక్షణార్థం, తేనాన్యదత్తానామపి రజఃప్రభృతీనాం గ్రహణం భవత్యేవ| విషశ్చ మందైరితి దూషీవిషైః, దూషీవిషాణ్యేవ హి మందాని భవంతి| త్రయ ఇతి పదేన వాతాదీనాం త్రయాణామపి స్వాతంత్ర్యేణ గ్రహణం కరోతి| వర్ణాశ్చ సర్వేషాం దోషాణామితి సంబంధః| ఇహ సకలలక్షణమేలకాభిధానేనైవ నఖాదివర్ణాః సర్వాశ్చ నానావర్ణా రాజయశ్చ యద్యపి గృహీతాస్తథాఽపి తదభిధానమవశ్యోత్పాదదర్శనార్థం||32-34||
Adhikarana 11 (35-38) · Śloka 38
అశితస్యాతిసంక్షోభాద్యానయానాతిచేష్టితైః| అతివ్యవాయభారాధ్వవమనవ్యాధికర్శనైః||35|| వామపార్శ్వాశ్రితః ప్లీహా చ్యుతః స్థానాత్ ప్రవర్ధతే| శోణితం వా రసాదిభ్యో వివృద్ధం తం వివర్ధయేత్||36|| తస్య ప్లీహా కఠినోఽష్ఠీలేవాదౌ వర్ధమానః కచ్ఛపసంస్థాన ఉపలభ్యతే; స చోపేక్షితః క్రమేణ కుక్షిం జఠరమగ్న్యధిష్ఠానం చ పరిక్షిపన్నుదరమభినిర్వర్తయతి||37|| తస్య రూపాణి- దౌర్బల్యారోచకావిపాకవర్చోమూత్రగ్రహతమఃప్రవేశపిపాసాంగమర్దచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాంగసాద- కాసశ్వాసమృదుజ్వరానాహాగ్నినాశకార్శ్యాస్యవైరస్యపర్వభేదకోష్ఠవాతశూలాని, అపి చోదరమరుణవర్ణం వివర్ణం వా నీలహరితహారిద్రరాజిమద్భవతి; ఏవమేవ యకృదపి దక్షిణపార్శ్వస్థం కుర్యాత్, తుల్యహేతులింగౌషధత్వాత్తస్య ప్లీహజఠర ఏవావరోధ ఇతి; ఏతత్ ప్లీహోదరమితి విద్యాత్||38||
अशितस्यातिसङ्क्षोभाद्यानयानातिचेष्टितैः| अतिव्यवायभाराध्ववमनव्याधिकर्शनैः||३५|| वामपार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानात् प्रवर्धते| शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत्||३६|| तस्य प्लीहा कठिनोऽष्ठीलेवादौ वर्धमानः कच्छपसंस्थान उपलभ्यते; स चोपेक्षितः क्रमेण कुक्षिं जठरमग्न्यधिष्ठानं च परिक्षिपन्नुदरमभिनिर्वर्तयति||३७|| तस्य रूपाणि- दौर्बल्यारोचकाविपाकवर्चोमूत्रग्रहतमःप्रवेशपिपासाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाङ्गसाद- कासश्वासमृदुज्वरानाहाग्निनाशकार्श्यास्यवैरस्यपर्वभेदकोष्ठवातशूलानि, अपि चोदरमरुणवर्णं विवर्णं वा नीलहरितहारिद्रराजिमद्भवति; एवमेव यकृदपि दक्षिणपार्श्वस्थं कुर्यात्, तुल्यहेतुलिङ्गौषधत्वात्तस्य प्लीहजठर एवावरोध इति; एतत् प्लीहोदरमिति विद्यात्||३८||
🔊 Audio coming soon
ప్లీహవృద్ధిర్ద్వివిధా- సంక్షోభాదిచ్యుతస్య వా వృద్ధిః, అచ్యుతస్య వా శోణితవృద్ధ్యా వృద్ధిర్భవతి| వామపార్శ్వాశ్రిత ఇతి ప్లీహస్వరూపకథనం| శోణితం వా రసాదిభ్య ఇతి అత్రాదిశబ్దః ప్రకారవాచీ; తేన రసస్య కారణస్య వృద్ధ్యా కార్యస్య రక్తస్య వృద్ధిస్తథా మాంసాదిభ్యోఽపి రక్తవృద్ధిర్భవతి; తేనాహారవిహారేభ్యో రక్తవృద్ధిరుక్తా భవతి| ప్రథమం యా చ్యుతస్య వృద్ధిరుక్తా సా వాతాదిసన్నిపాతత్వేన చతుర్విధా జ్ఞేయా; తేన రక్తజప్లీహవృద్ధ్యా సమం పంచ ప్లీహదోషా యే ఉక్తాస్తే సంగతా భవంతి| ఉక్తం హి- “పంచ ప్లీహదోషా ఇతి గుల్మైర్వ్యాఖ్యాతాః” (సూ.అ.19) ఇతి| అష్ఠీలా దీర్ఘో లోహమయో గ్రంథిర్లోహకారేషు ప్రసిద్ధః| కుక్షిః పార్శ్వదేశః| దక్షిణపార్శ్వస్థమితి స్థాననిర్దేశః| యకృజ్జన్మన ఉదరస్య పృథఙ్నామ ఆఖ్యాయ తస్య ప్లీహోదర ఏవావరోధమాహ- తుల్యేత్యాదినా||35-38||
Adhikarana 12 (39-41) · Śloka 41
పక్ష్మబాలైః సహాన్నేన భుక్తైర్బద్ధాయనే గుదే| ఉదావర్తైస్తథాఽర్శోభిరంత్రసమ్మూర్చ్ఛనేన వా||39|| అపానో మార్గసంరోధాద్ధత్వాఽగ్నిం కుపితోఽనిలః| వర్చఃపిత్తకఫాన్ రుద్ధ్వా జనయత్యుదరం తతః||40|| తస్య రూపాణి- తృష్ణాదాహజ్వరముఖతాలుశోషోరుసాదకాసశ్వాసదౌర్బల్యారోచకావిపాక- వర్చోమూత్రసంగాధ్మానచ్ఛర్దిక్షవథుశిరోహృన్నాభిగుదశూలాని, అపి చోదరం మూఢవాతం స్థిరమరుణం నీలరాజి సిరావనద్ధరాజికం వా ప్రాయో నాభ్యుపరి గోపుచ్ఛవదభినిర్వర్తత ఇతి; ఏతద్బద్ధగుదోదరమితి విద్యాత్||41||
पक्ष्मबालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे| उदावर्तैस्तथाऽर्शोभिरन्त्रसम्मूर्च्छनेन वा||३९|| अपानो मार्गसंरोधाद्धत्वाऽग्निं कुपितोऽनिलः| वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा जनयत्युदरं ततः||४०|| तस्य रूपाणि- तृष्णादाहज्वरमुखतालुशोषोरुसादकासश्वासदौर्बल्यारोचकाविपाक- वर्चोमूत्रसङ्गाध्मानच्छर्दिक्षवथुशिरोहृन्नाभिगुदशूलानि, अपि चोदरं मूढवातं स्थिरमरुणं नीलराजि सिरावनद्धराजिकं वा प्रायो नाभ्युपरि गोपुच्छवदभिनिर्वर्तत इति; एतद्बद्धगुदोदरमिति विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
పక్ష్మబాలైరిత్యాదినా బద్ధగుదోదరమాహ| బద్ధాయనే ఇతి బద్ధమార్గే| ఉదావర్తైరిత్యాదావపి ‘బద్ధాయనే గుదే’ ఇత్యనువర్తనీయం| అంత్రసమ్మూర్చ్ఛనేన అంత్రపరివర్తనేన| పక్ష్మవాలైరిత్యాదినా అనేకహేతుకృతో గుదనిరోధః; తేన గుదనిరోధకత్వరూపేణైకరూపమేవ బద్ధగుదోదరం జనయతి; తేన పక్ష్మాదిగుదనిరోధహేతుపంచకజన్యత్వాద్ బద్ధగుదోదరాణాం పంచత్వం నోహ్యం||39-41||
Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 44
శర్కరాతృణకాష్ఠాస్థికంటకైరన్నసంయుతైః| భిద్యేతాంత్రం యదా భుక్తైర్జృంభయాఽత్యశనేన వా||42|| పాకం గచ్ఛేద్రసస్తేభ్యశ్ఛిద్రేభ్యః ప్రస్రవద్బహిః| పూరయన్ గుదమంత్రం చ జనయత్యుదరం తతః||43|| తస్య రూపాణి- తదధో నాభ్యాః ప్రాయోఽభివర్ధమానముదకోదరం భవతి, యథాబలం చ దోషాణాం రూపాణి దర్శయతి, అపి చాతురః సలోహితనీలపీతపిచ్ఛిలకుణపగంధ్యామవర్చ ఉపవేశతే, హిక్కాశ్వాసకాసతృష్ణాప్రమేహారోచకావిపాకదౌర్బల్యపరీతశ్చ భవతి; ఏతచ్ఛిద్రోదరమితి విద్యాత్||44||
शर्करातृणकाष्ठास्थिकण्टकैरन्नसंयुतैः| भिद्येतान्त्रं यदा भुक्तैर्जृम्भयाऽत्यशनेन वा||४२|| पाकं गच्छेद्रसस्तेभ्यश्छिद्रेभ्यः प्रस्रवद्बहिः| पूरयन् गुदमन्त्रं च जनयत्युदरं ततः||४३|| तस्य रूपाणि- तदधो नाभ्याः प्रायोऽभिवर्धमानमुदकोदरं भवति, यथाबलं च दोषाणां रूपाणि दर्शयति, अपि चातुरः सलोहितनीलपीतपिच्छिलकुणपगन्ध्यामवर्च उपवेशते, हिक्काश्वासकासतृष्णाप्रमेहारोचकाविपाकदौर्बल्यपरीतश्च भवति; एतच्छिद्रोदरमिति विद्यात्||४४||
🔊 Audio coming soon
శర్కరేత్యాదినా క్షతోదరమాహ| శర్కరాదిభిరభ్యాహతమంత్రం భిద్యేతేతి యోజనా| పాకం గచ్ఛేదితి భిన్నమేవాంతః పాకం గచ్ఛతి| బహిరితి బహిర్భాగే అంత్రం గుదం చ పూరయన్ స ఏవ రసోఽంత్రపాకప్రస్రుత ఉదరం జనయతి| తదధో నాభేః ప్రాయోఽభివర్ధమానం ద్రవస్యోదరారంభకస్యాధోగామిత్వాద్ దకోదరం భవతీతి ఉదరాంతరాపేక్షయా శీఘ్రగతిర్భవతీత్యర్థః| ‘ఉదకోదరస్య దోషాణాం చ’ ఇతి వా పాఠః| తత్ర ఉదకోదరస్య రూపాణి దర్శయతి, దోషాణాం చ యథాబలం రూపాణి దర్శయతీతి యోజనా| యథాబలమితి యో బలవాన్ దోషో భవతి తస్య రూపాణి దర్శయతి||42-44||
Adhikarana 14 (45-49) · Śloka 49
స్నేహపీతస్య మందాగ్నేః క్షీణస్యాతికృశస్య వా| అత్యంబుపానాన్నష్టేఽగ్నౌ మారుతః క్లోమ్ని సంస్థితః||45|| స్రోతఃసు రుద్ధమార్గేషు కఫశ్చోదకమూర్చ్ఛితః| వర్ధయేతాం తదేవాంబు స్వస్థానాదుదరాయ తౌ||46|| తస్య రూపాణి- అనన్నకాంక్షాపిపాసాగుదస్రావశూలశ్వాసకాసదౌర్బల్యాని, అపి చోదరం నానావర్ణరాజిసిరాసంతతముదకపూర్ణదృతిక్షోభసంస్పర్శం భవతి, ఏతదుదకోదరమితి విద్యాత్||47|| తత్ర అచిరోత్పన్నమనుపద్రవమనుదకమప్రాప్తముదరం త్వరమాణశ్చికిత్సేత్; ఉపేక్షితానాం హ్యేషాం దోషాః స్వస్థానాదపవృత్తా పరిపాకాద్ద్రవీభూతాః సంధీన్ స్రోతాంసి చోపక్లేదయంతి, స్వేదశ్చ బాహ్యేషు స్రోతఃసు ప్రతిహతగతిస్తిర్యగవతిష్ఠమానస్తదేవోదకమాప్యాయయతి; తత్ర పిచ్ఛోత్పత్తౌ మండలముదరం గురు స్తిమితమాకోఠితమశబ్దం మృదుస్పర్శమపగతరాజీకమాక్రాంతం నాభ్యామేవోపసర్పతి| తతోఽనంతరముదకప్రాదుర్భావః| తస్య రూపాణి- కుక్షేరతిమాత్రవృద్ధిః, సిరాంతర్ధానగమనం, ఉదకపూర్ణదృతిసంక్షోభసంస్పర్శత్వం చ||48|| తదాఽఽతురముపద్రవాః స్పృశంతి- ఛర్ద్యతీసారతమకతృష్ణాశ్వాసకాసహిక్కాదౌర్బల్యపార్శ్వశూలారుచిస్వరభేదమూత్రసంగాదయః; తథావిధమచికిత్స్యం విద్యాదితి||49||
