Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఉన్మాదచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात उन्मादचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముపోద్ఘాతితం రాజయక్ష్మచికిత్సితమభిధాయ క్రమప్రాప్తమున్మాదచికిత్సితం బ్రూతే| అయం క్రమశ్చరకసంస్కృతాం పంచాధ్యాయీమర్శోఽతీసారవీసర్పమదాత్యయద్వివ్రణీయరూపాం పరిత్యజ్య జ్ఞేయః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
బుద్ధిస్మృతిజ్ఞానతపోనివాసః పునర్వసుః ప్రాణభృతాం శరణ్యః| ఉన్మాదహేత్వాకృతిభేషజాని కాలేఽగ్నివేశాయ శశంస పృష్టః||3||
बुद्धिस्मृतिज्ञानतपोनिवासः पुनर्वसुः प्राणभृतां शरण्यः| उन्मादहेत्वाकृतिभेषजानि कालेऽग्निवेशाय शशंस पृष्टः||३||
🔊 Audio coming soon
బుద్ధిః ఊహాపోహవతీ, స్మృతిః అతీతార్థవిషయజ్ఞానం, తపః చాంద్రాయణాది, తేషాం నివాస ఆశ్రయ ఇత్యర్థః| ఉన్మాదహేత్వదీత్యాదౌ హేతుగ్రహణేనాత్ర వక్తవ్యాః సంప్రాప్తిస్థితిరూపకాలా ఉన్మాదగమ్యహేతువిషయతయా గృహ్యంతే| ఆకృతిగ్రహణేనాభిధేయస్యోన్మాదస్వరూపస్య గ్రహణం జ్ఞేయం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
విరుద్ధదుష్టాశుచిభోజనాని ప్రధర్షణం దేవగురుద్విజానాం| ఉన్మాదహేతుర్భయహర్షపూర్వో మనోఽభిఘాతో విషమాశ్చ చేష్టాః||4||
विरुद्धदुष्टाशुचिभोजनानि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम्| उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः||४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యున్మాదహేతుమాహ- విరుద్ధేత్యాది| విరుద్ధం పయఃసంయుక్తమత్స్యాది, దుష్టం గరాది అత్యర్థదోషజనకం చ, అశుచి అపవిత్రం| భయహర్షపూర్వో మనోఽభిఘాత ఇతి అత్ర పూర్వశబ్దః కారణవాచీ, తేన భయహర్షకారణకో మనోఽభిఘాత ఇత్యర్థః| ఏతద్విరుద్ధాహారాది యథాసంభవం కారణం జ్ఞేయం| భయహర్షావుపలక్షణౌ, తేన క్రోధాదయోఽపి మనోభిఘాతకా అత్ర జ్ఞేయాః| క్రోధాదినా ప్రత్యాహతే మనసి భయహర్షపూర్వక ఏవోన్మాదో భవతి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తైరల్పసత్త్వస్య మలాః ప్రదుష్టా బుద్ధేర్నివాసం హృదయం ప్రదూష్య| స్రోతాంస్యధిష్ఠాయ మనోవహాని ప్రమోహయంత్యాశు నరస్య చేతః||5||
तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य| स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः||५||
🔊 Audio coming soon
తైరిత్యాదినా సంప్రాప్తిమాహ| అల్పసత్త్వస్య అల్పసత్త్వగుణస్య| హృదయం యద్యపి బుద్ధినివాసత్వేనార్థేదశమహామూలీయాదౌ ప్రతిపాదితమేవ; తథాఽపి బుద్ధినివాసత్వోపదర్శనమిహ కృతం, హృదయోపఘాతాద్బుద్ధ్యుపఘాతో వక్ష్యమాణో యుక్త ఏవ; ఆశ్రయోపఘాతేనాశ్రితస్యోపఘాతః సిద్ధ ఏవ| స్రోతాంసి చ మనోవహానీత్యనేన హృదయదేశసంబంధిధమన్యో విశేషేణ మనోవహా దర్శయతి; కింవా కేవలమేవ శరీరం మనోఽభ్యనుస్యూతం జగ్రాహ| ఉక్తం హి- “కేవలమేవాస్య మనసః శరీరమధిష్ఠానభూతం” (వి.అ.5) ఇతి| చేత ఇతి మనః||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ధీవిభ్రమః సత్త్వపరిప్లవశ్చ పర్యాకులా దృష్టిరధీరతా చ| అబద్ధవాక్త్వం హృదయం చ శూన్యం సామాన్యమున్మాదగదస్య లింగం||6|| స మూఢచేతా న సుఖం న దుఃఖం నాచారధర్మౌ కుత ఏవ శాంతిం| విందత్యపాస్తస్మృతిబుద్ధిసంజ్ఞో భ్రమత్యయం చేత ఇతస్తతశ్చ||7||
धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च| अबद्धवाक्त्वं हृदयं च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम्||६|| स मूढचेता न सुखं न दुःखं नाचारधर्मौ कुत एव शान्तिम्| विन्दत्यपास्तस्मृतिबुद्धिसञ्ज्ञो भ्रमत्ययं चेत इतस्ततश्च||७||
🔊 Audio coming soon
ధీవిభ్రమ ఇత్యాదినా సామాన్యమున్మాదపూర్వరూపమాహేత్యేకే| ధీవిభ్రమాది త్విహ సామాన్యమున్మాదలింగమేవోక్తం| కుత ఏవ శాంతిమితి కుతోఽపి శాంతిం నివృత్తిం న విందతి| సంజ్ఞా నామోల్లేఖేన జ్ఞానం| భ్రమత్యయం చేత ఇతి అశ్వాన్ రథిరివ భ్రామయతి; అత్ర ణిజర్థోఽంతర్భూతః||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
సముద్భ్రమం బుద్ధిమనఃస్మృతీనామున్మాదమాగంతునిజోత్థమాహుః|8|
समुद्भ्रमं बुद्धिमनःस्मृतीनामुन्मादमागन्तुनिजोत्थमाहुः|८|
🔊 Audio coming soon
ఉన్మాదసంజ్ఞావ్యుత్పత్తిమాహ- సముద్భ్రమమిత్యాది| సముద్భ్రమ ఉన్మాద ఇత్యేకోఽర్థః| మనోవిభ్రమోఽచింత్యార్థచింతనాదినా జ్ఞేయః| నిదానోక్తసంజ్ఞాదివిభ్రమోఽపి మనోవిభ్రమ ఏవాంతర్భావనీయ ఇహ, సంజ్ఞాదివిభ్రమస్యాపి మనోవిభ్రమజన్యత్వాత్||8 ||
Adhikarana 7 (8-10) · Śloka 10
తస్యోద్భవం పంచవిధం పృథక్ తు వక్ష్యామి లింగాని చికిత్సితం చ||8|| రూక్షాల్పశీతాన్నవిరేకధాతుక్షయోపవాసైరనిలోఽతివృద్ధః| చింతాదిజుష్టం హృదయం ప్రదూష్య బుద్ధిం స్మృతిం చాప్యుపహంతి శీఘ్రం||9|| అస్థానహాసస్మితనృత్యగీతవాగంగవిక్షేపణరోదనాని| పారుష్యకార్శ్యారుణవర్ణతాశ్చ జీర్ణే బలం చానిలజస్య రూపం||10||
तस्योद्भवं पञ्चविधं पृथक् तु वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च||८|| रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनिलोऽतिवृद्धः| चिन्तादिजुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम्||९|| अस्थानहासस्मितनृत्यगीतवागङ्गविक्षेपणरोदनानि| पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलं चानिलजस्य रूपम्||१०||
🔊 Audio coming soon
తస్యోద్భవమిత్యాదౌ యద్యపి పంచానాం మధ్యేఽసాధ్యస్య సాన్నిపాతికస్య చికిత్సితం న వక్తవ్యం, తథాఽపి ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి న్యాయేన బాహుల్యమాశ్రిత్య చికిత్సితం వక్ష్యామీత్యుక్తం| చింతేత్యాది చింతా ఆదిః యేషాం తే, తేన కామక్రోధాదయో గృహ్యంతే; ఆదిశబ్దోఽత్ర ప్రకారవాచీ| అస్థానే అవిషయే హాసదీన్యస్థానహాసస్మితాదీని||8-10||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
అజీర్ణకట్వమ్లవిదాహ్యశీతైర్భోజ్యైశ్చితం పిత్తముదీర్ణవేగం| ఉన్మాదమత్యుగ్రమనాత్మకస్య హృది శ్రితం పూర్వవదాశు కుర్యాత్||11|| అమర్షసంరంభవినగ్నభావాః సంతర్జనాతిద్రవణౌష్ణ్యరోషాః | ప్రచ్ఛాయశీతాన్నజలాభిలాషాః పీతా చ భాః పిత్తకృతస్య లింగం||12||
अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम्| उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि श्रितं पूर्ववदाशु कुर्यात्||११|| अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनातिद्रवणौष्ण्यरोषाः | प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषाः पीता च भाः पित्तकृतस्य लिङ्गम्||१२||
🔊 Audio coming soon
అజీర్ణేత్యాదినా పిత్తోన్మాదమాహ| చితమిత్యనేన చయపూర్వకత్వేన పిత్తస్య మహాంతం కోపం దర్శయతి, చయపూర్వకో హి దోషకోపో బలవత్త్వాన్మహాంభవతి| అన్యే త్విహ చితశబ్దేన ప్రకోపమిచ్ఛంతి| అత్యుగ్రమితి తీవ్రవేగం| పూర్వవదిత్యనేన వాతోన్మాదవచ్చింతాదిజుష్టమిత్యాదిగ్రంథోక్తాం సంప్రాప్తిమతిదిశతి| అమర్షః అక్షాంతిః, సంరంభ ఆరభటీ, వినగ్రభావః అవస్త్రత్వం| అతిద్రవణం త్వరితగమనం| ప్రచ్ఛాయః ప్రవృద్ధచ్ఛాయో దేశః||11-12||
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
సంపూరణైర్మందవిచేష్టితస్య సోష్మా కఫో మర్మణి సంప్రవృద్ధః| బుద్ధిం స్మృతిం చాప్యుపహత్య చిత్తం ప్రమోహయన్ సంజనయేద్వికారం||13|| వాక్చేష్టితం మందమరోచకశ్చ నారీవివిక్తప్రియతాఽతినిద్రా| ఛర్దిశ్చ లాలా చ బలం చ భుంక్తే నఖాదిశౌక్ల్యం చ కఫాత్మకస్య||14||
सम्पूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि सम्प्रवृद्धः| बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहत्य चित्तं प्रमोहयन् सञ्जनयेद्विकारम्||१३|| वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽतिनिद्रा| छर्दिश्च लाला च बलं च भुङ्क्ते नखादिशौक्ल्यं च कफात्मकस्य||१४||
🔊 Audio coming soon
సంపూరణైరిత్యాదినా కఫోన్మాదమాహ| సోష్మా కఫ ఇతి సహ ఊష్మణా కఫ ఉన్మాదం కరోతి న కేవల ఇతి, ఉన్మాదకరణే కఫస్య ఊష్మసహితత్వరూపం స్వభావం దర్శయతి; కింవోష్మశబ్దేన వీర్యం శక్తిరూపముచ్యతే, తేన సోష్మా కఫ ఇతి ఉత్క్లిష్టశక్తికః కఫ ఇత్యర్థః| మర్మణీతి హృదయే| నారీవివిక్తయోః ప్రియతా నారీవివిక్తప్రియతా; వివిక్తం విజనం||13-14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
యః సన్నిపాతప్రభవోఽతిఘోరః సర్వైః సమస్తైః స చ హేతుభిః స్యాత్| సర్వాణి రూపాణి బిభర్తి తాదృగ్విరుద్ఘభైషజ్యవిధిర్వివర్జ్యః||15||
यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात्| सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति तादृग्विरुद्घभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
య ఇత్యాదినా సాన్నిపాతికమాహ| సర్వైరిత్యుక్తే ప్రత్యేకమపి సర్వహేతూనాం జనకత్వం స్యాదత ఆహ- సమస్తైరితి| విరుద్ధభైషజ్యవిధిత్వాద్వివర్జ్యః| కేచిదత్ర తాదృక్శబ్దేన య ఏవ సమస్తహేతుజః సర్వలక్షణశ్చ స ఏవ వర్జ్యో న త్వల్పహేతులక్షణ ఇతి వదంతి||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
దేవర్షిగంధర్వపిశాచయక్షరక్షఃపితౄణామభిధర్షణాని| ఆగంతుహేతుర్నియమవ్రతాది మిథ్యాకృతం కర్మ చ పూర్వదేహే||16||
देवर्षिगन्धर्वपिशाचयक्षरक्षःपितॄणामभिधर्षणानि| आगन्तुहेतुर्नियमव्रतादि मिथ्याकृतं कर्म च पूर्वदेहे||१६||
🔊 Audio coming soon
దేవర్షీత్యాదినాఽఽగంతూన్మాదమాహ| ఇహ యేఽసురాదయఃసుశ్రుతోక్తాస్తేఽనావిష్కృతతమా విజ్ఞేయాః| వక్ష్యతి చ- “ఇత్యపరిసంఖ్యేయానాం గ్రహాణామావిష్కృతతమా హ్యష్టావేతే వ్యాఖ్యాతా” ఇతి| అత్ర చ రక్షఃశబ్దేన రాక్షసబ్రహ్మరాక్షసయోర్గ్రహణం, తేన వివరణే బ్రహ్మరాక్షసోన్మత్తోఽప్యుక్తః| అభిధర్షణం ఆవేశః| నియమేత్యాదినా ఐహికం కర్మ దేవాద్యావేశకారణం బ్రూతే; మిథ్యాకృతం కర్మ చేత్యనేన పూర్వజన్మకృతం కర్మ ఆహ||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
అమర్త్యవాగ్విక్రమవీర్యచేష్టో జ్ఞానాదివిజ్ఞానబలాదిభిర్యః| ఉన్మాదకాలోఽనియతశ్చ యస్య భూతోత్థమున్మాదముదాహరేత్తం||17||
अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः| उन्मादकालोऽनियतश्च यस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम्||१७||
🔊 Audio coming soon
అమర్త్యేత్యాదినాఽఽగంతూనాం సామాన్యలింగాన్యాహ| అమర్త్యైః అమానుషైర్వాగాదిభిర్లక్షితం భూతోత్థముదాహరేత్| అనియత ఇతి వాతికాదివన్న ఆహారజీర్ణాదికాలనియతః; యే తు ‘నియత’ ఇతి పఠంతి, తేషాం వక్ష్యమాణనియతతిథ్యాదీనాం గ్రహణమభిప్రేతం||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
అదూషయంతః పురుషస్య దేహం దేవాదయః స్వైస్తు గుణప్రభావైః| విశంత్యదృశ్యాస్తరసా యథైవ చ్ఛాయాతపౌ దర్పణసూర్యకాంతౌ||18||
अदूषयन्तः पुरुषस्य देहं देवादयः स्वैस्तु गुणप्रभावैः| विशन्त्यदृश्यास्तरसा यथैव च्छायातपौ दर्पणसूर्यकान्तौ||१८||
🔊 Audio coming soon
అదూషయంత ఈషద్దూషయంతః| గుణప్రభావైరితి అణిమాదిగుణప్రభావైః| తరసా అతివేగేన| దృష్టాంతద్వయమాహ- ఛాయేత్యాది| ఛాయా యథా దర్పణం, ఆతపః సూర్యకాంతమ, అదూషయన్నేవాదృశ్యమానగుణప్రభావేణావిశతి, తథా దేవాదయోఽపి దేహం విశంతీత్యర్థః||18||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
ఆఘాతకాలో హి స పూర్వరూపః ప్రోక్తో నిదానేఽథ సురాదిభిశ్చ| ఉన్మాదరూపాణి పృథఙ్నిబోధ కాలం చ గమ్యాన్ పురుషాంశ్చ తేషాం||19||
आघातकालो हि स पूर्वरूपः प्रोक्तो निदानेऽथ सुरादिभिश्च| उन्मादरूपाणि पृथङ्निबोध कालं च गम्यान् पुरुषांश्च तेषाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ఆఘాతకాల ఇతి ఆవేశావకాశః; స చ నిదానే “తద్యథా- పాపస్య కర్మణః సమారంభే” (ని.అ.7) ఇత్యాదినోక్తః| కాలం తిథిరూపం||19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
తద్యథా- సౌమ్యదృష్టిం గంభీరమధృష్యమకోపనమస్వప్నభోజనాభిలాషిణమల్పస్వేదమూత్రపురీషవాతం శుభగంధం ఫుల్లపద్మవదనమితి దేవోన్మత్తం విద్యాత్; గురువృద్ధసిద్ధర్షీణామభిశాపాభిచారాభిధ్యానానురూపచేష్టాహారవ్యాహారం తైరున్మత్తం విద్యాత్; అప్రసన్నదృష్టిమపశ్యంతం నిద్రాలుం ప్రతిహతవాచమనన్నాభిలాషమరోచకావిపాకపరీతం చ పితృభిరున్మత్తం విద్యాత్; (చండం సాహసికం తీక్ష్ణం గంభీరమధృష్యం) ముఖవాద్యనృత్యగీతాన్నపానస్నానమాల్యధూపగంధరతిం రక్తవస్త్రబలికర్మహాస్యకథానుయోగప్రియం శుభగంధం చ గంధర్వోన్మత్తం విద్యాత్; అసకృత్స్వప్నరోదనహాస్యం నృత్యగీతవాద్యపాఠకథాన్నపానస్నానమాల్యధూపగంధరతిం రక్తవిప్లుతాక్షం ద్విజాతివైద్యపరివాదినం రహస్యభాషిణం చ యక్షోన్మత్తం విద్యాత్; నష్టనిద్రమన్నపానద్వేషిణమనాహారమప్యతిబలినం శస్త్రశోణితమాంసరక్తమాల్యాభిలాషిణం సంతర్జకం చ రాక్షసోన్మత్తం విద్యాత్; ప్రహాసనృత్యప్రధానం దేవవిప్రవైద్యద్వేషావజ్ఞాభిః స్తుతివేదమంత్రశాస్త్రోదాహరణైః కాష్ఠాదిభిరాత్మపీడనేన చ బ్రహ్మరాక్షసోన్మత్తం విద్యాత్; అస్వస్థచిత్తం స్థానమలభమానం నృత్యగీతహాసినం బద్ధాబద్ధప్రలాపినం సంకరకూటమలినరథ్యాచేలతృణాశ్మకాష్ఠాధిరోహణరతిం భిన్నరూక్షస్వరం నగ్నం విధావంతం నైకత్ర తిష్ఠంతం దుఃఖాన్యావేదయంతం నష్టస్మృతిం చ పిశాచోన్మత్తం విద్యాత్||20||
