35. vātaśōṇitacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વાતશોણિતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વાતવ્યાધિપ્રભેદાદેવ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતાનન્તરં વાતરક્તચિકિત્સિતમુચ્યતે| વાતરક્તાભ્યાં જનિતો વ્યાધિઃ વાતરક્તં, કિંવા વાતરક્તે એવ અવસ્થાન્તરપ્રાપ્તે વાતરક્તમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-11) · Śloka 11

હુતાગ્નિહોત્રમાસીનમૃષિમધ્યે પુનર્વસુમ્| પૃષ્ટવાન્ ગુરુમેકાગ્રમગ્નિવેશોઽગ્નિવર્ચસમ્||૩|| અગ્નિમારુતતુલ્યસ્ય સંસર્ગસ્યાનિલાસૃજોઃ| હેતુલક્ષણભૈષજ્યાન્યથાસ્મૈ ગુરુરબ્રવીત્||૪|| લવણામ્લકટુક્ષારસ્નિગ્ધોષ્ણાજીર્ણભોજનૈઃ| ક્લિન્નશુષ્કામ્બુજાનૂપમાંસપિણ્યાકમૂલકૈઃ||૫|| કુલત્થમાષનિષ્પાવશાકાદિપલલેક્ષુભિઃ| દધ્યારનાલસૌવીરશુક્તતક્રસુરાસવૈઃ||૬|| વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ| પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિષ્ટાન્નસુખભોજિનામ્ ||૭|| અચઙ્ક્રમણશીલાનાં કુપ્યતે વાતશોણિતમ્| અભિઘાતાદશુદ્ધ્યા ચ પ્રદુષ્ટે શોણિતે નૃણામ્||૮|| કષાયકટુતિક્તાલ્પરૂક્ષાહારાદભોજનાત્| હયોષ્ટ્રયાનયાનામ્બુક્રીડાપ્લવનલઙ્ઘનૈઃ ||૯|| ઉષ્ણે ચાત્યધ્વવૈષમ્યાદ્વ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્ | વાયુર્વિવૃદ્ધો વૃદ્ધેન રક્તેનાવારિતઃ પથિ||૧૦|| કૃત્સ્નં સન્દૂષયેદ્રક્તં તજ્જ્ઞેયં વાતશોણિતમ્| ખુડં વાતબલાસાખ્યમાઢ્યવાતં ચ નામભિઃ||૧૧||

અગ્નિમારુતતુલ્યસ્યેત્યનેન વાતરક્તસ્ય દુર્નિવારત્વં શીઘ્રકારિત્વં ચાહ| લવણેત્યાદિના હેતુમાહ| પ્રાયશઃ સુકુમારાણામિત્યનેન સુકુમારશરીરે લવણાદિહેતુસેવયા શીઘ્રં દુષ્ટં વાતાસ્રં વાતશોણિતં ભવતીતિ દર્શયતિ| મિષ્ટમન્નં સુખેન ભુઞ્જતે તેષાં મિષ્ટાન્નસુખભોજિનામ્| અત્ર લવણાદિ યદ્યપિ વાતશોણિતહેતુતયોક્તં તથાઽપિ શોણિતદુષ્ટિકારણમેતત્ પ્રાધાન્યાજ્જ્ઞેયં, વાતદુષ્ટિકારણં તુ કષાયેત્યાદિનોક્તં, તતશ્ચ લવણાદિ કષાયાદિ ચ મિલિતં સદ્ વાતશોણિતોત્પાદકં ભવતિ| યત્તુ ‘જાયતે વાતશોણિતમ્’ ઇત્યનેન લવણાદીનાં વાતશોણિતકારણત્વમુક્તં, તદ્વાતશોણિતજનકશોણિતદુષ્ટિકારણદ્વારા જ્ઞેયમ્| અશુદ્ધ્યેતિ શુદ્ધિકાલેઽસંશોધનાત્| કેચિત્ ‘અભિઘાતાદશુદ્ધ્યા ચ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘અશુદ્ધ્યા વાતવૈષમ્યાત્’ ઇતિ પઠન્તિ| અશુદ્ધ્યા ચેતિ ચકારેણ લવણાદિ પ્રજાગરૈરિત્યન્તં શોણિતદુષ્ટિકારણં સમુચ્ચિનોતિ| અત્ર શોણિતવાતસ્ય વિચ્છિદ્ય હેતુબહુપાઠેન દ્વયોરપ્યત્ર સ્વતન્ત્રં પ્રકોપં દર્શયતિ| હયોષ્ટ્રરૂપેણ યાનેન યાનં હયોષ્ટ્રયાનયાનમ્| ઉષ્ણે ચાત્યધ્વવૈષમ્યાદિતિ ઉષ્ણે કાલે અત્યધ્વજનિતાદ્વાતદ્વૈષમ્યાત્| વાયુરિત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિમાહ| પથીતિ વાયુવહનસ્રોતસિ| ક્રુદ્ધ ઇતિ વૃદ્ધોઽપિ સ્વહેતોર્વાયુઃ પુનઃ શોણિતેનાવરણાદ્વિશેષેણ ક્રુદ્ધઃ| વ્યવહારાર્થં તન્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધસઞ્જ્ઞાભેદાનપ્યાહ- ખુડમિત્યાદિ| ખુડદેશપ્રાપ્ત્યા ખુડઃ, ખુડશબ્દેન સન્ધિરુચ્યતે; વાતસ્યાવરણેન બલમસ્ત્યસ્મિઞ્ શોણિતે ઇતિ વાતબલાશઃ; આઢ્યાનાં પ્રાયો ભવતીતિ આઢ્યરોગઃ||૩-૧૧||

