Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō māṣaparṇabhr̥tīyaṁ vājīkaraṇapādaṁ vyakhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो माषपर्णभृतीयं वाजीकरणपादं व्यख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
māṣarṇabhr̥tīyasambandhō'pi pūrvavat||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
māṣaparṇabhr̥tāṁ dhēnuṁ gr̥ṣṭiṁ puṣṭāṁ catuḥstanīm| samānavarṇavatsāṁ ca jīvadvatsāṁ ca buddhimān||3|| rōhiṇīmathavā kr̥ṣṇāmūrdhvaśr̥ṅgīmadāruṇām| ikṣvādāmarjunādāṁ vā sāndrakṣīrāṁ ca dhārayēt||4|| kēvalaṁ tu payastasyāḥ śr̥taṁ vā'śr̥tamēva vā| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṁ tadvr̥ṣyamuttamam||5||
माषपर्णभृतां धेनुं गृष्टिं पुष्टां चतुःस्तनीम्| समानवर्णवत्सां च जीवद्वत्सां च बुद्धिमान्||३|| रोहिणीमथवा कृष्णामूर्ध्वशृङ्गीमदारुणाम्| इक्ष्वादामर्जुनादां वा सान्द्रक्षीरां च धारयेत्||४|| केवलं तु पयस्तस्याः शृतं वाऽशृतमेव वा| शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्युक्तं तद्वृष्यमुत्तमम्||५||
🔊 Audio coming soon
gr̥ṣṭim ēkavāraprasūtām| catuḥstanīmityanēna sampūrṇacatuḥstanīṁ darśayati| rōhiṇīmiti lōhitavarṇām| ūrdhvaśr̥ṅgatvaṁ viśuddhabahukṣīrāyā ēva bhavatīti vacanājjñēyam| ikṣvādēti ikṣudaṇḍabhakṣā| arjunādā arjunavr̥kṣapatrabhakṣā| ikṣvādā vā, arjunādā vā, māṣaparṇabhr̥tā vēti vikalpatrayam| payaḥ śr̥tamaśr̥taṁ vēti dvau yōgau| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṁ taditi tr̥tīyaḥ| ētatprayōgō'pi jatūkarṇē- “tasyāḥ kṣīraṁ śarkarākṣaudrayuktaṁ vā kēvalaṁ śr̥tamaśr̥taṁ vā” iti||3-5||
Adhikarana 3 (6-7) · Śloka 7
śukralairjīvanīyaiśca br̥ṁhaṇairbalavardhanaiḥ| kṣīrasañjananaiścaiva payaḥ siddhaṁ pr̥thak pr̥thak||6|| yuktaṁ gōdhūmacūrṇēna saghr̥takṣaudraśarkaram| paryāyēṇa prayōktavyamicchatā śukramakṣayam||7||
शुक्रलैर्जीवनीयैश्च बृंहणैर्बलवर्धनैः| क्षीरसञ्जननैश्चैव पयः सिद्धं पृथक् पृथक्||६|| युक्तं गोधूमचूर्णेन सघृतक्षौद्रशर्करम्| पर्यायेण प्रयोक्तव्यमिच्छता शुक्रमक्षयम्||७||
🔊 Audio coming soon
paryāyēṇēti pr̥thak pr̥thak prayōktavyaṁ; tēna pañcabhirgaṇaiḥ pañca yōgā bhavanti||6-7||
Adhikarana 4 (8-10) · Śloka 10
mēdāṁ payasyāṁ jīvantīṁ vidārīṁ kaṇṭakārikām| śvadaṁṣṭrāṁ kṣīrikāṁ māṣān gōdhūmāñchāliṣaṣṭikān||8|| payasyardhōdakē paktvā kārṣikānāḍhakōnmitē| vivarjayēt payaḥśēṣaṁ tat pūtaṁ kṣaudrasarpiṣā||9|| yuktaṁ saśarkaraṁ pītvā vr̥ddhaḥ saptatikō'pi vā| vipulaṁ labhatē'patyaṁ yuvēva ca sa hr̥ṣyati||10||
मेदां पयस्यां जीवन्तीं विदारीं कण्टकारिकाम्| श्वदंष्ट्रां क्षीरिकां माषान् गोधूमाञ्छालिषष्टिकान्||८|| पयस्यर्धोदके पक्त्वा कार्षिकानाढकोन्मिते| विवर्जयेत् पयःशेषं तत् पूतं क्षौद्रसर्पिषा||९|| युक्तं सशर्करं पीत्वा वृद्धः सप्ततिकोऽपि वा| विपुलं लभतेऽपत्यं युवेव च स हृष्यति||१०||