तद्यथा- सौम्यदृष्टिं गम्भीरमधृष्यमकोपनमस्वप्नभोजनाभिलाषिणमल्पस्वेदमूत्रपुरीषवातं शुभगन्धं फुल्लपद्मवदनमिति देवोन्मत्तं विद्यात्; गुरुवृद्धसिद्धर्षीणामभिशापाभिचाराभिध्यानानुरूपचेष्टाहारव्याहारं तैरुन्मत्तं विद्यात्; अप्रसन्नदृष्टिमपश्यन्तं निद्रालुं प्रतिहतवाचमनन्नाभिलाषमरोचकाविपाकपरीतं च पितृभिरुन्मत्तं विद्यात्; (चण्डं साहसिकं तीक्ष्णं गम्भीरमधृष्यं) मुखवाद्यनृत्यगीतान्नपानस्नानमाल्यधूपगन्धरतिं रक्तवस्त्रबलिकर्महास्यकथानुयोगप्रियं शुभगन्धं च गन्धर्वोन्मत्तं विद्यात्; असकृत्स्वप्नरोदनहास्यं नृत्यगीतवाद्यपाठकथान्नपानस्नानमाल्यधूपगन्धरतिं रक्तविप्लुताक्षं द्विजातिवैद्यपरिवादिनं रहस्यभाषिणं च यक्षोन्मत्तं विद्यात्; नष्टनिद्रमन्नपानद्वेषिणमनाहारमप्यतिबलिनं शस्त्रशोणितमांसरक्तमाल्याभिलाषिणं सन्तर्जकं च राक्षसोन्मत्तं विद्यात्; प्रहासनृत्यप्रधानं देवविप्रवैद्यद्वेषावज्ञाभिः स्तुतिवेदमन्त्रशास्त्रोदाहरणैः काष्ठादिभिरात्मपीडनेन च ब्रह्मराक्षसोन्मत्तं विद्यात्; अस्वस्थचित्तं स्थानमलभमानं नृत्यगीतहासिनं बद्धाबद्धप्रलापिनं सङ्करकूटमलिनरथ्याचेलतृणाश्मकाष्ठाधिरोहणरतिं भिन्नरूक्षस्वरं नग्नं विधावन्तं नैकत्र तिष्ठन्तं दुःखान्यावेदयन्तं नष्टस्मृतिं च पिशाचोन्मत्तं विद्यात्||२०||
🔊 Audio coming soon
స్వప్నభోజనాభిలాషీ న భవతీతి అస్వప్నభోజనభిలాషీ| దేవాదిశబ్దేనేహ సుశ్రుతమతాద్దేవాద్యనుకారిణస్తదనుచరా జ్ఞేయాః| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన- “న తే మనుష్యైః సహ సంవిశంతి న వా మనుష్యాన్ క్వచిదావిశంతి| యే త్వావిశంతీతి వదంతి మోహాత్తే భూతవిద్యావిషయాదపోహ్యాః|| తేషాం గ్రహాణాం పరిచారకా యే కోటీసహస్రాయుతపద్మసంఖ్యాః|| అసృగ్వసామాంసభుజః సుభీమా నిశావిహారాశ్చ తమావిశంతి” (సు.ఉ.అ.60) ఇతి| ఋషిసధర్మతయా గుర్వాదీనామసూత్రితానామప్యుదాహరణం| గుర్వాద్యభిశాపాదయో యాదృశేనాభిప్రాయేణ భవంతి తదనురూపచేష్టాదయోఽపి తైరున్మత్తస్య భవంతీతి గుర్వాదిగ్రంథార్థః| అనన్నాభిలాషః అన్నాప్రార్థనా, అరోచకస్తు ప్రార్థితేఽప్యుపయోగసమయేఽనభిలాషః| చండమితి మారణాత్మకం| స్తుతిః స్తావకో గ్రంథః| ఉదాహరణమితి పఠనం స్తుత్యాదీనామేవ| స్థానమలభమానమితి స్థానమేవ నాస్తీతి భాషమాణం| బద్ధాబద్ధత్వం సంబద్ధాసంబద్ధత్వం| సంకరః తృణాదిచయ ఇత్యర్థః||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
తత్ర చౌక్షాచారం తపఃస్వాధ్యాయకోవిదం నరం ప్రాయః శుక్లప్రతిపది త్రయోదశ్యాం చ ఛిద్రమవేక్ష్యాభిధర్షయంతి దేవాః, స్నానశుచివివిక్తసేవినం ధర్మశాస్త్రశ్రుతివాక్యకుశలం ప్రాయః షష్ఠ్యాం నవమ్యాం చర్షయః, మాతృపితృగురువృద్ధసిద్ధాచార్యోపసేవినం ప్రాయో దశమ్యామమావస్యాయాం చ పితరః, గంధర్వాః స్తుతిగీతవాదిత్రరతిం పరదారగంధమాల్యప్రియం చౌక్షాచారం ప్రాయో ద్వాదశ్యాం చతుర్దశ్యాం చ, సత్త్వబలరూపగర్వశౌర్యయుక్తం మాల్యానులేపనహాస్యప్రియమతివాక్కరణం ప్రాయః శుక్లైకాదశ్యాం సప్తమ్యాం చ యక్షాః, స్వాధ్యాయతపోనియమోపవాసబ్రహ్మచర్యదేవయతిగురుపూజాఽరతిం భ్రష్టశౌచం బ్రాహ్మణమబ్రాహ్మణం వా బ్రాహ్మ్ణవాదినం శూరమానినం దేవాగారసలిలక్రీడనరతిం ప్రాయః శుక్లపంచమ్యాం పూర్ణచంద్రదర్శనే చ బ్రహ్మరాక్షసాః, రక్షఃపిశాచాస్తు హీనసత్త్వం పిశునం స్త్రైణం లుబ్ధం శఠం ప్రాయో ద్వితీయాతృతీయాష్టమీషు; ఇత్యపరిసంఖ్యేయానాం గ్రహాణామావిష్కృతతమా హ్యష్టావేతే వ్యాఖ్యాతాః||21||
तत्र चौक्षाचारं तपःस्वाध्यायकोविदं नरं प्रायः शुक्लप्रतिपदि त्रयोदश्यां च छिद्रमवेक्ष्याभिधर्षयन्ति देवाः, स्नानशुचिविविक्तसेविनं धर्मशास्त्रश्रुतिवाक्यकुशलं प्रायः षष्ठ्यां नवम्यां चर्षयः, मातृपितृगुरुवृद्धसिद्धाचार्योपसेविनं प्रायो दशम्याममावस्यायां च पितरः, गन्धर्वाः स्तुतिगीतवादित्ररतिं परदारगन्धमाल्यप्रियं चौक्षाचारं प्रायो द्वादश्यां चतुर्दश्यां च, सत्त्वबलरूपगर्वशौर्ययुक्तं माल्यानुलेपनहास्यप्रियमतिवाक्करणं प्रायः शुक्लैकादश्यां सप्तम्यां च यक्षाः, स्वाध्यायतपोनियमोपवासब्रह्मचर्यदेवयतिगुरुपूजाऽरतिं भ्रष्टशौचं ब्राह्मणमब्राह्मणं वा ब्राह्म्णवादिनं शूरमानिनं देवागारसलिलक्रीडनरतिं प्रायः शुक्लपञ्चम्यां पूर्णचन्द्रदर्शने च ब्रह्मराक्षसाः, रक्षःपिशाचास्तु हीनसत्त्वं पिशुनं स्त्रैणं लुब्धं शठं प्रायो द्वितीयातृतीयाष्टमीषु; इत्यपरिसङ्ख्येयानां ग्रहाणामाविष्कृततमा ह्यष्टावेते व्याख्याताः||२१||
🔊 Audio coming soon
తత్ర చౌక్షాచారమిత్యాదినాఽభిగమనీయపురుషాన్ కాలం చ పృథగాహ| చౌక్షః శుచిః ఆచారో యస్య స చౌక్షాచారః| చౌక్షాచారాదిశుభకర్మయుక్తాః శుభకర్మతయా యద్యపి ఉన్మాదానర్హాస్తథాఽపి ప్రాక్తనకర్మవశాత్తే దేవాదిభిరున్మాద్యంత ఇతి జ్ఞేయం| అతివాక్కరణమితి అతిభాషమాణం| ఛిద్రమితి ఉచ్ఛిష్టావస్థానాదిరూపమపచారం| సంప్రతి భూతవిద్యాధికారత్వాద్భౌతికోన్మాదస్య లేశకథనమిహాశూన్యతార్థం, తేనాపరేఽప్యున్మాదకభూతాః సంతీతి దర్శయన్నాహ- అపరిసంఖ్యేయానామిత్యాది||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
సర్వేష్వపి తు ఖల్వేషు యో హస్తావుద్యమ్య రోషసంరంభాన్నిఃశంకమన్యేష్వాత్మని వా నిపాతయేత్ స హ్యసాధ్యో జ్ఞేయః; తథా యః సాశ్రునేత్రో మేఢ్రప్రవృత్తరక్తః క్షతజిహ్వః ప్రస్రుతనాసికశ్ఛిద్యమానచర్మాఽప్రతిహన్యమానవాణిః సతతం వికూజన్ దుర్వర్ణస్తృషార్తః పూతిగంధశ్చ స హింసార్థినోన్మత్తో జ్ఞేయః; తం పరివర్జయేత్||22||
सर्वेष्वपि तु खल्वेषु यो हस्तावुद्यम्य रोषसंरम्भान्निःशङ्कमन्येष्वात्मनि वा निपातयेत् स ह्यसाध्यो ज्ञेयः; तथा यः साश्रुनेत्रो मेढ्रप्रवृत्तरक्तः क्षतजिह्वः प्रस्रुतनासिकश्छिद्यमानचर्माऽप्रतिहन्यमानवाणिः सततं विकूजन् दुर्वर्णस्तृषार्तः पूतिगन्धश्च स हिंसार्थिनोन्मत्तो ज्ञेयः; तं परिवर्जयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