Adhikarana 3 (12-15) · Śloka 15

તસ્ય સ્થાનં કરૌ પાદાવઙ્ગુલ્યઃ સર્વસન્ધયઃ| કૃત્વાઽઽદૌ હસ્તપાદે તુ મૂલં દેહે વિધાવતિ||૧૨|| સૌક્ષ્મ્યાત્ સર્વસરત્વાચ્ચ પવનસ્યાસૃજસ્તથા| તદ્દ્રવત્વાત્ સરત્વાચ્ચ દેહં ગચ્છન્ સિરાયનૈઃ||૧૩|| પર્વસ્વભિહતં ક્ષુબ્ધં વક્રત્વાદવતિષ્ઠતે| સ્થિતં પિત્તાદિસંસૃષ્ટં તાસ્તાઃ સૃજતિ વેદનાઃ||૧૪|| કરોતિ દુઃખં તેષ્વેવ તસ્માત્ પ્રાયેણ સન્ધિષુ| ભવન્તિ વેદનાસ્તાસ્તા અત્યર્થં દુઃસહા નૃણામ્||૧૫||

વાતશોણિતસ્ય વૈશેષિકં સ્થાનમાહ| તસ્ય સ્થાનમિત્યાદિ| કરપાદગ્રહણેનૈવ અઙ્ગુલીનાં ગ્રહણે પ્રાપ્તે અઙ્ગુલીનાં બહુપર્વતયા વિશેષેણાધિષ્ઠાનત્વોપદર્શનાર્થં પુનરભિધાનમ્| મૂલમાસ્થાયેતિ આસ્પદં કૃત્વા| દેહધાવને હેતુમાહ- સૌક્ષ્મ્યાદિત્યાદિ|- સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિત્વાત્| વાતશોણિતસ્ય દેહં સર્પતો વિશેષેણ પર્વાવસ્થાનં સહેતુકમાહ- તદ્દ્રવત્વાદિત્યાદિ| સિરાયનૈરિતિ સિરારૂપૈર્માર્ગૈઃ| વક્રત્વાદિતિ પર્વણાં વક્રત્વાત્| પિત્તાદિસંસૃષ્ટમિતિ પિત્તેન કફેન ચ હેત્વન્તરાગતેન વાયુના ચ યુક્તમ્| તસ્માદિતિ સન્ધિષ્વવસ્થાનાત્||૧૨-૧૫||

Adhikarana 4 (16-18) · Śloka 18

સ્વેદોઽત્યર્થં ન વા કાર્ષ્ણ્યં સ્પર્શાજ્ઞત્વં ક્ષતેઽતિરુક્| સન્ધિશૈથિલ્યમાલસ્યં સદનં પિડકોદ્ગમઃ||૧૬|| જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ| નિસ્તોદઃ સ્ફુરણં ભેદો ગુરુત્વં સુપ્તિરેવ ચ||૧૭|| કણ્ડૂઃ સન્ધિષુ રુગ્ભૂત્વા ભૂત્વા નશ્યતિ ચાસકૃત્| વૈવર્ણ્યં મણ્ડલોત્પત્તિર્વાતાસૃક્પૂર્વલક્ષણમ્||૧૮||

સ્વેદોઽત્યર્થમિત્યાદિના પૂર્વરૂપમાહ| સ્વેદોઽત્યર્થં નવેતિ ચ યદ્યપિ કુષ્ઠપૂર્વરૂપેઽપ્યુક્તં, તથાઽપ્યસમાનભૂરિપૂર્વરૂપસમ્બન્ધાદન્યતરયોગપૂર્વરૂપત્વે નિશ્ચયઃ||૧૬-૧૮||

Adhikarana 5 (19-23) · Śloka 23

ઉત્તાનમથ ગમ્ભીરં દ્વિવિધં તત્ પ્રચક્ષતે| ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં ગમ્ભીરં ત્વન્તરાશ્રયમ્||૧૯|| કણ્ડૂદાહરુગાયામતોદસ્ફુરણકુઞ્ચનૈઃ| અન્વિતા શ્યાવરક્તા ત્વગ્બાહ્યે તામ્રા તથેષ્યતે||૨૦|| ગમ્ભીરે શ્વયથુઃ સ્તબ્ધઃ કઠિનોઽન્તર્ભૃશાર્તિમાન્| શ્યાવસ્તામ્રોઽથવા દાહતોદસ્ફુરણપાકવાન્||૨૧|| રુગ્વિદાહાન્વિતોઽભીક્ષ્ણં વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ| છિન્દન્નિવ ચરત્યન્તર્વક્રીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્||૨૨|| કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરે સર્વતશ્ચરન્| સર્વૈર્લિઙ્ગૈશ્ચ વિજ્ઞેયં વાતાસૃગુભયાશ્રયમ્||૨૩||

વાતશોણિતસ્ય અવગાઢાનવગાઢભેદં ચિકિત્સાર્થમાહ- ઉત્તાનમિત્યાદિ| અન્તરાશ્રયમિતિ ત્વઙ્માંસવ્યતિરિક્તગમ્ભીરધાત્વાશ્રયમ્| સર્વૈર્લિઙ્ગૈરિતિ ઉત્તાનગમ્ભીરવાતરક્તોક્તૈર્મિલિતૈઃ| અયં ચ તૃતીયઃ પ્રકારો બાહ્યાભ્યન્તરપ્રકારોક્તપ્રકારગૃહીત એવેતિ કૃત્વા રોગસઙ્ગ્રહે દ્વિવિધં વાતશોણિતમુક્તમ્| “દ્વિવિધં વાતશોણિતમુત્તાનમવગાઢં ચેત્યેકે ભાષન્તે; તત્તુ ન સમ્યક્, કસ્માત્? કુષ્ઠવદુત્તાનં ભૂત્વા કાલાન્તરેણાવગાઢીભવતિ” (સુ.ચિ.અ.૫) ઇત્યનેન સુશ્રુતેન યદ્દ્વૈવિધ્યં ખણ્ડિતં તદાચાર્યયોઃ પરમાત્મનોઃ સુશ્રુતાગ્નિવેશયોરેકસ્યાપ્યપ્રામાણ્યં ન સઙ્ગતમિતિ કૃત્વા અવિરોધમેવાત્ર વ્યાખ્યાનયામઃ; તથાહિ- સુશ્રુતેન ઉત્તાનં વાતશોણિતં કુષ્ઠવદ્ગમ્ભીરં ભવતીત્યુચ્યતે, ન તુ સર્વમેવોત્તાનં ભૂત્વા ગમ્ભીરં ભવતીતિ પ્રતિજ્ઞાયતે; તેન યો બ્રૂતે- ઉત્તાનમેવાવતિષ્ઠતે, તં પ્રતિ સુશ્રુતવચનં બાધકં; તન્ન, ચરકે ઉત્તાનમેવાવતિષ્ઠતે ઇતિ નોચ્યત એવ, કિન્તુ પ્રથમોત્પત્તૌ કિઞ્ચિદુત્તાનમુત્પદ્યતે, કિઞ્ચિત્તુ ગમ્ભીરમિતિ, તેન ન વિરોધશ્ચરકસુશ્રુતયોઃ||૧૯-૨૩||