स्नेहपीतस्य मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा| अत्यम्बुपानान्नष्टेऽग्नौ मारुतः क्लोम्नि संस्थितः||४५|| स्रोतःसु रुद्धमार्गेषु कफश्चोदकमूर्च्छितः| वर्धयेतां तदेवाम्बु स्वस्थानादुदराय तौ||४६|| तस्य रूपाणि- अनन्नकाङ्क्षापिपासागुदस्रावशूलश्वासकासदौर्बल्यानि, अपि चोदरं नानावर्णराजिसिरासन्ततमुदकपूर्णदृतिक्षोभसंस्पर्शं भवति, एतदुदकोदरमिति विद्यात्||४७|| तत्र अचिरोत्पन्नमनुपद्रवमनुदकमप्राप्तमुदरं त्वरमाणश्चिकित्सेत्; उपेक्षितानां ह्येषां दोषाः स्वस्थानादपवृत्ता परिपाकाद्द्रवीभूताः सन्धीन् स्रोतांसि चोपक्लेदयन्ति, स्वेदश्च बाह्येषु स्रोतःसु प्रतिहतगतिस्तिर्यगवतिष्ठमानस्तदेवोदकमाप्याययति; तत्र पिच्छोत्पत्तौ मण्डलमुदरं गुरु स्तिमितमाकोठितमशब्दं मृदुस्पर्शमपगतराजीकमाक्रान्तं नाभ्यामेवोपसर्पति| ततोऽनन्तरमुदकप्रादुर्भावः| तस्य रूपाणि- कुक्षेरतिमात्रवृद्धिः, सिरान्तर्धानगमनम्, उदकपूर्णदृतिसङ्क्षोभसंस्पर्शत्वं च||४८|| तदाऽऽतुरमुपद्रवाः स्पृशन्ति- छर्द्यतीसारतमकतृष्णाश्वासकासहिक्कादौर्बल्यपार्श्वशूलारुचिस्वरभेदमूत्रसङ्गादयः; तथाविधमचिकित्स्यं विद्यादिति||४९||
🔊 Audio coming soon
స్నేహేత్యాదినా ఉత్పత్తివిశిష్టం జలోదరమాహ| క్లోమ హృదయావయవవిశేషః| వర్ధయేతామితి యథోక్తౌ కఫమారుతౌ| తయోశ్చాంబువర్ధకత్వం పిపాసాజననేనాంబుపానాదేరితి జ్ఞేయం| సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ- తత్రేత్యాది| అనుదకప్రాప్తమితి అజాతోదకరూపదోషావస్థం; పరిపాకేనాత్ర దోషాణాం ద్రవత్వం స్వభావాదేవ జ్ఞేయం| బాహ్యేషు స్రోతఃసు ప్రతిహతగతిరితి బహిర్గంతుమసమర్థః| అత్ర జలజన్మపూర్వరూపం పిచ్ఛోత్పద్యతే, తేన పిచ్ఛోత్పత్తిలక్షణమేవ తావదాహ| పిచ్ఛాసదృశో భాగః పిచ్ఛా; అన్యే తు భక్తమండసదృశీం పిచ్ఛామాహుః| సర్పతీతి చలతి| ఉదకపూర్ణదృతివత్ సంక్షోభః మాంసస్య పిచ్ఛోదకరూపం ప్రాప్తస్య| తమకః శ్వాసవిశేషః| అచికిత్స్యమితి విషప్రయోగశస్త్రప్రణిధానాదిదారుణకర్మవ్యతిరిక్తక్రియయా అచికిత్స్యం విద్యాత్||45-49||
Adhikarana 15 (50-51) · Śloka 51
భవంతి చాత్ర- వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్ ప్లీహ్నః సన్నిపాతాత్తథోదకాత్| పరం పరం కృచ్ఛ్రతరముదరం భిషగాదిశేత్||50|| పక్షాద్బద్ధగుదం తూర్ధ్వం సర్వం జాతోదకం తథా| ప్రాయో భవత్యభావాయ చ్ఛిద్రాంత్రం చోదరం నృణాం||51||
भवन्ति चात्र- वातात्पित्तात्कफात् प्लीह्नः सन्निपातात्तथोदकात्| परं परं कृच्छ्रतरमुदरं भिषगादिशेत्||५०|| पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा| प्रायो भवत्यभावाय च्छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम्||५१||
🔊 Audio coming soon
పరం పరం కృచ్ఛ్రతరమితి యథా యథా పరత్వనిర్దేశస్తథా తథా కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం| బద్ధచ్ఛిద్రదకోదరాణాం విశేషమాహ- పక్షాదిత్యాది| బద్ధగుదముదరం పక్షాదూర్ధ్వం వినాశాయ ప్రాయో భవతి; కదాచిత్ పక్షాదూర్ధ్వమప్యభావాయ న భవతీతి ప్రాయఃశబ్దేనాహ| జాతోదకం ఛిద్రాంత్రం చ ప్రాయో వినాశాయ భవతి; కదాచిద్ విషశస్త్రాభిమతచికిత్సయా జాతోదకం ఛిద్రం బద్ధగుదం చ సిధ్యతీతి ప్రాయఃశబ్దేన దర్శయతి||50-51||
Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54
శూనాక్షం కుటిలోపస్థముపక్లిన్నతనుత్వచం| బలశోణితమాంసాగ్నిపరిక్షీణం చ వర్జయేత్||52|| శ్వయథుః సర్వమర్మోత్థః శ్వాసో హిక్కాఽరుచిః సతృట్| మూర్చ్ఛా చ్ఛర్దిరతీసారో నిహంత్యుదరిణం నరం||53|| జన్మనైవోదరం సర్వం ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమం మతం| బలినస్తదజాతాంబు యత్నసాధ్యం నవోత్థితం||54||
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्| बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत्||५२|| श्वयथुः सर्वमर्मोत्थः श्वासो हिक्काऽरुचिः सतृट्| मूर्च्छा च्छर्दिरतीसारो निहन्त्युदरिणं नरम्||५३|| जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्| बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्||५४||
🔊 Audio coming soon
శూనాక్షమిత్యాదినా సాధ్యోక్తానామప్యసాధ్యతామాహ| కుటిలోపస్థమితి వక్రోపస్థం| ఉపక్లిన్నా తన్వీ చ త్వగ్యస్య స తథా| అగ్నిక్షయశ్చోదరే ప్రథమత ఏవ యద్యపి భవతి, తథాఽపి అసాధ్యలక్షణేషు విశేషేణాగ్నిక్షయో లక్షణాంతరయుక్తశ్చ భవతీతి జ్ఞేయం| జన్మనైవేతి ఉత్పత్తిమాత్రేణ||52-54||
Adhikarana 17 (55-58) · Śloka 58
అజాతశోథమరుణం సశబ్దం నాతిభారికం| సదా గుడగుడాయచ్చ సిరాజాలగవాక్షితం||55|| నాభిం విష్టభ్య పాయౌ తు వేగం కృత్వా ప్రణశ్యతి| హృన్నాభివంక్షణకటీగుదప్రత్యేకశూలినః||56|| కర్కశం సృజతో వాతం నాతిమందే చ పావకే| లోలస్యావిరసే చాస్యే మూత్రేఽల్పే సంహతే విషి||57|| అజాతోదకమిత్యేతైర్లింగైర్విజ్ఞాయ తత్త్వతః| ఉపాక్రమేద్భిషగ్దోషబలకాలవిశేషవిత్||58||
अजातशोथमरुणं सशब्दं नातिभारिकम्| सदा गुडगुडायच्च सिराजालगवाक्षितम्||५५|| नाभिं विष्टभ्य पायौ तु वेगं कृत्वा प्रणश्यति| हृन्नाभिवङ्क्षणकटीगुदप्रत्येकशूलिनः||५६|| कर्कशं सृजतो वातं नातिमन्दे च पावके| लोलस्याविरसे चास्ये मूत्रेऽल्पे संहते विषि||५७|| अजातोदकमित्येतैर्लिङ्गैर्विज्ञाय तत्त्वतः| उपाक्रमेद्भिषग्दोषबलकालविशेषवित्||५८||
🔊 Audio coming soon
అజాతాంబులక్షణమాహ- అజాతశోథమిత్యాది| నాతిభారికమితి నాతిగురుణా భారేణ యుతం| నాభిం విష్టభ్యేతి నాభిం స్తంభయిత్వా| కృత్వా వేగమితి పురీషవాతవేగం కృత్వా, వాతపురీషం విసృజ్యేతి యావత్| ప్రణశ్యతీతి లీనం భవతి| కర్కశమితి వేగవంతం; సృజత ఇతి వాతం సరతః||55-58||
Adhikarana 18 (59-67) · Śloka 67
వాతోదరం బలమతః పూర్వం స్నేహైరుపాచరేత్| స్నిగ్ధాయ స్వేదితాంగాయ దద్యాత్ స్నేహవిరేచనం||59|| హృతే దోషే పరిమ్లానం వేష్టయేద్వాససోదరం| తథాఽస్యానవకాశత్వాద్వాయుర్నాధ్మాపయేత్ పునః||60|| దోషాతిమాత్రోపచయాత్ స్రోతోమార్గనిరోధనాత్| సంభవత్యుదరం తస్మాన్నిత్యమేవ విరేచయేత్||61|| శుద్ధం సంసృజ్య చ క్షీరం బలార్థం పాయయేత్తు తం| ప్రాగుత్క్లేశాన్నివర్త్యం చ బలే లబ్ధే క్రమాత్ పయః||62|| యూషై రసైర్వా మందామ్లలవణైరేధితానలం| సోదావర్తం పునః స్నిగ్ధం స్విన్నమాస్థాపయేన్నరం||63|| స్ఫురణాక్షేపసంధ్యస్థిపార్శ్వపృష్ఠత్రికార్తిషు| దీప్తాగ్నిం బద్ధవిడ్వాతం రూక్షమప్యనువాసయేత్||64|| తీక్ష్ణాధోభాగయుక్తోఽస్య నిరూహో దాశమూలికః| వాతఘ్నామ్లశృతైరండతిలతైలానువాసనం||65|| అవిరేచ్యం తు యం విద్యాద్దుర్బలం స్థవిరం శిశుం| సుకుమారం ప్రకృత్యాఽల్పదోషం వాఽథోల్బణానిలం||66|| తం భిషక్ శమనైః సర్పిర్యూషమాంసరసౌదనైః| బస్త్యభ్యంగానువాసైశ్చ క్షీరైశ్చోపాచరేద్బుధః||67||
