Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta ūrustambhacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात ऊरुस्तम्भचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
trimarmīyē ca bahūn rōgān pañcakarmasādhyān dr̥ṣṭvā pañcakarmāsādhyē ūrustambhē jātasmaraṇa ācārya ūrustambhacikitsitamēvāha; bhavati hi virōdhidarśanāt tadvirōdhismaraṇaṁ, yathā nakulasmaraṇāt sarpasmaraṇam||1-2||
Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15
śriyā paramayā brāhmayā parayā ca tapaḥśriyā| ahīnaṁ candrasūryābhyāṁ sumērumiva parvatam||3|| dhīdhr̥tismr̥tivijñānajñānakīrtikṣamālayam| agnivēśō guruṁ kālē saṁśayaṁ paripr̥ṣṭavān||4|| bhagavan pañca karmāṇi samastāni pr̥thak tathā| nirdiṣṭānyāmayanāṁ hi sarvēṣāmēva bhēṣajam||5|| dōṣajō'styāmayaḥ kaścidyasya tāni bhiṣagvara!| na syuḥ śaktāni śamanē sādhyasya kriyayā sataḥ||6|| astyūrustambha ityuktē guruṇā tasya kāraṇam| saliṅgabhēṣajaṁ bhūyaḥ pr̥ṣṭastēnābravīdguruḥ||7|| snigdhōṣṇalaghuśītāni jīrṇājīrṇē samaśnataḥ| dravaśuṣkadadhikṣīragrāmyānūpaudakāmiṣaiḥ||8|| piṣṭavyāpannamadyātidivāsvapnaprajāgaraiḥ| laṅghanādhyaśanāyāsabhayavēgavidhāraṇaiḥ||9|| snēhāccāmaṁ citaṁ kōṣṭhē vātādīnmēdasā saha| ruddhvā''śu gauravādūrū yātyadhōgaiḥ sirādibhiḥ||10|| pūrayan sakthijaṅghōru dōṣō mēdōbalōtkaṭaḥ| avidhēyaparispandaṁ janayatyalpavikramam||11|| mahāsarasi gambhīrē pūrṇē'mbu stimitaṁ yathā| tiṣṭhati sthiramakṣōbhyaṁ tadvadūrugataḥ kaphaḥ||12|| gauravāyāsasaṅkōcadāharuksuptikampanaiḥ | bhēdasphuraṇatōdaiśca yuktō dēhaṁ nihantyasūn||13|| ūrū ślēṣmā samēdaskō vātapittē'bhibhūya tu| stambhayētsthairyaśaityābhyāmūrustambhastatastu saḥ||14|| prāgrūpaṁ dhyānanidrātistaimityārōcakajvarāḥ| lōmaharṣaśca chardiśca jaṅghōrvōḥ sadanaṁ tathā||15||
श्रिया परमया ब्राह्मया परया च तपःश्रिया| अहीनं चन्द्रसूर्याभ्यां सुमेरुमिव पर्वतम्||३|| धीधृतिस्मृतिविज्ञानज्ञानकीर्तिक्षमालयम्| अग्निवेशो गुरुं काले संशयं परिपृष्टवान्||४|| भगवन् पञ्च कर्माणि समस्तानि पृथक् तथा| निर्दिष्टान्यामयनां हि सर्वेषामेव भेषजम्||५|| दोषजोऽस्त्यामयः कश्चिद्यस्य तानि भिषग्वर!