🔊 Audio coming soon
vivarjayēditi mēdādikalkaṁ varjayēt| vr̥ddhaḥ saptatērarvāgiti jñēyam| saptatikasya tu yadyapi śukranivr̥ttiruktā, tathā'pi vr̥ṣyaprabhāvādbhavatīti vijñēyam||8-10||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
maṇḍalairjātarūpasya tasyā ēva payaḥ śr̥tam| apatyajananaṁ siddhaṁ saghr̥takṣaudraśarkaram||11||
मण्डलैर्जातरूपस्य तस्या एव पयः शृतम्| अपत्यजननं सिद्धं सघृतक्षौद्रशर्करम्||११||
🔊 Audio coming soon
jātarūpasyēti suvarṇasya; maṇḍalarūpā''kr̥tiriha suvarṇasya prabhāvādvr̥ṣyaprayōgōpakāriṇī bhavatīti vacanājjñēyam| tasyā ēvēti māṣaparṇabhr̥tadhēnvāḥ||11||
Adhikarana 6 (12-14) · Śloka 14
triṁśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñcē tailasarpiṣōḥ| bhr̥ṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ kṣīradhārāvadōhitāḥ||12|| pītvā yathābalaṁ cōrdhvaṁ ṣaṣṭikaṁ kṣīrasarpiṣā| bhuktvā na rātrimastabdhaṁ liṅgaṁ paśyati nā kṣarat||13|| (iti vr̥ṣyaḥ pippalīyōgaḥ)| śvadaṁṣṭrāyā vidāryāśca rasē kṣīracaturguṇē| ghr̥tāḍhyaḥ sādhitō vr̥ṣyō māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ||14|| (iti vr̥ṣyapāyasayōgaḥ)|
त्रिंशत् सुपिष्टाः पिप्पल्यः प्रकुञ्चे तैलसर्पिषोः| भृष्टाः सशर्कराक्षौद्राः क्षीरधारावदोहिताः||१२|| पीत्वा यथाबलं चोर्ध्वं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा| भुक्त्वा न रात्रिमस्तब्धं लिङ्गं पश्यति ना क्षरत्||१३|| (इति वृष्यः पिप्पलीयोगः)| श्वदंष्ट्राया विदार्याश्च रसे क्षीरचतुर्गुणे| घृताढ्यः साधितो वृष्यो माषषष्टिकपायसः||१४|| (इति वृष्यपायसयोगः)|
🔊 Audio coming soon
prakuñcaṁ palam| kṣīradhārāvadōhitā iti pippalīkalkādupari kṣīradhārāvadōhaḥ kartavyaḥ; kṣīraṁ ca tāvaddōhyaṁ yāvatā pānayōgyāḥ pippalyō bhavanti||12-14||
Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 17
phalānāṁ jīvanīyānāṁ snigdhānāṁ rucikāriṇām| kuḍavaścūrṇitānāṁ syāt svayaṅguptāphalasya ca||15|| kuḍavaścaiva māṣāṇāṁ dvau dvau ca tilamudgayōḥ| gōdhūmaśālicūrṇānāṁ kuḍavaḥ kuḍavō bhavēt||16|| sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṁ kṣīramarditam | paktvā pūpalikāḥ khādēdbahvyaḥ syuryasya yōṣitaḥ||17|| (iti vr̥ṣyapūpalikāḥ)|
फलानां जीवनीयानां स्निग्धानां रुचिकारिणाम्| कुडवश्चूर्णितानां स्यात् स्वयङ्गुप्ताफलस्य च||१५|| कुडवश्चैव माषाणां द्वौ द्वौ च तिलमुद्गयोः| गोधूमशालिचूर्णानां कुडवः कुडवो भवेत्||१६|| सर्पिषः कुडवश्चैकस्तत् सर्वं क्षीरमर्दितम् | पक्त्वा पूपलिकाः खादेद्बह्व्यः स्युर्यस्य योषितः||१७|| (इति वृष्यपूपलिकाः)|
🔊 Audio coming soon
