Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta unmādacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात उन्मादचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
idānīmupōdghātitaṁ rājayakṣmacikitsitamabhidhāya kramaprāptamunmādacikitsitaṁ brūtē| ayaṁ kramaścarakasaṁskr̥tāṁ pañcādhyāyīmarśō'tīsāravīsarpamadātyayadvivraṇīyarūpāṁ parityajya jñēyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
buddhismr̥tijñānatapōnivāsaḥ punarvasuḥ prāṇabhr̥tāṁ śaraṇyaḥ| unmādahētvākr̥tibhēṣajāni kālē'gnivēśāya śaśaṁsa pr̥ṣṭaḥ||3||
बुद्धिस्मृतिज्ञानतपोनिवासः पुनर्वसुः प्राणभृतां शरण्यः| उन्मादहेत्वाकृतिभेषजानि कालेऽग्निवेशाय शशंस पृष्टः||३||
🔊 Audio coming soon
buddhiḥ ūhāpōhavatī, smr̥tiḥ atītārthaviṣayajñānaṁ, tapaḥ cāndrāyaṇādi, tēṣāṁ nivāsa āśraya ityarthaḥ| unmādahētvadītyādau hētugrahaṇēnātra vaktavyāḥ samprāptisthitirūpakālā unmādagamyahētuviṣayatayā gr̥hyantē| ākr̥tigrahaṇēnābhidhēyasyōnmādasvarūpasya grahaṇaṁ jñēyam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
viruddhaduṣṭāśucibhōjanāni pradharṣaṇaṁ dēvagurudvijānām| unmādahēturbhayaharṣapūrvō manō'bhighātō viṣamāśca cēṣṭāḥ||4||
विरुद्धदुष्टाशुचिभोजनानि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम्| उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः||४||
🔊 Audio coming soon
sampratyunmādahētumāha- viruddhētyādi| viruddhaṁ payaḥsaṁyuktamatsyādi, duṣṭaṁ garādi atyarthadōṣajanakaṁ ca, aśuci apavitram| bhayaharṣapūrvō manō'bhighāta iti atra pūrvaśabdaḥ kāraṇavācī, tēna bhayaharṣakāraṇakō manō'bhighāta ityarthaḥ| ētadviruddhāhārādi yathāsambhavaṁ kāraṇaṁ jñēyam| bhayaharṣāvupalakṣaṇau, tēna krōdhādayō'pi manōbhighātakā atra jñēyāḥ| krōdhādinā pratyāhatē manasi bhayaharṣapūrvaka ēvōnmādō bhavati||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhērnivāsaṁ hr̥dayaṁ pradūṣya| srōtāṁsyadhiṣṭhāya manōvahāni pramōhayantyāśu narasya cētaḥ||5||
तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य| स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः||५||
🔊 Audio coming soon
tairityādinā samprāptimāha| alpasattvasya alpasattvaguṇasya| hr̥dayaṁ yadyapi buddhinivāsatvēnārthēdaśamahāmūlīyādau pratipāditamēva; tathā'pi buddhinivāsatvōpadarśanamiha kr̥taṁ, hr̥dayōpaghātādbuddhyupaghātō vakṣyamāṇō yukta ēva; āśrayōpaghātēnāśritasyōpaghātaḥ siddha ēva| srōtāṁsi ca manōvahānītyanēna hr̥dayadēśasambandhidhamanyō viśēṣēṇa manōvahā darśayati; kiṁvā kēvalamēva śarīraṁ manō'bhyanusyūtaṁ jagrāha| uktaṁ hi- “kēvalamēvāsya manasaḥ śarīramadhiṣṭhānabhūtaṁ” (vi.a.5) iti| cēta iti manaḥ||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dr̥ṣṭiradhīratā ca| abaddhavāktvaṁ hr̥dayaṁ ca śūnyaṁ sāmānyamunmādagadasya liṅgam||6|| sa mūḍhacētā na sukhaṁ na duḥkhaṁ nācāradharmau kuta ēva śāntim| vindatyapāstasmr̥tibuddhisañjñō bhramatyayaṁ cēta itastataśca||7||
धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च| अबद्धवाक्त्वं हृदयं च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम्||६|| स मूढचेता न सुखं न दुःखं नाचारधर्मौ कुत एव शान्तिम्| विन्दत्यपास्तस्मृतिबुद्धिसञ्ज्ञो भ्रमत्ययं चेत इतस्ततश्च||७||
🔊 Audio coming soon
dhīvibhrama ityādinā sāmānyamunmādapūrvarūpamāhētyēkē| dhīvibhramādi tviha sāmānyamunmādaliṅgamēvōktam| kuta ēva śāntimiti kutō'pi śāntiṁ nivr̥ttiṁ na vindati| sañjñā nāmōllēkhēna jñānam| bhramatyayaṁ cēta iti aśvān rathiriva bhrāmayati; atra ṇijarthō'ntarbhūtaḥ||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
samudbhramaṁ buddhimanaḥsmr̥tīnāmunmādamāgantunijōtthamāhuḥ|8|
समुद्भ्रमं बुद्धिमनःस्मृतीनामुन्मादमागन्तुनिजोत्थमाहुः|८|
🔊 Audio coming soon
unmādasañjñāvyutpattimāha- samudbhramamityādi| samudbhrama unmāda ityēkō'rthaḥ| manōvibhramō'cintyārthacintanādinā jñēyaḥ| nidānōktasañjñādivibhramō'pi manōvibhrama ēvāntarbhāvanīya iha, sañjñādivibhramasyāpi manōvibhramajanyatvāt||8 ||
Adhikarana 7 (8-10) · Śloka 10
tasyōdbhavaṁ pañcavidhaṁ pr̥thak tu vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṁ ca||8|| rūkṣālpaśītānnavirēkadhātukṣayōpavāsairanilō'tivr̥ddhaḥ| cintādijuṣṭaṁ hr̥dayaṁ pradūṣya buddhiṁ smr̥tiṁ cāpyupahanti śīghram||9|| asthānahāsasmitanr̥tyagītavāgaṅgavikṣēpaṇarōdanāni| pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇē balaṁ cānilajasya rūpam||10||
तस्योद्भवं पञ्चविधं पृथक् तु वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च||८|| रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनिलोऽतिवृद्धः| चिन्तादिजुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम्||९|| अस्थानहासस्मितनृत्यगीतवागङ्गविक्षेपणरोदनानि| पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलं चानिलजस्य रूपम्||१०||
🔊 Audio coming soon
tasyōdbhavamityādau yadyapi pañcānāṁ madhyē'sādhyasya sānnipātikasya cikitsitaṁ na vaktavyaṁ, tathā'pi chatriṇō gacchantīti nyāyēna bāhulyamāśritya cikitsitaṁ vakṣyāmītyuktam| cintētyādi cintā ādiḥ yēṣāṁ tē, tēna kāmakrōdhādayō gr̥hyantē; ādiśabdō'tra prakāravācī| asthānē aviṣayē hāsadīnyasthānahāsasmitādīni||8-10||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhōjyaiścitaṁ pittamudīrṇavēgam| unmādamatyugramanātmakasya hr̥di śritaṁ pūrvavadāśu kuryāt||11|| amarṣasaṁrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyarōṣāḥ | pracchāyaśītānnajalābhilāṣāḥ pītā ca bhāḥ pittakr̥tasya liṅgam||12||
अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम्| उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि श्रितं पूर्ववदाशु कुर्यात्||११|| अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनातिद्रवणौष्ण्यरोषाः | प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषाः पीता च भाः पित्तकृतस्य लिङ्गम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ajīrṇētyādinā pittōnmādamāha| citamityanēna cayapūrvakatvēna pittasya mahāntaṁ kōpaṁ darśayati, cayapūrvakō hi dōṣakōpō balavattvānmahānbhavati| anyē tviha citaśabdēna prakōpamicchanti| atyugramiti tīvravēgam| pūrvavadityanēna vātōnmādavaccintādijuṣṭamityādigranthōktāṁ samprāptimatidiśati| amarṣaḥ akṣāntiḥ, saṁrambha ārabhaṭī, vinagrabhāvaḥ avastratvam| atidravaṇaṁ tvaritagamanam| pracchāyaḥ pravr̥ddhacchāyō dēśaḥ||11-12||
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
sampūraṇairmandavicēṣṭitasya sōṣmā kaphō marmaṇi sampravr̥ddhaḥ| buddhiṁ smr̥tiṁ cāpyupahatya cittaṁ pramōhayan sañjanayēdvikāram||13|| vākcēṣṭitaṁ mandamarōcakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā| chardiśca lālā ca balaṁ ca bhuṅktē nakhādiśauklyaṁ ca kaphātmakasya||14||
सम्पूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि सम्प्रवृद्धः| बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहत्य चित्तं प्रमोहयन् सञ्जनयेद्विकारम्||१३|| वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽतिनिद्रा| छर्दिश्च लाला च बलं च भुङ्क्ते नखादिशौक्ल्यं च कफात्मकस्य||१४||
🔊 Audio coming soon
sampūraṇairityādinā kaphōnmādamāha| sōṣmā kapha iti saha ūṣmaṇā kapha unmādaṁ karōti na kēvala iti, unmādakaraṇē kaphasya ūṣmasahitatvarūpaṁ svabhāvaṁ darśayati; kiṁvōṣmaśabdēna vīryaṁ śaktirūpamucyatē, tēna sōṣmā kapha iti utkliṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hr̥dayē| nārīviviktayōḥ priyatā nārīviviktapriyatā; viviktaṁ vijanam||13-14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
yaḥ sannipātaprabhavō'tighōraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hētubhiḥ syāt| sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādr̥gvirudghabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ||15||
यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात्| सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति तादृग्विरुद्घभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
ya ityādinā sānnipātikamāha| sarvairityuktē pratyēkamapi sarvahētūnāṁ janakatvaṁ syādata āha- samastairiti| viruddhabhaiṣajyavidhitvādvivarjyaḥ| kēcidatra tādr̥kśabdēna ya ēva samastahētujaḥ sarvalakṣaṇaśca sa ēva varjyō na tvalpahētulakṣaṇa iti vadanti||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
dēvarṣigandharvapiśācayakṣarakṣaḥpitr̥̄ṇāmabhidharṣaṇāni| āgantuhēturniyamavratādi mithyākr̥taṁ karma ca pūrvadēhē||16||
देवर्षिगन्धर्वपिशाचयक्षरक्षःपितॄणामभिधर्षणानि| आगन्तुहेतुर्नियमव्रतादि मिथ्याकृतं कर्म च पूर्वदेहे||१६||
🔊 Audio coming soon
dēvarṣītyādinā''gantūnmādamāha| iha yē'surādayaḥsuśrutōktāstē'nāviṣkr̥tatamā vijñēyāḥ| vakṣyati ca- “ityaparisaṅkhyēyānāṁ grahāṇāmāviṣkr̥tatamā hyaṣṭāvētē vyākhyātā” iti| atra ca rakṣaḥśabdēna rākṣasabrahmarākṣasayōrgrahaṇaṁ, tēna vivaraṇē brahmarākṣasōnmattō'pyuktaḥ| abhidharṣaṇam āvēśaḥ| niyamētyādinā aihikaṁ karma dēvādyāvēśakāraṇaṁ brūtē; mithyākr̥taṁ karma cētyanēna pūrvajanmakr̥taṁ karma āha||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
amartyavāgvikramavīryacēṣṭō jñānādivijñānabalādibhiryaḥ| unmādakālō'niyataśca yasya bhūtōtthamunmādamudāharēttam||17||
अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः| उन्मादकालोऽनियतश्च यस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम्||१७||
🔊 Audio coming soon
amartyētyādinā''gantūnāṁ sāmānyaliṅgānyāha| amartyaiḥ amānuṣairvāgādibhirlakṣitaṁ bhūtōtthamudāharēt| aniyata iti vātikādivanna āhārajīrṇādikālaniyataḥ; yē tu ‘niyata’ iti paṭhanti, tēṣāṁ vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṁ grahaṇamabhiprētam||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
adūṣayantaḥ puruṣasya dēhaṁ dēvādayaḥ svaistu guṇaprabhāvaiḥ| viśantyadr̥śyāstarasā yathaiva cchāyātapau darpaṇasūryakāntau||18||
अदूषयन्तः पुरुषस्य देहं देवादयः स्वैस्तु गुणप्रभावैः| विशन्त्यदृश्यास्तरसा यथैव च्छायातपौ दर्पणसूर्यकान्तौ||१८||
🔊 Audio coming soon
adūṣayanta īṣaddūṣayantaḥ| guṇaprabhāvairiti aṇimādiguṇaprabhāvaiḥ| tarasā ativēgēna| dr̥ṣṭāntadvayamāha- chāyētyādi| chāyā yathā darpaṇam, ātapaḥ sūryakāntama, adūṣayannēvādr̥śyamānaguṇaprabhāvēṇāviśati, tathā dēvādayō'pi dēhaṁ viśantītyarthaḥ||18||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
āghātakālō hi sa pūrvarūpaḥ prōktō nidānē'tha surādibhiśca| unmādarūpāṇi pr̥thaṅnibōdha kālaṁ ca gamyān puruṣāṁśca tēṣām||19||
आघातकालो हि स पूर्वरूपः प्रोक्तो निदानेऽथ सुरादिभिश्च| उन्मादरूपाणि पृथङ्निबोध कालं च गम्यान् पुरुषांश्च तेषाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
āghātakāla iti āvēśāvakāśaḥ; sa ca nidānē “tadyathā- pāpasya karmaṇaḥ samārambhē” (ni.a.7) ityādinōktaḥ| kālaṁ tithirūpam||19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
tadyathā- saumyadr̥ṣṭiṁ gambhīramadhr̥ṣyamakōpanamasvapnabhōjanābhilāṣiṇamalpasvēdamūtrapurīṣavātaṁ śubhagandhaṁ phullapadmavadanamiti dēvōnmattaṁ vidyāt; guruvr̥ddhasiddharṣīṇāmabhiśāpābhicārābhidhyānānurūpacēṣṭāhāravyāhāraṁ tairunmattaṁ vidyāt; aprasannadr̥ṣṭimapaśyantaṁ nidrāluṁ pratihatavācamanannābhilāṣamarōcakāvipākaparītaṁ ca pitr̥bhirunmattaṁ vidyāt; (caṇḍaṁ sāhasikaṁ tīkṣṇaṁ gambhīramadhr̥ṣyaṁ) mukhavādyanr̥tyagītānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṁ raktavastrabalikarmahāsyakathānuyōgapriyaṁ śubhagandhaṁ ca gandharvōnmattaṁ vidyāt; asakr̥tsvapnarōdanahāsyaṁ nr̥tyagītavādyapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṁ raktaviplutākṣaṁ dvijātivaidyaparivādinaṁ rahasyabhāṣiṇaṁ ca yakṣōnmattaṁ vidyāt; naṣṭanidramannapānadvēṣiṇamanāhāramapyatibalinaṁ śastraśōṇitamāṁsaraktamālyābhilāṣiṇaṁ santarjakaṁ ca rākṣasōnmattaṁ vidyāt; prahāsanr̥tyapradhānaṁ dēvavipravaidyadvēṣāvajñābhiḥ stutivēdamantraśāstrōdāharaṇaiḥ kāṣṭhādibhirātmapīḍanēna ca brahmarākṣasōnmattaṁ vidyāt; asvasthacittaṁ sthānamalabhamānaṁ nr̥tyagītahāsinaṁ baddhābaddhapralāpinaṁ saṅkarakūṭamalinarathyācēlatr̥ṇāśmakāṣṭhādhirōhaṇaratiṁ bhinnarūkṣasvaraṁ nagnaṁ vidhāvantaṁ naikatra tiṣṭhantaṁ duḥkhānyāvēdayantaṁ naṣṭasmr̥tiṁ ca piśācōnmattaṁ vidyāt||20||