| न स्युः शक्तानि शमने साध्यस्य क्रियया सतः||६|| अस्त्यूरुस्तम्भ इत्युक्ते गुरुणा तस्य कारणम्| सलिङ्गभेषजं भूयः पृष्टस्तेनाब्रवीद्गुरुः||७|| स्निग्धोष्णलघुशीतानि जीर्णाजीर्णे समश्नतः| द्रवशुष्कदधिक्षीरग्राम्यानूपौदकामिषैः||८|| पिष्टव्यापन्नमद्यातिदिवास्वप्नप्रजागरैः| लङ्घनाध्यशनायासभयवेगविधारणैः||९|| स्नेहाच्चामं चितं कोष्ठे वातादीन्मेदसा सह| रुद्ध्वाऽऽशु गौरवादूरू यात्यधोगैः सिरादिभिः||१०|| पूरयन् सक्थिजङ्घोरु दोषो मेदोबलोत्कटः| अविधेयपरिस्पन्दं जनयत्यल्पविक्रमम्||११|| महासरसि गम्भीरे पूर्णेऽम्बु स्तिमितं यथा| तिष्ठति स्थिरमक्षोभ्यं तद्वदूरुगतः कफः||१२|| गौरवायाससङ्कोचदाहरुक्सुप्तिकम्पनैः | भेदस्फुरणतोदैश्च युक्तो देहं निहन्त्यसून्||१३|| ऊरू श्लेष्मा समेदस्को वातपित्तेऽभिभूय तु| स्तम्भयेत्स्थैर्यशैत्याभ्यामूरुस्तम्भस्ततस्तु सः||१४|| प्राग्रूपं ध्याननिद्रातिस्तैमित्यारोचकज्वराः| लोमहर्षश्च छर्दिश्च जङ्घोर्वोः सदनं तथा||१५||
🔊 Audio coming soon
ahīnamiti sarvadā yuktam| samastānīti militāni| dōṣaja iti padaṁ mānasāgantunirāsārthaṁ; tannirāsastu tayōḥ pañcakarmāviṣayatayā prasiddhatvāt| tathā dōṣajasyāpyasādhyasya sādhanē pañcakarmāṇi na samarthānīti tannirāsārthamāha- sādhyasyētyādi| sādhyasya sata iti sambandhaḥ| bhūya ūrustambhasya kāraṇādīni pr̥ṣṭō gururabravīditi sambandhaḥ| jīrṇājīrṇē iti stōkajīrṇaśēṣājīrṇa ityarthaḥ| āmaṁ citamiti rasaśēṣarūpaṁ, kōṣṭhōpalēpanāpyāmaṁ sañcitaṁ, mēdasā sahēti mēdaḥsahitamāmaṁ vātādīnāṁ rōdhakaṁ jñēyam| āmaṁ ca ūruṁ gacchat tridōṣasahitamēva yāti| sirādibhiriti sirādhamanīsrōtōbhiḥ| dōṣō mēdōbalōtkaṭa iti dōṣa āmasaṁruddhō vātādiḥ| yadā ‘dōṣamēdōtkaṭa’ iti pāṭhaḥ, tadā''masya viśēṣaṇam| sakthigrahēṇaiva yadyapi jaṅghōrvōrgrahaṇaṁ prāptaṁ, tathā'pi tayōrabhidhānaṁ viśēṣēṇa tatpūraṇōpadarśanārtham| avidhēyaparispandamiti asvādhīnēndriyam, alpavikramamiti alpakriyamakriyaṁ vā karōtītyarthaḥ| mahāsarasītyādidr̥ṣṭāntēna ūrustambhārambhakapradhānasya kaphasya prabalatāmāha| yadyapi, ūrustambhasya tridōṣajanyatvamiha tathā sūtrasthānē'pi “ēka ūrustambha āmatridōṣasamutthānaḥ” (sū.a.19) ityanēnōktaṁ, tathā'pi kaphaprādhānyādatra kapha upadiṣṭaḥ| ata ēvāgrē ūru ślēṣmētyādinā ūrustambhaśabdaniruktimutpādasāmagrīṁ cāha| sthairyaśaityābhyāmityanēna stambhanakriyāyāṁ sthairyaśaityayōḥ kaphaguṇayōḥ kāraṇatāṁ darśayati||3-15||
Adhikarana 3 (16) · Śloka 16
vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snēhanāt punaḥ| pādayōḥ sadanaṁ suptiḥ kr̥cchrāduddharaṇaṁ tathā||16||
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः| पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा||१६||