phalānāmityādi| phalānāmiti jīvanīyānāmityādibhistribhiḥ pratyēkamabhisambadhyatē| jīvanīyānāmiti ṣaṭkakaṣāyavargōktānāṁ jīvakarṣabhādīnāṁ daśānām| snigdhānāmiti snēhōpagānāṁ mr̥dvīkādīnāṁ daśānāṁ saptakakaṣāyavargōktānām| tathā rucikāriṇāmiti catuṣkakaṣāyavargōktānāmāmrādīnāṁ hr̥dyānāṁ daśānāmiti| ēṣāṁ jīvanīyaprabhr̥tīnāṁ phalānāṁ cūrṇitānāṁ militvā kuḍavō grāhyaḥ| anyadatirōhitārtham| tathā hyayaṁ prayōgō jatūkarṇē ca paṭhyatē- “drākṣākharjūramāṣājaḍāgōdhūmaśālighr̥tānāṁ kuḍavaḥ, tilamudgau dvikauḍavikau cūrṇayitvā” ityādi||15-17||
Adhikarana 8 (18) · Śloka 18
ghr̥taṁ śatāvarīgarbhaṁ kṣīrē daśaguṇē pacēt| śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṁ tadvr̥ṣyamuttamam||18|| (iti vr̥ṣyaṁ śatāvarīghr̥tam)|
घृतं शतावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत्| शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं तद्वृष्यमुत्तमम्||१८|| (इति वृष्यं शतावरीघृतम्)|
🔊 Audio coming soon
ghr̥taṁ śatāvarītyādau śarkarādīnāṁ prakṣēpyāṇāmanyatōdr̥ṣṭanyāyādghr̥tāt pādikatvaṁ (ghr̥tasya prāsthikatvam )||18||
Adhikarana 9 (19) · Śloka 19
karṣaṁ madhukacūrṇasya ghr̥takṣaudrasamāṁśikam | prayuṅktē yaḥ payaścānu nityavēgaḥ sa nā bhavēt||19|| (iti vr̥ṣyamadhukayōgaḥ)|
कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमांशिकम् | प्रयुङ्क्ते यः पयश्चानु नित्यवेगः स ना भवेत्||१९|| (इति वृष्यमधुकयोगः)|
🔊 Audio coming soon
karṣamityādikāntāḥ pañcadaśa prayōgāḥ||19||
Adhikarana 10 (20-25) · Śloka 25
ghr̥takṣīrāśanō nirbhīrnirvyādhirnityagō yuvā| saṅkalpapravaṇō nityaṁ naraḥ strīṣu vr̥ṣāyatē||20|| kr̥taikakr̥tyāḥ siddhārthā yē cānyō'nyānuvartinaḥ| kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvēna vayasā ca yē||21|| kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ| yē kāmanityā yē hr̥ṣṭā yē viśōkā gatavyathāḥ||22|| yē tulyaśīlā yē bhaktā yē priyā yē priyaṁvadāḥ| tairnaraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyairvr̥ṣāyatē||23|| abhyaṅgōtsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ| gr̥haśayyāsanasukhairvāsōbhirahataiḥ priyaiḥ||24|| vihaṅgānāṁ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṁ cābharaṇasvanaiḥ| saṁvāhanairvarastrīṇāmiṣṭānāṁ ca vr̥ṣāyatē||25||
घृतक्षीराशनो निर्भीर्निर्व्याधिर्नित्यगो युवा| सङ्कल्पप्रवणो नित्यं नरः स्त्रीषु वृषायते||२०|| कृतैककृत्याः सिद्धार्था ये चान्योऽन्यानुवर्तिनः| कलासु कुशलास्तुल्याः सत्त्वेन वयसा च ये||२१|| कुलमाहात्म्यदाक्षिण्यशीलशौचसमन्विताः| ये कामनित्या ये हृष्टा ये विशोका गतव्यथाः||२२|| ये तुल्यशीला ये भक्ता ये प्रिया ये प्रियंवदाः| तैर्नरः सह विस्रब्धः सुवयस्यैर्वृषायते||२३|| अभ्यङ्गोत्सादनस्नानगन्धमाल्यविभूषणैः| गृहशय्यासनसुखैर्वासोभिरहतैः प्रियैः||२४|| विहङ्गानां रुतैरिष्टैः स्त्रीणां चाभरणस्वनैः| संवाहनैर्वरस्त्रीणामिष्टानां च वृषायते||२५||
🔊 Audio coming soon
