7. vājīkaraṇā'dhyāyaḥ - māṣaparṇabhr̥tīyō vājīkaraṇapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો માષપર્ણભૃતીયં વાજીકરણપાદં વ્યખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

માષર્ણભૃતીયસમ્બન્ધોઽપિ પૂર્વવત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

માષપર્ણભૃતાં ધેનું ગૃષ્ટિં પુષ્ટાં ચતુઃસ્તનીમ્| સમાનવર્ણવત્સાં ચ જીવદ્વત્સાં ચ બુદ્ધિમાન્||૩|| રોહિણીમથવા કૃષ્ણામૂર્ધ્વશૃઙ્ગીમદારુણામ્| ઇક્ષ્વાદામર્જુનાદાં વા સાન્દ્રક્ષીરાં ચ ધારયેત્||૪|| કેવલં તુ પયસ્તસ્યાઃ શૃતં વાઽશૃતમેવ વા| શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્યુક્તં તદ્વૃષ્યમુત્તમમ્||૫||

ગૃષ્ટિમ્ એકવારપ્રસૂતામ્| ચતુઃસ્તનીમિત્યનેન સમ્પૂર્ણચતુઃસ્તનીં દર્શયતિ| રોહિણીમિતિ લોહિતવર્ણામ્| ઊર્ધ્વશૃઙ્ગત્વં વિશુદ્ધબહુક્ષીરાયા એવ ભવતીતિ વચનાજ્જ્ઞેયમ્| ઇક્ષ્વાદેતિ ઇક્ષુદણ્ડભક્ષા| અર્જુનાદા અર્જુનવૃક્ષપત્રભક્ષા| ઇક્ષ્વાદા વા, અર્જુનાદા વા, માષપર્ણભૃતા વેતિ વિકલ્પત્રયમ્| પયઃ શૃતમશૃતં વેતિ દ્વૌ યોગૌ| શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્યુક્તં તદિતિ તૃતીયઃ| એતત્પ્રયોગોઽપિ જતૂકર્ણે- “તસ્યાઃ ક્ષીરં શર્કરાક્ષૌદ્રયુક્તં વા કેવલં શૃતમશૃતં વા” ઇતિ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6-7) · Śloka 7

શુક્રલૈર્જીવનીયૈશ્ચ બૃંહણૈર્બલવર્ધનૈઃ| ક્ષીરસઞ્જનનૈશ્ચૈવ પયઃ સિદ્ધં પૃથક્ પૃથક્||૬|| યુક્તં ગોધૂમચૂર્ણેન સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્| પર્યાયેણ પ્રયોક્તવ્યમિચ્છતા શુક્રમક્ષયમ્||૭||

પર્યાયેણેતિ પૃથક્ પૃથક્ પ્રયોક્તવ્યં; તેન પઞ્ચભિર્ગણૈઃ પઞ્ચ યોગા ભવન્તિ||૬-૭||

Adhikarana 4 (8-10) · Śloka 10

મેદાં પયસ્યાં જીવન્તીં વિદારીં કણ્ટકારિકામ્| શ્વદંષ્ટ્રાં ક્ષીરિકાં માષાન્ ગોધૂમાઞ્છાલિષષ્ટિકાન્||૮|| પયસ્યર્ધોદકે પક્ત્વા કાર્ષિકાનાઢકોન્મિતે| વિવર્જયેત્ પયઃશેષં તત્ પૂતં ક્ષૌદ્રસર્પિષા||૯|| યુક્તં સશર્કરં પીત્વા વૃદ્ધઃ સપ્તતિકોઽપિ વા| વિપુલં લભતેઽપત્યં યુવેવ ચ સ હૃષ્યતિ||૧૦||

વિવર્જયેદિતિ મેદાદિકલ્કં વર્જયેત્| વૃદ્ધઃ સપ્તતેરર્વાગિતિ જ્ઞેયમ્| સપ્તતિકસ્ય તુ યદ્યપિ શુક્રનિવૃત્તિરુક્તા, તથાઽપિ વૃષ્યપ્રભાવાદ્ભવતીતિ વિજ્ઞેયમ્||૮-૧૦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

મણ્ડલૈર્જાતરૂપસ્ય તસ્યા એવ પયઃ શૃતમ્| અપત્યજનનં સિદ્ધં સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૧||

જાતરૂપસ્યેતિ સુવર્ણસ્ય; મણ્ડલરૂપાઽઽકૃતિરિહ સુવર્ણસ્ય પ્રભાવાદ્વૃષ્યપ્રયોગોપકારિણી ભવતીતિ વચનાજ્જ્ઞેયમ્| તસ્યા એવેતિ માષપર્ણભૃતધેન્વાઃ||૧૧||

