6. vājīkaraṇā'dhyāyaḥ - āsiktakṣīrīyō vājīkaraṇapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આસિક્તક્ષીરિકં વાજીકરણપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

આસિક્તક્ષીરિકં વૃષ્યપાદાભિધાનપ્રસઙ્ગાત્ પદાન્તસ્ય વિશિષ્ટસમ્બન્ધાવયવતયોચ્યતે| (આસિક્તક્ષીરમિતિ પદમસ્ત્યસ્મિન્નિતિ) આસિક્તક્ષીરી, તત્ર સ્વાર્થિકઃ કપ્રત્યયઃ; કિંવા, ઢક્પ્રત્યયેન વૈશેષિકશબ્દવત્ ‘આસિક્તક્ષીરિક’ ઇતિ સાધનીયમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-9) · Śloka 9

આસિક્તક્ષીરમાપૂર્ણમશુષ્કં શુદ્ધષષ્ટિકમ્| ઉદૂખલે સમાપોથ્ય પીડયેત્ ક્ષીરમર્દિતમ્||૩|| ગૃહીત્વા તં રસં પૂતં ગવ્યેન પયસા સહ| બીજાનામાત્મગુપ્તાયા ધાન્યમાષરસેન ચ||૪|| બલાયાઃ શૂર્પપર્ણ્યોશ્ચ જીવન્ત્યા જીવકસ્ય ચ | ઋદ્ધ્યર્ષભકકાકોલીશ્વદંષ્ટ્રામધુકસ્ય ચ||૫|| શતાવર્યા વિદાર્યાશ્ચ દ્રાક્ષાખર્જૂરયોરપિ| સંયુક્તં માત્રયા વૈદ્યઃ સાધયેત્તત્ર ચાવપેત્||૬|| તુગાક્ષીર્યાઃ સમાષાણાં શાલીનાં ષષ્ટિકસ્ય ચ| ગોધૂમાનાં ચ ચૂર્ણાનિ યૈઃ સ સાન્દ્રીભવેદ્રસઃ||૭|| સાન્દ્રીભૂતં ચ કુર્યાત્ પ્રભૂતમધુશર્કરમ્| ગુલિ(ટિ)કા બદરૈસ્તુલ્યાસ્તાશ્ચ સર્પિષિ ભર્જયેત્||૮|| તા યથાગ્નિ પ્રયુઞ્જાનઃ ક્ષીરમાંસરસાશનઃ| પશ્યત્યપત્યં વિપુલં વૃદ્ધોઽપ્યાત્મજમક્ષયમ્||૯|| (ઇત્યપત્યકરી ષષ્ટિકાદિગુટિકા)|

આસિક્તક્ષીરમિતિ ક્ષીરસેકવૃદ્ધમ્| યદુક્તં જતૂકર્ણે- “ક્ષીરસેકવૃદ્ધં ષષ્ટિકં પક્વં” ઇત્યાદિ| શુદ્ધષષ્ટિકમિતિ ગૌરષષ્ટિકમ્| અત્ર બલાદિરસાનાં તુલ્યમાનતા; કિંવા, માત્રાશબ્દસ્યાલ્પવચનત્વાદ્બલાદિરસાનામલ્પમાત્રત્વમ્| પ્રક્ષેપ્યચૂર્ણપ્રમાણમાહ- યૈઃ સ સાન્દ્રીભવેદ્રસ ઇતિ; યાવન્માનેન ચૂર્ણેન રસસ્ય સાન્દ્રતા ભવતિ તાવન્માત્રં ચૂર્ણં ગ્રાહ્યમ્| પ્રભૂતત્વં મધુશર્કરયોર્યાવતાઽત્યર્થમધુરત્વં સ્યાત્તાવજ્જ્ઞેયમ્| અત્ર ચ પ્રયોગમહિમ્નૈવ મધુયુક્તસ્યાપિ પ્રયોગસ્ય ભર્જનક્રિયાયામગ્નિસંયોગો ન વિરોધમાવહતિ; તથા હિ સુશ્રુતેઽપિ ત્રિફલાયસ્કૃતૌ મધુનોઽગ્નિસમ્બન્ધો ભવત્યેવ| આત્મજમિતિ હર્ષભૂતાત્મજં, શુક્રમિતિ યાવત્||૩-૯||