🔊 Audio coming soon
ūrustambhē snēhaprayōgajaṁ dōṣamāha- vātaśaṅkibhirityādi| vātaśaṅkā cāsmin suptisaṅkōcādivātasamānaliṅgadarśanādbhavati| asya saṁsnēhanadōṣāḥ kr̥cchrāduddharaṇaṁ tathētyantēnēktāḥ||16||
Adhikarana 4 (17-19) · Śloka 19
jaṅghōruglāniratyarthaṁ śaśvaccādāhavēdanā| padaṁ ca vyathatē nyastaṁ śītasparśaṁ na vētti ca||17|| saṁsthānē pīḍanē gatyāṁ cālanē cāpyanīśvaraḥ| anyanēyau hi sambhagnāvūrū pādau ca manyatē||18|| yadā dāhārtitōdārtō vēpanaḥ puruṣō bhavēt| ūrustambhastadā hanyāt sādhayēdanyathā navam||19||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदना| पदं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च||१७|| संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः| अन्यनेयौ हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते||१८|| यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत्| ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात् साधयेदन्यथा नवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
jaṅghōruglānirityādi tu lakṣaṇaṁ bhinnasāmagrīkaṁ brūtē| anyē tu sarvamēvaitadūdrdhvādhaḥkr̥tasnēhanaprayōgadōṣakr̥tamasādhyalakṣaṇamāhuḥ| śaśvaccādāhavēdanēti īṣaddāhavēdanā, anyē tu dāhavarjitavēdanāmāhuḥ||17-19||
Adhikarana 5 (20-24) · Śloka 24
tasya na snēhanaṁ kāryaṁ na bastirna virēcanam| na caiva vamanaṁ yasmāttannibōdhata kāraṇam||20|| vr̥ddhayē ślēṣmaṇō nityaṁ snēhanaṁ bastikarma ca| tatsthasyōddharaṇē caiva na samarthaṁ virēcanam||21|| kaphaṁ kaphasthānagataṁ pittaṁ ca vamanāt sukham| hartumāmāśayasthau ca sraṁsanāttāvubhāvapi||22|| pakvāśayasthāḥ sarvē'pi bastibhirmūlanirjayāt| śakyā na tvāmamēdōbhyāṁ stabdhā jaṅghōrusaṁsthitāḥ||23|| vātasthānē hi tacchaityāddvayōḥ stambhācca tadgatāḥ| na śakyāḥ sukhamuddhartuṁ jalaṁ nimnādiva sthalāt||24||
तस्य न स्नेहनं कार्यं न बस्तिर्न विरेचनम्| न चैव वमनं यस्मात्तन्निबोधत कारणम्||२०|| वृद्धये श्लेष्मणो नित्यं स्नेहनं बस्तिकर्म च| तत्स्थस्योद्धरणे चैव न समर्थं विरेचनम्||२१|| कफं कफस्थानगतं पित्तं च वमनात् सुखम्| हर्तुमामाशयस्थौ च स्रंसनात्तावुभावपि||२२|| पक्वाशयस्थाः सर्वेऽपि बस्तिभिर्मूलनिर्जयात्| शक्या न त्वाममेदोभ्यां स्तब्धा जङ्घोरुसंस्थिताः||२३|| वातस्थाने हि तच्छैत्याद्द्वयोः स्तम्भाच्च तद्गताः| न शक्याः सुखमुद्धर्तुं जलं निम्नादिव स्थलात्||२४||