वातोदरं बलमतः पूर्वं स्नेहैरुपाचरेत्| स्निग्धाय स्वेदिताङ्गाय दद्यात् स्नेहविरेचनम्||५९|| हृते दोषे परिम्लानं वेष्टयेद्वाससोदरम्| तथाऽस्यानवकाशत्वाद्वायुर्नाध्मापयेत् पुनः||६०|| दोषातिमात्रोपचयात् स्रोतोमार्गनिरोधनात्| सम्भवत्युदरं तस्मान्नित्यमेव विरेचयेत्||६१|| शुद्धं संसृज्य च क्षीरं बलार्थं पाययेत्तु तम्| प्रागुत्क्लेशान्निवर्त्यं च बले लब्धे क्रमात् पयः||६२|| यूषै रसैर्वा मन्दाम्ललवणैरेधितानलम्| सोदावर्तं पुनः स्निग्धं स्विन्नमास्थापयेन्नरम्||६३|| स्फुरणाक्षेपसन्ध्यस्थिपार्श्वपृष्ठत्रिकार्तिषु| दीप्ताग्निं बद्धविड्वातं रूक्षमप्यनुवासयेत्||६४|| तीक्ष्णाधोभागयुक्तोऽस्य निरूहो दाशमूलिकः| वातघ्नाम्लशृतैरण्डतिलतैलानुवासनम्||६५|| अविरेच्यं तु यं विद्याद्दुर्बलं स्थविरं शिशुम्| सुकुमारं प्रकृत्याऽल्पदोषं वाऽथोल्बणानिलम्||६६|| तं भिषक् शमनैः सर्पिर्यूषमांसरसौदनैः| बस्त्यभ्यङ्गानुवासैश्च क्षीरैश्चोपाचरेद्बुधः||६७||
🔊 Audio coming soon
వాతోదరమిత్యాదినా చికిత్సామాహ| పరిమ్లానమితి క్షీణం| తథేతి వస్త్రవేష్టనేన| ఉదరే పునః శోధనోపపత్తిమాహ- దోషేత్యాది| స్రోతోమార్గనిరోధనాదితి స్రోతోముఖనిరోధనాదిత్యర్థః; మార్గశబ్దోఽత్ర ముఖవాచీ| సంసృజ్యేత్యత్ర పేయాదిక్రమేణోపపాద్య| ప్రాగుత్క్లేశాదితి ఉత్క్లేశే దృశ్యమానే| ఉత్సర్గతస్తు బలజనకకార్యం కృత్వా పయో నివర్తనీయం| వాతఘ్నాదిభిః శృతమైరండతైలం తిలతైలం వాఽనువాసనం స్యాత్| అనువాసైరితి అనువాసనైః||59-67||
Adhikarana 19 (68-71) · Śloka 71
పిత్తోదరే తు బలినం పూర్వమేవ విరేచయేత్| దుర్బలం త్వనువాస్యాదౌ శోధయేత్ క్షీరబస్తినా||68|| సంజాతబలకాయాగ్నిం పునః స్నిగ్ధం విరేచయేత్| పయసా సత్రివృత్కల్కేనోరుబూకశృతేన వా||69|| సాతలాత్రాయమాణాభ్యాం శృతేనారగ్వధేన వా| సకఫే వా సమూత్రేణ సవాతే తిక్తసర్పిషా||70|| పునః క్షీరప్రయోగం చ బస్తికర్మ విరేచనం| క్రమేణ ధ్రువమాతిష్ఠన్ యుక్తః పిత్తోదరం జయేత్||71||
पित्तोदरे तु बलिनं पूर्वमेव विरेचयेत्| दुर्बलं त्वनुवास्यादौ शोधयेत् क्षीरबस्तिना||६८|| सञ्जातबलकायाग्निं पुनः स्निग्धं विरेचयेत्| पयसा सत्रिवृत्कल्केनोरुबूकशृतेन वा||६९|| सातलात्रायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधेन वा| सकफे वा समूत्रेण सवाते तिक्तसर्पिषा||७०|| पुनः क्षीरप्रयोगं च बस्तिकर्म विरेचनम्| क्रमेण ध्रुवमातिष्ठन् युक्तः पित्तोदरं जयेत्||७१||
🔊 Audio coming soon
సాతలా చర్మకషా| క్షీరబస్తిరితి క్షీరప్రధానో బస్తిః| సకఫే ఇతి కఫయుక్తే పిత్తే| సమూత్రేణేత్యత్ర ‘పయసా’ ఇత్యనువర్తతే| సవాతే పిత్తే తిక్తసర్పిషా విరేచనం త్రివృతాదిద్రవ్యయుక్తేన కర్తవ్యం| క్రమేణేతి క్షీరప్రయోగాదిక్రమేణ పిత్తోదరం జయేదితి యోజనా||68-71||
Adhikarana 20 (72-73) · Śloka 73
స్నిగ్ధం స్విన్నం విశుద్ధం తు కఫోదరిణమాతురం| సంసర్జయేత్ కటుక్షారయుక్తైరన్నైః కఫాపహైః||72|| గోమూత్రారిష్టపానైశ్చ చూర్ణాయస్కృతిభిస్తథా| సక్షారైస్తైలపానైశ్చ శమయేత్తు కఫోదరం||73||
स्निग्धं स्विन्नं विशुद्धं तु कफोदरिणमातुरम्| संसर्जयेत् कटुक्षारयुक्तैरन्नैः कफापहैः||७२|| गोमूत्रारिष्टपानैश्च चूर्णायस्कृतिभिस्तथा| सक्षारैस्तैलपानैश्च शमयेत्तु कफोदरम्||७३||
🔊 Audio coming soon
విశుద్ధమిత్యత్ర వమనం వినా విశుద్ధో జ్ఞేయః, వమనస్యోదరే నిషిద్ధత్వాత్| చూర్ణయుక్తా అయస్కృతయః చూర్ణాయస్కృతయః “నవాయోరజసో భాగాస్తచ్చూర్ణం మధుసర్పిషా” (చి.అ.16) ఇత్యాద్యుక్తాః; కింవా చూర్ణాన్యత్రైవ వక్ష్యమాణాని, అయస్కృతయస్తు రసాయనోక్తలోహప్రయోగే జ్ఞేయాః||72-73||
Adhikarana 21 (74) · Śloka 74
సన్నిపాతోదరే సర్వా యథోక్తాః కారయేత్ క్రియాః| సోపద్రవం తు నిర్వృత్తం ప్రత్యాఖ్యేయం విజానతా|74|
सन्निपातोदरे सर्वा यथोक्ताः कारयेत् क्रियाः| सोपद्रवं तु निर्वृत्तं प्रत्याख्येयं विजानता|७४|
🔊 Audio coming soon
సర్వా యథోక్తా ఇతి ప్రత్యేకం వాతాదివిహితాః సర్వా ఏవ సన్నిపాతోదరే కర్తవ్యాః| సోపద్రవం తు నిర్వృత్తమితి సోపద్రవతయోత్పన్నం||74||
Adhikarana 22 (85-88) · Śloka 89
ఉదావర్తరుజానాహైర్దాహమోహతృషాజ్వరైః| గౌరవారుచికాఠిన్యైశ్చానిలాదీన్ యథాక్రమం||75|| లింగైః ప్లీహ్న్యధికాన్ దృష్ట్వా రక్తం చాపి స్వలక్షణైః| చికిత్సాం సంప్రకుర్వీత యథాదోషం యథాబలం||76|| స్నేహం స్వేదం విరేకం చ నిరూహమనువాసనం| సమీక్ష్య కారయేద్బాహౌ వామే వా వ్యధయేత్ సిరాం||77|| షట్పలం పాయయేత్ సర్పిః పిప్పలీర్వా ప్రయోజయేత్| సగుడామభయాం వాఽపి క్షారారిష్టగణాంస్తథా||78|| ఏష క్రియాక్రమః ప్రోక్తో యోగాన్ సంశమనాంఛృణు| పిప్పలీ నాగరం దంతీ చిత్రకం ద్విగుణాభయం||79|| విడంగాంశయుతం చూర్ణమేతదుష్ణాంబునా పిబేత్| విడంగం చిత్రకం శుంఠీం సఘృతాం సైంధవం వచాం||80|| దగ్ధ్వా కపాలే పయసా గుల్మప్లీహాపహం పిబేత్| రోహీతకలతానాం తు కాండకానభయాజలే||81|| మూత్రే వా సునుయాత్తచ్చ సప్తరాత్రస్థితం పిబేత్| కామలాగుల్మమేహార్శఃప్లీహసర్వోదరక్రిమీన్||82|| స హన్యాజ్జాంగలరసైర్జీర్ణే స్యాచ్చాత్ర భోజనం| రోహీతకత్వచః కృత్వా పలానాం పంచవింశతిం||83|| కోలద్విప్రస్థసంయుక్తం కషాయముపకల్పయేత్| పలికైః పంచకోలైస్తు తైః సర్వైశ్చాపి తుల్యయా||74|| రోహీతకత్వచా పిష్టైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| ప్లీహాభివృద్ధిం శమయత్యేతదాశు ప్రయోజితం||85|| తథా గుల్మోదరశ్వాసక్రిమిపాండుత్వకామలాః| అగ్నికర్మ చ కుర్వీత భిషగ్వాతకఫోల్బణే||86|| పైత్తికే జీవనీయాని సర్పీంషి క్షీరబస్తయః| రక్తావసేకః సంశుద్ధిః క్షీరపానం చ శస్యతే||87|| యూషైర్మాంసరసైశ్చాపి దీపనీయసమాయుతైః| యకృతి ప్లీహవత్ సర్వం తుల్యత్వాద్భేషజం మతం||88|| లఘూన్యన్నాని సంసృజ్య దద్యాత్ ప్లీహోదరే భిషక్|89|
उदावर्तरुजानाहैर्दाहमोहतृषाज्वरैः| गौरवारुचिकाठिन्यैश्चानिलादीन् यथाक्रमम्||७५|| लिङ्गैः प्लीह्न्यधिकान् दृष्ट्वा रक्तं चापि स्वलक्षणैः| चिकित्सां सम्प्रकुर्वीत यथादोषं यथाबलम्||७६|| स्नेहं स्वेदं विरेकं च निरूहमनुवासनम्| समीक्ष्य कारयेद्बाहौ वामे वा व्यधयेत् सिराम्||७७|| षट्पलं पाययेत् सर्पिः पिप्पलीर्वा प्रयोजयेत्| सगुडामभयां वाऽपि क्षारारिष्टगणांस्तथा||७८|| एष क्रियाक्रमः प्रोक्तो योगान् संशमनाञ्छृणु| पिप्पली नागरं दन्ती चित्रकं द्विगुणाभयम्||७९|| विडङ्गांशयुतं चूर्णमेतदुष्णाम्बुना पिबेत्| विडङ्गं चित्रकं शुण्ठीं सघृतां सैन्धवं वचाम्||८०|| दग्ध्वा कपाले पयसा गुल्मप्लीहापहं पिबेत्| रोहीतकलतानां तु काण्डकानभयाजले||८१|| मूत्रे वा सुनुयात्तच्च सप्तरात्रस्थितं पिबेत्| कामलागुल्ममेहार्शःप्लीहसर्वोदरक्रिमीन्||८२|| स हन्याज्जाङ्गलरसैर्जीर्णे स्याच्चात्र भोजनम्| रोहीतकत्वचः कृत्वा पलानां पञ्चविंशतिम्||८३|| कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत्| पलिकैः पञ्चकोलैस्तु तैः सर्वैश्चापि तुल्यया||७४|| रोहीतकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| प्लीहाभिवृद्धिं शमयत्येतदाशु प्रयोजितम्||८५|| तथा गुल्मोदरश्वासक्रिमिपाण्डुत्वकामलाः| अग्निकर्म च कुर्वीत भिषग्वातकफोल्बणे||८६|| पैत्तिके जीवनीयानि सर्पींषि क्षीरबस्तयः| रक्तावसेकः संशुद्धिः क्षीरपानं च शस्यते||८७|| यूषैर्मांसरसैश्चापि दीपनीयसमायुतैः| यकृति प्लीहवत् सर्वं तुल्यत्वाद्भेषजं मतम्||८८|| लघून्यन्नानि संसृज्य दद्यात् प्लीहोदरे भिषक्|८९|
🔊 Audio coming soon