Adhikarana 3 (10-17) · Śloka 17

ચટકાનાં સહંસાનાં દક્ષાણાં શિખિનાં તથા| શિશુમારસ્ય નક્રસ્ય ભિષક્ શુક્રાણિ સંહરેત્||૧૦|| ગવ્યં સર્પિર્વરાહસ્ય કુલિઙ્ગસ્ય વસામપિ| ષષ્ટિકાનાં ચ ચૂર્ણાનિ ચૂર્ણં ગોધૂમકસ્ય ચ||૧૧|| એભિઃ પૂપલિકાઃ કાર્યાઃ શષ્કુલ્યો વર્તિકાસ્તથા| પૂપા ધાનાશ્ચ વિવિધા ભક્ષ્યાશ્ચાન્યે પૃથગ્વિધાઃ||૧૨|| એષાં પ્રયોગાદ્ભક્ષ્યાણાં સ્તબ્ધેનાપૂર્ણરેતસા| શેફસા વાજિવદ્યાતિ યાવદિચ્છં સ્ત્રિયો નરઃ||૧૩|| (ઇતિ વૃષ્યપૂપલિકાદિયોગાઃ)| આત્મગુપ્તાફલં માષાન્ ખર્જૂરાણિ શતાવરીમ્| શૃઙ્ગાટકાનિ મૃદ્વીકાં સાધયેત્ પ્રસૃતોન્મિતમ્||૧૪|| ક્ષીરપ્રસ્થં જલપ્રસ્થમેતત્ પ્રસ્થાવશેષિતમ્| શુદ્ધેન વાસસા પૂતં યોજયેત્ પ્રસૃતૈસ્ત્રિભિઃ||૧૫|| શર્કરાયાસ્તુગાક્ષીર્યાઃ સર્પિષોઽભિનવસ્ય ચ| તત્ પાયયેત સક્ષૌદ્રં ષષ્ટિકાન્નં ચ ભોજયેત્||૧૬|| જરાપરીતોઽપ્યબલો યોગેનાનેન વિન્દતિ| નરોઽપત્યં સુવિપુલં યુવેવ ચ સ હૃષ્યતિ||૧૭|| (ઇત્યપત્યકરઃ સ્વરસઃ)|

દક્ષઃ કુક્કુટઃ| શુક્રાણીતિ યદ્યપ્યુક્તં, તથાઽપિ ચટકાદિશુક્રગ્રહણસ્યાશક્યત્વાત્ સમાનગુણાનિ તદણ્ડાન્યપીહ ગૃહ્યન્તે| વર્તિકા વર્ત્યાકારા ભક્ષ્યાઃ| ધાના ઇતિ ધાનાકારા ભક્ષ્યાઃ| અયં તુલ્યદ્રવ્યતયા વિવિધભક્ષ્યરૂપોઽપ્યેક એવ યોગઃ||૧૦-૧૭||

Adhikarana 4 (18-20) · Śloka 20

ખર્જૂરીમસ્તકં માષાન્ પયસ્યાં ચ શતાવરીમ્| ખર્જૂરાણિ મધૂકાનિ મૃદ્વીકામજડાફલમ્||૧૮|| પલોન્મિતાનિ મતિમાન્ સાધયેત્ સલિલાઢકે| તેન પાદાવશેષેણ ક્ષીરપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૯|| ક્ષીરશેષેણ તેનાદ્યાદ્ ઘૃતાઢ્યં ષષ્ટિકૌદનમ્| સશર્કરેણ સંયોગ એષ વૃષ્યઃ પરં સ્મૃતઃ||૨૦|| (ઇતિ વૃષ્યક્ષીરમ્)|

અજડા શૂકશિમ્બી||૧૮-૨૦||

Adhikarana 5 (21-23) · Śloka 23

જીવકર્ષભકૌ મેદાં જીવન્તીં શ્રાવણીદ્વયમ્| ખર્જૂરં મધુકં દ્રાક્ષાં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્||૨૧|| શૃઙ્ગાટકં વિદારીં ચ નવં સર્પિઃ પયો જલમ્| સિદ્ધં ઘૃતાવશેષં તચ્છર્કરાક્ષૌદ્રપાદિકમ્||૨૨|| ષષ્ટિકાન્નેન સંયુક્તમુપયોજ્યં યથાબલમ્| વૃષ્યં બલ્યં ચ વર્ણ્યં ચ કણ્ઠ્યં બૃંહણમુત્તમમ્||૨૩|| (ઇતિ વૃષ્યઘૃતમ્)|