🔊 Audio coming soon
samprati snēhabastyādipratiṣēdhōpapattimāha- tasyētyādi| snēhasya dōṣō yadyapi prāgēvōktaḥ, tathā'pīdānīṁ yathā taddōṣakārakaṁ snēhanaṁ bhavati tathā pratipādyatē| śirōvirēcanaṁ cātra sarvathaivāsambhāvyamānatvādēva nōpanyastamiti jñēyam| snēhanamiti pānābhyaṅgābhyāṁ snēham| bastikarma cēti snēhabastikarma, tasyaiva ślēṣmavr̥ddhikaratvāt| kiṁvā bastikarmaviśēṣaṇaṁ snēhanamiti padaṁ, tēnānuvāsanamēva labhyatē; nirūhastu virēcanaśabdēnaiva śōdhanābhidhāyinā gr̥hītaḥ; ata ēva ūrustambhadōṣōddharaṇāsamarthaśōdhanavivaraṇē ēva nirūhō'pyatrōktaḥ| uktadōṣaharaṇāsāmarthyaṁ vamanavirēcananirūhāṇāṁ kramēṇa vivr̥ṇvannāha- ślēṣmasthānagata ityādi| hartuṁ sukhamiti vibhaktiliṅgavipariṇāmādvakṣyamāṇē'pi yōjanīyam| tāvubhāviti nirhartumasukhāviti pūrvavadyōjanīyam| sarvē'pi vātapittaślēṣmāṇaḥ| mūlanirjayāditipadaṁ vamanādityanēna tathā bastibhirityanēna ca yōjyaṁ; mūlanirjayāditi mūlacchēdāt| vamanādīnāṁ sādhyaṁ viṣayaṁ darśayitvā asādhyaṁ viṣayamāha- śakyā ityādi| tathā''mamēdasaḥ stabdhatvēna vamanādīnāṁ jaṅghōrusthānē'samarthatvaṁ jñēyam| ūrustambhadōṣasya vamanādyahāryatvē hētvantaramāha- vātasthānē ityādi| vātasthānē iti jaṅghōrurūpē vātasthānē| tacchaityāditi vātaśaityāt||20-24||
Adhikarana 6 (25-29) · Śloka 30
tasya saṁśamanaṁ nityaṁ kṣapaṇaṁ śōṣaṇaṁ tathā| yuktyapēkṣī bhiṣak kuryādadhikatvātkaphāmayōḥ||25|| sadā rūkṣōpacārāya yavaśyāmākakōdravān| śākairalavaṇairdadyājjalatailōpasādhitaiḥ||26|| suniṣaṇṇakanimbārkavētrāragvadhapallavaiḥ| vāyasīvāstukairanyaistiktaiśca kulakādibhiḥ||27|| kṣārāriṣṭaprayōgāśca harītakyāstathaiva ca| madhūdakasya pippalyā ūrustambhavināśanāḥ||28|| samaṅgāṁ śālmalīṁ bilvaṁ madhunā saha nā pibēt| tathā śrīvēṣṭakōdīcyadēvadārunatānyapi||29|| candanaṁ dhātakīṁ kuṣṭhaṁ tālīsaṁ naladaṁ tathā|30|
तस्य संशमनं नित्यं क्षपणं शोषणं तथा| युक्त्यपेक्षी भिषक् कुर्यादधिकत्वात्कफामयोः||२५|| सदा रूक्षोपचाराय यवश्यामाककोद्रवान्| शाकैरलवणैर्दद्याज्जलतैलोपसाधितैः||२६|| सुनिषण्णकनिम्बार्कवेत्रारग्वधपल्लवैः| वायसीवास्तुकैरन्यैस्तिक्तैश्च कुलकादिभिः||२७|| क्षारारिष्टप्रयोगाश्च हरीतक्यास्तथैव च| मधूदकस्य पिप्पल्या ऊरुस्तम्भविनाशनाः||२८|| समङ्गां शाल्मलीं बिल्वं मधुना सह ना पिबेत्| तथा श्रीवेष्टकोदीच्यदेवदारुनतान्यपि||२९|| चन्दनं धातकीं कुष्ठं तालीसं नलदं तथा|३०|