तद्यथा- सौम्यदृष्टिं गम्भीरमधृष्यमकोपनमस्वप्नभोजनाभिलाषिणमल्पस्वेदमूत्रपुरीषवातं शुभगन्धं फुल्लपद्मवदनमिति देवोन्मत्तं विद्यात्; गुरुवृद्धसिद्धर्षीणामभिशापाभिचाराभिध्यानानुरूपचेष्टाहारव्याहारं तैरुन्मत्तं विद्यात्; अप्रसन्नदृष्टिमपश्यन्तं निद्रालुं प्रतिहतवाचमनन्नाभिलाषमरोचकाविपाकपरीतं च पितृभिरुन्मत्तं विद्यात्; (चण्डं साहसिकं तीक्ष्णं गम्भीरमधृष्यं) मुखवाद्यनृत्यगीतान्नपानस्नानमाल्यधूपगन्धरतिं रक्तवस्त्रबलिकर्महास्यकथानुयोगप्रियं शुभगन्धं च गन्धर्वोन्मत्तं विद्यात्; असकृत्स्वप्नरोदनहास्यं नृत्यगीतवाद्यपाठकथान्नपानस्नानमाल्यधूपगन्धरतिं रक्तविप्लुताक्षं द्विजातिवैद्यपरिवादिनं रहस्यभाषिणं च यक्षोन्मत्तं विद्यात्; नष्टनिद्रमन्नपानद्वेषिणमनाहारमप्यतिबलिनं शस्त्रशोणितमांसरक्तमाल्याभिलाषिणं सन्तर्जकं च राक्षसोन्मत्तं विद्यात्; प्रहासनृत्यप्रधानं देवविप्रवैद्यद्वेषावज्ञाभिः स्तुतिवेदमन्त्रशास्त्रोदाहरणैः काष्ठादिभिरात्मपीडनेन च ब्रह्मराक्षसोन्मत्तं विद्यात्; अस्वस्थचित्तं स्थानमलभमानं नृत्यगीतहासिनं बद्धाबद्धप्रलापिनं सङ्करकूटमलिनरथ्याचेलतृणाश्मकाष्ठाधिरोहणरतिं भिन्नरूक्षस्वरं नग्नं विधावन्तं नैकत्र तिष्ठन्तं दुःखान्यावेदयन्तं नष्टस्मृतिं च पिशाचोन्मत्तं विद्यात्||२०||
🔊 Audio coming soon
svapnabhōjanābhilāṣī na bhavatīti asvapnabhōjanabhilāṣī| dēvādiśabdēnēha suśrutamatāddēvādyanukāriṇastadanucarā jñēyāḥ| uktaṁ hi suśrutēna- “na tē manuṣyaiḥ saha saṁviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti| yē tvāviśantīti vadanti mōhāttē bhūtavidyāviṣayādapōhyāḥ|| tēṣāṁ grahāṇāṁ paricārakā yē kōṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ|| asr̥gvasāmāṁsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti” (su.u.a.60) iti| r̥ṣisadharmatayā gurvādīnāmasūtritānāmapyudāharaṇam| gurvādyabhiśāpādayō yādr̥śēnābhiprāyēṇa bhavanti tadanurūpacēṣṭādayō'pi tairunmattasya bhavantīti gurvādigranthārthaḥ| anannābhilāṣaḥ annāprārthanā, arōcakastu prārthitē'pyupayōgasamayē'nabhilāṣaḥ| caṇḍamiti māraṇātmakam| stutiḥ stāvakō granthaḥ| udāharaṇamiti paṭhanaṁ stutyādīnāmēva| sthānamalabhamānamiti sthānamēva nāstīti bhāṣamāṇam| baddhābaddhatvaṁ sambaddhāsambaddhatvam| saṅkaraḥ tr̥ṇādicaya ityarthaḥ||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
tatra caukṣācāraṁ tapaḥsvādhyāyakōvidaṁ naraṁ prāyaḥ śuklapratipadi trayōdaśyāṁ ca chidramavēkṣyābhidharṣayanti dēvāḥ, snānaśuciviviktasēvinaṁ dharmaśāstraśrutivākyakuśalaṁ prāyaḥ ṣaṣṭhyāṁ navamyāṁ carṣayaḥ, mātr̥pitr̥guruvr̥ddhasiddhācāryōpasēvinaṁ prāyō daśamyāmamāvasyāyāṁ ca pitaraḥ, gandharvāḥ stutigītavāditraratiṁ paradāragandhamālyapriyaṁ caukṣācāraṁ prāyō dvādaśyāṁ caturdaśyāṁ ca, sattvabalarūpagarvaśauryayuktaṁ mālyānulēpanahāsyapriyamativākkaraṇaṁ prāyaḥ śuklaikādaśyāṁ saptamyāṁ ca yakṣāḥ, svādhyāyatapōniyamōpavāsabrahmacaryadēvayatigurupūjā'ratiṁ bhraṣṭaśaucaṁ brāhmaṇamabrāhmaṇaṁ vā brāhmṇavādinaṁ śūramāninaṁ dēvāgārasalilakrīḍanaratiṁ prāyaḥ śuklapañcamyāṁ pūrṇacandradarśanē ca brahmarākṣasāḥ, rakṣaḥpiśācāstu hīnasattvaṁ piśunaṁ straiṇaṁ lubdhaṁ śaṭhaṁ prāyō dvitīyātr̥tīyāṣṭamīṣu; ityaparisaṅkhyēyānāṁ grahāṇāmāviṣkr̥tatamā hyaṣṭāvētē vyākhyātāḥ||21||
तत्र चौक्षाचारं तपःस्वाध्यायकोविदं नरं प्रायः शुक्लप्रतिपदि त्रयोदश्यां च छिद्रमवेक्ष्याभिधर्षयन्ति देवाः, स्नानशुचिविविक्तसेविनं धर्मशास्त्रश्रुतिवाक्यकुशलं प्रायः षष्ठ्यां नवम्यां चर्षयः, मातृपितृगुरुवृद्धसिद्धाचार्योपसेविनं प्रायो दशम्याममावस्यायां च पितरः, गन्धर्वाः स्तुतिगीतवादित्ररतिं परदारगन्धमाल्यप्रियं चौक्षाचारं प्रायो द्वादश्यां चतुर्दश्यां च, सत्त्वबलरूपगर्वशौर्ययुक्तं माल्यानुलेपनहास्यप्रियमतिवाक्करणं प्रायः शुक्लैकादश्यां सप्तम्यां च यक्षाः, स्वाध्यायतपोनियमोपवासब्रह्मचर्यदेवयतिगुरुपूजाऽरतिं भ्रष्टशौचं ब्राह्मणमब्राह्मणं वा ब्राह्म्णवादिनं शूरमानिनं देवागारसलिलक्रीडनरतिं प्रायः शुक्लपञ्चम्यां पूर्णचन्द्रदर्शने च ब्रह्मराक्षसाः, रक्षःपिशाचास्तु हीनसत्त्वं पिशुनं स्त्रैणं लुब्धं शठं प्रायो द्वितीयातृतीयाष्टमीषु; इत्यपरिसङ्ख्येयानां ग्रहाणामाविष्कृततमा ह्यष्टावेते व्याख्याताः||२१||
🔊 Audio coming soon
tatra caukṣācāramityādinā'bhigamanīyapuruṣān kālaṁ ca pr̥thagāha| caukṣaḥ śuciḥ ācārō yasya sa caukṣācāraḥ| caukṣācārādiśubhakarmayuktāḥ śubhakarmatayā yadyapi unmādānarhāstathā'pi prāktanakarmavaśāttē dēvādibhirunmādyanta iti jñēyam| ativākkaraṇamiti atibhāṣamāṇam| chidramiti ucchiṣṭāvasthānādirūpamapacāram| samprati bhūtavidyādhikāratvādbhautikōnmādasya lēśakathanamihāśūnyatārthaṁ, tēnāparē'pyunmādakabhūtāḥ santīti darśayannāha- aparisaṅkhyēyānāmityādi||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
sarvēṣvapi tu khalvēṣu yō hastāvudyamya rōṣasaṁrambhānniḥśaṅkamanyēṣvātmani vā nipātayēt sa hyasādhyō jñēyaḥ; tathā yaḥ sāśrunētrō mēḍhrapravr̥ttaraktaḥ kṣatajihvaḥ prasrutanāsikaśchidyamānacarmā'pratihanyamānavāṇiḥ satataṁ vikūjan durvarṇastr̥ṣārtaḥ pūtigandhaśca sa hiṁsārthinōnmattō jñēyaḥ; taṁ parivarjayēt||22||
सर्वेष्वपि तु खल्वेषु यो हस्तावुद्यम्य रोषसंरम्भान्निःशङ्कमन्येष्वात्मनि वा निपातयेत् स ह्यसाध्यो ज्ञेयः; तथा यः साश्रुनेत्रो मेढ्रप्रवृत्तरक्तः क्षतजिह्वः प्रस्रुतनासिकश्छिद्यमानचर्माऽप्रतिहन्यमानवाणिः सततं विकूजन् दुर्वर्णस्तृषार्तः पूतिगन्धश्च स हिंसार्थिनोन्मत्तो ज्ञेयः; तं परिवर्जयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