అసాధ్యభూతజోన్మాదమాహ- సర్వేష్విత్యాది| హింసార్థీ మారాత్మకః| అప్రతిహన్యమానవాణిరితి నిత్యవాగిత్యర్థః| త్రివిధో భూతో భవతి రత్యర్చనహింసాభేదేన| తత్ర హింసార్థినా గృహీతోఽసాధ్యో భవతి, అత ఏవాసాధ్యభూతోన్మాదే ఉక్తం- హింసార్థినోన్మత ఇతి||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
రత్యర్చనాకామోన్మాదినౌ తు భిషగభిప్రాయాచారాభ్యాం బుద్ధ్వా తదంగోపహారబలిమిశ్రేణ| మంత్రభైషజ్యవిధినోపక్రమేత్||23||
रत्यर्चनाकामोन्मादिनौ तु भिषगभिप्रायाचाराभ्यां बुद्ध्वा तदङ्गोपहारबलिमिश्रेण| मन्त्रभैषज्यविधिनोपक्रमेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
రత్యర్చనార్థిభూతగృహీతచికిత్సామాహ- రత్యర్చనేత్యాది| రతికామోఽర్చనాకామశ్చ రత్యర్చనాకామౌ, తాభ్యామున్మాదితౌ రత్యర్చనాకామోన్మాదితౌ| అభిప్రాయాచారాభ్యాం బుద్ధ్వేతి అభిప్రాయేణ యః కామ్యమర్థమిచ్ఛతి స రతికామః, యస్తు పూజామిచ్ఛతి స అర్చనాకామః; ఏవమాచారేణ యః కామ్యార్థప్రాప్త్యర్థం చేష్టతే స రతికామః, యోఽర్చనార్థం పుష్పధూపాదికమన్విష్యతి సోఽర్చనాకామః, ఇతి బుద్ధ్వా తదంగరత్యుపహారాది కర్తవ్యం; తస్యా రతేరర్చనాయాశ్చ యదంగసాధనం తత్తద్వర్తనేన తత్తదంగోపహారరూపబలినా భైషజ్యమంత్రవిధినా చోపచారః కర్తవ్య ఇతి వాక్యార్థః||23||
Adhikarana 19 (24-32) · Śloka 33
తత్ర ద్వయోరపి నిజాగంతునిమిత్తయోరున్మాదయోః సమాసవిస్తరాభ్యాం భేషజవిధిమనువ్యాఖ్యాస్యామః||24|| ఉన్మాదే వాతజే పూర్వం స్నేహపానం విశేషవిత్| కుర్యాదావృతమార్గే తు సస్నేహం మృదు శోధనం||25|| కఫపిత్తోద్భవేఽప్యాదౌ వమనం సవిరేచనం| స్నిగ్ధస్విన్నస్య కర్తవ్యం శుద్ధే సంసర్జనక్రమః||26|| నిరూహం స్నేహబస్తిం చ శిరసశ్చ విరేచనం| తతః కుర్యాద్యథాదోషం తేషాం భూయస్త్వమాచరేత్||27|| హృదింద్రియశిరఃకోష్ఠే సంశుద్ధే వమనాదిభిః| మనఃప్రసాదమాప్నోతి స్మృతిం సంజ్ఞాం చ విందతి||28|| శుద్ధస్యాచారవిభ్రంశే తీక్ష్ణం నావనమంజనం| తాడనం చ మనోబుద్ధిదేహసంవేజనం హితం||29|| యః సక్తోఽవినయే పట్టైః సంయమ్య సుదృఢైః సుఖైః| అపేతలోహకాష్ఠాద్యే సంరోధ్యశ్చ తమోగృహే||30|| తర్జనం త్రాసనం దానం హర్షణం సాంత్వనం భయం| విస్మయో విస్మృతేర్హేతోర్నయంతి ప్రకృతిం మనః||31|| ప్రదేహోత్సాదనాభ్యంగధూమాః పానం చ సర్పిషః| ప్రయోక్తవ్యం మనోబుద్ధిస్మృతిసంజ్ఞాప్రబోధనం||32|| సర్పిఃపానాదిరాగంతోర్మంత్రాదిశ్చేష్యతే విధిః|33|
तत्र द्वयोरपि निजागन्तुनिमित्तयोरुन्मादयोः समासविस्तराभ्यां भेषजविधिमनुव्याख्यास्यामः||२४|| उन्मादे वातजे पूर्वं स्नेहपानं विशेषवित्| कुर्यादावृतमार्गे तु सस्नेहं मृदु शोधनम्||२५|| कफपित्तोद्भवेऽप्यादौ वमनं सविरेचनम्| स्निग्धस्विन्नस्य कर्तव्यं शुद्धे संसर्जनक्रमः||२६|| निरूहं स्नेहबस्तिं च शिरसश्च विरेचनम्| ततः कुर्याद्यथादोषं तेषां भूयस्त्वमाचरेत्||२७|| हृदिन्द्रियशिरःकोष्ठे संशुद्धे वमनादिभिः| मनःप्रसादमाप्नोति स्मृतिं सञ्ज्ञां च विन्दति||२८|| शुद्धस्याचारविभ्रंशे तीक्ष्णं नावनमञ्जनम्| ताडनं च मनोबुद्धिदेहसंवेजनं हितम्||२९|| यः सक्तोऽविनये पट्टैः संयम्य सुदृढैः सुखैः| अपेतलोहकाष्ठाद्ये संरोध्यश्च तमोगृहे||३०|| तर्जनं त्रासनं दानं हर्षणं सान्त्वनं भयम्| विस्मयो विस्मृतेर्हेतोर्नयन्ति प्रकृतिं मनः||३१|| प्रदेहोत्सादनाभ्यङ्गधूमाः पानं च सर्पिषः| प्रयोक्तव्यं मनोबुद्धिस्मृतिसञ्ज्ञाप्रबोधनम्||३२|| सर्पिःपानादिरागन्तोर्मन्त्रादिश्चेष्यते विधिः|३३|
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా భేషజవిధానమాహ | విశేషవిదితి వాతస్య నిరావరణరూపం విశేషం జానన్ స్నేహపానం వాతజే దద్యాదితి దర్శయతి, సావరణే తు తన్నిషిద్ధమేవ; యదుక్తం- “మేదఃకఫాభ్యామనిలో నిరుద్ధః శూలాంగసుప్తిశ్వయథూన్ కరోతి| స్నేహం నియుంజన్నబుధస్తు తస్మై సంవర్ధయత్యేవ హి తాన్ వికారాన్” (సి.అ.1) ఇతి| ఇహావృతమార్గే కుర్యాదిత్యాదినా విశేషమాహ| సస్నేహమితి ఈషత్స్నేహం| కఫపిత్తోద్భవే ఇతి కఫోద్భవే పిత్తోద్భవే చ; తత్ర కఫోద్భవే వమనం, పిత్తోద్భవే విరేచనం| తేషామితి బస్త్యాదీనాం| భూయస్త్వం పునః పునః ప్రయోగమాచరేత్; యథాదోషమిత్యనేన దోషభూయస్త్వే సతి పునః పునరపి ప్రయోగం కుర్యాత్| శోధనఫలమాహ- హృదిత్యాది| హృదయాదిశుద్ధ్యా చ మనఃప్రసాదాద్యపి భవత్యేవ; తథా చోక్తం- “శరీరమపి సత్త్వమనువిధీయతే” (శా.అ.5) ఇత్యాది| సంవేజనమితి ఉద్వేజనం| అవినయే ఇతి పరిజనమారణాదావవినయే| పట్టైరిత్యనేన పట్టబంధనం న వ్రణకారీ భవతీతి దర్శయతి| సంయమ్యేతి యథా నిఃసర్తుం న శక్నోతి తథా స్థాపనీయః| లోహాద్యపనయనం తమోగృహే ఆత్మవధనిషేధార్థం; తమోగృహం చ శూన్యగృహతయోన్మాదనిదానోక్తమపి రోగమహిమ్నాఽవస్థాయాం హితం భవతి| తర్జనం వాచా, త్రాసనం రాజపురుషాదిభిః| విస్మృతేర్హేతోరితి ఉన్మాదహేతుభయహర్షాదివిస్మారకతయా ప్రభావాన్మనః ప్రకృష్టం స్వభావం నయతి; యథా- విషమజ్వరే జ్వరకాలాస్మరణం జ్వరహరణం|24-32||-
Adhikarana 20 (33-41) · Śloka 41
అతః సిద్ధతమాన్యోగాంఛృణూన్మాదవినాశనాన్||33|| హింగుసౌవర్చలవ్యోషైర్ద్విపలాంశైర్ఘృతాఢకం| చతుర్గుణే గవాం మూత్రే సిద్ధమున్మాదనాశనం||34|| విశాలా త్రిఫలా కౌంతీ దేవదార్వేలవాలుకం| స్థిరా నతం రజన్యౌ ద్వే సారివే ద్వే ప్రియంగుకా||35|| నీలోత్పలైలామంజిష్ఠాదంతీదాడిమకేశరం| తాలీశపత్రం బృహతీ మాలత్యాః కుసుమం నవం||36|| విడంగం పృశ్నిపర్ణీ చ కుష్ఠం చందనపద్మకౌ| అష్టావింశతిభిః కల్కైరేతైరక్షసమన్వితైః||37|| చతుర్గుణే జలే సమ్యగ్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| అపస్మారే జ్వరే కాసే శోషే మందేఽనలే క్షయే||38|| వాతరక్తే ప్రతిశ్యాయే తృతీయకచతుర్థకే| ఛర్ద్యర్శోమూత్రకృచ్ఛ్రేషు విసర్పోపహతేషు చ||39|| కండూపాండ్వామయోన్మాదవిషమేహగదేషు చ| భూతోపహతచిత్తానాం గద్గదానామచేసాం||40|| శస్తం స్త్రీణాం చ వంధ్యానాం ధన్యమాయుర్బలప్రదం| అలక్ష్మీపాపరక్షోఘ్నం సర్వగ్రహవినాశనం||41|| కల్యాణకమిదం సర్పిః శ్రేష్ఠం పుంసవనేషు చ| ఇతి కల్యాణకం ఘృతం|