🔊 Audio coming soon
cikitsāmāha- tasyētyādi| tasyōrustambhasya śamanaṁ kartavyaṁ na śōdhanamityarthaḥ| kṣapaṇaṁ śōṣaṇamāmakaphayōḥ kuryāditi yōjanā; tatra kṣapaṇaṁ sarvathōcchēdēna, śōṣaṇaṁ dravabhāgaviśōṣaṇam| vāyasī kākamācī| kulakaṁ kāravēllakam| śālmalaṁ śālmalīvēṣṭakam| ētāni madhunā pibēditi sambandhaḥ||25-29||-
Adhikarana 7 (30-32) · Śloka 33
mustaṁ harītakīṁ lōdhraṁ padmakaṁ tiktarōhiṇīm||30|| dēvadāru haridrē dvē vacāṁ kaṭukarōhiṇīm| pippalīṁ pippalīmūlaṁ saralaṁ dēvadāru ca||31|| cavyaṁ citrakamūlāni dēvadāru harītakīm| bhallātakaṁ samūlāṁ ca pippalīṁ pañca tān pibēt||32|| sakṣaudrānardhaślōkōktān kalkānūrugrahāpahān|33|
मुस्तं हरीतकीं लोध्रं पद्मकं तिक्तरोहिणीम्||३०|| देवदारु हरिद्रे द्वे वचां कटुकरोहिणीम्| पिप्पलीं पिप्पलीमूलं सरलं देवदारु च||३१|| चव्यं चित्रकमूलानि देवदारु हरीतकीम्| भल्लातकं समूलां च पिप्पलीं पञ्च तान् पिबेत्||३२|| सक्षौद्रानर्धश्लोकोक्तान् कल्कानूरुग्रहापहान्|३३|
🔊 Audio coming soon
mustamityādikāḥ pañca yōgā ardhaślōkōktā ūrugrahāpahāḥ||30-32||-
Adhikarana 8 (33-38) · Śloka 39
śārṅgēṣṭāṁ madanaṁ dantīṁ vatsakasya phalaṁ vacām ||33|| mūrvāmāragvadhaṁ pāṭhāṁ karañjaṁ kulakaṁ tathā| pibēnmadhuyutaṁ tulyaṁ cūrṇaṁ vā vāriṇā''plutam||34|| sakṣaudraṁ dadhimaṇḍairvā'pyūrustambhavināśanam| mūrvāmativiṣāṁ kuṣṭhaṁ citrakaṁ kaṭurōhiṇīm||35|| pūrvavadgugguluṁ mūtrē rātristhitamathāpi vā| svarṇakṣīrīmativiṣāṁ mustaṁ tējōvatīṁ vacām||36|| surāhvaṁ citrakaṁ kuṣṭhaṁ pāṭhāṁ kaṭukarōhiṇīm| lēhayēnmadhunā cūrṇaṁ sakṣaudraṁ vā jalāplutam||37|| phalīṁ vyāghranakhaṁ hēma pibēdvā madhusaṁyutam| triphalāṁ pippalīṁ mustaṁ cavyaṁ kaṭukarōhiṇīm||38|| lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārditō naraḥ|39|
शार्ङ्गेष्टां मदनं दन्तीं वत्सकस्य फलं वचाम् ||३३|| मूर्वामारग्वधं पाठां करञ्जं कुलकं तथा| पिबेन्मधुयुतं तुल्यं चूर्णं वा वारिणाऽऽप्लुतम्||३४|| सक्षौद्रं दधिमण्डैर्वाऽप्यूरुस्तम्भविनाशनम्| मूर्वामतिविषां कुष्ठं चित्रकं कटुरोहिणीम्||३५|| पूर्ववद्गुग्गुलुं मूत्रे रात्रिस्थितमथापि वा| स्वर्णक्षीरीमतिविषां मुस्तं तेजोवतीं वचाम्||३६|| सुराह्वं चित्रकं कुष्ठं पाठां कटुकरोहिणीम्| लेहयेन्मधुना चूर्णं सक्षौद्रं वा जलाप्लुतम्||३७|| फलीं व्याघ्रनखं हेम पिबेद्वा मधुसंयुतम्| त्रिफलां पिप्पलीं मुस्तं चव्यं कटुकरोहिणीम्||३८|| लिह्याद्वा मधुना चूर्णमूरुस्तम्भार्दितो नरः|३९|