asādhyabhūtajōnmādamāha- sarvēṣvityādi| hiṁsārthī mārātmakaḥ| apratihanyamānavāṇiriti nityavāgityarthaḥ| trividhō bhūtō bhavati ratyarcanahiṁsābhēdēna| tatra hiṁsārthinā gr̥hītō'sādhyō bhavati, ata ēvāsādhyabhūtōnmādē uktaṁ- hiṁsārthinōnmata iti||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
ratyarcanākāmōnmādinau tu bhiṣagabhiprāyācārābhyāṁ buddhvā tadaṅgōpahārabalimiśrēṇa| mantrabhaiṣajyavidhinōpakramēt||23||
रत्यर्चनाकामोन्मादिनौ तु भिषगभिप्रायाचाराभ्यां बुद्ध्वा तदङ्गोपहारबलिमिश्रेण| मन्त्रभैषज्यविधिनोपक्रमेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
ratyarcanārthibhūtagr̥hītacikitsāmāha- ratyarcanētyādi| ratikāmō'rcanākāmaśca ratyarcanākāmau, tābhyāmunmāditau ratyarcanākāmōnmāditau| abhiprāyācārābhyāṁ buddhvēti abhiprāyēṇa yaḥ kāmyamarthamicchati sa ratikāmaḥ, yastu pūjāmicchati sa arcanākāmaḥ; ēvamācārēṇa yaḥ kāmyārthaprāptyarthaṁ cēṣṭatē sa ratikāmaḥ, yō'rcanārthaṁ puṣpadhūpādikamanviṣyati sō'rcanākāmaḥ, iti buddhvā tadaṅgaratyupahārādi kartavyaṁ; tasyā ratērarcanāyāśca yadaṅgasādhanaṁ tattadvartanēna tattadaṅgōpahārarūpabalinā bhaiṣajyamantravidhinā cōpacāraḥ kartavya iti vākyārthaḥ||23||
Adhikarana 19 (24-32) · Śloka 33
tatra dvayōrapi nijāgantunimittayōrunmādayōḥ samāsavistarābhyāṁ bhēṣajavidhimanuvyākhyāsyāmaḥ||24|| unmādē vātajē pūrvaṁ snēhapānaṁ viśēṣavit| kuryādāvr̥tamārgē tu sasnēhaṁ mr̥du śōdhanam||25|| kaphapittōdbhavē'pyādau vamanaṁ savirēcanam| snigdhasvinnasya kartavyaṁ śuddhē saṁsarjanakramaḥ||26|| nirūhaṁ snēhabastiṁ ca śirasaśca virēcanam| tataḥ kuryādyathādōṣaṁ tēṣāṁ bhūyastvamācarēt||27|| hr̥dindriyaśiraḥkōṣṭhē saṁśuddhē vamanādibhiḥ| manaḥprasādamāpnōti smr̥tiṁ sañjñāṁ ca vindati||28|| śuddhasyācāravibhraṁśē tīkṣṇaṁ nāvanamañjanam| tāḍanaṁ ca manōbuddhidēhasaṁvējanaṁ hitam||29|| yaḥ saktō'vinayē paṭṭaiḥ saṁyamya sudr̥ḍhaiḥ sukhaiḥ| apētalōhakāṣṭhādyē saṁrōdhyaśca tamōgr̥hē||30|| tarjanaṁ trāsanaṁ dānaṁ harṣaṇaṁ sāntvanaṁ bhayam| vismayō vismr̥tērhētōrnayanti prakr̥tiṁ manaḥ||31|| pradēhōtsādanābhyaṅgadhūmāḥ pānaṁ ca sarpiṣaḥ| prayōktavyaṁ manōbuddhismr̥tisañjñāprabōdhanam||32|| sarpiḥpānādirāgantōrmantrādiścēṣyatē vidhiḥ|33|
तत्र द्वयोरपि निजागन्तुनिमित्तयोरुन्मादयोः समासविस्तराभ्यां भेषजविधिमनुव्याख्यास्यामः||२४|| उन्मादे वातजे पूर्वं स्नेहपानं विशेषवित्| कुर्यादावृतमार्गे तु सस्नेहं मृदु शोधनम्||२५|| कफपित्तोद्भवेऽप्यादौ वमनं सविरेचनम्| स्निग्धस्विन्नस्य कर्तव्यं शुद्धे संसर्जनक्रमः||२६|| निरूहं स्नेहबस्तिं च शिरसश्च विरेचनम्| ततः कुर्याद्यथादोषं तेषां भूयस्त्वमाचरेत्||२७|| हृदिन्द्रियशिरःकोष्ठे संशुद्धे वमनादिभिः| मनःप्रसादमाप्नोति स्मृतिं सञ्ज्ञां च विन्दति||२८|| शुद्धस्याचारविभ्रंशे तीक्ष्णं नावनमञ्जनम्| ताडनं च मनोबुद्धिदेहसंवेजनं हितम्||२९|| यः सक्तोऽविनये पट्टैः संयम्य सुदृढैः सुखैः| अपेतलोहकाष्ठाद्ये संरोध्यश्च तमोगृहे||३०|| तर्जनं त्रासनं दानं हर्षणं सान्त्वनं भयम्| विस्मयो विस्मृतेर्हेतोर्नयन्ति प्रकृतिं मनः||३१|| प्रदेहोत्सादनाभ्यङ्गधूमाः पानं च सर्पिषः| प्रयोक्तव्यं मनोबुद्धिस्मृतिसञ्ज्ञाप्रबोधनम्||३२|| सर्पिःपानादिरागन्तोर्मन्त्रादिश्चेष्यते विधिः|३३|
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā bhēṣajavidhānamāha | viśēṣaviditi vātasya nirāvaraṇarūpaṁ viśēṣaṁ jānan snēhapānaṁ vātajē dadyāditi darśayati, sāvaraṇē tu tanniṣiddhamēva; yaduktaṁ- “mēdaḥkaphābhyāmanilō niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn karōti| snēhaṁ niyuñjannabudhastu tasmai saṁvardhayatyēva hi tān vikārān” (si.a.1) iti| ihāvr̥tamārgē kuryādityādinā viśēṣamāha| sasnēhamiti īṣatsnēham| kaphapittōdbhavē iti kaphōdbhavē pittōdbhavē ca; tatra kaphōdbhavē vamanaṁ, pittōdbhavē virēcanam| tēṣāmiti bastyādīnām| bhūyastvaṁ punaḥ punaḥ prayōgamācarēt; yathādōṣamityanēna dōṣabhūyastvē sati punaḥ punarapi prayōgaṁ kuryāt| śōdhanaphalamāha- hr̥dityādi| hr̥dayādiśuddhyā ca manaḥprasādādyapi bhavatyēva; tathā cōktaṁ- “śarīramapi sattvamanuvidhīyatē” (śā.a.5) ityādi| saṁvējanamiti udvējanam| avinayē iti parijanamāraṇādāvavinayē| paṭṭairityanēna paṭṭabandhanaṁ na vraṇakārī bhavatīti darśayati| saṁyamyēti yathā niḥsartuṁ na śaknōti tathā sthāpanīyaḥ| lōhādyapanayanaṁ tamōgr̥hē ātmavadhaniṣēdhārthaṁ; tamōgr̥haṁ ca śūnyagr̥hatayōnmādanidānōktamapi rōgamahimnā'vasthāyāṁ hitaṁ bhavati| tarjanaṁ vācā, trāsanaṁ rājapuruṣādibhiḥ| vismr̥tērhētōriti unmādahētubhayaharṣādivismārakatayā prabhāvānmanaḥ prakr̥ṣṭaṁ svabhāvaṁ nayati; yathā- viṣamajvarē jvarakālāsmaraṇaṁ jvaraharaṇam|24-32||-
Adhikarana 20 (33-41) · Śloka 41
ataḥ siddhatamānyōgāñchr̥ṇūnmādavināśanān||33|| hiṅgusauvarcalavyōṣairdvipalāṁśairghr̥tāḍhakam| caturguṇē gavāṁ mūtrē siddhamunmādanāśanam||34|| viśālā triphalā kauntī dēvadārvēlavālukam| sthirā nataṁ rajanyau dvē sārivē dvē priyaṅgukā||35|| nīlōtpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakēśaram| tālīśapatraṁ br̥hatī mālatyāḥ kusumaṁ navam||36|| viḍaṅgaṁ pr̥śniparṇī ca kuṣṭhaṁ candanapadmakau| aṣṭāviṁśatibhiḥ kalkairētairakṣasamanvitaiḥ||37|| caturguṇē jalē samyagghr̥taprasthaṁ vipācayēt| apasmārē jvarē kāsē śōṣē mandē'nalē kṣayē||38|| vātaraktē pratiśyāyē tr̥tīyakacaturthakē| chardyarśōmūtrakr̥cchrēṣu visarpōpahatēṣu ca||39|| kaṇḍūpāṇḍvāmayōnmādaviṣamēhagadēṣu ca| bhūtōpahatacittānāṁ gadgadānāmacēsām||40|| śastaṁ strīṇāṁ ca vandhyānāṁ dhanyamāyurbalapradam| alakṣmīpāparakṣōghnaṁ sarvagrahavināśanam||41|| kalyāṇakamidaṁ sarpiḥ śrēṣṭhaṁ puṁsavanēṣu ca| iti kalyāṇakaṁ ghr̥tam|