ప్లీహోదరచికిత్సామాహ- ఉదావర్తేత్యాది| అనిలాదీన్ యథాక్రమమితి ఉదావర్తరుజానాహైర్వాతం, దాహమోహతృషాజ్వరైః పిత్తం, శేషైః కఫం, దృష్ట్వా చికిత్సాం కుర్వీత; కించ బాధితం రక్తం తల్లక్షణైర్దృష్ట్వా చికిత్సాం కుర్వీత| తత్ర రక్తస్య లక్షణాని విధిశోణితీయోక్తాని, తంత్రాంతరే “విదాహం తృష్ణాం వైరస్యం గాత్రగౌరవం మూర్చ్ఛాం” ఇత్యాదీని జ్ఞేయాని| ప్లీహ్నీతి ప్లీహోదరే| యథాదోషమితి ఉల్బణదోషప్రశమనీం| వామే బాహౌ సిరావ్యధః సామాన్యోక్తోఽపి సుశ్రుతప్రత్యయాత్ కూర్పరాఖ్యసిరావ్యధో జ్ఞేయః| పిప్పలీర్వా ప్రయోజయేదితి రసాయనోక్తపిప్పలీవర్ధమానం ప్రయోజయేత్| క్షారారిష్టగణానితి గ్రహణ్యర్శోవక్ష్యమాణక్షారారిష్టసమూహాన్; ఇహాపి చ విడంగమిత్యాదినా క్షారం, తథా రోహితకలతేత్యాదినాఽరిష్టం చ వక్ష్యతి| ద్విగుణాభయమితి ద్విభాగాభయం| రోహితకలతా ‘రోహితక’ ఇతి ఖ్యాతా| కాండకా ఇతి స్వల్పప్రమాణాః ఖండాః| ఆసునుయాదితి ద్రవే మగ్నాః కృత్వా సంధానార్థం స్థాపయేత్| రోహితకేత్యాదౌ సప్తపంచాశత్పలే క్వాథ్యేఽష్టగుణముదకం దత్త్వా పాదావశేషేణ ద్విపలోపేతచతుర్దశశరావమానః క్వాథో భవతి| సర్వైస్తైశ్చాపి తుల్యయేతి రోహితకత్వచః పంచపలానీత్యర్థః| పిష్టైరితి పంచకోలైః పిష్టైః, తథా విభక్తివిపరిణామాద్రోహితకత్వచా పిష్టయేతి జ్ఞేయం| అగ్నికర్మేతి గుల్మవదత్రాప్యగ్నికర్మ వదంతి; తచ్చ వాతకఫోల్బణే ప్లీహోదరే ఏవ జ్ఞేయం| దీపనీయసమాయుతైరితి పిప్పల్యాదిదీపనీయగణసంస్కృతైరిత్యర్థః||85-88||-
Adhikarana 23 (89-92) · Śloka 93
స్విన్నాయ బద్ధోదరిణే మూత్రతీక్ష్ణౌషధాన్వితం||89|| సతైలలవణం దద్యాన్నిరూహం సానువాసనం| పరిస్రంసీని చాన్నాని తీక్ష్ణం చైవ విరేచనం||90|| ఉదావర్తహరం కర్మ కార్యం వాతఘ్నమేవ చ| ఛిద్రోదరమృతే స్వేదాచ్ఛ్లేష్మోదరవదాచరేత్||91|| జాతం జాతం జలం స్రావ్యమేవం తద్యాపయేద్భిషక్| తృష్ణాకాసజ్వరార్తం తు క్షీణమాంసాగ్నిభోజనం||92|| వర్జయేచ్ఛ్వాసినం తద్వచ్ఛూలినం దుర్బలేంద్రియం|93|
स्विन्नाय बद्धोदरिणे मूत्रतीक्ष्णौषधान्वितम्||८९|| सतैललवणं दद्यान्निरूहं सानुवासनम्| परिस्रंसीनि चान्नानि तीक्ष्णं चैव विरेचनम्||९०|| उदावर्तहरं कर्म कार्यं वातघ्नमेव च| छिद्रोदरमृते स्वेदाच्छ्लेष्मोदरवदाचरेत्||९१|| जातं जातं जलं स्राव्यमेवं तद्यापयेद्भिषक्| तृष्णाकासज्वरार्तं तु क्षीणमांसाग्निभोजनम्||९२|| वर्जयेच्छ्वासिनं तद्वच्छूलिनं दुर्बलेन्द्रियम्|९३|
🔊 Audio coming soon
నిరూహస్యోత్సర్గత ఏవ సతైలలవణత్వే సిద్ధే సతైలలవణమితి పదం తైలలవణయోరత్రాధికదానోపదర్శనార్థం| బద్ధచ్ఛిద్రదకోదరిణాం చ యద్యప్యాస్థాపనం నిషిద్ధం, తథాఽపి తదేకసాధ్యాయామవస్థాయాం నిరూహానువాసనమిహ జ్ఞేయం| పరిస్రంసీనీతి అనులోమనాని| ఛిద్రాంత్రం చోదరం నృణామిత్యత్ర యద్యప్యసాధ్యత్వముక్తం, తథాఽపి తత్ర ప్రాయఃశబ్దనివేశాదసాధ్యతావ్యభిచారోఽపి దర్శితః; తేనేహ తచ్చికిత్సోచ్యతే, ఉత్తరత్రాపి చ పిపీలికాదంశాదినా ఛిద్రోదరచికిత్సోచ్యతే, తథా ‘హంతి సర్వోదరాణ్యేతచ్చూర్ణం’ ఇత్యనేన సర్వోదరచికిత్సా వక్తవ్యా| అన్యే తు సర్వోదరహంతృత్వకథనం న పారమార్థికమితి వదంతి| ఋతే స్వేదాదిత్యనేన స్వేదస్య ఛిద్రోదరే ఉదకకారతయా నిషేధం దర్శయతి| తృష్ణేత్యాదినా ప్రత్యాఖ్యేయం ఛిద్రోదరమాహ||89-92||-
Adhikarana 24 (93-94) · Śloka 95
అపాం దోషహరాణ్యాదౌ ప్రదద్యాదుదకోదరే||93|| మూత్రయుక్తాని తీక్ష్ణాని వివిధక్షారవంతి చ| దీపనీయైః కఫఘ్నైశ్చ తమాహారైరుపాచరేత్||94|| ద్రవేభ్యశ్చోదకాదిభ్యో నియచ్ఛేదనుపూర్వశః|95|
अपां दोषहराण्यादौ प्रदद्यादुदकोदरे||९३|| मूत्रयुक्तानि तीक्ष्णानि विविधक्षारवन्ति च| दीपनीयैः कफघ्नैश्च तमाहारैरुपाचरेत्||९४|| द्रवेभ्यश्चोदकादिभ्यो नियच्छेदनुपूर्वशः|९५|
🔊 Audio coming soon
అపాం దోషహరాణీత్యాదినా ఉత్పత్తివిశిష్టదకోదరచికిత్సామాహ| ఉదకాదిభ్య ఇతి ఉదకప్రకారేభ్యో ద్రవాంతరేభ్యః| నియచ్ఛేదితి నివర్తయేత్| అనుపూర్వశ ఇతి క్రమేణ నివర్తయేత్||93-94||-
Adhikarana 25 (95-100) · Śloka 101
సర్వమేవోదరం ప్రాయో దోషసంఘాతజం మతం||95|| తస్మాత్త్రిదోషశమనీం క్రియాం సర్వత్ర కారయేత్| దోషైః కుక్షౌ హి సంపూర్ణే వహ్నిర్మందత్వమృచ్ఛతి||96|| తస్మాద్భోజ్యాని భోజ్యాని దీపనాని లఘూని చ| రక్తశాలీన్ యవాన్ముద్గాంజాంగలాంశ్చ మృగద్విజాన్||97|| పయోమూత్రాసవారిష్టాన్మధుసీధుం తథా సురాం| యవాగూమోదనం వాఽపి యూషైరద్యాద్రసైరపి||98|| మందామ్లస్నేహకటుభిః పంచమూలోపసాధితైః| ఔదకానూపజం మాంసం శాకం పిష్టకృతం తిలాన్||99|| వ్యాయామాధ్వదివాస్వప్నం యానయానం చ వర్జయేత్| తథోష్ణలవణామ్లాని విదాహీని గురూణి చ||100|| నాద్యాదన్నాని జఠరీ తోయపానం చ వర్జయేత్|101|
सर्वमेवोदरं प्रायो दोषसङ्घातजं मतम्||९५|| तस्मात्त्रिदोषशमनीं क्रियां सर्वत्र कारयेत्| दोषैः कुक्षौ हि सम्पूर्णे वह्निर्मन्दत्वमृच्छति||९६|| तस्माद्भोज्यानि भोज्यानि दीपनानि लघूनि च| रक्तशालीन् यवान्मुद्गाञ्जाङ्गलांश्च मृगद्विजान्||९७|| पयोमूत्रासवारिष्टान्मधुसीधुं तथा सुराम्| यवागूमोदनं वाऽपि यूषैरद्याद्रसैरपि||९८|| मन्दाम्लस्नेहकटुभिः पञ्चमूलोपसाधितैः| औदकानूपजं मांसं शाकं पिष्टकृतं तिलान्||९९|| व्यायामाध्वदिवास्वप्नं यानयानं च वर्जयेत्| तथोष्णलवणाम्लानि विदाहीनि गुरूणि च||१००|| नाद्यादन्नानि जठरी तोयपानं च वर्जयेत्|१०१|
🔊 Audio coming soon
అత్ర సర్వోదరసాధారణీం చికిత్సాం వక్తుమాహ- సర్వమిత్యాదినా| భోజ్యాని పునర్భోజ్యానీతి భోక్తవ్యాని| మందామ్లేత్యాదౌ మందశబ్దోఽల్పవచనః| యానయానమితి అశ్వాదినా యానం||95-100||-
Adhikarana 26 (101-106) · Śloka 107
నాతిసాంద్రం హితం పానే స్వాదు తక్రమపేలవం||101|| త్ర్యూషణక్షారలవణైర్యుక్తం తు నిచయోదరీ| వాతోదరీ పిబేత్తక్రం పిప్పలీలవణాన్వితం||102|| శర్కరామధుకోపేతం స్వాదు పిత్తోదరీ పిబేత్| యవానీసైంధవాజాజీవ్యోషయుక్తం కఫోదరీ||103|| పిబేన్మధుయుతం తక్రం కవోష్ణం నాతిపేలవం| మధుతైలవచాశుంఠీశతాహ్వాకుష్ఠసైంధవైః||104|| యుక్తం ప్లీహోదరీ జాతం సవ్యోషం తూదకోదరీ| బద్ధోదరీ తు హపుషాయవాన్యజాజిసైంధవైః ||105|| పిబేచ్ఛిద్రోదరీ తక్రం పిప్పలీక్షౌద్రసంయుతం| గౌరవారోచకార్తానాం సమందాగ్న్యతిసారిణాం||106|| తక్రం వాతకఫార్తానామమృతత్వాయ కల్పతే|107|
नातिसान्द्रं हितं पाने स्वादु तक्रमपेलवम्||१०१|| त्र्यूषणक्षारलवणैर्युक्तं तु निचयोदरी| वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम्||१०२|| शर्करामधुकोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत्| यवानीसैन्धवाजाजीव्योषयुक्तं कफोदरी||१०३|| पिबेन्मधुयुतं तक्रं कवोष्णं नातिपेलवम्| मधुतैलवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||१०४|| युक्तं प्लीहोदरी जातं सव्योषं तूदकोदरी| बद्धोदरी तु हपुषायवान्यजाजिसैन्धवैः ||१०५|| पिबेच्छिद्रोदरी तक्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम्| गौरवारोचकार्तानां समन्दाग्न्यतिसारिणाम्||१०६|| तक्रं वातकफार्तानाममृतत्वाय कल्पते|१०७|
🔊 Audio coming soon
స్వాద్వితి సద్యో మథితం మధురం జాతం| అపేలవమితి ఉద్ధృతస్నేహం| కవోష్ణమితి ఈషదుష్ణం||101-106||-
Adhikarana 27 (107-110) · Śloka 111
శోఫానాహార్తితృణ్మూర్చ్ఛాపీడితే కారభం పయః||107|| శుద్ధానాం క్షామదేహానాం గవ్యం ఛాగం సమాహిషం| దేవదారుపలాశార్కహస్తిపిప్పలిశిగ్రుకైః||108|| సాశ్వగంధైః సగోమూత్రైః ప్రదిహ్యాదుదరం సమైః| వృశ్చికాలీం వచాం కుష్ఠం పంచమూలీం పునర్నవాం||109|| భూతీకం నాగరం ధాన్యం జలే పక్త్వాఽవసేచయేత్| పలాశం కత్తృణం రాస్నాం తద్వత్ పక్త్వాఽవసేచయేత్||110|| మూత్రాణ్యష్టావుదరిణాం సేకే పానే చ యోజయేత్|111|