🔊 Audio coming soon
śārṅgēṣṭā guñjā| svādukaṇṭakaṁ vikaṅkatam| pūrvavaditi pūrvēṇa sambadhyatē| gugguluṁ ca mūtrē uṣitaṁ pibēditi yōjyam| jalāplutaṁ ‘pibēt’ iti śēṣaḥ| phalī nyagrōdhaḥ| hēma nāgakēśaram||33-38||-
Adhikarana 9 (39-47) · Śloka 47
apatarpaṇajaścēt syāddōṣaḥ santarpayēddhi tam||39|| yuktyā jāṅgalajairmāṁsaiḥ purāṇaiścaiva śālibhiḥ| rūkṣaṇādvātakōpaścēnnidrānāśārtipūrvakaḥ||40|| snēhasvēdakramastatra kāryō vātāmayāpahaḥ| pīluparṇī payasyā ca rāsnā gōkṣurakō vacā||41|| saralāgurupāṭhāśca tailamēbhirvipācayēt| sakṣaudraṁ prasr̥taṁ tasmādañjaliṁ vā'pi nā pibēt||42|| kuṣṭhaśrīvēṣṭakōdīcyasaralaṁ dāru kēśaram| ajagandhā'śvagandhā ca tailaṁ taiḥ sārṣapaṁ pacēt||43|| sakṣaudraṁ mātrayā taccāpyūrustambhārditaḥ pibēt| (raukṣyānmukta ūrustambhāttataśca sa vimucyatē )||44|| dvē palē saindhavāt pañca śuṇṭhyā granthikacitrakāt| dvē dvē bhallātakāsthīni viṁśatirdvē tathā''ḍhakē||45|| āranālāt pacēt prasthaṁ tailasyaitairapatyadam| gr̥dhrasyūrugrahārśōrtisarvavātavikāranut||46|| palābhyāṁ pippalīmūlanāgarādaṣṭakaṭvaraḥ| tailaprasthaḥ samō dadhnā gr̥dhrasyūrugrahāpahaḥ||47|| ityaṣṭakaṭvaratailam|
अपतर्पणजश्चेत् स्याद्दोषः सन्तर्पयेद्धि तम्||३९|| युक्त्या जाङ्गलजैर्मांसैः पुराणैश्चैव शालिभिः| रूक्षणाद्वातकोपश्चेन्निद्रानाशार्तिपूर्वकः||४०|| स्नेहस्वेदक्रमस्तत्र कार्यो वातामयापहः| पीलुपर्णी पयस्या च रास्ना गोक्षुरको वचा||४१|| सरलागुरुपाठाश्च तैलमेभिर्विपाचयेत्| सक्षौद्रं प्रसृतं तस्मादञ्जलिं वाऽपि ना पिबेत्||४२|| कुष्ठश्रीवेष्टकोदीच्यसरलं दारु केशरम्| अजगन्धाऽश्वगन्धा च तैलं तैः सार्षपं पचेत्||४३|| सक्षौद्रं मात्रया तच्चाप्यूरुस्तम्भार्दितः पिबेत्| (रौक्ष्यान्मुक्त ऊरुस्तम्भात्ततश्च स विमुच्यते )||४४|| द्वे पले सैन्धवात् पञ्च शुण्ठ्या ग्रन्थिकचित्रकात्| द्वे द्वे भल्लातकास्थीनि विंशतिर्द्वे तथाऽऽढके||४५|| आरनालात् पचेत् प्रस्थं तैलस्यैतैरपत्यदम्| गृध्रस्यूरुग्रहार्शोर्तिसर्ववातविकारनुत्||४६|| पलाभ्यां पिप्पलीमूलनागरादष्टकट्वरः| तैलप्रस्थः समो दध्ना गृध्रस्यूरुग्रहापहः||४७|| इत्यष्टकट्वरतैलम्|
🔊 Audio coming soon