अतः सिद्धतमान्योगाञ्छृणून्मादविनाशनान्||३३|| हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम्| चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम्||३४|| विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम्| स्थिरा नतं रजन्यौ द्वे सारिवे द्वे प्रियङ्गुका||३५|| नीलोत्पलैलामञ्जिष्ठादन्तीदाडिमकेशरम्| तालीशपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं नवम्||३६|| विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपद्मकौ| अष्टाविंशतिभिः कल्कैरेतैरक्षसमन्वितैः||३७|| चतुर्गुणे जले सम्यग्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| अपस्मारे ज्वरे कासे शोषे मन्देऽनले क्षये||३८|| वातरक्ते प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके| छर्द्यर्शोमूत्रकृच्छ्रेषु विसर्पोपहतेषु च||३९|| कण्डूपाण्ड्वामयोन्मादविषमेहगदेषु च| भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामचेसाम्||४०|| शस्तं स्त्रीणां च वन्ध्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम्| अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं सर्वग्रहविनाशनम्||४१|| कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च| इति कल्याणकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
viśālētyādāvaṣṭāviṁśatikatvaṁ kalkadravyāṇāṁ pāṭhādēva siddhaṁ, tat kimucyatē'ṣṭāviṁśatibhiḥ kalkairiti? ucyatē- atra yadyapi triphalāyāḥ pratyēkamēkō bhāgō gr̥hyatē utsargataḥ, tathā'pi triphalāyāḥ pratyēkabhāgagrahaṇadārḍhyārthamaṣṭāviṁśatibhirityuktam| suśrutē- “harītakyāmalakabibhītakāni triphalā” (su.sū.a.38) iti paribhāṣayā triphalāśabdēna harītakyādaya ucyantē, tathā'trāpi “jaraṇāntē'bhayāmēkāṁ prāgbhuktāddvē bibhītakē| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṁ catvāryāmalakāni ca|| prayōjayēt samāmēkāṁ triphalāyā rasāyanam” (ci.a.1) iti vacanāddharītakyādiṣu triphalāsañjñā darśitā; tēna triphalāśabdēna dravyatrayamucyatē; yathā daśamūlaśabdēna daśa bhēṣajāni, pañcamūlaśabdēna pañca, yathā vā “nīlōtpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakēśaram” iti padēna ṣaḍdravyāṇyucyantē| mānaṁ cōpadiśyamānaṁ pratyēkadravyāpēkṣayēha bhavati; yathā gulmacikitsitē- “nīlinīṁ triphalāṁ” ityādi yāvat “vyāghrīṁ palikāni jalāḍhakē” (ci.a.5) iti; tathā'gastyaharītakyāṁ daśamūlyādīnāṁ dvipalaṁ pratyēkamēva bhavati, yatō dravyaprādhānyēnōpadiśyamānaṁ bhagamānaṁ prayōgēṣu pratidravyēṣvēva bhavati na samudāyē| yadā tu mānaprādhānyēna nirdēśastadā samucitasyaiva dravyasya mānagrahaṇaṁ; yathā- “laśunasyāviniṣṭasya tulārdhaṁ nistuṣīkr̥tam| tadardhaṁ daśamūlasya dvyāḍhakē pācayēdapām” ityatra ṣaṣṭhyantatvāddaśamūlasyāprādhānyaṁ, yathā- ‘rājñaḥ puruṣaḥ’ ityatrāpradhānyaṁ; tēnēha laśunasya viśēṣyatayā pradhānaṁ mānaṁ tadviśēṣaṇabhūtaṁ ca daśamūlamapradhānam, apradhānatvācca na pratyēkaṁ niyatabhāgāḥ; tēna laśunārdhamānatvamēva daśamūlasya bhavati| yathā vā “dvipañcamūlatulārdharasēna” ityatrāpi dvipañcamūlasya samuditasyaiva tulārdhaviśēṣaṇībhūtasya kvāthārthaṁ tulārdhabhāgō gr̥hyatē, ēvaṁ “triphalāyāstrayō bhāgāstrayastrikaṭukasya ca” (ci.a.16) ityatrāpi samuditādēva trayō bhāgā natu pratyēkaṁ, tathā hi navabhāgāḥ syuḥ| tathā “tryūṣaṇatriphalākalkē bilvamātrē” (ci.a.15) ityatra tu kalkaviśēṣaṇībhūtatvēna tryūṣaṇatriphalākalkasyaiva bilvamānatvaṁ, na pratyēkaṁ śuṇṭhyādīnāṁ harītakyādīnāṁ ca kalkīkr̥tānāṁ bilvamānatvam| ēvamanyatrāpi samudāyabhāgapramāṇē ācāryābhiprāyaviśēṣa unnēyaḥ| dravyapradhānanirdēśē tu pratyēkadravyāṇi gaṇō vā paṭhyatāṁ tathā'pi pratyēkamēva bhāgō bhavati, avayavapradhānatvānnirdēśasya| yadā samudāyapradhānanirdēśō viśēṣāllikhyatē, tadā pratyēkanirdiṣṭaliṅgānāmapi samudāyasya bhāgō bhavati; “palamēkaṁ nidadhyācca tvagēlāpatrakēśarāt” (ci.a.1pā.1) ityatra caturbhyō'pyēkamēva palaṁ gr̥hyatē na pratyēkam| tathā “tailasarpiṣōḥ| paladvādaśakē bhr̥ṣṭvā” (ci.a.1pā.1) ityatra tailasarpiṣōrmilitayōrēva dvādaśapalaṁ na pratyēkamiti pratyēkaṁ dravyapramāṇāni tathā mānapūrvanirdēśaṁ vyutpādayatā saṅkṣēpēṇa darśitamēva | ēvaṁ vyavasthitē'pi mahānīlōktapr̥thakśabdēna siddhasyāpi triphalāpr̥thagbhāgaṁ darśayati| yathā “pippalīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ śvadaṁṣṭrāṁ ca pr̥thakpr̥thak| bhāgān tripalikān kr̥tvā” ityatra pr̥thakpr̥thagiti tripalaṁ karōti; tathā paribhāṣāsiddhasyāpi snēhapādikakalkabhāgasyābhidhānaṁ tatra tatra tailē ghr̥tē ca karōti| triphalāśabdēna yadyapi drākṣākaśmaryaparūṣakāṇi cōcyantē; yaduktamanyatra- “pathyāmalakadhātrībhistriphalā mahatī smr̥tā| cakṣuṣyā sarvadōṣaghnī sraṁsanī br̥ṁhaṇī ca sā|| hrasvā kāśmaryamr̥dvīkāparūṣakaphalairbhavēt” iti, tathā'pīha harītakyāditriphalāyā ēva pradhānatayōtsargatō grahaṇaṁ bhavati| anyē tu tālīśapatramityatra tālīśaṁ ca patraṁ cētī dravyadvayagrahaṇaśaṅkā syāt, tēnaṣṭāviṁśatipadēna sā na bhavatvētadarthamaṣṭāviṁśatibhiriti kr̥taṁ, triphalāyāḥ pratyēkaṁ grahaṇaṁ nyāyasiddhamēvēti vadanti| anyē tvaṣṭāviṁśatyauṣadhamiṣyata ityādāvaṣṭāviṁśatyauṣadhasañjñayā vyavahārō'sya bhavatītyētadarthamaṣṭāviṁśatibhiriti kr̥tam| caturguṇavacanamiha paribhāṣayā śuddhajalāccaturguṇadānārtham||33-41||-
Adhikarana 21 (42-44) · Śloka 44
ēbhya ēva sthirādīni jalē paktvaikaviṁśatim||42|| rasē tasmin pacēt sarpirgr̥ṣṭikṣīrē caturguṇē| vīrārdramāṣakākōlīsvayaṅguptarṣabhardhibhiḥ||43|| mēdayā ca samaiḥ kalkaistat syāt kalyāṇakaṁ mahat| br̥ṁhaṇīyaṁ viśēṣēṇa sannipātaharaṁ param||44|| iti mahākalyāṇakaṁ ghr̥tam|
एभ्य एव स्थिरादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम्||४२|| रसे तस्मिन् पचेत् सर्पिर्गृष्टिक्षीरे चतुर्गुणे| वीरार्द्रमाषकाकोलीस्वयङ्गुप्तर्षभर्धिभिः||४३|| मेदया च समैः कल्कैस्तत् स्यात् कल्याणकं महत्| बृंहणीयं विशेषेण सन्निपातहरं परम्||४४|| इति महाकल्याणकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