Adhikarana 6 (24-29) · Śloka 29

તત્ર વાતેઽધિકે વા સ્યાદ્રક્તે પિત્તે કફેઽપિ વા| સંસૃષ્ટેષુ સમસ્તેષુ યચ્ચ તચ્છૃણુ લક્ષણમ્||૨૪|| વિશેષતઃ સિરાયામશૂલસ્ફુરણતોદનમ્ | શોથસ્ય કાર્ષ્ણ્યં રૌક્ષ્યં ચ શ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ||૨૫|| ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્| કુઞ્ચનસ્તમ્ભને શીતપ્રદ્વેષશ્ચાનિલેઽધિકે||૨૬|| શ્વયથુર્ભૃશરુક્ તોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદાન્વિતોઽસૃજિ ||૨૭|| વિદાહો વેદના મૂર્ચ્છા સ્વેદસ્તૃષ્ણા મદો ભ્રમઃ| રાગઃ પાકશ્ચ ભેદશ્ચ શોષશ્ચોક્તાનિ પૈત્તિકે||૨૮|| સ્તૈમિત્યં ગૌરવં સ્નેહઃ સુપ્તિર્મન્દા ચ રુક્ કફે| હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્દ્વન્દ્વત્રિદોષજમ્||૨૯||

તત્ર વાતેઽધિકે ઇત્યાદૌ રક્તે પિત્તે કફે વા ‘અધિકે’ ઇત્યનુવર્તનીયં; તેન પિત્તવૃદ્ધિઃ, શોણિતવૃદ્ધિઃ, કફવૃદ્ધિશ્ચ જ્ઞેયા| સંસૃષ્ટેષ્વિતિ દ્વિત્રિષુ મિલિતેષુ સમસ્તેષ્વિતિ ચતુઃષ્વપિ મિલિતેષ્વધિકેષુ| સિરાયામેત્યાદિના વાતાદ્યુલ્બણાનાં ચતુર્ણાં લક્ષણમાહ| આયામઃ વિસ્તરણમ્| શ્યાવતા શ્યાવવર્ણત્વમ્| શ્વયથુરિત્યાદિના અસૃજીત્યન્તેન ઉદ્રિક્તરક્તસ્ય લક્ષણમ્| દ્વન્દ્વત્રિદોષજમિત્યત્ર અધિકશોણિતાનુબન્ધોઽપિ ગૃહીતવ્યઃ; તેન વાતાદિચતુષ્ટયાધિકમેલકમપિ વાતશોણિતં જ્ઞેયમ્| અત એવ એકદ્વિત્રિસર્વાધિકભેદાદ્ દ્વિવિધસ્યાપિ વાતશોણિતસ્ય પૂર્વટીકાકૃદ્ભિઃ પઞ્ચચત્વારિંશદ્ભેદા ઉક્તાઃ| ખરનાદેન તુ પ્રકરણાન્તરેણ ષટ્ત્રિંશદ્વિધમુક્તમ્| ઉક્તં હિ- “વાતોત્તરં પ્રવૃદ્ધાસૃક્ પઞ્ચત્રિંશદ્વિધં મતમ્| પિત્તાત્ત્રિંશદ્વિધં યોગાત્ કફાદ્દશવિધં મતમ્” ઇતિ| એતે ભેદા અનતિપ્રયોજનત્વાન્ન વિવૃતાઃ||૨૪-૨૯||

Adhikarana 7 (30-34) · Śloka 34

એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં, યાપ્યં દ્વિદોષજમ્| ત્રિદોષજમસાધ્યં સ્યાદ્યસ્ય ચ સ્યુરુપદ્રવાઃ||૩૦|| અસ્વપ્નારોચકશ્વાસમાંસકોથશિરોગ્રહાઃ| મૂર્ચ્છાયમદરુક્તૃષ્ણાજ્વરમોહપ્રવેપકાઃ||૩૧|| હિક્કાપાઙ્ગુલ્યવીસર્પપાકતોદભ્રમક્લમાઃ| અઙ્ગુલીવક્રતા સ્ફોટા દાહમર્મગ્રહાર્બુદાઃ||૩૨|| એતૈરુપદ્રવૈર્વર્જ્યં મોહેનૈકેન વાઽપિ યત્| સમ્પ્રસ્રાવિ વિવર્ણં ચ સ્તબ્ધમર્બુદકૃચ્ચ યત્||૩૩|| વર્જયેચ્ચૈવ સઙ્કોચકરમિન્દ્રિયતાપનમ્| અકૃત્સ્નોપદ્રવં યાપ્યં સાધ્યં સ્યાન્નિરુપદ્રવમ્||૩૪||

સાધ્યાદિવિભાગમાહ- એકદોષાનુગમિત્યાદિ| યસ્ય ચ સ્યુરુપદ્રવા ઇતિ સાધ્યત્વેનોક્તસ્યાપિ વક્ષ્યમાણોપદ્રવયોગાદસાધ્યતા| ત્રિદોષસ્યાસાધ્યત્વેઽપિ યદ્વક્ષ્યતિ ‘ખજેન મથિતા પેયા વાતરક્તે ત્રિદોષજે’ ઇતિ, તદસમ્પૂર્ણલક્ષણાભિનવત્રિદોષજાભિપ્રાયેણ| મૂર્ચ્છાયઃ મૂર્ચ્છા| પાઙ્ગુલ્યં પઙ્ગુતા| મોહેનૈકેનેતિ ઇતરોપદ્રવાણાં મેલકાદસાધ્યત્વં, મોહસ્તુ એક એવ અસાધ્યતાકર ઇત્યર્થઃ; યે તુ ‘મેહેનૈકેન’ ઇતિ પઠન્તિ, તે મેહવાતશોણિતયોર્વિરુદ્ધોપક્રમતયા મેહયોગેનાસાધ્યતામાહુઃ; વાતશોણિતસ્ય હિ પ્રાયેણ મધુરશીતોપક્રમઃ, તદ્વિપરીતસ્તુ મેહસ્યેતિ વિરુદ્ધોપક્રમતા| વિવર્ણમિતિ વિપરીતવર્ણં; વિવર્ણત્વમાત્રં તુ સર્વવાતાનુગતોપદ્રવઃ ||૩૦-૩૪||