अतः सिद्धतमान्योगाञ्छृणून्मादविनाशनान्||३३|| हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम्| चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम्||३४|| विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम्| स्थिरा नतं रजन्यौ द्वे सारिवे द्वे प्रियङ्गुका||३५|| नीलोत्पलैलामञ्जिष्ठादन्तीदाडिमकेशरम्| तालीशपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं नवम्||३६|| विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपद्मकौ| अष्टाविंशतिभिः कल्कैरेतैरक्षसमन्वितैः||३७|| चतुर्गुणे जले सम्यग्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| अपस्मारे ज्वरे कासे शोषे मन्देऽनले क्षये||३८|| वातरक्ते प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके| छर्द्यर्शोमूत्रकृच्छ्रेषु विसर्पोपहतेषु च||३९|| कण्डूपाण्ड्वामयोन्मादविषमेहगदेषु च| भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामचेसाम्||४०|| शस्तं स्त्रीणां च वन्ध्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम्| अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं सर्वग्रहविनाशनम्||४१|| कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च| इति कल्याणकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
విశాలేత్యాదావష్టావింశతికత్వం కల్కద్రవ్యాణాం పాఠాదేవ సిద్ధం, తత్ కిముచ్యతేఽష్టావింశతిభిః కల్కైరితి? ఉచ్యతే- అత్ర యద్యపి త్రిఫలాయాః ప్రత్యేకమేకో భాగో గృహ్యతే ఉత్సర్గతః, తథాఽపి త్రిఫలాయాః ప్రత్యేకభాగగ్రహణదార్ఢ్యార్థమష్టావింశతిభిరిత్యుక్తం| సుశ్రుతే- “హరీతక్యామలకబిభీతకాని త్రిఫలా” (సు.సూ.అ.38) ఇతి పరిభాషయా త్రిఫలాశబ్దేన హరీతక్యాదయ ఉచ్యంతే, తథాఽత్రాపి “జరణాంతేఽభయామేకాం ప్రాగ్భుక్తాద్ద్వే బిభీతకే| భుక్త్వా తు మధుసర్పిర్భ్యాం చత్వార్యామలకాని చ|| ప్రయోజయేత్ సమామేకాం త్రిఫలాయా రసాయనం” (చి.అ.1) ఇతి వచనాద్ధరీతక్యాదిషు త్రిఫలాసంజ్ఞా దర్శితా; తేన త్రిఫలాశబ్దేన ద్రవ్యత్రయముచ్యతే; యథా దశమూలశబ్దేన దశ భేషజాని, పంచమూలశబ్దేన పంచ, యథా వా “నీలోత్పలైలామంజిష్ఠాదంతీదాడిమకేశరం” ఇతి పదేన షడ్ద్రవ్యాణ్యుచ్యంతే| మానం చోపదిశ్యమానం ప్రత్యేకద్రవ్యాపేక్షయేహ భవతి; యథా గుల్మచికిత్సితే- “నీలినీం త్రిఫలాం” ఇత్యాది యావత్ “వ్యాఘ్రీం పలికాని జలాఢకే” (చి.అ.5) ఇతి; తథాఽగస్త్యహరీతక్యాం దశమూల్యాదీనాం ద్విపలం ప్రత్యేకమేవ భవతి, యతో ద్రవ్యప్రాధాన్యేనోపదిశ్యమానం భగమానం ప్రయోగేషు ప్రతిద్రవ్యేష్వేవ భవతి న సముదాయే| యదా తు మానప్రాధాన్యేన నిర్దేశస్తదా సముచితస్యైవ ద్రవ్యస్య మానగ్రహణం; యథా- “లశునస్యావినిష్టస్య తులార్ధం నిస్తుషీకృతం| తదర్ధం దశమూలస్య ద్వ్యాఢకే పాచయేదపాం” ఇత్యత్ర షష్ఠ్యంతత్వాద్దశమూలస్యాప్రాధాన్యం, యథా- ‘రాజ్ఞః పురుషః’ ఇత్యత్రాప్రధాన్యం; తేనేహ లశునస్య విశేష్యతయా ప్రధానం మానం తద్విశేషణభూతం చ దశమూలమప్రధానం, అప్రధానత్వాచ్చ న ప్రత్యేకం నియతభాగాః; తేన లశునార్ధమానత్వమేవ దశమూలస్య భవతి| యథా వా “ద్విపంచమూలతులార్ధరసేన” ఇత్యత్రాపి ద్విపంచమూలస్య సముదితస్యైవ తులార్ధవిశేషణీభూతస్య క్వాథార్థం తులార్ధభాగో గృహ్యతే, ఏవం “త్రిఫలాయాస్త్రయో భాగాస్త్రయస్త్రికటుకస్య చ” (చి.అ.16) ఇత్యత్రాపి సముదితాదేవ త్రయో భాగా నతు ప్రత్యేకం, తథా హి నవభాగాః స్యుః| తథా “త్ర్యూషణత్రిఫలాకల్కే బిల్వమాత్రే” (చి.అ.15) ఇత్యత్ర తు కల్కవిశేషణీభూతత్వేన త్ర్యూషణత్రిఫలాకల్కస్యైవ బిల్వమానత్వం, న ప్రత్యేకం శుంఠ్యాదీనాం హరీతక్యాదీనాం చ కల్కీకృతానాం బిల్వమానత్వం| ఏవమన్యత్రాపి సముదాయభాగప్రమాణే ఆచార్యాభిప్రాయవిశేష ఉన్నేయః| ద్రవ్యప్రధాననిర్దేశే తు ప్రత్యేకద్రవ్యాణి గణో వా పఠ్యతాం తథాఽపి ప్రత్యేకమేవ భాగో భవతి, అవయవప్రధానత్వాన్నిర్దేశస్య| యదా సముదాయప్రధాననిర్దేశో విశేషాల్లిఖ్యతే, తదా ప్రత్యేకనిర్దిష్టలింగానామపి సముదాయస్య భాగో భవతి; “పలమేకం నిదధ్యాచ్చ త్వగేలాపత్రకేశరాత్” (చి.అ.1పా.1) ఇత్యత్ర చతుర్భ్యోఽప్యేకమేవ పలం గృహ్యతే న ప్రత్యేకం| తథా “తైలసర్పిషోః| పలద్వాదశకే భృష్ట్వా” (చి.అ.1పా.1) ఇత్యత్ర తైలసర్పిషోర్మిలితయోరేవ ద్వాదశపలం న ప్రత్యేకమితి ప్రత్యేకం ద్రవ్యప్రమాణాని తథా మానపూర్వనిర్దేశం వ్యుత్పాదయతా సంక్షేపేణ దర్శితమేవ | ఏవం వ్యవస్థితేఽపి మహానీలోక్తపృథక్శబ్దేన సిద్ధస్యాపి త్రిఫలాపృథగ్భాగం దర్శయతి| యథా “పిప్పలీం నాగరం పాఠాం శ్వదంష్ట్రాం చ పృథక్పృథక్| భాగాన్ త్రిపలికాన్ కృత్వా” ఇత్యత్ర పృథక్పృథగితి త్రిపలం కరోతి; తథా పరిభాషాసిద్ధస్యాపి స్నేహపాదికకల్కభాగస్యాభిధానం తత్ర తత్ర తైలే ఘృతే చ కరోతి| త్రిఫలాశబ్దేన యద్యపి ద్రాక్షాకశ్మర్యపరూషకాణి చోచ్యంతే; యదుక్తమన్యత్ర- “పథ్యామలకధాత్రీభిస్త్రిఫలా మహతీ స్మృతా| చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ స్రంసనీ బృంహణీ చ సా|| హ్రస్వా కాశ్మర్యమృద్వీకాపరూషకఫలైర్భవేత్” ఇతి, తథాఽపీహ హరీతక్యాదిత్రిఫలాయా ఏవ ప్రధానతయోత్సర్గతో గ్రహణం భవతి| అన్యే తు తాలీశపత్రమిత్యత్ర తాలీశం చ పత్రం చేతీ ద్రవ్యద్వయగ్రహణశంకా స్యాత్, తేనష్టావింశతిపదేన సా న భవత్వేతదర్థమష్టావింశతిభిరితి కృతం, త్రిఫలాయాః ప్రత్యేకం గ్రహణం న్యాయసిద్ధమేవేతి వదంతి| అన్యే త్వష్టావింశత్యౌషధమిష్యత ఇత్యాదావష్టావింశత్యౌషధసంజ్ఞయా వ్యవహారోఽస్య భవతీత్యేతదర్థమష్టావింశతిభిరితి కృతం| చతుర్గుణవచనమిహ పరిభాషయా శుద్ధజలాచ్చతుర్గుణదానార్థం||33-41||-
Adhikarana 21 (42-44) · Śloka 44
ఏభ్య ఏవ స్థిరాదీని జలే పక్త్వైకవింశతిం||42|| రసే తస్మిన్ పచేత్ సర్పిర్గృష్టిక్షీరే చతుర్గుణే| వీరార్ద్రమాషకాకోలీస్వయంగుప్తర్షభర్ధిభిః||43|| మేదయా చ సమైః కల్కైస్తత్ స్యాత్ కల్యాణకం మహత్| బృంహణీయం విశేషేణ సన్నిపాతహరం పరం||44|| ఇతి మహాకల్యాణకం ఘృతం|
एभ्य एव स्थिरादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम्||४२|| रसे तस्मिन् पचेत् सर्पिर्गृष्टिक्षीरे चतुर्गुणे| वीरार्द्रमाषकाकोलीस्वयङ्गुप्तर्षभर्धिभिः||४३|| मेदया च समैः कल्कैस्तत् स्यात् कल्याणकं महत्| बृंहणीयं विशेषेण सन्निपातहरं परम्||४४|| इति महाकल्याणकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