शोफानाहार्तितृण्मूर्च्छापीडिते कारभं पयः||१०७|| शुद्धानां क्षामदेहानां गव्यं छागं समाहिषम्| देवदारुपलाशार्कहस्तिपिप्पलिशिग्रुकैः||१०८|| साश्वगन्धैः सगोमूत्रैः प्रदिह्यादुदरं समैः| वृश्चिकालीं वचां कुष्ठं पञ्चमूलीं पुनर्नवाम्||१०९|| भूतीकं नागरं धान्यं जले पक्त्वाऽवसेचयेत्| पलाशं कत्तृणं रास्नां तद्वत् पक्त्वाऽवसेचयेत्||११०|| मूत्राण्यष्टावुदरिणां सेके पाने च योजयेत्|१११|
🔊 Audio coming soon
ఉత్క్వాథ్యేతి జలే పక్త్వా| అవసేచయేదిత్యత్ర ‘ఉదరం’ అత్యనువర్తతే||107-110||-
Adhikarana 28 (111) · Śloka 112
రూక్షాణాం బహువాతానాం తథా సంశోధనార్థినాం||111|| దీపనీయాని సర్పీంషి జఠరఘ్నాని చక్ష్మహే|112|
रूक्षाणां बहुवातानां तथा संशोधनार्थिनाम्||१११|| दीपनीयानि सर्पींषि जठरघ्नानि चक्ष्महे|११२|
🔊 Audio coming soon
‘దీపనీయాని’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘స్నేహనీయాని’ ఇతి పఠంతి||111||-
Adhikarana 29 (112-115) · Śloka 116
పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరైః||112|| సక్షారైరర్ధపలికైర్ద్విప్రస్థం సర్పిషః పచేత్| కల్కైర్ద్విపంచమూలస్య తులార్ధస్వరసేన చ||113|| దధిమండాఢకోపేతం తత్ సర్పిర్జఠరాపహం| శ్వయథుం వాతవిష్టంభం గుల్మార్శాంసి చ నాశయేత్||114|| నాగరత్రిఫలాప్రస్థం ఘృతతైలాత్తథాఽఽఢకం| మస్తునః సాధయిత్వైతత్ పిబేత్ సర్వోదరాపహం||115|| కఫమారుతసంభూతే గుల్మే చైతత్ ప్రశస్యతే|116|
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः||११२|| सक्षारैरर्धपलिकैर्द्विप्रस्थं सर्पिषः पचेत्| कल्कैर्द्विपञ्चमूलस्य तुलार्धस्वरसेन च||११३|| दधिमण्डाढकोपेतं तत् सर्पिर्जठरापहम्| श्वयथुं वातविष्टम्भं गुल्मार्शांसि च नाशयेत्||११४|| नागरत्रिफलाप्रस्थं घृततैलात्तथाऽऽढकम्| मस्तुनः साधयित्वैतत् पिबेत् सर्वोदरापहम्||११५|| कफमारुतसम्भूते गुल्मे चैतत् प्रशस्यते|११६|
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీత్యాదౌ ‘సక్షారైరర్ధపలికైర్ద్విః ప్రస్థం సర్పిషః పచేత్’ ఇతి పాఠే ద్విశబ్దః ప్రస్థేన తథాఽర్ధపలికైరిత్యనేన చ యోజ్యః; ఏతేన పిప్పల్యాదీనాం ద్విరితి ద్విగుణార్ధపలైః షట్పలాని భవంతి, ప్రస్థేన చ ద్విశబ్దయోజనాద్ఘృతప్రస్థద్వయం భవతి| కాశ్మీరే తు “పలికైః పిప్పలీక్షారైర్ద్విప్రస్థం సర్పిషః పచేత్” ఇత్యేవ పఠ్యతే| జతూకర్ణోఽప్యాహ- “దశమూలతులార్ధరసే సక్షారైః పంచకోలకైః సార్ధం ఘృతార్ధప్రస్థం సదధిమస్త్వాఢకముదరఘ్నం” ఇతి||112-115||-
Adhikarana 30 (116-117) · Śloka 118
చతుర్గుణే జలే మూత్రే ద్విగుణే చిత్రకాత్ పలే||116|| కల్కే సిద్ధం ఘృతప్రస్థం సక్షారం జఠరీ పిబేత్| యవకోలకులత్థానాం పంచమూలరసేన చ||117|| సురాసౌవీరకాభ్యాం చ సిద్ధం వాఽపి పిబేద్ఘృతం|118|
चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात् पले||११६|| कल्के सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत्| यवकोलकुलत्थानां पञ्चमूलरसेन च||११७|| सुरासौवीरकाभ्यां च सिद्धं वाऽपि पिबेद्घृतम्|११८|
🔊 Audio coming soon
చతుర్గుణే ఇత్యాదౌ సక్షారమిత్యనేన యవక్షారస్యాపి చిత్రకవత్ పలం దేయం| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “అగ్నిక్షారపలాభ్యాం హి మూత్రచతుర్గుణం ఘృతప్రస్థం” ఇతి||116-117||-
Adhikarana 31 (118) · Śloka 119
ఏభిః స్నిగ్ధాయ సంజాతే బలే శాంతే చ మారుతే||118|| స్రస్తే దోషాశయే దద్యాత్ కల్పదిష్టం విరేచనం|119|
एभिः स्निग्धाय सञ्जाते बले शान्ते च मारुते||११८|| स्रस्ते दोषाशये दद्यात् कल्पदिष्टं विरेचनम्|११९|
🔊 Audio coming soon
స్రస్తే దోషాశయ ఇతి దోషే స్నేహేన విముక్తబంధనత్వాత్ స్రస్తే ఇత్యర్థః||118||-
Adhikarana 32 (119-123) · Śloka 124
పటోలమూలం రజనీం విడంగం త్రిఫలాత్వచం||119|| కంపిల్లకం నీలినీం చ త్రివృతాం చేతి చూర్ణయేత్| షడాద్యాన్ కార్షికానంత్యాంస్త్రీంశ్చ ద్విత్రిచతుర్గుణాన్||120|| కృత్వా చూర్ణమతో ముష్టిం గవాం మూత్రేణ నా పిబేత్| విరిక్తో మృదు భుంజీత భోజనం జాంగలై రసైః||121|| మండం పేయాం చ పీత్వా నా సవ్యోషం షడహం పయః| శృతం పిబేత్తతశ్చూర్ణం పిబేదేవం పునః పునః||122|| హంతి సర్వోదరాణ్యేతచ్చూర్ణం జాతోదకాన్యపి| కామలాం పాండురోగం చ శ్వయథుం చాపకర్షతి||123|| పటోలాద్యమిదం చూర్ణముదరేషు ప్రపూజితం|124|
पटोलमूलं रजनीं विडङ्गं त्रिफलात्वचम्||११९|| कम्पिल्लकं नीलिनीं च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत्| षडाद्यान् कार्षिकानन्त्यांस्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान्||१२०|| कृत्वा चूर्णमतो मुष्टिं गवां मूत्रेण ना पिबेत्| विरिक्तो मृदु भुञ्जीत भोजनं जाङ्गलै रसैः||१२१|| मण्डं पेयां च पीत्वा ना सव्योषं षडहं पयः| शृतं पिबेत्ततश्चूर्णं पिबेदेवं पुनः पुनः||१२२|| हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं जातोदकान्यपि| कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं चापकर्षति||१२३|| पटोलाद्यमिदं चूर्णमुदरेषु प्रपूजितम्|१२४|
🔊 Audio coming soon
పటోలేత్యాదౌ షడాద్యాన్ కార్షికానిత్యనేన పటోలమూలాదీనాం త్రిఫలాయాః సమం షణ్ణాం ప్రత్యేకం కార్షికత్వం, కంపిల్లకాదీనాం యథాక్రమం ద్విత్రిచతుర్గుణత్వం| ముష్టిమితి పలం| సవ్యోషం షడహం శృతం పయః పిబేదితి విరేచనదినే మండపేయావిలేపీనామన్యతమమగ్న్యపేక్షయా కర్తవ్యం, ఊర్ధ్వం యథోక్తపయోవృత్తినా భవితవ్యం, తతః పునః సప్తమే పటోలాదిచూర్ణం పేయం; ఈదృశం పునః పునః కర్తవ్యం||119-123||-
Adhikarana 33 (124-132) · Śloka 132
గవాక్షీం శంఖినీం దంతీం తిల్వకస్య త్వచం వచాం||124|| పిబేద్ద్రాక్షాంబుగోమూత్రకోలకర్కంధుసీధుభిః| యవానీ హపుషా ధాన్యం త్రిఫలా చోపకుంచికా||125|| కారవీ పిప్పలీమూలమజగంధా శటీ వచా| శతాహ్వా జీరకం వ్యోషం స్వర్ణక్షీరీ సచిత్రకా||126|| ద్వౌ క్షారౌ పౌష్కరం మూలం కుష్ఠం లవణపంచకం| విడంగం చ సమాంశాని దంత్యా భాగత్రయం తథా||127|| త్రివృద్విశాలే ద్విగుణే సాతలా స్యాచ్చతుర్గుణా| ఏతన్నారాయణం నామ చూర్ణం రోగగణాపహం||128|| నైనత్ ప్రాప్యాతివర్తంతే రోగా విష్ణుమివాసురాః| తక్రేణోదరిభిః పేయం గుల్మిభిర్బదరాంబునా||129|| ఆనద్ధవాతే సురయా వాతరోగే ప్రసన్నయా| దధిమండేన విట్సంగే దాడిమాంబుభిరర్శసైః||130|| పరికర్తే సవృక్షామ్లముష్ణాంబుభిరజీర్ణకే| భగందరే పాండురోగే శ్వాసే కాసే గలగ్రహే||131|| హృద్రోగే గ్రహణీదోషే కుష్ఠే మందేఽనలే జ్వరే| దంష్ట్రావిషే మూలవిషే సగరే కృత్రిమే విషే||132|| యథార్హం స్నిగ్ధకోష్ఠేన పేయమేతద్విరేచనం| ఇతి నారాయణచూర్ణం|
गवाक्षीं शङ्खिनीं दन्तीं तिल्वकस्य त्वचं वचाम्||१२४|| पिबेद्द्राक्षाम्बुगोमूत्रकोलकर्कन्धुसीधुभिः| यवानी हपुषा धान्यं त्रिफला चोपकुञ्चिका||१२५|| कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शटी वचा| शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रका||१२६|| द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम्| विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा||१२७|| त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला स्याच्चतुर्गुणा| एतन्नारायणं नाम चूर्णं रोगगणापहम्||१२८|| नैनत् प्राप्यातिवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः| तक्रेणोदरिभिः पेयं गुल्मिभिर्बदराम्बुना||१२९|| आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया| दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभिरर्शसैः||१३०|| परिकर्ते सवृक्षाम्लमुष्णाम्बुभिरजीर्णके| भगन्दरे पाण्डुरोगे श्वासे कासे गलग्रहे||१३१|| हृद्रोगे ग्रहणीदोषे कुष्ठे मन्देऽनले ज्वरे| दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे||१३२|| यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम्| इति नारायणचूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