Adhikarana 8 (35-40) · Śloka 40

રક્તમાર્ગં નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ| નિવિશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરેદસૂન્||૩૫|| તત્ર મુઞ્ચેદસૃક્ શૃઙ્ગજલૌકઃસૂચ્યલાબુભિઃ| પ્રચ્છનૈર્વા સિરાભિર્વા યથાદોષં યથાબલમ્||૩૬|| રુગ્દાહશૂલતોદાર્તાદસૃક્ સ્રાવ્યં જલૌકસા| શૃઙ્ગૈસ્તુમ્બૈર્હરેત્ સુપ્તિકણ્ડૂચિમિચિમાયનાત્||૩૭|| દેશાદ્દેશં વ્રજત્ સ્રાવ્યં સિરાભિઃ પ્રચ્છનેન વા| અઙ્ગગ્લાનૌ ન તુ સ્રાવ્યં રૂક્ષે વાતોત્તરે ચ યત્ ||૩૮|| ગમ્ભીરં શ્વયથું સ્તમ્ભં કમ્પં સ્નાયુસિરામયાન્| ગ્લાનિં ચાપિ સસઙ્કોચાં કુર્યાદ્વાયુરસૃક્ક્ષયાત્||૩૯|| ખાઞ્જ્યાદીન્ વાતરોગાંશ્ચ મૃત્યું ચાત્યવસેચનાત્| કુર્યાત્તસ્માત્ પ્રમાણેન સ્નિગ્ધાદ્રક્તં વિનિર્હરેત્||૪૦||

વાતશોણિતસ્ય રક્તહરણાર્થં રૂપમાહ- રક્તમાર્ગમિત્યાદિ| રક્તસ્ય માર્ગં મારુતો નિહન્તિ શાખાસન્ધિષુ નિવિશ્યેતિ શાખાસન્ધિષુ સ્થિત્વા, તતશ્ચ વાયુના રક્તનિરોધાત્, અન્યોન્યમાવાર્યેતિ રક્તેન વાતં વાતેન ચ રક્તમાવાર્ય, વાતરક્તં વેદનાભિર્હરેદસૂમિતિ યોજ્યમ્| અત એવાત્ર વાતશોણિતે અસૃગ્વિમુઞ્ચેદિતિ ભાવઃ| અસૃઙ્મોક્ષણેન આવરણવ્યપગમાદ્વાયુરપિ પ્રસન્નો ભવતિ, તતશ્ચ વ્યાધ્યુપરમ ઇતિ ભાવઃ| દેશાદ્દેશં વ્રજદિતિ સ્થાનાન્તરપ્રસરણશીલમ્| અઙ્ગગ્લાનાવિતિ અઙ્ગશોષે| સ્રાવણાહે શોણિતેઽપ્યતિસ્રાવણાદ્દોષમાહ- ગમ્ભીરમિત્યાદિ| ખાઞ્જ્યાદીનિતિ ખાઞ્જ્યપાઙ્ગુલ્યકુબ્જત્વાદીન્ વાતરોગાન્| કુર્યાદિતિ ચ્છેદઃ| પ્રમાણેનેતિ અવિકારિમાત્રયા||૩૫-૪૦||

Adhikarana 9 (41) · Śloka 42

વિરેચ્યઃ સ્નેહયિત્વાઽઽદૌ સ્નેહયુક્તૈર્વિરેચનૈઃ| રૂક્ષૈર્વા મૃદુભિઃ શસ્તમસકૃદ્વસ્તિકર્મ ચ||૪૧|| સેકાભ્યઙ્ગપ્રદેહાન્નસ્નેહાઃ પ્રાયોઽવિદાહિનઃ| વાતરક્તે પ્રશસ્યન્ત ...|૪૨|

વિરેચનવિધાને સ્નેહયુક્તૈ રૂક્ષૌર્વેતિ વિકલ્પદ્વયે સ્નેહયુક્તવિરેચનમીષત્સ્નિગ્ધવિષયં, રૂક્ષૈસ્તુ વિરેચનમતિસ્નિગ્ધવિષયમ્| મૃદુભિરિત્યનેન વાતક્ષોભભયાદત્ર તીક્ષ્ણવિરેચનં નિષેધયતિ| બસ્તિકર્મેતિ અનુવાસનનિરૂહરૂપમ્| પ્રાયોઽવિદાહિન ઇતિ નિતરામવિદાહિનઃ||૪૧||-

Adhikarana 10 (42-48) · Śloka 48

... વિશેષં તુ નિબોધ મે||૪૨|| બાહ્યમાલેપનાભ્યઙ્ગપરિષેકોપનાહનૈઃ| વિરેકાસ્થાપનસ્નેહપાનૈર્ગમ્ભીરમાચરેત્||૪૩|| સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાપાનાભ્યઞ્જનબસ્તિભિઃ| સુખોષ્ણૈરુપનાહૈશ્ચ વાતોત્તરમુપાચરેત્||૪૪|| વિરેચનૈર્ઘૃતક્ષીરપાનૈઃ સેકૈઃ સબસ્તિભિઃ| શીતૈર્નિર્વાપણૈશ્ચાપિ રક્તપિત્તોત્તરં જયેત્||૪૫|| વમનં મૃદુ નાત્યર્થં સ્નેહસેકૌ વિલઙ્ઘનમ્| કોષ્ણા લેપાશ્ચ શસ્યન્તે વાતરક્તે કફોત્તરે||૪૬|| કફવાતોત્તરે શીતૈઃ પ્રલિપ્તે વાતશોણિતે| દાહશોથરુજાકણ્ડૂવિવૃદ્ધિઃ સ્તમ્ભનાદ્ભવેત્||૪૭|| રક્તપિત્તોત્તરે ચોષ્ણૈર્દાહઃ ક્લેદોઽવદારણમ્| ભવેત્તસ્માદ્ભિષગ્દોષબલં બુદ્ધ્વાઽઽચરેત્ક્રિયામ્||૪૮||