āvasthikaṁ kramamāha- apatarpaṇaja ityādinā| rūkṣaṇādityādinā snēhavidhānamāvasthikaṁ, tēna sāmānyēnātra vihitasnēhaniṣēdhēna samaṁ na virōdhaḥ, asya vidhērapavādatvāt| pīluparṇī mōraṭaḥ, rāsnābhēda ityanyē| sakṣaudramiti pādikakṣaudram| ajagandhā ajamōdā| bhallātakāsthīni viṁśatiriti ākr̥timānēna| palābhyāmiti pippalyādisamudāyāt palābhyām| aṣṭakaṭvara iti tailādaṣṭaguṇaṁ kaṭvaraṁ yasmin tailaprasthē sa aṣṭakaṭvaraḥ; kaṭvaraṁ takram||39-47||
Adhikarana 10 (48-59) · Śloka 60
ityābhyantaramuddiṣṭamūrustambhasya bhēṣajam| ślēṣmaṇaḥ kṣapaṇaṁ tvanyadbāhyaṁ śr̥ṇu cikitsitam||48|| valmīkamr̥ttikā mūlaṁ karañjasya phalaṁ tvacam| iṣṭakānāṁ tataścūrṇaiḥ kuryādutsādanaṁ bhr̥śam||49|| mūlairvā'pyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak| picumardasya vā mūlairathavā dēvadāruṇaḥ||50|| kṣaudrasarṣapavalmīkamr̥ttikāsaṁyutairbhiṣak| gāḍhamutsādanaṁ kuryādūrustambhē pralēpanam||51|| dantīdravantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān| tarkārīśigrusurasāviśvavatsakanimbajaiḥ||52|| patramūlaphalaistōyaṁ śr̥tamuṣṇaṁ ca sēcanam| piṣṭaṁ tu sarṣapaṁ mūtrē'dhyuṣitaṁ syāt pralēpanam||53|| vatsakaḥ surasaṁ kuṣṭhaṁ gandhāstumburuśigrukau| hiṁsrārkamūlavalmīkamr̥ttikāḥ sakuṭhērakāḥ||54|| dadhisaindhavasaṁyuktaṁ kāryamētaiḥ pralēpanam| (ūrustambhavināśāya bhiṣajā jānatā kramam)||55|| śyōnākaṁ khadiraṁ bilvaṁ br̥hatyau saralāsanau| śōbhāñjanakatarkārīśvadaṁṣṭrāsurasārjakān||56|| agnimanthakarañjau ca jalēnōtkvāthya sēcayēt| pralēpō mūtrapiṣṭairvā'pyūrustambhanivāraṇaḥ||57|| kaphakṣayārthaṁ śakyēṣu vyāyāmēṣvanuyōjayēt| sthalānyākrāmayēt kalyaṁ śarkarāḥ sikatāstathā||58|| pratārayēt pratisrōtō nadīṁ śītajalāṁ śivām| saraśca vimalaṁ śītaṁ sthiratōyaṁ punaḥ punaḥ||59|| tathā viśuṣkē'sya kaphē śāntimūrugrahō vrajēt|60|
इत्याभ्यन्तरमुद्दिष्टमूरुस्तम्भस्य भेषजम्| श्लेष्मणः क्षपणं त्वन्यद्बाह्यं शृणु चिकित्सितम्||४८|| वल्मीकमृत्तिका मूलं करञ्जस्य फलं त्वचम्| इष्टकानां ततश्चूर्णैः कुर्यादुत्सादनं भृशम्||४९|| मूलैर्वाऽप्यश्वगन्धाया मूलैरर्कस्य वा भिषक्| पिचुमर्दस्य वा मूलैरथवा देवदारुणः||५०|| क्षौद्रसर्षपवल्मीकमृत्तिकासंयुतैर्भिषक्| गाढमुत्सादनं कुर्यादूरुस्तम्भे प्रलेपनम्||५१|| दन्तीद्रवन्तीसुरसासर्षपैश्चापि बुद्धिमान्| तर्कारीशिग्रुसुरसाविश्ववत्सकनिम्बजैः||५२|| पत्रमूलफलैस्तोयं शृतमुष्णं च सेचनम्| पिष्टं तु सर्षपं मूत्रेऽध्युषितं स्यात् प्रलेपनम्||५३|| वत्सकः सुरसं कुष्ठं गन्धास्तुम्बुरुशिग्रुकौ| हिंस्रार्कमूलवल्मीकमृत्तिकाः सकुठेरकाः||५४|| दधिसैन्धवसंयुक्तं कार्यमेतैः