Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
अथात आसिक्तक्षीरिकं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
आसिक्तक्षीरिकं वृष्यपादाभिधानप्रसङ्गात् पदान्तस्य विशिष्टसम्बन्धावयवतयोच्यते| (आसिक्तक्षीरमिति पदमस्त्यस्मिन्निति) आसिक्तक्षीरी, तत्र स्वार्थिकः कप्रत्ययः; किंवा, ढक्प्रत्ययेन वैशेषिकशब्दवत् ‘आसिक्तक्षीरिक’ इति साधनीयम्||१-२||
Adhikarana 2 (3-9) · Śloka 9
आसिक्तक्षीरमापूर्णमशुष्कं शुद्धषष्टिकम्| उदूखले समापोथ्य पीडयेत् क्षीरमर्दितम्||३|| गृहीत्वा तं रसं पूतं गव्येन पयसा सह| बीजानामात्मगुप्ताया धान्यमाषरसेन च||४|| बलायाः शूर्पपर्ण्योश्च जीवन्त्या जीवकस्य च | ऋद्ध्यर्षभककाकोलीश्वदंष्ट्रामधुकस्य च||५|| शतावर्या विदार्याश्च द्राक्षाखर्जूरयोरपि| संयुक्तं मात्रया वैद्यः साधयेत्तत्र चावपेत्||६|| तुगाक्षीर्याः समाषाणां शालीनां षष्टिकस्य च| गोधूमानां च चूर्णानि यैः स सान्द्रीभवेद्रसः||७|| सान्द्रीभूतं च कुर्यात् प्रभूतमधुशर्करम्| गुलि(टि)का बदरैस्तुल्यास्ताश्च सर्पिषि भर्जयेत्||८|| ता यथाग्नि प्रयुञ्जानः क्षीरमांसरसाशनः| पश्यत्यपत्यं विपुलं वृद्धोऽप्यात्मजमक्षयम्||९|| (इत्यपत्यकरी षष्टिकादिगुटिका)|
🔊 Audio coming soon
आसिक्तक्षीरमिति क्षीरसेकवृद्धम्| यदुक्तं जतूकर्णे- “क्षीरसेकवृद्धं षष्टिकं पक्वं” इत्यादि| शुद्धषष्टिकमिति गौरषष्टिकम्| अत्र बलादिरसानां तुल्यमानता; किंवा, मात्राशब्दस्याल्पवचनत्वाद्बलादिरसानामल्पमात्रत्वम्| प्रक्षेप्यचूर्णप्रमाणमाह- यैः स सान्द्रीभवेद्रस इति; यावन्मानेन चूर्णेन रसस्य सान्द्रता भवति तावन्मात्रं चूर्णं ग्राह्यम्| प्रभूतत्वं मधुशर्करयोर्यावताऽत्यर्थमधुरत्वं स्यात्तावज्ज्ञेयम्| अत्र च प्रयोगमहिम्नैव मधुयुक्तस्यापि प्रयोगस्य भर्जनक्रियायामग्निसंयोगो न विरोधमावहति; तथा हि सुश्रुतेऽपि त्रिफलायस्कृतौ मधुनोऽग्निसम्बन्धो भवत्येव| आत्मजमिति हर्षभूतात्मजं, शुक्रमिति यावत्||३-९||
Adhikarana 3 (10-17) · Śloka 17
चटकानां सहंसानां दक्षाणां शिखिनां तथा| शिशुमारस्य नक्रस्य भिषक् शुक्राणि संहरेत्||१०|| गव्यं सर्पिर्वराहस्य कुलिङ्गस्य वसामपि| षष्टिकानां च चूर्णानि चूर्णं गोधूमकस्य च||११|| एभिः पूपलिकाः कार्याः शष्कुल्यो वर्तिकास्तथा| पूपा धानाश्च विविधा भक्ष्याश्चान्ये पृथग्विधाः||१२|| एषां प्रयोगाद्भक्ष्याणां स्तब्धेनापूर्णरेतसा| शेफसा वाजिवद्याति यावदिच्छं स्त्रियो नरः||१३|| (इति वृष्यपूपलिकादियोगाः)| आत्मगुप्ताफलं माषान् खर्जूराणि शतावरीम्| शृङ्गाटकानि मृद्वीकां साधयेत् प्रसृतोन्मितम्||१४|| क्षीरप्रस्थं जलप्रस्थमेतत् प्रस्थावशेषितम्| शुद्धेन वाससा पूतं योजयेत् प्रसृतैस्त्रिभिः||१५|| शर्करायास्तुगाक्षीर्याः सर्पिषोऽभिनवस्य च| तत् पाययेत सक्षौद्रं षष्टिकान्नं च भोजयेत्||१६|| जरापरीतोऽप्यबलो योगेनानेन विन्दति| नरोऽपत्यं सुविपुलं युवेव च स हृष्यति||१७|| (इत्यपत्यकरः स्वरसः)|
🔊 Audio coming soon
दक्षः कुक्कुटः| शुक्राणीति यद्यप्युक्तं, तथाऽपि चटकादिशुक्रग्रहणस्याशक्यत्वात् समानगुणानि तदण्डान्यपीह गृह्यन्ते| वर्तिका वर्त्याकारा भक्ष्याः| धाना इति धानाकारा भक्ष्याः| अयं तुल्यद्रव्यतया विविधभक्ष्यरूपोऽप्येक एव योगः||१०-१७||