વિશેષમિતિ વિશિષ્ટચિકિત્સિતમ્| બાહ્યમિતિ ઉત્તાનમ્| મૃદ્વિતિ વમનવિશેષણમ્| કફોત્તરે વાતોત્તરે ચ શીતપ્રલેપદોષમાહ- કફવાતોત્તરે ઇત્યાદિ| શીતલેપેન વિદાહોઽત્ર ઊષ્મરોધાદ્ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| પિત્તોત્તરે રક્તોત્તરે ચ ઉષ્ણપ્રલેપૈર્દોષમાહ- રક્તપિત્તોત્તરે ઇત્યાદિ| દોષબલં બુદ્ધ્વા આચરેદિતિ દોષબલં બુદ્ધ્વા અનુગુણામેવ ક્રિયામાચરેત્; વાતકફોત્તરે ઉષ્ણાં, રક્તપિત્તોત્તરે શીતાં, મિશ્રે ચ મિશ્રામિતિ ભાવઃ||૪૨-૪૮||

Adhikarana 11 (49-54) · Śloka 54

દિવાસ્વપ્નં સસન્તાપં વ્યાયામં મૈથુનં તથા| કટૂષ્ણં ગુર્વભિષ્યન્દિ લવણામ્લં ચ વર્જયેત્||૪૯|| પુરાણા યવગોધૂમનીવારાઃ શાલિષષ્ટિકાઃ| ભોજનાર્થં રસાર્થં વા વિષ્કિરપ્રતુદા હિતાઃ||૫૦|| આઢક્યશ્ચણકા મુદ્ગા મસૂરાઃ સમકુષ્ઠકાઃ| યૂષાર્થં બહુસર્પિષ્કાઃ પ્રશસ્તા વાતશોણિતે||૫૧|| સુનિષણ્ણકવેત્રાગ્રકાકમાચીશતાવરી| વાસ્તુકોપોદિકાશાકં શાકં સૌવર્ચલં તથા||૫૨|| ઘૃતમાંસરસૈર્ભૃષ્ટં શાકસાત્મ્યાય દાપયેત્| વ્યઞ્જનાર્થં, તથા ગવ્યં માહિષાજં પયો હિતમ્||૫૩|| ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રોક્તં વાતરક્તચિકિત્સિતમ્| એતદેવ પુનઃ સર્વં વ્યાસતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૫૪||

નીવારઃ ઉડિકા| સૌવર્ચલમિતિ સૂર્યાવર્તશાકમ્| વ્યઞ્જનાર્થમિતિ ભોજનસાધનતયા વ્યઞ્જતે ઇતિ વ્યઞ્જનમ્| એતદેવેતિ સઙ્ક્ષિપ્તપ્રયોગકથનમ્| વ્યાસતઃ પ્રપઞ્ચેન||૪૯-૫૪||

Adhikarana 12 (55-60) · Śloka 60

શ્રાવણીક્ષીરકાકોલીજીવકર્ષભકૈઃ સમૈઃ| સિદ્ધં સમધુકૈઃ સર્પિઃ સક્ષીરં વાતરક્તનુત્||૫૫|| બલામતિબલાં મેદામાત્મગુપ્તાં શતાવરીમ્| કાકોલીં ક્ષીરકાકોલીં રાસ્નામૃદ્ધિં ચ પેષયેત્||૫૬|| ઘૃતં ચતુર્ગુણક્ષીરં તૈઃ સિદ્ધં વાતરક્તનુત્| હૃત્પાણ્ડુરોગવીસર્પકામલાજ્વરનાશનમ્||૫૭|| ત્રાયન્તિકાતામલકીદ્વિકાકોલીશતાવરી| કશેરુકાકષાયેણ કલ્કૈરેભિઃ પચેદ્ધૃતમ્||૫૮|| દત્ત્વા પરૂષકાદ્રાક્ષાકાશ્મર્યેક્ષુરસાન્ સમાન્| પૃથગ્વિદાર્યાઃ સ્વરસં તથા ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્||૫૯|| એતત્ પ્રાયોગિકં સર્પિઃ પારૂષકમિતિ સ્મૃતમ્| વાતરક્તે ક્ષતે ક્ષીણે વીસર્પે પૈત્તિકે જ્વરે||૬૦|| ઇતિ પારૂષકં ઘૃતમ્|

શ્રાવણી મુણ્ડિતિકા| સક્ષીરમિત્યનેન દ્રવાન્તરાભાવાચ્ચતુર્ગુણક્ષીરમેવ ઘૃતાદ્ભવતિ| ત્રાયન્તિકેત્યાદૌ કલ્કૈરેભિરિત્યનેન શતાવર્યન્તાનાં કલ્કત્વં, કશેરુકાકષાયઃ, પરૂષકરસાદીનાં પ્રત્યેકં ઘૃતસમાનત્વં, વિદારીરસસ્યાપિ તથાવચનાત્ સમત્વમ્| અત્ર જતૂકર્ણઃ- “તુલ્યરસૈઃ પરૂષકકાશ્મર્યકકશેરુકાવિદરીદ્રાક્ષેક્ષૂણાં ચતુષ્કે પયસિ દ્વિકાકોલીતામલકીશતાવર્યઃ પિષ્ટ્વા પચેદ્ ઘૃતં, પ્રયોગેણ તદ્વાતાસ્રવીસર્પજ્વરજિત્ સર્પિઃ પારૂષકં નામ” ઇતિ| પ્રાયોગિકમિતિ અભ્યાસોપયોજ્યમ્||૫૫-૬૦||