प्रलेपनम्| (ऊरुस्तम्भविनाशाय भिषजा जानता क्रमम्)||५५|| श्योनाकं खदिरं बिल्वं बृहत्यौ सरलासनौ| शोभाञ्जनकतर्कारीश्वदंष्ट्रासुरसार्जकान्||५६|| अग्निमन्थकरञ्जौ च जलेनोत्क्वाथ्य सेचयेत्| प्रलेपो मूत्रपिष्टैर्वाऽप्यूरुस्तम्भनिवारणः||५७|| कफक्षयार्थं शक्येषु व्यायामेष्वनुयोजयेत्| स्थलान्याक्रामयेत् कल्यं शर्कराः सिकतास्तथा||५८|| प्रतारयेत् प्रतिस्रोतो नदीं शीतजलां शिवाम्| सरश्च विमलं शीतं स्थिरतोयं पुनः पुनः||५९|| तथा विशुष्केऽस्य कफे शान्तिमूरुग्रहो व्रजेत्|६०|
🔊 Audio coming soon
picumardaḥ nimbaḥ| dravantī dantībhēdaḥ| tarkārī jayantī| gandhā iti agurvādyuktā iha grāhyāḥ| kuṭhērakaḥ parṇāsaḥ| śakyēṣu vōḍhuṁ śakyēṣu| kalyamiti prātaḥ| śivāmiti hiṁsrajalajanturahitāṁ sugamyāṁ ca| nanu jalaprataraṇaṁ kathamasya ślēṣmakṣayakaraṁ bhavati? yasmājjalasambandhamātrēṇa ślēṣmavr̥ddhirēva prāptā| ucyatē- jalēna bahirnirgacchadūṣmaṇō niruddhasyāntaḥpravēśācchlēṣmasaṅghātabhēdanaṁ bhavati, tathā prataraṇakriyayā ślēṣmā vicchidyatē, samānābhimatā kriyā'pyatra yōgyatvāt kriyata ēva| uktaṁ hi- “bhavēt kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā” (ci.a.30) iti||48-59||-
Adhikarana 11 (60-61) · Śloka 61
ślēṣmaṇaḥ kṣapaṇaṁ yat syānna ca mārutamāvahēt ||60|| tat sarvaṁ sarvadā kāryamūrustambhasya bhēṣajam| śarīraṁ balamagniṁ ca kāryaiṣā rakṣatā kriyā||61||
श्लेष्मणः क्षपणं यत् स्यान्न च मारुतमावहेत् ||६०|| तत् सर्वं सर्वदा कार्यमूरुस्तम्भस्य भेषजम्| शरीरं बलमग्निं च कार्यैषा रक्षता क्रिया||६१||
🔊 Audio coming soon
anuktacikitsāparigrahārthamāha- ślēṣmaṇa ityādi||60-61||
Adhikarana 12 (62) · Śloka 62
tatra ślōkaḥ- hētuḥ prāgrūpaliṅgāni karmāyōgyatvakāraṇam| dvividhaṁ bhēṣajaṁ cōktamūrustambhacikitsitē||62||
तत्र श्लोकः- हेतुः प्राग्रूपलिङ्गानि कर्मायोग्यत्वकारणम्| द्विविधं भेषजं चोक्तमूरुस्तम्भचिकित्सिते||६२||
🔊 Audio coming soon
hēturityādisaṅgrahaḥ| karmāyōgyatvakāraṇamiti pañcakarmāyōgyatvē hētuḥ ‘vr̥ddhayē ślēṣmaṇa’ ityādinōktō jñēyaḥ| dvividhamiti āntaraṁ bāhyaṁ ca| bhēṣajamiti auṣadham||62||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē ūrustambhacikitsitaṁ nāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने ऊरुस्तम्भचिकित्सितं नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsitasthānē ūrustambhacikitsitaṁ nāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||