శంఖినీ శ్వేతభల్లాతకీ (?)| కోలకర్కంధూనాం రసా ఏవ జ్ఞేయాః| యవానీత్యాదౌ ఉపకుంచికా కృష్ణజీరకం| అజమోదా ఉగ్రగంధా| కారవీ అల్పజీరకం, జీరకశబ్దేన తు మహాజీరకం| దంత్యా భాగాస్త్రయః గృహీతభాగాపేక్షయా, ఏవం త్రివృద్విశాలయోరపి ఆద్యభాగాపేక్షయా ద్వైగుణ్యం| నారాయణసంజ్ఞానిమిత్తమాహ- నైనదిత్యాది| ఏతేన నారాయణసధర్మిత్వాత్ నారాయణసంజ్ఞేత్యుక్తం భవతి||124-132||-
Adhikarana 34 (133-137) · Śloka 137
హపుషాం కాంచనక్షీరీం త్రిఫలాం కటురోహిణీం||133|| నీలినీం త్రాయమాణాం చ సాతలాం త్రివృతాం వచాం| సైంధవం కాలలవణం పిప్పలీం చేతి చూర్ణయేత్||134|| దాడిమత్రిఫలామాంసరసమూత్రసుఖోదకైః| పేయోఽయం సర్వగుల్మేషు ప్లీహ్ని సర్వోదరేషు చ||135|| శ్విత్రే కుష్ఠే సరుజకే సవాతే విషమాగ్నిషు| శోథార్శఃపాండురోగేషు కామలాయాం హలీమకే||136|| వాతం పిత్తం కఫం చాశు విరేకాత్ సంప్రసాధయేత్| ఇతి హపుషాద్యం చూర్ణం| నీలినీం నిచులం వ్యోషం ద్వౌ క్షారౌ లవణాని చ||137|| చిత్రకం చ పిబేచ్చూర్ణం సర్పిషోదరగుల్మనుత్| ఇతి నీలిన్యాద్యం చూర్ణం|
हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रिफलां कटुरोहिणीम्||१३३|| नीलिनीं त्रायमाणां च सातलां त्रिवृतां वचाम्| सैन्धवं काललवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत्||१३४|| दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुखोदकैः| पेयोऽयं सर्वगुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च||१३५|| श्वित्रे कुष्ठे सरुजके सवाते विषमाग्निषु| शोथार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके||१३६|| वातं पित्तं कफं चाशु विरेकात् सम्प्रसाधयेत्| इति हपुषाद्यं चूर्णम्| नीलिनीं निचुलं व्योषं द्वौ क्षारौ लवणानि च||१३७|| चित्रकं च पिबेच्चूर्णं सर्पिषोदरगुल्मनुत्| इति नीलिन्याद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
హపుషేత్యాదౌ కాలలవణం బిడలవణమేవ; అన్యే తు సౌవర్చలాకారం లవణమాహుః| దాడిమాదిభిః సర్వైరపి ‘పేయః’ ఇతి సంబధ్యతే||133-137||-
Adhikarana 35 (138-140) · Śloka 140
క్షీరద్రోణం సుధాక్షీరప్రస్థార్ధసహితం దధి||138|| జాతం విమథ్య తద్యుక్త్యా త్రివృత్సిద్ధం పిబేద్ఘృతం| తథా సిద్ధం ఘృతప్రస్థం పయస్యష్టగుణే పిబేత్||139|| స్నుక్క్షీరపలకల్కేన త్రివృతాషట్పలేన చ| గుల్మానాం గరదోషాణాముదరాణాం చ శాంతయే||140|| ఇతి స్నుహీక్షీరఘృతం|
क्षीरद्रोणं सुधाक्षीरप्रस्थार्धसहितं दधि||१३८|| जातं विमथ्य तद्युक्त्या त्रिवृत्सिद्धं पिबेद्घृतम्| तथा सिद्धं घृतप्रस्थं पयस्यष्टगुणे पिबेत्||१३९|| स्नुक्क्षीरपलकल्केन त्रिवृताषट्पलेन च| गुल्मानां गरदोषाणामुदराणां च शान्तये||१४०|| इति स्नुहीक्षीरघृतम्|
🔊 Audio coming soon
క్షీరద్రోణమిత్యాద్యుక్తాని ఘృతాని తుల్యకర్మాణి| తత్ర చ ప్రథమే ఘృతే ద్రవానుక్తే జలేన కింవా ప్రకృతదధిమథితేనోద్ఘృతఘృతేనైవ పాకః| తథేత్యాదినా షట్పలేన చేత్యంతేన ద్వితీయం ఘృతం| తథేతి పూర్వప్రకారోత్థితం ఘృతమేవ| ఏవముత్తరే ఘృతే తద్వచ్ఛబ్దార్థం వర్ణయంతి||138-140||
Adhikarana 36 (141-145) · Śloka 146
దధిమండాఢకే సిద్ధాత్ స్నుక్క్షీరపలకల్కితాత్| ఘృతప్రస్థాత్ పిబేన్మాత్రాం తద్వజ్జఠరశాంతయే||141|| ఏషాం చాను పిబేత్ పేయాం పయో వా స్వాదు వా రసం| ఘృతే జీర్ణే విరిక్తస్తు కోష్ణం నాగరకైః శృతం||142|| పిబేదంబు తతః పేయాం యూషం కౌలత్థకం తతః| పిబేద్రూక్షస్త్ర్యహం త్వేవం భూయో వా ప్రతిభోజితః||143|| పునః పునః పిబేత్ సర్పిరానుపూర్వ్యా తయైవ చ| ఘృతాన్యేతాని సిద్ధాని విదధ్యాత్ కుశలో భిషక్||144|| గుల్మానాం గరదోషాణాముదరాణాం చ శాంతయే| పీలుకల్కోపసిద్ధం వా ఘృతమానాహభేదనం||145|| గుల్మఘ్నం నీలినీసర్పిః స్నేహం వా మిశ్రకం పిబేత్|146|
दधिमण्डाढके सिद्धात् स्नुक्क्षीरपलकल्कितात्| घृतप्रस्थात् पिबेन्मात्रां तद्वज्जठरशान्तये||१४१|| एषां चानु पिबेत् पेयां पयो वा स्वादु वा रसम्| घृते जीर्णे विरिक्तस्तु कोष्णं नागरकैः शृतम्||१४२|| पिबेदम्बु ततः पेयां यूषं कौलत्थकं ततः| पिबेद्रूक्षस्त्र्यहं त्वेवं भूयो वा प्रतिभोजितः||१४३|| पुनः पुनः पिबेत् सर्पिरानुपूर्व्या तयैव च| घृतान्येतानि सिद्धानि विदध्यात् कुशलो भिषक्||१४४|| गुल्मानां गरदोषाणामुदराणां च शान्तये| पीलुकल्कोपसिद्धं वा घृतमानाहभेदनम्||१४५|| गुल्मघ्नं नीलिनीसर्पिः स्नेहं वा मिश्रकं पिबेत्|१४६|
🔊 Audio coming soon
పేయాదీనాం త్రయాణామన్నానుపానత్వం కఫపిత్తవాతేషు; కింవా ప్రకృత్యగ్న్యపేక్షయాఽనుపానభేదః కల్పనీయః| నాగరకైః శృతమిత్యత్ర షడంగవిధినా జలసాధనం| ద్వితీయే దివసే పేయా, యూషం కౌలత్థికం తత ఇతి తృతీయే దివసే; ఉక్తం హి- “ప్రథమే నాగరయూషం, పరేఽహని పేయాం, తృతీయే కులత్థోదకం” ఇతి| రూక్ష ఇతి పునః పునః పిబేదిత్యనేన సంబధ్యతే; తేన రూక్షస్యైతత్ స్నేహవిరేచనం కర్తవ్యం, స్నిగ్ధో నాధికారీతి దర్శయతి; స్నిగ్ధే తు ఇదమేవ నాగరాదిశృతపానీయాదినోపపాదితం బలాపేక్షయా దేయం| భూయో వా ప్రతిభోజిత ఇతి అధికాని వా దినాని మాత్రయా భోజితః సన్ పునః పునః పిబేదితి యోజ్యం| గుల్మఘ్నమితి గుల్మహరత్వేనోక్తం గుల్మాధ్యాయే, మిశ్రకం గుల్మోక్తమేవ||141-145||
Adhikarana 37 (146-171) · Śloka 172
క్రమాన్నిర్హృతదోషాణాం జాంగలప్రతిభోజినాం ||146|| దోషశేషనివృత్త్యర్థం యోగాన్ వక్ష్యామ్యతః పరం| చిత్రకామరదారుభ్యాం కల్కం క్షీరేణ నా పిబేత్||147|| మాసం యుక్తస్తథా హస్తిపిప్పలీ విశ్వభేషజం| విడంగం చిత్రకం దంతీ చవ్యం వ్యోషం చ తైః పయః||148|| కల్కైః కోలసమైః పీత్వా ప్రవృద్ధముదరం జయేత్| పిబేత్ కషాయం త్రిఫలాదంతీరోహితకైః శృతం||149|| వ్యోషక్షారయుతం జీర్ణే రసైరద్యాత్తు జాంగలైః| మాంసం వా భోజనం భోజ్యం సుధాక్షీరఘృతాన్వితం||150|| క్షీరానుపానాం గోమూత్రేణాభయాం వా ప్రయోజయేత్| సప్తాహం మాహిషం మూత్రం క్షీరం చానన్నభుక్ పిబేత్||151|| మాసమౌష్ట్రం పయశ్ఛాగం త్రీన్మాసాన్ వ్యోషసంయుతం| హరీతకీసహస్రం వా క్షీరాశీ వా శిలాజతు||152|| శిలాజతువిధానేన గుగ్గులుం వా ప్రయోజయేత్| శృంగవేరార్ద్రకరసః పానే క్షీరసమో హితః||153|| తైలం రసేన తేనైవ సిద్ధం దశగుణేన వా| దంతీద్రవంతీఫలజం తైలం దూష్యోదరే హితం||154|| శూలానాహవిబంధేషు మస్తుయూషరసాదిభిః| సరలామధుశిగ్రూణాం బీజేభ్యో మూలకస్య చ||155|| తైలాన్యభ్యంగపానార్థం శూలఘ్నాన్యనిలోదరే| స్తైమిత్యారుచిహృల్లాసే మందేఽగ్నౌ మద్యపాయ చ||156|| అరిష్టాన్ దాపయేత్ క్షారాన్ కఫస్త్యానస్థిరోదరే| శ్లేష్మణో విలయార్థం తు దోషం వీక్ష్య భిషగ్వరః||157|| పిప్పలీం తిల్వకం హింగు నాగరం హస్తిపిప్పలీం| భల్లాతకం శిగ్రుఫలం త్రిఫలాం కటురోహిణీం||158|| దేవదారు హరిద్రే ద్వే సరలాతివిషే వచాం | కుష్ఠం ముస్తం తథా పంచ లవణాని ప్రకల్ప్య చ||159|| దధిసర్పిర్వసామజ్జతైలయుక్తాని దాహయేత్| అన్నాదూర్ధ్వమతః