Adhikarana 13 (61-70) · Śloka 70

દ્વે પઞ્ચમૂલે વર્ષાભૂમેરણ્ડં સપુનર્નવમ્| મુદ્ગપર્ણીં મહામેદાં માષપર્ણીં શતાવરીમ્||૬૧|| શઙ્ખપુષ્પીમવાક્પુષ્પીં રાસ્નામતિબલાં બલામ્| પૃથગ્દ્વિપલિકં કૃત્વા જલદ્રોણે વિપાચયેત્||૬૨|| પાદશેષે સમાન્ ક્ષીરધાત્રીક્ષુચ્છાગલાન્ રસાન્| ઘૃતાઢકેન સંયોજ્ય શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્||૬૩|| કલ્કાનાવાપ્ય મેદે દ્વે કાશ્મર્યફલમુત્પલમ્| ત્વક્ક્ષીરીં પિપ્પલીં દ્રાક્ષાં પદ્મબીજં પુનર્નવામ્||૬૪|| નાગરં ક્ષીરકાકોલીં પદ્મકં બૃહતીદ્વયમ્| વીરાં શૃઙ્ગાટકં ભવ્યમુરુમાણં નિકોચકમ્||૬૫|| ખર્જૂરાક્ષોટવાતામમુઞ્જાતાભિષુકાંસ્તથા| એતૈર્ઘૃતાઢકે સિદ્ધે ક્ષૌદ્રં શીતે પ્રદાપયેત્||૬૬|| સમ્યક્ સિદ્ધં ચ વિજ્ઞાય સુગુપ્તં સન્નિધાપયેત્| કૃતરક્ષાવિધિં ચૌક્ષે પ્રાશયેદક્ષસમ્મિતમ્||૬૭|| પાણ્ડુરોગં જ્વરં હિક્કાં સ્વરભેદં ભગન્દરમ્| પાર્શ્વશૂલં ક્ષયં કાસં પ્લીહાનં વાતશોણિતમ્||૬૮|| ક્ષતશોષમપસ્મારમશ્મરીં શર્કરાં તથા| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ મૂત્રસઙ્ગં ચ નાશયેત્||૬૯|| બલવર્ણકરં ધન્યં વલીપલિતનાશનમ્| જીવનીયમિદં સર્પિર્વૃષ્યં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્||૭૦||

દ્વે પઞ્ચમૂલે ઇત્યાદૌ વર્ષાભૂઃ શ્વેતપુનર્નવા| અવાક્પુષ્પી ‘અધઃપુષ્પી’ ઇતિ ખ્યાતા| ક્ષીરાદીનાં સ્નેહસમત્વમ્| વીરા વૃદ્ધિઃ| ભવ્યાદય ઔત્તરાપથિકાઃ| સુગુપ્તમિતિ વાતાદ્યસ્પર્શનીયં યથા ભવતિ| ચૌક્ષે ઇતિ શુચૌ||૬૧-૭૦||

Adhikarana 14 (71-75) · Śloka 75

દ્રાક્ષામધુ(ધૂ)કતોયાભ્યાં સિદ્ધં વા સસિતોપલમ્| પિબેદ્ધૃતં તથા ક્ષીરં ગુડૂચીસ્વરસે શૃતમ્||૭૧|| જીવકર્ષભકૌ મેદામૃષ્યપ્રોક્તાં શતાવરીમ્| મધુકં મધુપર્ણીં ચ કાકોલીદ્વયમેવ ચ||૭૨|| મુદ્ગમાષાખ્યપર્ણિન્યૌ દશમૂલં પુનર્નવામ્| બલામૃતાવિદારીશ્ચ સાશ્વગન્ધાશ્મભેદકાઃ||૭૩|| એષાં કષાયકલ્કાભ્યાં સર્પિસ્તૈલં ચ સાધયેત્| લાભતશ્ચ વસામજ્જધાન્વપ્રાતુદવૈષ્કિરમ્||૭૪|| ચતુર્ગુણેન પયસા તત્ સિદ્ધં વાતશોણિતમ્| સર્વદેહાશ્રિતં હન્તિ વ્યાધીન્ ઘોરાંશ્ચ વાતજાન્||૭૫||

દ્રાક્ષેત્યાદૌ સસિતોપલમિતિ પ્રક્ષિપ્તશર્કરમ્| ઋષ્યપ્રોક્તા અતિબલા| કાલા મઞ્જિષ્ઠા| મધુપર્ણી વિકઙ્કતઃ| ધાન્વપ્રાતુદવૈષ્કિરમિતિ વસામજ્જવિશેષણમ્||૭૧-૭૫||

Adhikarana 15 (76-87) · Śloka 87

સ્થિરા શ્વદંષ્ટ્રા બૃહતી સારિવા સશતાવરી| કાશ્મર્યાણ્યાત્મગુપ્તા ચ વૃશ્ચીરો દ્વે બલે તથા||૭૬|| એષાં ક્વાથે ચતુઃક્ષીરં પૃથક્ તૈલં પૃથગ્ઘૃતમ્| મેદાશતાવરીયષ્ટિજીવન્તીજીવકર્ષભૈઃ||૭૭|| પક્ત્વા માત્રા તતઃ ક્ષીરત્રિગુણાઽધ્યર્ધશર્કરા| ખજેન મથિતા પેયા વાતરક્તે ત્રિદોષજે||૭૮|| તૈલં પયઃ શર્કરાં ચ પાયયેદ્વા સુમૂર્ચ્છિતમ્| સર્પિસ્તૈલસિતાક્ષૌદ્રૈર્મિશ્રં વાઽપિ પિબેત્ પયઃ||૭૯|| અંશુમત્યા શૃતઃ પ્રસ્થઃ પયસો દ્વિસિતોપલઃ| પાને પ્રશસ્યતે તદ્વત્ પિપ્પલીનાગરૈઃ શૃતઃ||૮૦|| બલાશતાવલીરાસ્નાદશમૂલૈઃ સપીલુભિઃ| શ્યામૈરણ્ડસ્થિરાભિશ્ચ વાતાર્તિઘ્નં શૃતં પયઃ||૮૧|| ધારોષ્ણં મૂત્રયુક્તં વા ક્ષીરં દોષાનુલોમનમ્| પિબેદ્વા સત્રિવૃચ્ચૂર્ણં પિત્તરક્તાવૃતાનિલઃ||૮૨|| ક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલં વા પ્રયોગેણ પિબેન્નરઃ| બહુદોષો વિરેકાર્થં જીર્ણે ક્ષીરૌદનાશનઃ||૮૩|| કષાયમભયાનાં વા ઘૃતભૃષ્ટં પિબેન્નરઃ| ક્ષીરાનુપાનં ત્રિવૃતાચૂર્ણં દ્રાક્ષારસેન વા||૮૪|| કાશ્મર્યં ત્રિવૃતાં દ્રાક્ષાં ત્રિફલાં સપરૂષકામ્| શૃતં પિબેદ્વિરેકાય લવણક્ષૌદ્રસંયુતમ્||૮૫|| ત્રિફલાયાઃ કષાયં વા પિબેત્ ક્ષૌદ્રેણ સંયુતમ્| ધાત્રીહરિદ્રામુસ્તાનાં કષાયં વા કફાધિકઃ||૮૬|| યોગૈશ્ચ કલ્પવિહિતૈરસકૃત્તં વિરેચયેત્| મૃદુભિઃ સ્નેહસંયુક્તૈર્જ્ઞાત્વા વાતં મલાવૃતમ્||૮૭||