ghr̥takṣīrāśana ityādinā tu vr̥ṣyatvārthina āhārācārābhidhānam| nityamityanēna vyavāyanityatayā śukramārgānavarōdhēna vyavāyaśaktiṁ darśayati| kr̥tamēkaṁ kr̥tyaṁ yaistē tathā, ētacca anyō'nyārtharāgakāraṇam| siddhārthā iti siddhasādhyāḥ, akr̥tārthā hi vyākulamanasō na kāmakṣamāḥ| vr̥ṣāyata iti upacitapravr̥ttyunmukhaśukrō bhavati||20-25||
Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28
mattadvirēphācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ| jātyutpalasugandhīni śītagarbhagr̥haṇi ca||26|| nadyaḥ phēnōttarīyāśca girayō nīlasānavaḥ| unnatirnīlamēghānāṁ, ramyacandrōdayā niśāḥ||27|| vāyavaḥ sukhasaṁsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ| ratibhōgakṣamā rātryaḥ saṅkōcāguruvallabhāḥ||28||
मत्तद्विरेफाचरिताः सपद्माः सलिलाशयाः| जात्युत्पलसुगन्धीनि शीतगर्भगृहणि च||२६|| नद्यः फेनोत्तरीयाश्च गिरयो नीलसानवः| उन्नतिर्नीलमेघानां, रम्यचन्द्रोदया निशाः||२७|| वायवः सुखसंस्पर्शाः कुमुदाकरगन्धिनः| रतिभोगक्षमा रात्र्यः सङ्कोचागुरुवल्लभाः||२८||
🔊 Audio coming soon
‘mattadvirēphācaritāḥ’ ityādi ‘gr̥haṇi ca’ ityantaṁ yōgyatayā r̥tuvibhāgēnānuktamapi grīṣma ēva jñēyaṁ, tathā ‘mēghānāṁ’ ityantaṁ prāvr̥ṣi, tathā ‘gandhinaḥ’ ityantaṁ śaradi, ‘vallabhāḥ’ ityantaṁ ca vidhānaṁ hēmantaśiśirayōrjñēyam| saṅkōcaṁ kuṅkumaṁ, saṅkōcāguruṇōḥ samālabhanārthaṁ vallabhā yāsu niśāsu tāstathā||26-28||
Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31
sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ| gāndharvaśabdāśca sugandhayōgāḥ sattvaṁ viśālaṁ nirupadravaṁ ca||29|| siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṁ sarvamihātmajasya| vayō navaṁ jātamadaśca kālō harṣasya yōniḥ paramā narāṇām||30|| tatra ślōkaḥ- praharṣayōnayō yōgā vyākhyātā daśa pañca ca| māṣaparṇabhr̥tīyē'smin pādē śukrabalapradāḥ ||31||
सुखाः सहायाः परपुष्टघुष्टाः फुल्ला वनान्ता विशदान्नपानाः| गान्धर्वशब्दाश्च सुगन्धयोगाः सत्त्वं विशालं निरुपद्रवं च||२९|| सिद्धार्थता चाभिनवश्च कामः स्त्री चायुधं सर्वमिहात्मजस्य| वयो नवं जातमदश्च कालो हर्षस्य योनिः परमा नराणाम्||३०|| तत्र श्लोकः- प्रहर्षयोनयो योगा व्याख्याता दश पञ्च च| माषपर्णभृतीयेऽस्मिन् पादे शुक्रबलप्रदाः ||३१||
🔊 Audio coming soon
sukhā ityādigranthavidhānaṁ tu vasantābhiprāyavihitamanyatrāpyaviruddham| ātmajasyēti manmathasya| jātamadaḥ kālō vasantādiḥ||29-31||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē vājīkaraṇādhyāyē māṣaparṇabhr̥tīyō nāma vājīkaraṇapādastr̥tīyaḥ||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये माषपर्णभृतीयो नाम वाजीकरणपादस्तृतीयः||३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē vājīkaraṇādhyāyē māṣaparṇabhr̥tīyō nāma tr̥tīyaḥ pādaḥ||3||