క్షారాద్బిడాలకపదం పిబేత్||160|| మదిరాదధిమండోష్ణజలారిష్టసురాసవైః| హృద్రోగం శ్వయథుం గుల్మం ప్లీహార్శోజఠరాణి చ||161|| విసూచికాముదావర్తం వాతాష్ఠీలాం చ నాశయేత్| క్షారం చాజకరీషాణాం స్రుతం మూత్రైర్విపాచయేత్||162|| కార్షికం పిప్పలీమూలం పంచైవ లవణాని చ| పిప్పలీం చిత్రకం శుంఠీం త్రిఫలాం త్రివృతాం వచాం||163|| ద్వౌ క్షారౌ సాతలాం దంతీం స్వర్ణక్షీరీం విషాణికాం| కోలప్రమాణాం వటికాం పిబేత్ సౌవీరసంయుతాం||164|| శ్వయథావవిపాకే చ ప్రవృద్ధే చ దకోదరే| భావితానాం గవాం మూత్రే షష్టికానాం తు తండులైః||165|| యవాగూం పయసా సిద్ధాం ప్రకామం భోజయేన్నరం| పిబేదిక్షురసం చాను జఠరాణాం నివృత్తయే||166|| స్వం స్వం స్థానం వ్రజంత్యేవం తథా పిత్తకఫానిలాః| శంఖినీస్నుక్త్రివృద్దంతీచిరబిల్వాదిపల్లవైః||167|| శాకం గాఢపురీషాయ ప్రాగ్భక్తం దాపయేద్భిషక్ | తతోఽస్మై శిథిలీభూతవర్చోదోషాయ శాస్త్రవిత్||168|| దద్యాన్మూత్రయుతం క్షీరం దోషశేషహరం శివం| పార్శ్వశూలముపస్తంభం హృద్గ్రహం చాపి మారుతః||169|| జనయేద్యస్య తం తైలం బిల్వక్షారేణ పాయయేత్| తథాఽగ్నిమంథస్యోనాకపలాశతిలనాలజైః||170|| బలాకదల్యపామార్గక్షారైః ప్రత్యేకశః స్రుతైః| తైలం పక్త్వా భిషగ్దద్యాదుదరాణాం ప్రశాంతయే||171|| నివర్తతే చోదరిణాం హృద్గ్రహశ్చానిలోద్భవః|172|
क्रमान्निर्हृतदोषाणां जाङ्गलप्रतिभोजिनाम् ||१४६|| दोषशेषनिवृत्त्यर्थं योगान् वक्ष्याम्यतः परम्| चित्रकामरदारुभ्यां कल्कं क्षीरेण ना पिबेत्||१४७|| मासं युक्तस्तथा हस्तिपिप्पली विश्वभेषजम्| विडङ्गं चित्रकं दन्ती चव्यं व्योषं च तैः पयः||१४८|| कल्कैः कोलसमैः पीत्वा प्रवृद्धमुदरं जयेत्| पिबेत् कषायं त्रिफलादन्तीरोहितकैः शृतम्||१४९|| व्योषक्षारयुतं जीर्णे रसैरद्यात्तु जाङ्गलैः| मांसं वा भोजनं भोज्यं सुधाक्षीरघृतान्वितम्||१५०|| क्षीरानुपानां गोमूत्रेणाभयां वा प्रयोजयेत्| सप्ताहं माहिषं मूत्रं क्षीरं चानन्नभुक् पिबेत्||१५१|| मासमौष्ट्रं पयश्छागं त्रीन्मासान् व्योषसंयुतम्| हरीतकीसहस्रं वा क्षीराशी वा शिलाजतु||१५२|| शिलाजतुविधानेन गुग्गुलुं वा प्रयोजयेत्| शृङ्गवेरार्द्रकरसः पाने क्षीरसमो हितः||१५३|| तैलं रसेन तेनैव सिद्धं दशगुणेन वा| दन्तीद्रवन्तीफलजं तैलं दूष्योदरे हितम्||१५४|| शूलानाहविबन्धेषु मस्तुयूषरसादिभिः| सरलामधुशिग्रूणां बीजेभ्यो मूलकस्य च||१५५|| तैलान्यभ्यङ्गपानार्थं शूलघ्नान्यनिलोदरे| स्तैमित्यारुचिहृल्लासे मन्देऽग्नौ मद्यपाय च||१५६|| अरिष्टान् दापयेत् क्षारान् कफस्त्यानस्थिरोदरे| श्लेष्मणो विलयार्थं तु दोषं वीक्ष्य भिषग्वरः||१५७|| पिप्पलीं तिल्वकं हिङ्गु नागरं हस्तिपिप्पलीम्| भल्लातकं शिग्रुफलं त्रिफलां कटुरोहिणीम्||१५८|| देवदारु हरिद्रे द्वे सरलातिविषे वचाम् | कुष्ठं मुस्तं तथा पञ्च लवणानि प्रकल्प्य च||१५९|| दधिसर्पिर्वसामज्जतैलयुक्तानि दाहयेत्| अन्नादूर्ध्वमतः क्षाराद्बिडालकपदं पिबेत्||१६०|| मदिरादधिमण्डोष्णजलारिष्टसुरासवैः| हृद्रोगं श्वयथुं गुल्मं प्लीहार्शोजठराणि च||१६१|| विसूचिकामुदावर्तं वाताष्ठीलां च नाशयेत्| क्षारं चाजकरीषाणां स्रुतं मूत्रैर्विपाचयेत्||१६२|| कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च| पिप्पलीं चित्रकं शुण्ठीं त्रिफलां त्रिवृतां वचाम्||१६३|| द्वौ क्षारौ सातलां दन्तीं स्वर्णक्षीरीं विषाणिकाम्| कोलप्रमाणां वटिकां पिबेत् सौवीरसंयुताम्||१६४|| श्वयथावविपाके च प्रवृद्धे च दकोदरे| भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां तु तण्डुलैः||१६५|| यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम्| पिबेदिक्षुरसं चानु जठराणां निवृत्तये||१६६|| स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्येवं तथा पित्तकफानिलाः| शङ्खिनीस्नुक्त्रिवृद्दन्तीचिरबिल्वादिपल्लवैः||१६७|| शाकं गाढपुरीषाय प्राग्भक्तं दापयेद्भिषक् | ततोऽस्मै शिथिलीभूतवर्चोदोषाय शास्त्रवित्||१६८|| दद्यान्मूत्रयुतं क्षीरं दोषशेषहरं शिवम्| पार्श्वशूलमुपस्तम्भं हृद्ग्रहं चापि मारुतः||१६९|| जनयेद्यस्य तं तैलं बिल्वक्षारेण पाययेत्| तथाऽग्निमन्थस्योनाकपलाशतिलनालजैः||१७०|| बलाकदल्यपामार्गक्षारैः प्रत्येकशः स्रुतैः| तैलं पक्त्वा भिषग्दद्यादुदराणां प्रशान्तये||१७१|| निवर्तते चोदरिणां हृद्ग्रहश्चानिलोद्भवः|१७२|
🔊 Audio coming soon
చిత్రకేత్యాదౌ మాసం యుక్త ఇతి చ్ఛేదః| తథా హస్తిపిప్పలీత్యాదౌ క్షీరేణ పిబేదితి సంబధ్యతే| విడంగాదిభిః క్షీరమష్టపలం చతుర్గుణజలేన సాధనీయం| పిబేత్ కషాయమిత్యాదౌ వ్యోషక్షారయోః ప్రక్షేప్యత్వం| మాంసం వేత్యాదౌ సుధాక్షీరసాధితం ఘృతం పూర్వోక్తం జ్ఞేయం| అనన్నభుగితి గోమూత్రేత్యాదియోగత్రయేఽపి యోజ్యం| క్షీరాశీతి క్షీరేణ సమం శిలాజత్వశ్నీయాత్| శిలాజతువిధానేనేత్యనంతరోక్తశిలాజతువిధానమేవ క్షీరాశీత్యనేనోక్తం గృహ్యతే న రసాయనోక్తం, వ్యవహితత్వాత్| శృంగవేరార్ద్రకశబ్దేన శుష్కార్ద్రకస్య క్వాథనిష్పన్నం రసం నిషేధయతి| దూష్యోదరం సాన్నిపాతికముదరం| సరలా త్రివృత్| అరిష్టాన్ పాయయేదితి చ్ఛేదః| పిప్పలీత్యాదికే క్షారే దధ్యాదీనాం ద్రవాణాం చూర్ణపిండతాకరణయోగ్యా మాత్రా జ్ఞేయా| బిడాలపదకః కర్షః| క్షారం చాజకరీషాణామిత్యాదౌ అజపురీషక్షారం షడ్గుణమూత్రేణైకవింశతివారం స్రావయిత్వా క్షారద్రవస్తావద్ గ్రాహ్యః, స చ యావచ్చూర్ణసముదాయాద్ద్రవత్వేన కృతద్వైగుణ్యః సన్నష్టగుణో భవతి| పార్శ్వేత్యాదౌ ఉపస్తంభమితి ఉపశబ్దః సమీపవాచీ| బిల్వక్షారేణేతి బిల్వఫలదాహాత్ కృతేన క్షారేణ శ్వేతేన సిద్ధం తైలం పాయయేత్| తిలనాలజైః క్షారైః సిద్ధం తైలం పాయయేదితి సంబంధః||146-171||-
Adhikarana 38 (172-174) · Śloka 175
కఫే వాతేన పిత్తేన తాభ్యాం వాఽప్యావృతేఽనిలే||172|| బలినః స్వౌషధయుతం తైలమేరండజం హితం| సువిరిక్తో నరో యస్తు పునరాధ్మాపితో భవేత్||173|| సుస్నిగ్ధైరమ్లలవణైర్నిరూహైస్తముపాచరేత్| సోపస్తంభోఽపి వా వాయురాధ్మాపయతి యం నరం||174|| తీక్ష్ణైః సక్షారగోమూత్రైర్బస్తిభిస్తముపాచరేత్|175|
कफे वातेन पित्तेन ताभ्यां वाऽप्यावृतेऽनिले||१७२|| बलिनः स्वौषधयुतं तैलमेरण्डजं हितम्| सुविरिक्तो नरो यस्तु पुनराध्मापितो भवेत्||१७३|| सुस्निग्धैरम्ललवणैर्निरूहैस्तमुपाचरेत्| सोपस्तम्भोऽपि वा वायुराध्मापयति यं नरम्||१७४|| तीक्ष्णैः सक्षारगोमूत्रैर्बस्तिभिस्तमुपाचरेत्|१७५|
🔊 Audio coming soon
కఫే ఇత్యాదౌ కఫే వాతేనావృతే, కఫే పిత్తేనావృతే, తాభ్యాం కఫపిత్తాభ్యాం వా వాతే ఆవృతే ఇత్యర్థః| స్వౌషధయుతమితి ఆవరకదోషహరౌషధయుతమిత్యర్థః| సువిరిక్త ఇత్యాదౌ విరిక్తస్యాధ్మానం రిష్టమితి జ్ఞేయం| తేనేహానిర్జితే వాతే పునరాధ్మానం న రిష్టం, అతస్తచ్చికిత్సోపదేశోఽత్ర యుజ్యతే; కింవా ఉపస్తంభాయుక్తం సత్ పునరాధ్మానం రిష్టమిత్యాదాయేహ ‘సోపస్తంభ’ ఇతి కృతం, సోపస్తంభ ఇతి సావరణః||172-174||-
Adhikarana 39 (175-183) · Śloka 184