સ્થિરેત્યાદૌ ચતુઃક્ષીરમિતિ ચતુર્ગુણં ક્ષીરમ્| પૃથક્ તૈલં પૃથગ્ઘૃતમિત્યનેન સમ્મિશ્રપાકં નિષેધયતિ| ક્ષીરત્રિગુણ સાર્ધભાગા શર્કરા યસ્યાં માત્રાયાં સા ક્ષીર ત્રિગુણાઽધ્યર્ધશર્કરા| ખજઃપઞ્ચાઙ્ગુલો હસ્તઃ, મન્થાનં વા| માત્રા ચાત્ર મિલિતયોસ્તૈલસર્પિષોર્ગ્રાહ્યા| અંશુમતી શાલપર્ણી| દ્વિસિતોપલ ઇતિ શર્કરાપલદ્વયયુક્તઃ| ઇયં ચ ક્ષીરમાત્રા ઉત્તમાગ્નીન્ પ્રતિ| ધારોષ્ણમિતિ દોહકાલધારાપતિતમગ્નિયોગાદ્વિના ઉષ્ણીભૂતમ્| મૂત્રં ચાત્ર ક્ષીરસમમ્| સત્રિવૃચ્ચૂર્ણં ધારોષ્ણં ક્ષીરમિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રયોગેણેતિ અભ્યાસેન| ક્ષીરપ્રધાનો બસ્તિઃ ક્ષીરબસ્તિઃ||૭૬-૮૭||

Adhikarana 16 (88-95) · Śloka 95

નિર્હરેદ્વા મલં તસ્ય સઘૃતૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિઃ| ન હિ બસ્તિસમં કિઞ્ચિદ્વાતરક્તચિકિત્સિતમ્||૮૮|| બસ્તિવઙ્ક્ષણપાર્શ્વોરુપર્વાસ્થિજઠરાર્તિષુ| ઉદાવર્તે ચ શસ્યન્તે નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ||૮૯|| દદ્યાત્તૈલાનિ ચેમાનિ બસ્તિકર્મણિ બુદ્ધિમાન્| નસ્યાભ્યઞ્જનસેકેષુ દાહશૂલોપશાન્તયે||૯૦|| મધુયષ્ટ્યાસ્તુલાયાસ્તુ કષાયે પાદશેષિતે| તૈલાઢકં સમક્ષીરં પચેત્ કલ્કૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૯૧|| શતપુષ્પાવરીમૂર્વાપયસ્યાગુરુચન્દનૈઃ| સ્થિરાહંસપદીમાંસીદ્વિમેદામધુપર્ણિભિઃ||૯૨|| કાકોલીક્ષીરકાકોલીતામલક્યૃદ્ધિપદ્મકૈઃ| જીવકર્ષભજીવન્તીત્વક્પત્રનખવાલકૈઃ||૯૩|| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાસારિવૈન્દ્રીવિતુન્નકૈઃ| ચતુષ્પ્રયોગાત્તદ્ધન્તિ તૈલં મારુતશોણિતમ્||૯૪|| સોપદ્રવં સાઙ્ગશૂલં સર્વગાત્રાનુગં તથા| વાતાસૃક્પિત્તદાહાર્તિજ્વરઘ્નં બલવર્ણકૃત્||૯૫|| ઇતિ મધુપર્ણ્યાદિતૈલમ્|

મધુયષ્ટ્યા ઇત્યાદૌ મધુકતુલાયાં જલદ્રોણં દત્ત્વા તૈલાઢકમાનઃ ક્વાથો ભવતિ| વરી શતાવરી| હંસપદી સ્વનામખ્યાતા| પયસ્યા અર્કપુષ્પી| વિતુન્નકં ધાન્યકમ્| ચતુષ્પ્રયોગાદિતિ પાનાભ્યઙ્ગબસ્તિનસ્યપ્રયોગાત્||૮૮-૯૫||