sthirādīnītyuktē vidārīgandhādipañcamūlamapi syādata āha- ēkaviṁśatimiti| tēna kalyāṇōktā ēkaviṁśatirgr̥hyatē| gr̥ṣṭirēkavāraprasūtā gauḥ| atra kṣīrēṇaiva cāturguṇyē prāptē'yaṁ kaṣāyaḥ “ēkēnāpi cāturguṇyam” ityādiparibhāṣāyā aviṣayatvēna cāturguṇyaparibhāṣayā kṣīramānasāhacaryādvā caturguṇō jñēyaḥ| kēcittvēkaviṁśatipadēnaikaviṁśativārān sarpistayaiva vidhayā paktavyamiti vadanti| tanna, yatō jatūkarṇē- “kvāthē kr̥miharāntānāṁ catuḥṣaṣṭipalē payasi ca pacēt sarpiḥ” ityanēna utsargata ēka ēvāsya pāka uktaḥ| viḍaṅgāntaśabdēna ca kalyāṇōktaiviṁśatisthirādidravyagrahaṇamēva bhavati| ārdramāṣaḥ aśuṣkamāṣaḥ; ‘dvimāṣa’ iti vā pāṭhaḥ, tatra māṣarājamāṣayōrgrahaṇam||42-44||
Adhikarana 22 (45-48) · Śloka 48
jaṭilāṁ pūtanāṁ kēśīṁ cāraṭīṁ markaṭīṁ vacām| trāyamāṇāṁ jayāṁ vīrāṁ cōrakaṁ kaṭurōhiṇīm||45|| vayaḥsthāṁ śūkarīṁ chatrāmaticchatrāṁ palaṅkaṣām| mahāpuruṣadantāṁ ca kāyasthāṁ nākulīdvayam||46|| kaṭambharāṁ vr̥ścikālīṁ sthirāṁ cāhr̥tya tairghr̥tam| siddhaṁ cāturthakōnmādagrahāpasmāranāśanam||47|| mahāpaiśācikaṁ nāma ghr̥tamētadyathā'mr̥tam| buddhismr̥tikaraṁ caiva bālānāṁ cāṅgavardhanam||48|| iti mahāpaiśācikaṁ ghr̥tam|
जटिलां पूतनां केशीं चारटीं मर्कटीं वचाम्| त्रायमाणां जयां वीरां चोरकं कटुरोहिणीम्||४५|| वयःस्थां शूकरीं छत्रामतिच्छत्रां पलङ्कषाम्| महापुरुषदन्तां च कायस्थां नाकुलीद्वयम्||४६|| कटम्भरां वृश्चिकालीं स्थिरां चाहृत्य तैर्घृतम्| सिद्धं चातुर्थकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्||४७|| महापैशाचिकं नाम घृतमेतद्यथाऽमृतम्| बुद्धिस्मृतिकरं चैव बालानां चाङ्गवर्धनम्||४८|| इति महापैशाचिकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
jaṭilāmityādi| jaṭilā māṁsī| pūtanā harītakī| kēśī bhūtakēśī| cāraṭī kumbhī, ‘brahmayaṣṭikā’ ityanyē| markaṭī śūkaśimbī| jayā jayantī| vīrā kṣīrakākōlī, ‘śālaparṇī’ ityaparē| cōrakaḥ caṇḍālakaḥ| vayaḥsthā brāhmī guḍūcī vā| śūkarī ‘vārāhīkanda’ iti khyātā| chatrā madhurikā, aticchatrā śatapuṣpā; kiṁvā chatrāticchatrē drōṇapuṣpīdvayam| palaṅkaṣā gugguluḥ| mahāpuruṣadantā śatāvarī| (anyē tu viṣṇukrāntāṁ vadanti, jaṭilāṁ śatāvarīmāhuḥ )| kāyasthā sūkṣmailā| nākulīdvayaṁ rāsnādvayam| kaṭambharā kaṭabhī| vr̥ścikālī ‘vr̥ścikapatrī’ iti khyātā| alpapaiśācikasyābhāvānmahāpaiśācikamityatra mahacchabdaḥ pūjāvacanaḥ||45-48||
Adhikarana 23 (49-56) · Śloka 56
laśunānāṁ śataṁ triṁśadabhayāstryūṣaṇāt palam| gavāṁ carmamasīprasthō dvyāḍhakaṁ kṣīramūtrayōḥ||49|| purāṇasarpiṣaḥ prastha ēbhiḥ siddhaṁ prayōjayēt| hiṅgucūrṇapalaṁ śītē dattvā ca madhumāṇikām||50|| taddōṣāgantusambhūtānunmādān viṣamajvarān| apasmārāṁśca hantyāśu pānābhyañjananāvanaiḥ||51|| iti laśunādyaṁ ghr̥tam| laśunasyāvinaṣṭasya tulārdhaṁ nistuṣīkr̥tam| tadardhaṁ daśamūlasya dvyāḍhakē'pāṁ vipācayēt||52|| pādaśēṣē ghr̥taprasthaṁ laśunasya rasaṁ tathā| kōlamūlakavr̥kṣāmlamātuluṅgārdrakai rasaiḥ||53|| dāḍimāmbusurāmastukāñjikāmlaistadardhikaiḥ| sādhayēttriphalādārulavaṇavyōṣadīpyakaiḥ||54|| yavānīcavyahiṅgvamlavētasaiśca palārdhikaiḥ| siddhamētat pibēcchūlagulmārśōjaṭharāpaham||55|| bradhnapāṇḍvāmayaplīhayōnidōṣajvarakr̥mīn| vātaślēṣmāmayān sarvānunmādāṁścāpakarṣati||56|| ityaparaṁ laśunādyaṁ ghr̥tam|
लशुनानां शतं त्रिंशदभयास्त्र्यूषणात् पलम्| गवां चर्ममसीप्रस्थो द्व्याढकं क्षीरमूत्रयोः||४९|| पुराणसर्पिषः प्रस्थ एभिः सिद्धं प्रयोजयेत्| हिङ्गुचूर्णपलं शीते दत्त्वा च मधुमाणिकाम्||५०|| तद्दोषागन्तुसम्भूतानुन्मादान् विषमज्वरान्| अपस्मारांश्च हन्त्याशु पानाभ्यञ्जननावनैः||५१|| इति लशुनाद्यं घृतम्| लशुनस्याविनष्टस्य तुलार्धं निस्तुषीकृतम्| तदर्धं दशमूलस्य द्व्याढकेऽपां विपाचयेत्||५२|| पादशेषे घृतप्रस्थं लशुनस्य रसं तथा| कोलमूलकवृक्षाम्लमातुलुङ्गार्द्रकै रसैः||५३|| दाडिमाम्बुसुरामस्तुकाञ्जिकाम्लैस्तदर्धिकैः| साधयेत्त्रिफलादारुलवणव्योषदीप्यकैः||५४|| यवानीचव्यहिङ्ग्वम्लवेतसैश्च पलार्धिकैः| सिद्धमेतत् पिबेच्छूलगुल्मार्शोजठरापहम्||५५|| ब्रध्नपाण्ड्वामयप्लीहयोनिदोषज्वरकृमीन्| वातश्लेष्मामयान् सर्वानुन्मादांश्चापकर्षति||५६|| इत्यपरं लशुनाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
laśunānāṁ śatamityatra laśunakandānāṁ śatapalamānam| tadardhaṁ daśamūlasyēti pañcaviṁśati palāni| tryūṣaṇāt palamityatra samuditāt palam| madhumāṇikāmiti dravatvād dvaiguṇyēna māṇikāyā dvikuḍavarūpāyāḥ ṣōḍaśapalaṁ bhavati| laśunarasādīnāṁ pratyēkaṁ prasthamānatvaṁ jñēyam||49-56||
Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 63
hiṅgunā hiṅguparṇyā ca sakāyasthavayaḥsthayā| siddhaṁ sarpirhitaṁ tadvadvayaḥsthāhiṅgucōrakaiḥ||57|| kēvalaṁ siddhamēbhirvā purāṇaṁ pāyayēdghr̥tam| pāyayitvōttamāṁ mātrāṁ śvabhrē rundhyādgr̥hē'pi vā||58|| viśēṣataḥ purāṇaṁ ca ghr̥taṁ taṁ pāyayēdbhiṣak| tridōṣaghnaṁ pavitratvādviśēṣādgrahanāśanam||59|| guṇakarmādhikaṁ pānādāsvādāt kaṭutiktakam| ugragandhaṁ purāṇaṁ syāddaśavarṣasthitaṁ ghr̥tam||60|| lākṣārasanibhaṁ śītaṁ taddhi sarvagrahāpaham| mēdhyaṁ virēcanēṣvagryaṁ prapurāṇamataḥ param||61|| nāsādhyaṁ nāma tasyāsti yat syādvarṣaśatasthitam| dr̥ṣṭaṁ spr̥ṣṭamathāghrātaṁ taddhi sarvagrahāpaham||62|| apasmāragrahōnmādavatāṁ śastaṁ viśēṣataḥ|63|
हिङ्गुना हिङ्गुपर्ण्या च सकायस्थवयःस्थया| सिद्धं सर्पिर्हितं तद्वद्वयःस्थाहिङ्गुचोरकैः||५७|| केवलं सिद्धमेभिर्वा पुराणं पाययेद्घृतम्| पाययित्वोत्तमां मात्रां श्वभ्रे रुन्ध्याद्गृहेऽपि वा||५८|| विशेषतः पुराणं च घृतं तं पाययेद्भिषक्| त्रिदोषघ्नं पवित्रत्वाद्विशेषाद्ग्रहनाशनम्||५९|| गुणकर्माधिकं पानादास्वादात् कटुतिक्तकम्| उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षस्थितं घृतम्||६०|| लाक्षारसनिभं शीतं तद्धि सर्वग्रहापहम्| मेध्यं विरेचनेष्वग्र्यं प्रपुराणमतः परम्||६१|| नासाध्यं नाम तस्यास्ति यत् स्याद्वर्षशतस्थितम्| दृष्टं स्पृष्टमथाघ्रातं तद्धि सर्वग्रहापहम्||६२|| अपस्मारग्रहोन्मादवतां शस्तं विशेषतः|६३|
🔊 Audio coming soon