క్రియాతివృత్తే జఠరే త్రిదోషే చాప్రశామ్యతి||175|| జ్ఞాతీన్ ససుహృదో దారాన్ బ్రాహ్మణాన్నృపతీన్ గురూన్| అనుజ్ఞాప్య భిషక్ కర్మ విదధ్యాత్ సంశయం బ్రువన్||176|| అక్రియాయాం ధ్రువో మృత్యుః క్రియాయాం సంశయో భవేత్| ఏవమాఖ్యాయ తస్యేదమనుజ్ఞాతః సుహృద్గణైః||177|| పానభోజనసంయుక్తం విషమస్మై ప్రయోజయేత్| యస్మిన్ వా కుపితః సర్పో విసృజేద్ధి ఫలే విషం||178|| భోజయేత్తదుదరిణం ప్రవిచార్య భిషగ్వరః| తేనాస్య దోషసంఘాతః స్థిరో లీనో విమార్గగః||179|| విషేణాశుప్రమాథిత్వాదాశు భిన్నః ప్రవర్తతే| విషేణ హృతదోషం తం శీతాంబుపరిషేచితం||180|| పాయయేత భిషగ్దుగ్ధం యవాగూం వా యథాబలం| త్రివృన్మండూకపర్ణ్యోశ్చ శాకం సయవవాస్తుకం||181|| భక్షయేత్ కాలశాకం వా స్వరసోదకసాధితం | నిరమ్లలవణస్నేహం స్విన్నాస్విన్నమనన్నభుక్||182|| మాసమేకం తతశ్చైవ తృషితః స్వరసం పిబేత్| ఏవం వినిర్హృతే దోషే శాకైర్మాసాత్ పరం తతః||183|| దుర్బలాయ ప్రయుంజీత ప్రాణభృత్ కారభం పయః|184|
क्रियातिवृत्ते जठरे त्रिदोषे चाप्रशाम्यति||१७५|| ज्ञातीन् ससुहृदो दारान् ब्राह्मणान्नृपतीन् गुरून्| अनुज्ञाप्य भिषक् कर्म विदध्यात् संशयं ब्रुवन्||१७६|| अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्| एवमाख्याय तस्येदमनुज्ञातः सुहृद्गणैः||१७७|| पानभोजनसंयुक्तं विषमस्मै प्रयोजयेत्| यस्मिन् वा कुपितः सर्पो विसृजेद्धि फले विषम्||१७८|| भोजयेत्तदुदरिणं प्रविचार्य भिषग्वरः| तेनास्य दोषसङ्घातः स्थिरो लीनो विमार्गगः||१७९|| विषेणाशुप्रमाथित्वादाशु भिन्नः प्रवर्तते| विषेण हृतदोषं तं शीताम्बुपरिषेचितम्||१८०|| पाययेत भिषग्दुग्धं यवागूं वा यथाबलम्| त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्योश्च शाकं सयववास्तुकम्||१८१|| भक्षयेत् कालशाकं वा स्वरसोदकसाधितम् | निरम्ललवणस्नेहं स्विन्नास्विन्नमनन्नभुक्||१८२|| मासमेकं ततश्चैव तृषितः स्वरसं पिबेत्| एवं विनिर्हृते दोषे शाकैर्मासात् परं ततः||१८३|| दुर्बलाय प्रयुञ्जीत प्राणभृत् कारभं पयः|१८४|
🔊 Audio coming soon
క్రియాతివృత్త ఇత్యనేన జాతోదకతాం దర్శయతి, తత్ర హి క్రియా నిషిద్ధా “అజాతోదకం” ఇత్యాదినా| త్రిదోషే ఇత్యనేనాపి జాతోదక ఏవ త్రిదోషజ ఇతి జ్ఞేయం; అజాతోదకే త్రిదోషేఽపి క్రియా ఉక్తైవ| ఏవంభూతత్రిదోషస్య తు క్రియాతివృత్తపదేనైవ లాభేఽపి త్రిదోషే ఇతి పదం త్రిదోషస్య జాతోదకస్యాప్యత్ర క్రియోపదర్శనార్థం| జ్ఞాత్యాదిసమ్మతిగ్రహణాదినా విపర్యయేఽయశోనిషేధః| అనుజ్ఞాత ఇతి అనుమతో విషాదిప్రయోగే వైద్యః| యస్మిన్ ఫలే విషం విసృజేత్ తత్ ఫలం ప్రయోజయేదితి సంవంధః| విషం చాత్ర దంష్ట్రావిషమేవ జ్ఞేయం| ఉక్తం హి- “దూష్యోదరే బద్ధగుదే క్షతాంత్రే చ జలోదరే| అపి దంష్ట్రావిషస్యైవ ప్రయోగో వై విశోధనే” ఇతి| స్థిర ఇతి అచపలః| లీన ఇతి ధాత్వంతరగతః| ప్రమాథిత్వాదితి క్షోభకారిత్వాత్| కాలశాకం ప్రసిద్ధం| స్వరసోదకాభ్యాం సాధితం| తతశ్చైవ స్వరసమితి కాలశాకస్వరసం||175-183||-
Adhikarana 40 (184-188) · Śloka 188
ఇదం తు శల్యహర్తౄణాం కర్మ స్యాద్దృష్టకర్మణాం||184|| వామం కుక్షిం మాపయిత్వా నాభ్యధశ్చతురంగులం| మాత్రాయుక్తేన శస్త్రేణ పాటయేన్మతిమాన్ భిషక్||185|| విపాట్యాంత్రం తతః పశ్చాద్వీక్ష్య బద్ధక్షతాంత్రయోః| సర్పిషాఽభ్యజ్య కేశాదీనవమృజ్య విమోక్షయేత్||186|| మూర్చ్ఛనాద్యచ్చ సమ్మూఢమంత్రం తచ్చ విమోక్షయేత్| ఛిద్రాణ్యంత్రస్య తు స్థూలైర్దంశయిత్వా పిపీలికైః||187|| బహుశః సంగృహీతాని జ్ఞాత్వా చ్ఛిత్వా పిపీలికాన్| ప్రతియోగైః ప్రవేశ్యాంత్రం ప్రేయైః సీవ్యేద్వ్రణం తతః||188||
इदं तु शल्यहर्तॄणां कर्म स्याद्दृष्टकर्मणाम्||१८४|| वामं कुक्षिं मापयित्वा नाभ्यधश्चतुरङ्गुलम्| मात्रायुक्तेन शस्त्रेण पाटयेन्मतिमान् भिषक्||१८५|| विपाट्यान्त्रं ततः पश्चाद्वीक्ष्य बद्धक्षतान्त्रयोः| सर्पिषाऽभ्यज्य केशादीनवमृज्य विमोक्षयेत्||१८६|| मूर्च्छनाद्यच्च सम्मूढमन्त्रं तच्च विमोक्षयेत्| छिद्राण्यन्त्रस्य तु स्थूलैर्दंशयित्वा पिपीलिकैः||१८७|| बहुशः सङ्गृहीतानि ज्ञात्वा च्छित्वा पिपीलिकान्| प्रतियोगैः प्रवेश्यान्त्रं प्रेयैः सीव्येद्व्रणं ततः||१८८||
🔊 Audio coming soon
నాభ్యధశ్చతురంగులమితి నాభేరధో యథా భవతి తథా చతురంగులం వామకుక్షిం మాపయిత్వా ఉదరమధ్యాచ్చతురంగులం త్యక్త్వా వామకుక్షౌ నాభ్యధస్తాత్ పాటనం కర్తవ్యం| విపాట్య చోదరం బద్ధక్షతోదరయోః, అంత్రం వీక్ష్య యథోచితక్రియార్థం, తత ఉదరే పాటనం కేశాదిమార్జనం సమ్మూఢాంత్రమోక్షశ్చ కర్తవ్యః| ఛిద్రాంత్రస్య తు అంత్రచ్ఛిద్రాణి పిపీలికైరంత్రచ్ఛిద్రప్రదేశే దంశయిత్వా, సంగృహీతాని యథాఽంత్రఛిద్రాణి భవంతి తథా జ్ఞాత్వా, పిపీలికాశిరశ్ఛేదః కార్యః| తతస్తూభయోరపి బద్ధఛిద్రాంత్రయోః నిఃసృతాంత్రప్రవేశవిధిః ప్రతియోగైరిత్యనేనోక్తః కర్తవ్యః||184-188||
Adhikarana 41 (189-194) · Śloka 194
తథా జాతోదకం సర్వముదరం వ్యధయేద్భిషక్| వామపార్శ్వే త్వధో నాభేర్నాడీం దత్త్వా చ గాలయేత్||189|| విస్రావ్య చ విమృద్యైతద్వేష్టయేద్వాససోదరం| తథా బస్తివిరేకాద్యైర్మ్లానం సర్వం చ వేష్టయేత్||190|| నిఃస్రుతే లంఘితః పేయామస్నేహలవణాం పిబేత్| అతః పరం తు షణ్మాసాన్ క్షీరవృత్తిర్భవేన్నరః||191|| త్రీన్ మాసాన్ పయసా పేయాం పిబేత్త్రీంశ్చాపి భోజయేత్| శ్యామాకం కోరదూషం వా క్షీరేణాలవణం లఘు||192|| నరః సంవత్సరేణైవం జయేత్ ప్రాప్తం జలోదరం| ప్రయోగాణాం చ సర్వేషామను క్షీరం ప్రయోజయేత్||193|| దోషానుబంధరక్షార్థం బలస్థైర్యార్థమేవ చ| ప్రయోగాపచితాంగానాం హితం హ్యుదరిణాం పయః| సర్వధాతుక్షయార్తానాం దేవానామమృతం యథా||194||
तथा जातोदकं सर्वमुदरं व्यधयेद्भिषक्| वामपार्श्वे त्वधो नाभेर्नाडीं दत्त्वा च गालयेत्||१८९|| विस्राव्य च विमृद्यैतद्वेष्टयेद्वाससोदरम्| तथा बस्तिविरेकाद्यैर्म्लानं सर्वं च वेष्टयेत्||१९०|| निःस्रुते लङ्घितः पेयामस्नेहलवणां पिबेत्| अतः परं तु षण्मासान् क्षीरवृत्तिर्भवेन्नरः||१९१|| त्रीन् मासान् पयसा पेयां पिबेत्त्रींश्चापि भोजयेत्| श्यामाकं कोरदूषं वा क्षीरेणालवणं लघु||१९२|| नरः संवत्सरेणैवं जयेत् प्राप्तं जलोदरम्| प्रयोगाणां च सर्वेषामनु क्षीरं प्रयोजयेत्||१९३|| दोषानुबन्धरक्षार्थं बलस्थैर्यार्थमेव च| प्रयोगापचिताङ्गानां हितं ह्युदरिणां पयः| सर्वधातुक्षयार्तानां देवानाममृतं यथा||१९४||
🔊 Audio coming soon
తథేత్యాదినా జాతోదకవిధిమాహ| వ్యధయేదితి నాభ్యాశ్చతురంగులే ఇత్యర్థః| అతః పరమితి అలవణపేయాపానాదూర్ధ్వం షణ్మాసాన్ క్షీరవృత్తిః స్యాత్, తతః క్షీరమాత్రవృత్తిషణ్మాసాదూర్ధ్వం త్రీన్మాసాన్ పయసా సహ పేయాం పిబేత్, తతశ్చోర్ధ్వం త్రీన్ మాసాన్ ‘శ్యామాకం కోరదూషం’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం క్షీరేణ భోజయేత్; ఏవం సంవత్సరేణేతి యదుక్తం తత్ పూర్యతే| ప్రయోగాపచితాంగానామితి ప్రయోగైః క్షీణదేహానాం||189-194||
Adhikarana 42 (195-196) · Śloka 196
తత్ర శ్లోకౌ- హేతుం ప్రాగ్రూపమష్టానాం లింగం వ్యాససమాసతః| ఉపద్రవాన్ గరీయస్త్వం సాధ్యాసాధ్యత్వమేవ చ||195|| జాతాజాతాంబులింగాని చికిత్సాం చోక్తవానృషిః| సమాసవ్యాసనిర్దేశైరుదరాణాం చికిత్సితే||196||
तत्र श्लोकौ- हेतुं प्राग्रूपमष्टानां लिङ्गं व्याससमासतः| उपद्रवान् गरीयस्त्वं साध्यासाध्यत्वमेव च||१९५|| जाताजाताम्बुलिङ्गानि चिकित्सां चोक्तवानृषिः| समासव्यासनिर्देशैरुदराणां चिकित्सिते||१९६||
🔊 Audio coming soon
హేతుమిత్యాదినా సంగ్రహం బ్రూతే| సంగ్రహార్థశ్చాధ్యాయోక్తోఽనుసరణీయః||195-196||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రేఽప్రాప్తే దృఢబలపూరితే చికిత్సాస్థానే ఉదరచికిత్సితం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం చికిత్సాస్థానే ఉదరచికిత్సితం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||