స్థిరాదీనీత్యుక్తే విదారీగంధాదిపంచమూలమపి స్యాదత ఆహ- ఏకవింశతిమితి| తేన కల్యాణోక్తా ఏకవింశతిర్గృహ్యతే| గృష్టిరేకవారప్రసూతా గౌః| అత్ర క్షీరేణైవ చాతుర్గుణ్యే ప్రాప్తేఽయం కషాయః “ఏకేనాపి చాతుర్గుణ్యం” ఇత్యాదిపరిభాషాయా అవిషయత్వేన చాతుర్గుణ్యపరిభాషయా క్షీరమానసాహచర్యాద్వా చతుర్గుణో జ్ఞేయః| కేచిత్త్వేకవింశతిపదేనైకవింశతివారాన్ సర్పిస్తయైవ విధయా పక్తవ్యమితి వదంతి| తన్న, యతో జతూకర్ణే- “క్వాథే కృమిహరాంతానాం చతుఃషష్టిపలే పయసి చ పచేత్ సర్పిః” ఇత్యనేన ఉత్సర్గత ఏక ఏవాస్య పాక ఉక్తః| విడంగాంతశబ్దేన చ కల్యాణోక్తైవింశతిస్థిరాదిద్రవ్యగ్రహణమేవ భవతి| ఆర్ద్రమాషః అశుష్కమాషః; ‘ద్విమాష’ ఇతి వా పాఠః, తత్ర మాషరాజమాషయోర్గ్రహణం||42-44||
Adhikarana 22 (45-48) · Śloka 48
జటిలాం పూతనాం కేశీం చారటీం మర్కటీం వచాం| త్రాయమాణాం జయాం వీరాం చోరకం కటురోహిణీం||45|| వయఃస్థాం శూకరీం ఛత్రామతిచ్ఛత్రాం పలంకషాం| మహాపురుషదంతాం చ కాయస్థాం నాకులీద్వయం||46|| కటంభరాం వృశ్చికాలీం స్థిరాం చాహృత్య తైర్ఘృతం| సిద్ధం చాతుర్థకోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశనం||47|| మహాపైశాచికం నామ ఘృతమేతద్యథాఽమృతం| బుద్ధిస్మృతికరం చైవ బాలానాం చాంగవర్ధనం||48|| ఇతి మహాపైశాచికం ఘృతం|
जटिलां पूतनां केशीं चारटीं मर्कटीं वचाम्| त्रायमाणां जयां वीरां चोरकं कटुरोहिणीम्||४५|| वयःस्थां शूकरीं छत्रामतिच्छत्रां पलङ्कषाम्| महापुरुषदन्तां च कायस्थां नाकुलीद्वयम्||४६|| कटम्भरां वृश्चिकालीं स्थिरां चाहृत्य तैर्घृतम्| सिद्धं चातुर्थकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्||४७|| महापैशाचिकं नाम घृतमेतद्यथाऽमृतम्| बुद्धिस्मृतिकरं चैव बालानां चाङ्गवर्धनम्||४८|| इति महापैशाचिकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
జటిలామిత్యాది| జటిలా మాంసీ| పూతనా హరీతకీ| కేశీ భూతకేశీ| చారటీ కుంభీ, ‘బ్రహ్మయష్టికా’ ఇత్యన్యే| మర్కటీ శూకశింబీ| జయా జయంతీ| వీరా క్షీరకాకోలీ, ‘శాలపర్ణీ’ ఇత్యపరే| చోరకః చండాలకః| వయఃస్థా బ్రాహ్మీ గుడూచీ వా| శూకరీ ‘వారాహీకంద’ ఇతి ఖ్యాతా| ఛత్రా మధురికా, అతిచ్ఛత్రా శతపుష్పా; కింవా ఛత్రాతిచ్ఛత్రే ద్రోణపుష్పీద్వయం| పలంకషా గుగ్గులుః| మహాపురుషదంతా శతావరీ| (అన్యే తు విష్ణుక్రాంతాం వదంతి, జటిలాం శతావరీమాహుః )| కాయస్థా సూక్ష్మైలా| నాకులీద్వయం రాస్నాద్వయం| కటంభరా కటభీ| వృశ్చికాలీ ‘వృశ్చికపత్రీ’ ఇతి ఖ్యాతా| అల్పపైశాచికస్యాభావాన్మహాపైశాచికమిత్యత్ర మహచ్ఛబ్దః పూజావచనః||45-48||
Adhikarana 23 (49-56) · Śloka 56
లశునానాం శతం త్రింశదభయాస్త్ర్యూషణాత్ పలం| గవాం చర్మమసీప్రస్థో ద్వ్యాఢకం క్షీరమూత్రయోః||49|| పురాణసర్పిషః ప్రస్థ ఏభిః సిద్ధం ప్రయోజయేత్| హింగుచూర్ణపలం శీతే దత్త్వా చ మధుమాణికాం||50|| తద్దోషాగంతుసంభూతానున్మాదాన్ విషమజ్వరాన్| అపస్మారాంశ్చ హంత్యాశు పానాభ్యంజననావనైః||51|| ఇతి లశునాద్యం ఘృతం| లశునస్యావినష్టస్య తులార్ధం నిస్తుషీకృతం| తదర్ధం దశమూలస్య ద్వ్యాఢకేఽపాం విపాచయేత్||52|| పాదశేషే ఘృతప్రస్థం లశునస్య రసం తథా| కోలమూలకవృక్షామ్లమాతులుంగార్ద్రకై రసైః||53|| దాడిమాంబుసురామస్తుకాంజికామ్లైస్తదర్ధికైః| సాధయేత్త్రిఫలాదారులవణవ్యోషదీప్యకైః||54|| యవానీచవ్యహింగ్వమ్లవేతసైశ్చ పలార్ధికైః| సిద్ధమేతత్ పిబేచ్ఛూలగుల్మార్శోజఠరాపహం||55|| బ్రధ్నపాండ్వామయప్లీహయోనిదోషజ్వరకృమీన్| వాతశ్లేష్మామయాన్ సర్వానున్మాదాంశ్చాపకర్షతి||56|| ఇత్యపరం లశునాద్యం ఘృతం|
लशुनानां शतं त्रिंशदभयास्त्र्यूषणात् पलम्| गवां चर्ममसीप्रस्थो द्व्याढकं क्षीरमूत्रयोः||४९|| पुराणसर्पिषः प्रस्थ एभिः सिद्धं प्रयोजयेत्| हिङ्गुचूर्णपलं शीते दत्त्वा च मधुमाणिकाम्||५०|| तद्दोषागन्तुसम्भूतानुन्मादान् विषमज्वरान्| अपस्मारांश्च हन्त्याशु पानाभ्यञ्जननावनैः||५१|| इति लशुनाद्यं घृतम्| लशुनस्याविनष्टस्य तुलार्धं निस्तुषीकृतम्| तदर्धं दशमूलस्य द्व्याढकेऽपां विपाचयेत्||५२|| पादशेषे घृतप्रस्थं लशुनस्य रसं तथा| कोलमूलकवृक्षाम्लमातुलुङ्गार्द्रकै रसैः||५३|| दाडिमाम्बुसुरामस्तुकाञ्जिकाम्लैस्तदर्धिकैः| साधयेत्त्रिफलादारुलवणव्योषदीप्यकैः||५४|| यवानीचव्यहिङ्ग्वम्लवेतसैश्च पलार्धिकैः| सिद्धमेतत् पिबेच्छूलगुल्मार्शोजठरापहम्||५५|| ब्रध्नपाण्ड्वामयप्लीहयोनिदोषज्वरकृमीन्| वातश्लेष्मामयान् सर्वानुन्मादांश्चापकर्षति||५६|| इत्यपरं लशुनाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
లశునానాం శతమిత్యత్ర లశునకందానాం శతపలమానం| తదర్ధం దశమూలస్యేతి పంచవింశతి పలాని| త్ర్యూషణాత్ పలమిత్యత్ర సముదితాత్ పలం| మధుమాణికామితి ద్రవత్వాద్ ద్వైగుణ్యేన మాణికాయా ద్వికుడవరూపాయాః షోడశపలం భవతి| లశునరసాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రస్థమానత్వం జ్ఞేయం||49-56||
Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 63
హింగునా హింగుపర్ణ్యా చ సకాయస్థవయఃస్థయా| సిద్ధం సర్పిర్హితం తద్వద్వయఃస్థాహింగుచోరకైః||57|| కేవలం సిద్ధమేభిర్వా పురాణం పాయయేద్ఘృతం| పాయయిత్వోత్తమాం మాత్రాం శ్వభ్రే రుంధ్యాద్గృహేఽపి వా||58|| విశేషతః పురాణం చ ఘృతం తం పాయయేద్భిషక్| త్రిదోషఘ్నం పవిత్రత్వాద్విశేషాద్గ్రహనాశనం||59|| గుణకర్మాధికం పానాదాస్వాదాత్ కటుతిక్తకం| ఉగ్రగంధం పురాణం స్యాద్దశవర్షస్థితం ఘృతం||60|| లాక్షారసనిభం శీతం తద్ధి సర్వగ్రహాపహం| మేధ్యం విరేచనేష్వగ్ర్యం ప్రపురాణమతః పరం||61|| నాసాధ్యం నామ తస్యాస్తి యత్ స్యాద్వర్షశతస్థితం| దృష్టం స్పృష్టమథాఘ్రాతం తద్ధి సర్వగ్రహాపహం||62|| అపస్మారగ్రహోన్మాదవతాం శస్తం విశేషతః|63|
हिङ्गुना हिङ्गुपर्ण्या च सकायस्थवयःस्थया| सिद्धं सर्पिर्हितं तद्वद्वयःस्थाहिङ्गुचोरकैः||५७|| केवलं सिद्धमेभिर्वा पुराणं पाययेद्घृतम्| पाययित्वोत्तमां मात्रां श्वभ्रे रुन्ध्याद्गृहेऽपि वा||५८|| विशेषतः पुराणं च घृतं तं पाययेद्भिषक्| त्रिदोषघ्नं पवित्रत्वाद्विशेषाद्ग्रहनाशनम्||५९|| गुणकर्माधिकं पानादास्वादात् कटुतिक्तकम्| उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षस्थितं घृतम्||६०|| लाक्षारसनिभं शीतं तद्धि सर्वग्रहापहम्| मेध्यं विरेचनेष्वग्र्यं प्रपुराणमतः परम्||६१|| नासाध्यं नाम तस्यास्ति यत् स्याद्वर्षशतस्थितम्| दृष्टं स्पृष्टमथाघ्रातं तद्धि सर्वग्रहापहम्||६२|| अपस्मारग्रहोन्मादवतां शस्तं विशेषतः|६३|
🔊 Audio coming soon