જીવકેત્યાદૌ વિદાર્યન્તૈઃ કલ્કૈઃ ક્ષીરજલાભ્યાં ઘૃતં સાધનીયમ્||૨૧-૨૩||

Adhikarana 6 (24-26) · Śloka 26

દધ્નઃ સરં શરચ્ચન્દ્રસન્નિભં દોષવર્જિતમ્| શર્કરાક્ષૌદ્રમરિચૈસ્તુગાક્ષીર્યા ચ બુદ્ધિમાન્||૨૪|| યુક્ત્યા યુક્તં સસૂક્ષ્મૈલં નવે કુમ્ભે શુચૌ પટે| માર્જિતં પ્રક્ષિપેચ્છીતે ઘૃતાઢ્યે ષષ્ટિકૌદને||૨૫|| પિબેન્માત્રાં રસાલાયાસ્તં ભુક્ત્વા ષષ્ટિકૌદનમ્ | વર્ણસ્વરબલોપેતઃ પુમાંસ્તેન વૃષાયતે||૨૬|| (વૃષ્યો દધિસરપ્રયોગઃ)|

યુક્ત્યેતિ યથા કટુત્વાદ્યધિકં ન ભવતિ તથા મરિચાદિયોગઃ કર્તવ્યઃ| માર્જિતમિતિ સુઘૃષ્ટમ્| રસાલાલક્ષણં- “સચાતુર્જાતકાજાજિ સગુડાર્દ્રકનાગરમ્| રસાલા સ્યાચ્છિખરિણી સુઘૃષ્ટં સસરં દધિ” ઇતિ||૨૪-૨૬||

Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29

ચન્દ્રાંશુકલ્પં પયસા ઘૃતાઢ્યં ષષ્ટિકૌદનમ્| શર્કરામધુસંયુક્તં પ્રયુઞ્જાનો વૃષાયતે||૨૭|| (ઇતિ વૃષ્યઃ ષષ્ટિકૌદનપ્રયોગઃ)| તપ્તે સર્પિષિ નક્રાણ્ડં તામ્રચૂડાણ્ડમિશ્રિતમ્| યુક્તં ષષ્ટિકચૂર્ણેન સર્પિષાઽભિનવેન ચ||૨૮|| પક્ત્વા પૂપલિકાઃ ખાદેદ્વારુણીમણ્ડપો નરઃ| ય ઇચ્છેદશ્વવદ્ગન્તું પ્રસેક્તું ગજવચ્ચ યઃ||૨૯|| (ઇતિ વૃષ્યપૂપલિકાઃ)|

ચન્દ્રાંશુકલ્પમિતિ અત્યર્થશુક્લમ્||૨૭-૨૯||

Adhikarana 8 (30-31) · Śloka 31

ભવતશ્ચાત્ર- એતૈઃ પ્રયોગૈર્વિધિવદ્વપુષ્માન્ વીર્યોપપન્નો બલવર્ણયુક્તઃ| હર્ષાન્વિતો વાજિવદષ્ટવર્ષો ભવેત્ સમર્થશ્ચ વરાઙ્ગનાસુ||૩૦|| યદ્યચ્ચ કિઞ્ચિન્મનસઃ પ્રિયં સ્યાદ્રમ્યા વનાન્તાઃ પુલિનાનિ શૈલાઃ| ઇષ્ટાઃ સ્ત્રિયો ભૂષણગન્ધમાલ્યં પ્રિયા વયસ્યાશ્ચ તદત્ર યોગ્યમ્ ||૩૧||

અત્ર યોગ્યમિતિ વૃષ્યપ્રયોગસમર્થમ્||૩૦-૩૧||

Adhikarana 9 (32) · Śloka 32

તત્ર શ્લોકઃ- આસિક્તક્ષીરિકે પાદે યે યોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ| અષ્ટાવપત્યકામૈસ્તે પ્રયોજ્યાઃ પૌરુષાર્થિભિઃ||૩૨||

પૌરુષાર્થિભિરિતિ શુક્રાર્થિભિઃ||૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે આસિક્તક્ષીરિકો નામ વાજીકરણપાદો દ્વિતીયઃ||૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે આસિક્તક્ષીરિકો નામ વાજીકરણપાદો દ્વિતીયઃ||૨||