Adhikarana 4 (18-20) · Śloka 20
खर्जूरीमस्तकं माषान् पयस्यां च शतावरीम्| खर्जूराणि मधूकानि मृद्वीकामजडाफलम्||१८|| पलोन्मितानि मतिमान् साधयेत् सलिलाढके| तेन पादावशेषेण क्षीरप्रस्थं विपाचयेत्||१९|| क्षीरशेषेण तेनाद्याद् घृताढ्यं षष्टिकौदनम्| सशर्करेण संयोग एष वृष्यः परं स्मृतः||२०|| (इति वृष्यक्षीरम्)|
🔊 Audio coming soon
अजडा शूकशिम्बी||१८-२०||
Adhikarana 5 (21-23) · Śloka 23
जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं श्रावणीद्वयम्| खर्जूरं मधुकं द्राक्षां पिप्पलीं विश्वभेषजम्||२१|| शृङ्गाटकं विदारीं च नवं सर्पिः पयो जलम्| सिद्धं घृतावशेषं तच्छर्कराक्षौद्रपादिकम्||२२|| षष्टिकान्नेन संयुक्तमुपयोज्यं यथाबलम्| वृष्यं बल्यं च वर्ण्यं च कण्ठ्यं बृंहणमुत्तमम्||२३|| (इति वृष्यघृतम्)|
🔊 Audio coming soon
जीवकेत्यादौ विदार्यन्तैः कल्कैः क्षीरजलाभ्यां घृतं साधनीयम्||२१-२३||
Adhikarana 6 (24-26) · Śloka 26
दध्नः सरं शरच्चन्द्रसन्निभं दोषवर्जितम्| शर्कराक्षौद्रमरिचैस्तुगाक्षीर्या च बुद्धिमान्||२४|| युक्त्या युक्तं ससूक्ष्मैलं नवे कुम्भे शुचौ पटे| मार्जितं प्रक्षिपेच्छीते घृताढ्ये षष्टिकौदने||२५|| पिबेन्मात्रां रसालायास्तं भुक्त्वा षष्टिकौदनम् | वर्णस्वरबलोपेतः पुमांस्तेन वृषायते||२६|| (वृष्यो दधिसरप्रयोगः)|
🔊 Audio coming soon
युक्त्येति यथा कटुत्वाद्यधिकं न भवति तथा मरिचादियोगः कर्तव्यः| मार्जितमिति सुघृष्टम्| रसालालक्षणं- “सचातुर्जातकाजाजि सगुडार्द्रकनागरम्| रसाला स्याच्छिखरिणी सुघृष्टं ससरं दधि” इति||२४-२६||
Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29
चन्द्रांशुकल्पं पयसा घृताढ्यं षष्टिकौदनम्| शर्करामधुसंयुक्तं प्रयुञ्जानो वृषायते||२७|| (इति वृष्यः षष्टिकौदनप्रयोगः)| तप्ते सर्पिषि नक्राण्डं ताम्रचूडाण्डमिश्रितम्| युक्तं षष्टिकचूर्णेन सर्पिषाऽभिनवेन च||२८|| पक्त्वा पूपलिकाः खादेद्वारुणीमण्डपो नरः| य इच्छेदश्ववद्गन्तुं प्रसेक्तुं गजवच्च यः||२९|| (इति वृष्यपूपलिकाः)|
🔊 Audio coming soon
चन्द्रांशुकल्पमिति अत्यर्थशुक्लम्||२७-२९||
Adhikarana 8 (30-31) · Śloka 31
भवतश्चात्र- एतैः प्रयोगैर्विधिवद्वपुष्मान् वीर्योपपन्नो बलवर्णयुक्तः| हर्षान्वितो वाजिवदष्टवर्षो भवेत् समर्थश्च वराङ्गनासु||३०|| यद्यच्च किञ्चिन्मनसः प्रियं स्याद्रम्या वनान्ताः पुलिनानि शैलाः| इष्टाः स्त्रियो भूषणगन्धमाल्यं प्रिया वयस्याश्च तदत्र योग्यम् ||३१||
🔊 Audio coming soon
अत्र योग्यमिति वृष्यप्रयोगसमर्थम्||३०-३१||
Adhikarana 9 (32) · Śloka 32
तत्र श्लोकः- आसिक्तक्षीरिके पादे ये योगाः परिकीर्तिताः| अष्टावपत्यकामैस्ते प्रयोज्याः पौरुषार्थिभिः||३२||
🔊 Audio coming soon
पौरुषार्थिभिरिति शुक्रार्थिभिः||३२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये आसिक्तक्षीरिको नाम वाजीकरणपादो द्वितीयः||२||
🔊 Audio coming soon
इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायां चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये आसिक्तक्षीरिको नाम वाजीकरणपादो द्वितीयः||२||