Adhikarana 6 (12-14) · Śloka 14

ત્રિંશત્ સુપિષ્ટાઃ પિપ્પલ્યઃ પ્રકુઞ્ચે તૈલસર્પિષોઃ| ભૃષ્ટાઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રાઃ ક્ષીરધારાવદોહિતાઃ||૧૨|| પીત્વા યથાબલં ચોર્ધ્વં ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા| ભુક્ત્વા ન રાત્રિમસ્તબ્ધં લિઙ્ગં પશ્યતિ ના ક્ષરત્||૧૩|| (ઇતિ વૃષ્યઃ પિપ્પલીયોગઃ)| શ્વદંષ્ટ્રાયા વિદાર્યાશ્ચ રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| ઘૃતાઢ્યઃ સાધિતો વૃષ્યો માષષષ્ટિકપાયસઃ||૧૪|| (ઇતિ વૃષ્યપાયસયોગઃ)|

પ્રકુઞ્ચં પલમ્| ક્ષીરધારાવદોહિતા ઇતિ પિપ્પલીકલ્કાદુપરિ ક્ષીરધારાવદોહઃ કર્તવ્યઃ; ક્ષીરં ચ તાવદ્દોહ્યં યાવતા પાનયોગ્યાઃ પિપ્પલ્યો ભવન્તિ||૧૨-૧૪||

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 17

ફલાનાં જીવનીયાનાં સ્નિગ્ધાનાં રુચિકારિણામ્| કુડવશ્ચૂર્ણિતાનાં સ્યાત્ સ્વયઙ્ગુપ્તાફલસ્ય ચ||૧૫|| કુડવશ્ચૈવ માષાણાં દ્વૌ દ્વૌ ચ તિલમુદ્ગયોઃ| ગોધૂમશાલિચૂર્ણાનાં કુડવઃ કુડવો ભવેત્||૧૬|| સર્પિષઃ કુડવશ્ચૈકસ્તત્ સર્વં ક્ષીરમર્દિતમ્ | પક્ત્વા પૂપલિકાઃ ખાદેદ્બહ્વ્યઃ સ્યુર્યસ્ય યોષિતઃ||૧૭|| (ઇતિ વૃષ્યપૂપલિકાઃ)|

ફલાનામિત્યાદિ| ફલાનામિતિ જીવનીયાનામિત્યાદિભિસ્ત્રિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| જીવનીયાનામિતિ ષટ્કકષાયવર્ગોક્તાનાં જીવકર્ષભાદીનાં દશાનામ્| સ્નિગ્ધાનામિતિ સ્નેહોપગાનાં મૃદ્વીકાદીનાં દશાનાં સપ્તકકષાયવર્ગોક્તાનામ્| તથા રુચિકારિણામિતિ ચતુષ્કકષાયવર્ગોક્તાનામામ્રાદીનાં હૃદ્યાનાં દશાનામિતિ| એષાં જીવનીયપ્રભૃતીનાં ફલાનાં ચૂર્ણિતાનાં મિલિત્વા કુડવો ગ્રાહ્યઃ| અન્યદતિરોહિતાર્થમ્| તથા હ્યયં પ્રયોગો જતૂકર્ણે ચ પઠ્યતે- “દ્રાક્ષાખર્જૂરમાષાજડાગોધૂમશાલિઘૃતાનાં કુડવઃ, તિલમુદ્ગૌ દ્વિકૌડવિકૌ ચૂર્ણયિત્વા” ઇત્યાદિ||૧૫-૧૭||

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

ઘૃતં શતાવરીગર્ભં ક્ષીરે દશગુણે પચેત્| શર્કરાપિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તં તદ્વૃષ્યમુત્તમમ્||૧૮|| (ઇતિ વૃષ્યં શતાવરીઘૃતમ્)|

ઘૃતં શતાવરીત્યાદૌ શર્કરાદીનાં પ્રક્ષેપ્યાણામન્યતોદૃષ્ટન્યાયાદ્ઘૃતાત્ પાદિકત્વં (ઘૃતસ્ય પ્રાસ્થિકત્વમ્ )||૧૮||

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

કર્ષં મધુકચૂર્ણસ્ય ઘૃતક્ષૌદ્રસમાંશિકમ્ | પ્રયુઙ્ક્તે યઃ પયશ્ચાનુ નિત્યવેગઃ સ ના ભવેત્||૧૯|| (ઇતિ વૃષ્યમધુકયોગઃ)|