hiṅgunā hiṅguparṇyā cētyēkaṁ ghr̥tam| sakāyasthavayaḥsthayēti dvitīyam| vayaḥsthētyādinā tr̥tīyam| hiṅguparṇī vaṁśapatrikā, anyētu ‘hiṅguparṇī’ iti khyātāmāhuḥ| vayaḥsthā brāhmī| kāyasthā sūkṣmailā| ugragandhamityādikaṁ kēcidanārṣaṁ vadanti| kēvalam ētadghr̥tamasādhitam| ētairiti anantarōktaghr̥tasādhanadravyaiḥ||57-62||-
Adhikarana 25 (63-75) · Śloka 76
ētānauṣadhayōgān vā vidhēyatvamagacchati||63|| añjanōtsādanālēpanāvanādiṣu yōjayēt| śirīṣō madhukaṁ hiṅgu laśunaṁ tagaraṁ vacā||64|| kuṣṭhaṁ ca bastamūtrēṇa piṣṭaṁ syānnāvanāñjanam| tadvadvyōṣaṁ haridrē dvē mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ||65|| śirīṣabījaṁ cōnmādagrahāpasmāranāśanam| piṣṭvā tulyamapāmārgaṁ hiṅgvālaṁ hiṅgupatrikām||66|| vārtiḥ syānmaricārdhāṁśā pittābhyāṁ gōśr̥gālayōḥ| tayā'ñjayēdapasmārabhūtōnmādajvarārditān||67|| bhūtārtānamarārtāṁśca narāṁścaiva dr̥gāmayē| maricaṁ cātapē māṁsaṁ sapittaṁ sthitamañjanam||68|| vaikr̥taṁ paśyataḥ kāryaṁ dōṣabhūtahatasmr̥tēḥ| siddhārthakō vacā hiṅgu karañjō dēvadāru ca||69|| mañjiṣṭhā triphalā śvētā kaṭabhītvak kaṭutrikam| samāṁśāni priyaṅguśca śirīṣō rajanīdvayam||70|| bastamūtrēṇa piṣṭō'yamagadaḥ pānamañjanam| nasyamālēpanaṁ caiva snānamudvartanaṁ tathā||71|| apasmāraviṣōnmādakr̥tyālakṣmījvarāpahaḥ| bhūtēbhyaśca bhayaṁ hanti rājadvārē ca śasyatē||72|| sarpirētēna siddhaṁ vā sagōmūtraṁ tadarthakr̥t| prasēkē pīnasē gandhairdhūmavartiṁ kr̥tāṁ pibēt||73|| vairēcanikadhūmōktaiḥ śvētādyairvā sahiṅgubhiḥ| śallakōlūkamārjārajambūkavr̥kabastajaiḥ||74|| mūtrapittaśakr̥llōmanakhaiścarmabhirēva ca| sēkāñjanaṁ pradhamanaṁ nasyaṁ dhūmaṁ ca kārayēt||75|| vātaślēṣmātmakē prāyaḥ ...|76|
एतानौषधयोगान् वा विधेयत्वमगच्छति||६३|| अञ्जनोत्सादनालेपनावनादिषु योजयेत्| शिरीषो मधुकं हिङ्गु लशुनं तगरं वचा||६४|| कुष्ठं च बस्तमूत्रेण पिष्टं स्यान्नावनाञ्जनम्| तद्वद्व्योषं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठाहिङ्गुसर्षपाः||६५|| शिरीषबीजं चोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्| पिष्ट्वा तुल्यमपामार्गं हिङ्ग्वालं हिङ्गुपत्रिकाम्||६६|| वार्तिः स्यान्मरिचार्धांशा पित्ताभ्यां गोशृगालयोः| तयाऽञ्जयेदपस्मारभूतोन्मादज्वरार्दितान्||६७|| भूतार्तानमरार्तांश्च नरांश्चैव दृगामये| मरिचं चातपे मांसं सपित्तं स्थितमञ्जनम्||६८|| वैकृतं पश्यतः कार्यं दोषभूतहतस्मृतेः| सिद्धार्थको वचा हिङ्गु करञ्जो देवदारु च||६९|| मञ्जिष्ठा त्रिफला श्वेता कटभीत्वक् कटुत्रिकम्| समांशानि प्रियङ्गुश्च शिरीषो रजनीद्वयम्||७०|| बस्तमूत्रेण पिष्टोऽयमगदः पानमञ्जनम्| नस्यमालेपनं चैव स्नानमुद्वर्तनं तथा||७१|| अपस्मारविषोन्मादकृत्यालक्ष्मीज्वरापहः| भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शस्यते||७२|| सर्पिरेतेन सिद्धं वा सगोमूत्रं तदर्थकृत्| प्रसेके पीनसे गन्धैर्धूमवर्तिं कृतां पिबेत्||७३|| वैरेचनिकधूमोक्तैः श्वेताद्यैर्वा सहिङ्गुभिः| शल्लकोलूकमार्जारजम्बूकवृकबस्तजैः||७४|| मूत्रपित्तशकृल्लोमनखैश्चर्मभिरेव च| सेकाञ्जनं प्रधमनं नस्यं धूमं च कारयेत्||७५|| वातश्लेष्मात्मके प्रायः ...|७६|
🔊 Audio coming soon
ētāniti vakṣyamāṇān śirīṣādīn| nāvanaṁ cāñjanaṁ cēti nāvanāñjanam| hiṅgvālamiti atrālaṁ haritālam| amarārtāṁścēti dēvagr̥hītān| dōṣēṇa bhūtēna vā hatā smr̥tiryasya sa dōṣabhūtahatasmr̥tiḥ| agada iti viṣaharaḥ| kr̥tyā abhicāraḥ| rājadvārē ca śasyata iti vaśīkaraṇatvāt| gandhairiti agurvādyaistagaravarjitaiḥ, uktaṁ hi sūtrasthānē dhūmavidhau- “gandhāścāgurupatrādyāḥ” (sū.a.5) iti| śvētādyairiti “śvētā jyōtiṣmatī caiva haritālaṁ manaḥśilā” (sū.a.5) iti sūtrasthāna ēvōktaiḥ| śallakādīnāṁ yathāsambhavaṁ mūtrādīni grāhyaṇi||63-75||-
Adhikarana 26 (76-77) · Śloka 77
... paittikē tu praśasyatē| tiktakaṁ jīvanīyaṁ ca sarpiḥ snēhaśca miśrakaḥ||76|| śītāni cānnapānāni madhurāṇi mr̥dūni ca| śaṅkhakēśāntasandhau vā mōkṣayējjñō bhiṣak sirām| unmādē viṣamē caiva jvarē'pasmāra ēva ca||77||
... पैत्तिके तु प्रशस्यते| तिक्तकं जीवनीयं च सर्पिः स्नेहश्च मिश्रकः||७६|| शीतानि चान्नपानानि मधुराणि मृदूनि च| शङ्खकेशान्तसन्धौ वा मोक्षयेज्ज्ञो भिषक् सिराम्| उन्मादे विषमे चैव ज्वरेऽपस्मार एव च||७७||
🔊 Audio coming soon
tiktakaṁ mahātiktakam| jīvanīyaṁ sarpirvātaraktē vakṣyatē| miśrakaḥ snēhaḥ gulmacikitsitōktaḥ| śaṅkhēna kēśāntēna ca samaṁ sandhiḥ śaṅkhakēśāntasandhiḥ; tatra ca pratyāsannamarmaparityāgēna suśrutōktaṁ sirāvibhāgamavalōkya sirāvyadhaḥ kartavyaḥ||76-77||
Adhikarana 27 (78) · Śloka 78
ghr̥tamāṁsavitr̥ptaṁ vā nivātē sthāpayēt sukham| tyaktvā matismr̥tibhraṁśaṁ sañjñāṁ labdhvā pramucyatē ||78||
घृतमांसवितृप्तं वा निवाते स्थापयेत् सुखम्| त्यक्त्वा मतिस्मृतिभ्रंशं सञ्ज्ञां लब्ध्वा प्रमुच्यते ||७८||
🔊 Audio coming soon
māṁsaṁ ca yadyapi “nivr̥ttāmiṣamadyō yaḥ” ityādinōnmādē niṣiddhaṁ, tathā'pyēvaṁvidhaprayōgēṇa māṁsasya yaugikatvamāha| yathā- bhayaharṣayōrunmādakāraṇatvē'pi tau punarunmādē vidhēyatvēnōcyētē, “sāntvanaṁ harṣaṇaṁ bhayam” ityādinā| anyē tu nivr̥ttamāṁsatvamāgantūnmādapraśamanamiti vyākhyānayanti; tēnēha nijē māṁsavidhānē bhinnaviṣayatayā na virōdha iti varṇayanti | kintu nidānōktasyāpi māṁsasya yat svajanyavyādhipraśamakatvaṁ tadapyatidr̥ṣṭatvādaviruddhamēva, tēna pūrvamēva samādhānamatra samīcīnamiti paśyāmaḥ||78||
Adhikarana 28 (79-84) · Śloka 84
āśvāsayēt suhr̥dvā taṁ vākyairdharmārthasaṁhitaiḥ| brūyādiṣṭavināśaṁ vā darśayēdadbhutāni vā||79|| baddhaṁ sarṣapatailāktaṁ nyasēdvōttānamātapē| kapikacchvā'thavā taptairlōhatailajalaiḥ spr̥śēt||80|| kaśābhistāḍayitvā vā subaddhaṁ vijanē gr̥hē| rundhyāccētō hi vibhrāntaṁ vrajatyasya tathā śamam||81|| sarpēṇōddhr̥tadaṁṣṭrēṇa dāntaiḥ siṁhairgajaiśca tam| trāsayēcchastrahastairvā taskaraiḥ śatrubhistathā||82|| athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṁyatam| trāsayēyurvadhēnainaṁ tarjayantō nr̥pājñayā||83|| dēhaduḥkhabhayēbhyō hi paraṁ prāṇabhayaṁ smr̥tam| tēna yāti śamaṁ tasya sarvatō viplutaṁ manaḥ||84||