హింగునా హింగుపర్ణ్యా చేత్యేకం ఘృతం| సకాయస్థవయఃస్థయేతి ద్వితీయం| వయఃస్థేత్యాదినా తృతీయం| హింగుపర్ణీ వంశపత్రికా, అన్యేతు ‘హింగుపర్ణీ’ ఇతి ఖ్యాతామాహుః| వయఃస్థా బ్రాహ్మీ| కాయస్థా సూక్ష్మైలా| ఉగ్రగంధమిత్యాదికం కేచిదనార్షం వదంతి| కేవలం ఏతద్ఘృతమసాధితం| ఏతైరితి అనంతరోక్తఘృతసాధనద్రవ్యైః||57-62||-
Adhikarana 25 (63-75) · Śloka 76
ఏతానౌషధయోగాన్ వా విధేయత్వమగచ్ఛతి||63|| అంజనోత్సాదనాలేపనావనాదిషు యోజయేత్| శిరీషో మధుకం హింగు లశునం తగరం వచా||64|| కుష్ఠం చ బస్తమూత్రేణ పిష్టం స్యాన్నావనాంజనం| తద్వద్వ్యోషం హరిద్రే ద్వే మంజిష్ఠాహింగుసర్షపాః||65|| శిరీషబీజం చోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశనం| పిష్ట్వా తుల్యమపామార్గం హింగ్వాలం హింగుపత్రికాం||66|| వార్తిః స్యాన్మరిచార్ధాంశా పిత్తాభ్యాం గోశృగాలయోః| తయాఽంజయేదపస్మారభూతోన్మాదజ్వరార్దితాన్||67|| భూతార్తానమరార్తాంశ్చ నరాంశ్చైవ దృగామయే| మరిచం చాతపే మాంసం సపిత్తం స్థితమంజనం||68|| వైకృతం పశ్యతః కార్యం దోషభూతహతస్మృతేః| సిద్ధార్థకో వచా హింగు కరంజో దేవదారు చ||69|| మంజిష్ఠా త్రిఫలా శ్వేతా కటభీత్వక్ కటుత్రికం| సమాంశాని ప్రియంగుశ్చ శిరీషో రజనీద్వయం||70|| బస్తమూత్రేణ పిష్టోఽయమగదః పానమంజనం| నస్యమాలేపనం చైవ స్నానముద్వర్తనం తథా||71|| అపస్మారవిషోన్మాదకృత్యాలక్ష్మీజ్వరాపహః| భూతేభ్యశ్చ భయం హంతి రాజద్వారే చ శస్యతే||72|| సర్పిరేతేన సిద్ధం వా సగోమూత్రం తదర్థకృత్| ప్రసేకే పీనసే గంధైర్ధూమవర్తిం కృతాం పిబేత్||73|| వైరేచనికధూమోక్తైః శ్వేతాద్యైర్వా సహింగుభిః| శల్లకోలూకమార్జారజంబూకవృకబస్తజైః||74|| మూత్రపిత్తశకృల్లోమనఖైశ్చర్మభిరేవ చ| సేకాంజనం ప్రధమనం నస్యం ధూమం చ కారయేత్||75|| వాతశ్లేష్మాత్మకే ప్రాయః ...|76|
एतानौषधयोगान् वा विधेयत्वमगच्छति||६३|| अञ्जनोत्सादनालेपनावनादिषु योजयेत्| शिरीषो मधुकं हिङ्गु लशुनं तगरं वचा||६४|| कुष्ठं च बस्तमूत्रेण पिष्टं स्यान्नावनाञ्जनम्| तद्वद्व्योषं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठाहिङ्गुसर्षपाः||६५|| शिरीषबीजं चोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्| पिष्ट्वा तुल्यमपामार्गं हिङ्ग्वालं हिङ्गुपत्रिकाम्||६६|| वार्तिः स्यान्मरिचार्धांशा पित्ताभ्यां गोशृगालयोः| तयाऽञ्जयेदपस्मारभूतोन्मादज्वरार्दितान्||६७|| भूतार्तानमरार्तांश्च नरांश्चैव दृगामये| मरिचं चातपे मांसं सपित्तं स्थितमञ्जनम्||६८|| वैकृतं पश्यतः कार्यं दोषभूतहतस्मृतेः| सिद्धार्थको वचा हिङ्गु करञ्जो देवदारु च||६९|| मञ्जिष्ठा त्रिफला श्वेता कटभीत्वक् कटुत्रिकम्| समांशानि प्रियङ्गुश्च शिरीषो रजनीद्वयम्||७०|| बस्तमूत्रेण पिष्टोऽयमगदः पानमञ्जनम्| नस्यमालेपनं चैव स्नानमुद्वर्तनं तथा||७१|| अपस्मारविषोन्मादकृत्यालक्ष्मीज्वरापहः| भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शस्यते||७२|| सर्पिरेतेन सिद्धं वा सगोमूत्रं तदर्थकृत्| प्रसेके पीनसे गन्धैर्धूमवर्तिं कृतां पिबेत्||७३|| वैरेचनिकधूमोक्तैः श्वेताद्यैर्वा सहिङ्गुभिः| शल्लकोलूकमार्जारजम्बूकवृकबस्तजैः||७४|| मूत्रपित्तशकृल्लोमनखैश्चर्मभिरेव च| सेकाञ्जनं प्रधमनं नस्यं धूमं च कारयेत्||७५|| वातश्लेष्मात्मके प्रायः ...|७६|
🔊 Audio coming soon
ఏతానితి వక్ష్యమాణాన్ శిరీషాదీన్| నావనం చాంజనం చేతి నావనాంజనం| హింగ్వాలమితి అత్రాలం హరితాలం| అమరార్తాంశ్చేతి దేవగృహీతాన్| దోషేణ భూతేన వా హతా స్మృతిర్యస్య స దోషభూతహతస్మృతిః| అగద ఇతి విషహరః| కృత్యా అభిచారః| రాజద్వారే చ శస్యత ఇతి వశీకరణత్వాత్| గంధైరితి అగుర్వాద్యైస్తగరవర్జితైః, ఉక్తం హి సూత్రస్థానే ధూమవిధౌ- “గంధాశ్చాగురుపత్రాద్యాః” (సూ.అ.5) ఇతి| శ్వేతాద్యైరితి “శ్వేతా జ్యోతిష్మతీ చైవ హరితాలం మనఃశిలా” (సూ.అ.5) ఇతి సూత్రస్థాన ఏవోక్తైః| శల్లకాదీనాం యథాసంభవం మూత్రాదీని గ్రాహ్యణి||63-75||-
Adhikarana 26 (76-77) · Śloka 77
... పైత్తికే తు ప్రశస్యతే| తిక్తకం జీవనీయం చ సర్పిః స్నేహశ్చ మిశ్రకః||76|| శీతాని చాన్నపానాని మధురాణి మృదూని చ| శంఖకేశాంతసంధౌ వా మోక్షయేజ్జ్ఞో భిషక్ సిరాం| ఉన్మాదే విషమే చైవ జ్వరేఽపస్మార ఏవ చ||77||
... पैत्तिके तु प्रशस्यते| तिक्तकं जीवनीयं च सर्पिः स्नेहश्च मिश्रकः||७६|| शीतानि चान्नपानानि मधुराणि मृदूनि च| शङ्खकेशान्तसन्धौ वा मोक्षयेज्ज्ञो भिषक् सिराम्| उन्मादे विषमे चैव ज्वरेऽपस्मार एव च||७७||
🔊 Audio coming soon
తిక్తకం మహాతిక్తకం| జీవనీయం సర్పిర్వాతరక్తే వక్ష్యతే| మిశ్రకః స్నేహః గుల్మచికిత్సితోక్తః| శంఖేన కేశాంతేన చ సమం సంధిః శంఖకేశాంతసంధిః; తత్ర చ ప్రత్యాసన్నమర్మపరిత్యాగేన సుశ్రుతోక్తం సిరావిభాగమవలోక్య సిరావ్యధః కర్తవ్యః||76-77||
Adhikarana 27 (78) · Śloka 78
ఘృతమాంసవితృప్తం వా నివాతే స్థాపయేత్ సుఖం| త్యక్త్వా మతిస్మృతిభ్రంశం సంజ్ఞాం లబ్ధ్వా ప్రముచ్యతే ||78||
घृतमांसवितृप्तं वा निवाते स्थापयेत् सुखम्| त्यक्त्वा मतिस्मृतिभ्रंशं सञ्ज्ञां लब्ध्वा प्रमुच्यते ||७८||
🔊 Audio coming soon
మాంసం చ యద్యపి “నివృత్తామిషమద్యో యః” ఇత్యాదినోన్మాదే నిషిద్ధం, తథాఽప్యేవంవిధప్రయోగేణ మాంసస్య యౌగికత్వమాహ| యథా- భయహర్షయోరున్మాదకారణత్వేఽపి తౌ పునరున్మాదే విధేయత్వేనోచ్యేతే, “సాంత్వనం హర్షణం భయం” ఇత్యాదినా| అన్యే తు నివృత్తమాంసత్వమాగంతూన్మాదప్రశమనమితి వ్యాఖ్యానయంతి; తేనేహ నిజే మాంసవిధానే భిన్నవిషయతయా న విరోధ ఇతి వర్ణయంతి | కింతు నిదానోక్తస్యాపి మాంసస్య యత్ స్వజన్యవ్యాధిప్రశమకత్వం తదప్యతిదృష్టత్వాదవిరుద్ధమేవ, తేన పూర్వమేవ సమాధానమత్ర సమీచీనమితి పశ్యామః||78||
Adhikarana 28 (79-84) · Śloka 84
ఆశ్వాసయేత్ సుహృద్వా తం వాక్యైర్ధర్మార్థసంహితైః| బ్రూయాదిష్టవినాశం వా దర్శయేదద్భుతాని వా||79|| బద్ధం సర్షపతైలాక్తం న్యసేద్వోత్తానమాతపే| కపికచ్ఛ్వాఽథవా తప్తైర్లోహతైలజలైః స్పృశేత్||80|| కశాభిస్తాడయిత్వా వా సుబద్ధం విజనే గృహే| రుంధ్యాచ్చేతో హి విభ్రాంతం వ్రజత్యస్య తథా శమం||81|| సర్పేణోద్ధృతదంష్ట్రేణ దాంతైః సింహైర్గజైశ్చ తం| త్రాసయేచ్ఛస్త్రహస్తైర్వా తస్కరైః శత్రుభిస్తథా||82|| అథవా రాజపురుషా బహిర్నీత్వా సుసంయతం| త్రాసయేయుర్వధేనైనం తర్జయంతో నృపాజ్ఞయా||83|| దేహదుఃఖభయేభ్యో హి పరం ప్రాణభయం స్మృతం| తేన యాతి శమం తస్య సర్వతో విప్లుతం మనః||84||