કર્ષમિત્યાદિકાન્તાઃ પઞ્ચદશ પ્રયોગાઃ||૧૯||

Adhikarana 10 (20-25) · Śloka 25

ઘૃતક્ષીરાશનો નિર્ભીર્નિર્વ્યાધિર્નિત્યગો યુવા| સઙ્કલ્પપ્રવણો નિત્યં નરઃ સ્ત્રીષુ વૃષાયતે||૨૦|| કૃતૈકકૃત્યાઃ સિદ્ધાર્થા યે ચાન્યોઽન્યાનુવર્તિનઃ| કલાસુ કુશલાસ્તુલ્યાઃ સત્ત્વેન વયસા ચ યે||૨૧|| કુલમાહાત્મ્યદાક્ષિણ્યશીલશૌચસમન્વિતાઃ| યે કામનિત્યા યે હૃષ્ટા યે વિશોકા ગતવ્યથાઃ||૨૨|| યે તુલ્યશીલા યે ભક્તા યે પ્રિયા યે પ્રિયંવદાઃ| તૈર્નરઃ સહ વિસ્રબ્ધઃ સુવયસ્યૈર્વૃષાયતે||૨૩|| અભ્યઙ્ગોત્સાદનસ્નાનગન્ધમાલ્યવિભૂષણૈઃ| ગૃહશય્યાસનસુખૈર્વાસોભિરહતૈઃ પ્રિયૈઃ||૨૪|| વિહઙ્ગાનાં રુતૈરિષ્ટૈઃ સ્ત્રીણાં ચાભરણસ્વનૈઃ| સંવાહનૈર્વરસ્ત્રીણામિષ્ટાનાં ચ વૃષાયતે||૨૫||

ઘૃતક્ષીરાશન ઇત્યાદિના તુ વૃષ્યત્વાર્થિન આહારાચારાભિધાનમ્| નિત્યમિત્યનેન વ્યવાયનિત્યતયા શુક્રમાર્ગાનવરોધેન વ્યવાયશક્તિં દર્શયતિ| કૃતમેકં કૃત્યં યૈસ્તે તથા, એતચ્ચ અન્યોઽન્યાર્થરાગકારણમ્| સિદ્ધાર્થા ઇતિ સિદ્ધસાધ્યાઃ, અકૃતાર્થા હિ વ્યાકુલમનસો ન કામક્ષમાઃ| વૃષાયત ઇતિ ઉપચિતપ્રવૃત્ત્યુન્મુખશુક્રો ભવતિ||૨૦-૨૫||

Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28

મત્તદ્વિરેફાચરિતાઃ સપદ્માઃ સલિલાશયાઃ| જાત્યુત્પલસુગન્ધીનિ શીતગર્ભગૃહણિ ચ||૨૬|| નદ્યઃ ફેનોત્તરીયાશ્ચ ગિરયો નીલસાનવઃ| ઉન્નતિર્નીલમેઘાનાં, રમ્યચન્દ્રોદયા નિશાઃ||૨૭|| વાયવઃ સુખસંસ્પર્શાઃ કુમુદાકરગન્ધિનઃ| રતિભોગક્ષમા રાત્ર્યઃ સઙ્કોચાગુરુવલ્લભાઃ||૨૮||

‘મત્તદ્વિરેફાચરિતાઃ’ ઇત્યાદિ ‘ગૃહણિ ચ’ ઇત્યન્તં યોગ્યતયા ઋતુવિભાગેનાનુક્તમપિ ગ્રીષ્મ એવ જ્ઞેયં, તથા ‘મેઘાનાં’ ઇત્યન્તં પ્રાવૃષિ, તથા ‘ગન્ધિનઃ’ ઇત્યન્તં શરદિ, ‘વલ્લભાઃ’ ઇત્યન્તં ચ વિધાનં હેમન્તશિશિરયોર્જ્ઞેયમ્| સઙ્કોચં કુઙ્કુમં, સઙ્કોચાગુરુણોઃ સમાલભનાર્થં વલ્લભા યાસુ નિશાસુ તાસ્તથા||૨૬-૨૮||

Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31

સુખાઃ સહાયાઃ પરપુષ્ટઘુષ્ટાઃ ફુલ્લા વનાન્તા વિશદાન્નપાનાઃ| ગાન્ધર્વશબ્દાશ્ચ સુગન્ધયોગાઃ સત્ત્વં વિશાલં નિરુપદ્રવં ચ||૨૯|| સિદ્ધાર્થતા ચાભિનવશ્ચ કામઃ સ્ત્રી ચાયુધં સર્વમિહાત્મજસ્ય| વયો નવં જાતમદશ્ચ કાલો હર્ષસ્ય યોનિઃ પરમા નરાણામ્||૩૦|| તત્ર શ્લોકઃ- પ્રહર્ષયોનયો યોગા વ્યાખ્યાતા દશ પઞ્ચ ચ| માષપર્ણભૃતીયેઽસ્મિન્ પાદે શુક્રબલપ્રદાઃ ||૩૧||

સુખા ઇત્યાદિગ્રન્થવિધાનં તુ વસન્તાભિપ્રાયવિહિતમન્યત્રાપ્યવિરુદ્ધમ્| આત્મજસ્યેતિ મન્મથસ્ય| જાતમદઃ કાલો વસન્તાદિઃ||૨૯-૩૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે માષપર્ણભૃતીયો નામ વાજીકરણપાદસ્તૃતીયઃ||૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે માષપર્ણભૃતીયો નામ તૃતીયઃ પાદઃ||૩||