आश्वासयेत् सुहृद्वा तं वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः| ब्रूयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदद्भुतानि वा||७९|| बद्धं सर्षपतैलाक्तं न्यसेद्वोत्तानमातपे| कपिकच्छ्वाऽथवा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत्||८०|| कशाभिस्ताडयित्वा वा सुबद्धं विजने गृहे| रुन्ध्याच्चेतो हि विभ्रान्तं व्रजत्यस्य तथा शमम्||८१|| सर्पेणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर्गजैश्च तम्| त्रासयेच्छस्त्रहस्तैर्वा तस्करैः शत्रुभिस्तथा||८२|| अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम्| त्रासयेयुर्वधेनैनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया||८३|| देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं स्मृतम्| तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः||८४||
🔊 Audio coming soon
brūyādiṣṭavināśamityādinōdbhrāntacittasya punaścintākāraṇaiḥ svadēśānayanamēvāha, dr̥śyatē ca ghaṭṭanacalitasya punarghaṭṭanēnaiva samyaksthāpanaṁ, tadvadihāpi jñēyam| siṁhairiti vyāghraiḥ| dāntairiti śikṣitaiḥ| bahiriti grāmādbahiḥ| dēhaduḥkhabhayēbhya iti kapikacchulēpanatāḍanādibhyō dēhaduḥkhakāraṇēbhyaḥ||79-84||
Adhikarana 29 (85-86) · Śloka 86
iṣṭadravyavināśāttu manō yasyōpahanyatē| tasya tatsadr̥śaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṁ nayēt||85|| kāmaśōkabhayakrōdhaharṣērṣyālōbhasambhavān| parasparapratidvandvairēbhirēva śamaṁ nayēt||86||
इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते| तस्य तत्सदृशप्राप्तिसान्त्वाश्वासैः शमं नयेत्||८५|| कामशोकभयक्रोधहर्षेर्ष्यालोभसम्भवान्| परस्परप्रतिद्वन्द्वैरेभिरेव शमं नयेत्||८६||
🔊 Audio coming soon
iṣṭadravyētyādinā pūrvamasūtritō'pyamunmādaḥ prakaraṇāccikitsyatē; yathā tr̥ṣṇādhyāyē pañca tr̥ṣṇāḥ pratipādya gurvannajāyā adhikāyāścikitsōcyata ityāhuḥ; kintu cintādiduṣṭahr̥daya ityādinōktasāmānyōnmādēna gr̥hīta ēvāyamarthō'tra cikitsitē iti paśyāmaḥ| pañcōnmādavyavasthāyāmasya vātikē ēvāvarōdha ucitaḥ, iṣṭadravyavināśasya vātaprakōpakāritvāt| ēvaṁ kāmādibhavēṣvapi vācyam||85-86||
Adhikarana 30 (87-95) · Śloka 95
buddhvā dēśaṁ vayaḥ sātmyaṁ dōṣaṁ kālaṁ balābalē| cikitsitamidaṁ kuryādunmādē bhūtadōṣajē||87|| dēvarṣipitr̥gandharvairunmattasya tu buddhimān| varjayēdañjanādīni tīkṣṇāni krūrakarma ca||88|| sarpiṣpānādi tasyēha mr̥du bhaiṣajyamācarēt| pūjāṁ balyupahārāṁśca mantrāñjanavidhīṁstathā||89|| śāntikarmēṣṭihōmāṁśca japasvastyayanāni ca| vēdōktān niyamāṁścāpi prāyaścittāni cācarēt||90|| bhūtānāmadhipaṁ dēvamīśvaraṁ jagataḥ prabhum| pūjayan prayatō nityaṁ jayatyunmādajaṁ bhayam||91|| rudrasya pramathā nāma gaṇā lōkē caranti yē| tēṣāṁ pūjāṁ ca kurvāṇa unmādēbhyaḥ pramucyatē||92|| balibhirmaṅgalairhōmairōṣadhyagadadhāraṇaiḥ| satyācāratapōjñānapradānaniyamavrataiḥ||93|| dēvagōbrahmaṇānāṁ ca gurūṇāṁ pūjanēna ca| āgantuḥ praśamaṁ yāti siddhairmantrauṣadhaistathā||94|| yaccōpadēkṣyatē kiñcidapasmāracikitsitē| unmādē tacca kartavyaṁ sāmānyāddhētudūṣyayōḥ||95||
बुद्ध्वा देशं वयः सात्म्यं दोषं कालं बलाबले| चिकित्सितमिदं कुर्यादुन्मादे भूतदोषजे||८७|| देवर्षिपितृगन्धर्वैरुन्मत्तस्य तु बुद्धिमान्| वर्जयेदञ्जनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म च||८८|| सर्पिष्पानादि तस्येह मृदु भैषज्यमाचरेत्| पूजां बल्युपहारांश्च मन्त्राञ्जनविधींस्तथा||८९|| शान्तिकर्मेष्टिहोमांश्च जपस्वस्त्ययनानि च| वेदोक्तान् नियमांश्चापि प्रायश्चित्तानि चाचरेत्||९०|| भूतानामधिपं देवमीश्वरं जगतः प्रभुम्| पूजयन् प्रयतो नित्यं जयत्युन्मादजं भयम्||९१|| रुद्रस्य प्रमथा नाम गणा लोके चरन्ति ये| तेषां पूजां च कुर्वाण उन्मादेभ्यः प्रमुच्यते||९२|| बलिभिर्मङ्गलैर्होमैरोषध्यगदधारणैः| सत्याचारतपोज्ञानप्रदाननियमव्रतैः||९३|| देवगोब्रह्मणानां च गुरूणां पूजनेन च| आगन्तुः प्रशमं याति सिद्धैर्मन्त्रौषधैस्तथा||९४|| यच्चोपदेक्ष्यते किञ्चिदपस्मारचिकित्सिते| उन्मादे तच्च कर्तव्यं सामान्याद्धेतुदूष्ययोः||९५||
🔊 Audio coming soon
krūrakarmēti tāḍanādikam| śāntikarmētyādinā daivavyapāśrayacikitsāmāha| sāmānyāddhētudūṣyōriti unmādēnāpasmārēṇa ca samō hēturmanōbhighātādiḥ, dūṣyaṁ ca hr̥dayaṁ samānamityarthaḥ||87-95||
Adhikarana 31 (96) · Śloka 96
nivr̥ttāmiṣamadyō yō hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ sattvavān na sa yujyatē||96||
निवृत्तामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः| निजागन्तुभिरुन्मादैः सत्त्ववान् न स युज्यते||९६||
🔊 Audio coming soon
nivr̥ttāmiṣa ityādirvyākhyāta ēva pūrvam||96||
Adhikarana 32 (97) · Śloka 97
prasādaścēndriyārthanāṁ buddhyātmamanasāṁ tathā| dhātūnāṁ prakr̥tisthatvaṁ vigatōnmādalakṣaṇam||97||
प्रसादश्चेन्द्रियार्थनां बुद्ध्यात्ममनसां तथा| धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम्||९७||
🔊 Audio coming soon
kriyamāṇōnmādacikitsāyāḥ kaśātāḍanādirūpatvēnātikaṣṭāyāḥ sphōṭanārthaṁ vigatōnmādalakṣaṇamāha- prasāda ityādi||97||
Adhikarana 33 (98) · Śloka 98
tatra ślōkaḥ- unmādānāṁ samutthānaṁ lakṣaṇaṁ sacikitsitam| nijāgantunimittānāmuktavān bhiṣaguttamaḥ||98||
तत्र श्लोकः- उन्मादानां समुत्थानं लक्षणं सचिकित्सितम्| निजागन्तुनिमित्तानामुक्तवान् भिषगुत्तमः||९८||
🔊 Audio coming soon
unmādānāmityādiḥ saṅgrahaḥ||98||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ityāgnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalapūritē cikitsāsthānē unmādacikitsitaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ||9||
इत्याग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सास्थाने उन्मादचिकित्सितं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ cikitsāsthānē unmādacikitsitaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ||9||