आश्वासयेत् सुहृद्वा तं वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः| ब्रूयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदद्भुतानि वा||७९|| बद्धं सर्षपतैलाक्तं न्यसेद्वोत्तानमातपे| कपिकच्छ्वाऽथवा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत्||८०|| कशाभिस्ताडयित्वा वा सुबद्धं विजने गृहे| रुन्ध्याच्चेतो हि विभ्रान्तं व्रजत्यस्य तथा शमम्||८१|| सर्पेणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर्गजैश्च तम्| त्रासयेच्छस्त्रहस्तैर्वा तस्करैः शत्रुभिस्तथा||८२|| अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम्| त्रासयेयुर्वधेनैनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया||८३|| देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं स्मृतम्| तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः||८४||
🔊 Audio coming soon
బ్రూయాదిష్టవినాశమిత్యాదినోద్భ్రాంతచిత్తస్య పునశ్చింతాకారణైః స్వదేశానయనమేవాహ, దృశ్యతే చ ఘట్టనచలితస్య పునర్ఘట్టనేనైవ సమ్యక్స్థాపనం, తద్వదిహాపి జ్ఞేయం| సింహైరితి వ్యాఘ్రైః| దాంతైరితి శిక్షితైః| బహిరితి గ్రామాద్బహిః| దేహదుఃఖభయేభ్య ఇతి కపికచ్ఛులేపనతాడనాదిభ్యో దేహదుఃఖకారణేభ్యః||79-84||
Adhikarana 29 (85-86) · Śloka 86
ఇష్టద్రవ్యవినాశాత్తు మనో యస్యోపహన్యతే| తస్య తత్సదృశప్రాప్తిసాంత్వాశ్వాసైః శమం నయేత్||85|| కామశోకభయక్రోధహర్షేర్ష్యాలోభసంభవాన్| పరస్పరప్రతిద్వంద్వైరేభిరేవ శమం నయేత్||86||
इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते| तस्य तत्सदृशप्राप्तिसान्त्वाश्वासैः शमं नयेत्||८५|| कामशोकभयक्रोधहर्षेर्ष्यालोभसम्भवान्| परस्परप्रतिद्वन्द्वैरेभिरेव शमं नयेत्||८६||
🔊 Audio coming soon
ఇష్టద్రవ్యేత్యాదినా పూర్వమసూత్రితోఽప్యమున్మాదః ప్రకరణాచ్చికిత్స్యతే; యథా తృష్ణాధ్యాయే పంచ తృష్ణాః ప్రతిపాద్య గుర్వన్నజాయా అధికాయాశ్చికిత్సోచ్యత ఇత్యాహుః; కింతు చింతాదిదుష్టహృదయ ఇత్యాదినోక్తసామాన్యోన్మాదేన గృహీత ఏవాయమర్థోఽత్ర చికిత్సితే ఇతి పశ్యామః| పంచోన్మాదవ్యవస్థాయామస్య వాతికే ఏవావరోధ ఉచితః, ఇష్టద్రవ్యవినాశస్య వాతప్రకోపకారిత్వాత్| ఏవం కామాదిభవేష్వపి వాచ్యం||85-86||
Adhikarana 30 (87-95) · Śloka 95
బుద్ధ్వా దేశం వయః సాత్మ్యం దోషం కాలం బలాబలే| చికిత్సితమిదం కుర్యాదున్మాదే భూతదోషజే||87|| దేవర్షిపితృగంధర్వైరున్మత్తస్య తు బుద్ధిమాన్| వర్జయేదంజనాదీని తీక్ష్ణాని క్రూరకర్మ చ||88|| సర్పిష్పానాది తస్యేహ మృదు భైషజ్యమాచరేత్| పూజాం బల్యుపహారాంశ్చ మంత్రాంజనవిధీంస్తథా||89|| శాంతికర్మేష్టిహోమాంశ్చ జపస్వస్త్యయనాని చ| వేదోక్తాన్ నియమాంశ్చాపి ప్రాయశ్చిత్తాని చాచరేత్||90|| భూతానామధిపం దేవమీశ్వరం జగతః ప్రభుం| పూజయన్ ప్రయతో నిత్యం జయత్యున్మాదజం భయం||91|| రుద్రస్య ప్రమథా నామ గణా లోకే చరంతి యే| తేషాం పూజాం చ కుర్వాణ ఉన్మాదేభ్యః ప్రముచ్యతే||92|| బలిభిర్మంగలైర్హోమైరోషధ్యగదధారణైః| సత్యాచారతపోజ్ఞానప్రదాననియమవ్రతైః||93|| దేవగోబ్రహ్మణానాం చ గురూణాం పూజనేన చ| ఆగంతుః ప్రశమం యాతి సిద్ధైర్మంత్రౌషధైస్తథా||94|| యచ్చోపదేక్ష్యతే కించిదపస్మారచికిత్సితే| ఉన్మాదే తచ్చ కర్తవ్యం సామాన్యాద్ధేతుదూష్యయోః||95||
बुद्ध्वा देशं वयः सात्म्यं दोषं कालं बलाबले| चिकित्सितमिदं कुर्यादुन्मादे भूतदोषजे||८७|| देवर्षिपितृगन्धर्वैरुन्मत्तस्य तु बुद्धिमान्| वर्जयेदञ्जनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म च||८८|| सर्पिष्पानादि तस्येह मृदु भैषज्यमाचरेत्| पूजां बल्युपहारांश्च मन्त्राञ्जनविधींस्तथा||८९|| शान्तिकर्मेष्टिहोमांश्च जपस्वस्त्ययनानि च| वेदोक्तान् नियमांश्चापि प्रायश्चित्तानि चाचरेत्||९०|| भूतानामधिपं देवमीश्वरं जगतः प्रभुम्| पूजयन् प्रयतो नित्यं जयत्युन्मादजं भयम्||९१|| रुद्रस्य प्रमथा नाम गणा लोके चरन्ति ये| तेषां पूजां च कुर्वाण उन्मादेभ्यः प्रमुच्यते||९२|| बलिभिर्मङ्गलैर्होमैरोषध्यगदधारणैः| सत्याचारतपोज्ञानप्रदाननियमव्रतैः||९३|| देवगोब्रह्मणानां च गुरूणां पूजनेन च| आगन्तुः प्रशमं याति सिद्धैर्मन्त्रौषधैस्तथा||९४|| यच्चोपदेक्ष्यते किञ्चिदपस्मारचिकित्सिते| उन्मादे तच्च कर्तव्यं सामान्याद्धेतुदूष्ययोः||९५||
🔊 Audio coming soon
క్రూరకర్మేతి తాడనాదికం| శాంతికర్మేత్యాదినా దైవవ్యపాశ్రయచికిత్సామాహ| సామాన్యాద్ధేతుదూష్యోరితి ఉన్మాదేనాపస్మారేణ చ సమో హేతుర్మనోభిఘాతాదిః, దూష్యం చ హృదయం సమానమిత్యర్థః||87-95||
Adhikarana 31 (96) · Śloka 96
నివృత్తామిషమద్యో యో హితాశీ ప్రయతః శుచిః| నిజాగంతుభిరున్మాదైః సత్త్వవాన్ న స యుజ్యతే||96||
निवृत्तामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः| निजागन्तुभिरुन्मादैः सत्त्ववान् न स युज्यते||९६||
🔊 Audio coming soon
నివృత్తామిష ఇత్యాదిర్వ్యాఖ్యాత ఏవ పూర్వం||96||
Adhikarana 32 (97) · Śloka 97
ప్రసాదశ్చేంద్రియార్థనాం బుద్ధ్యాత్మమనసాం తథా| ధాతూనాం ప్రకృతిస్థత్వం విగతోన్మాదలక్షణం||97||
प्रसादश्चेन्द्रियार्थनां बुद्ध्यात्ममनसां तथा| धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम्||९७||
🔊 Audio coming soon
క్రియమాణోన్మాదచికిత్సాయాః కశాతాడనాదిరూపత్వేనాతికష్టాయాః స్ఫోటనార్థం విగతోన్మాదలక్షణమాహ- ప్రసాద ఇత్యాది||97||
Adhikarana 33 (98) · Śloka 98
తత్ర శ్లోకః- ఉన్మాదానాం సముత్థానం లక్షణం సచికిత్సితం| నిజాగంతునిమిత్తానాముక్తవాన్ భిషగుత్తమః||98||
तत्र श्लोकः- उन्मादानां समुत्थानं लक्षणं सचिकित्सितम्| निजागन्तुनिमित्तानामुक्तवान् भिषगुत्तमः||९८||
🔊 Audio coming soon
ఉన్మాదానామిత్యాదిః సంగ్రహః||98||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ఇత్యాగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలపూరితే చికిత్సాస్థానే ఉన్మాదచికిత్సితం నామ నవమోఽధ్యాయః||9||
इत्याग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सास्थाने उन्मादचिकित्सितं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం చికిత్సాస్థానే ఉన్మాదచికిత్సితం నామ నవమోఽధ్యాయః||9||