Adhikarana 17 (96-109) · Śloka 109

મધુકસ્ય શતં દ્રાક્ષા ખર્જૂરાણિ પરૂષકમ્| મધૂકૌદનપાક્યૌ ચ પ્રસ્થં મુઞ્જાતકસ્ય ચ||૯૬|| કાશ્મર્યાઢકમિત્યેતચ્ચતુર્દ્રોણે પચેદપામ્| શેષેઽષ્ટભાગે પૂતે ચ તસ્મિંસ્તૈલાઢકં પચેત્||૯૭|| તથાઽઽમલકકાશ્મર્યવિદારીક્ષુરસૈઃ સમૈઃ| ચતુર્દ્રોણેન પયસા કલ્કં દત્ત્વા પલોન્મિતમ્||૯૮|| કદમ્બામલકાક્ષોટપદ્મબીજકશેરુકમ્| શૃઙ્ગાટકં શૃઙ્ગવેરં લવાણં પિપ્પલીં સિતામ્||૯૯|| જીવનીયૈશ્ચ સંસિદ્ધં ક્ષૌદ્રપ્રસ્થેન સંસૃજેત્| નસ્યાભ્યઞ્જનપાનેષુ બસ્તૌ ચાપિ નિયોજયેત્||૧૦૦|| વાતવ્યાધિષુ સર્વેષુ મન્યાસ્તમ્ભે હનુગ્રહે| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગવાતે ચ ક્ષતક્ષીણે ક્ષતજ્વરે||૧૦૧|| સુકુમારકમિત્યેતદ્વાતાસ્રામયનાશનમ્| સ્વરવર્ણકરં તૈલમારોગ્યબલપુષ્ટિદમ્||૧૦૨|| ઇતિ સુકુમારકતૈલમ્| ગુડૂચીં મધુકં હ્રસ્વં પઞ્ચમૂલં પુનર્નવામ્| રાસ્નામેરણ્ડમૂલં ચ જીવનીયાનિ લાભતઃ||૧૦૩|| પલાનાં શતકૈર્ભાગૈર્બલાપઞ્ચશતં તથા| કોલબિલ્વયવાન્માષાન્કુલત્થાંશ્ચાઢકોન્મિતાન્||૧૦૪|| કાશ્મર્યાણાં સુશુષ્કાણાં દ્રોણં દ્રોણશતેઽમ્ભસિ| સાધયેજ્જર્જરં ધૌતં ચતુર્દ્રોણં ચ શેષયેત્||૧૦૫|| તૈલદ્રોણં પચેત્તેન દત્ત્વા પઞ્ચગુણં પયઃ| પિષ્ટ્વા ત્રિપલિકં ચૈવ ચન્દનોશીરકેશરમ્||૧૦૬|| પત્રૈલાગુરુકુષ્ઠાનિ તગરં મધુયષ્ટિકામ્| મઞ્જિષ્ઠાષ્ટપલં ચૈવ તત્ સિદ્ધં સાર્વયૌગિકમ્||૧૦૭|| વાતરક્તે ક્ષતક્ષીણે ભારાર્તે ક્ષીણરેતસિ| વેપનાક્ષેપભગ્નાનાં સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગિણામ્||૧૦૮|| યોનિદોષમપસ્મારમુન્માદં ખઞ્જપઙ્ગુતામ્| હન્યાત્ પ્રસવનં ચૈતત્તૈલાગ્ર્યમમૃતાહ્વયમ્||૧૦૯|| ઇત્યમૃતાદ્યં તૈલમ્|

ગુડૂચીત્યાદૌ ગુડૂચ્યાદીનાં પ્રત્યેકં શતપલત્વં, કોલાદીનાં પ્રત્યેકમાઢકમાનત્વમ્| કાશ્મર્યાણામિતિ ગઙ્ગારીફલાનામ્| સાર્વયૌગિકમિતિ પાનાદિચતુષ્પ્રયોગે યૌગિકમ્| પ્રસવનમિતિ પ્રસૂતિકારકમ્||૯૬-૧૦૯||

Adhikarana 18 (110-113) · Śloka 113

પદ્મવેતસયષ્ટ્યાહ્વફેનિલાપદ્મકોત્પલૈઃ| પૃથક્પઞ્ચપલૈર્દર્ભબલાચન્દનકિંશુકૈઃ||૧૧૦|| જલે શૃતૈઃ પચેત્તૈલપ્રસ્થં સૌવીરસમ્મિતમ્| લોધ્રકાલીયકોશીરજીવકર્ષભકેશરૈઃ||૧૧૧|| મદયન્તીલતાપત્રપદ્મકેશરપદ્મકૈઃ| પ્રપૌણ્ડરીકકાશ્મર્યમાંસીમેદાપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૧૧૨|| કુઙ્કુમસ્ય પલાર્ધેન મઞ્જિષ્ઠાયાઃ પલેન ચ| મહાપદ્મમિદં તૈલં વાતાસૃગ્જ્વરનાશનમ્||૧૧૩|| ઇતિ મહાપદ્મં તૈલમ્|

પદ્મવેતસેત્યાદૌ ફેનિલા ઉપોદિકા| સૌવીરસમ્મિતમિતિ સ્નેહસમં સૌવીરકમ્| લોધ્રાદિભિઃ કાર્ષિકૈઃ, કુઙ્કુમં ચ દ્વિકાર્ષિકમ્||૧૧૦-૧૧૩||

Adhikarana 19 (114) · Śloka 115

પદ્મકોશીરયષ્ટ્યાહ્વરજનીક્વાથસાધિતમ્| સ્યાત્ પિષ્ટૈઃ સર્જમઞ્જિષ્ઠાવીરાકાકોલિચન્દનૈઃ||૧૧૪|| ખુડ્ડાકપદ્મકમિદં તૈલં વાતાસ્રદાહનુત્|૧૧૫| ઇતિ ખુડ્ડાકપદ્મકં તૈલમ્|

ખુડ્ડાકપદ્મકમિતિ અલ્પપદ્મકસઞ્જ્ઞં; સઞ્જ્ઞા ચૈષા વૈદ્યવ્યવહારાર્થા||૧૧૪||-

Adhikarana 20 (115-118) · Śloka 118

શતેન યષ્ટિમધુકાત્ સાધ્યં દશગુણં પયઃ||૧૧૫|| તસ્મિંસ્તૈલે ચતુર્દ્રોણે મધુકસ્ય પલેન તુ| સિદ્ધં મધુકકાશ્મર્યસૈર્વા વાતરક્તનુત્||૧૧૬|| મધુપર્ણ્યાઃ પલં પિષ્ટ્વા તૈલપ્રસ્થં ચતુર્ગુણે| ક્ષીરે સાધ્યં શતં કૃત્વા તદેવં મધુકાચ્છતે||૧૧૭|| સિદ્ધં દેયં ત્રિદોષે સ્યાદ્વાતાસ્રે શ્વાસકાસનુત્| હૃત્પાણ્ડુરોગવીસર્પકામલાદાહનાશનમ્||૧૧૮|| ઇતિ શતપાકં મધુકતૈલમ્|

શતેન યષ્ટિમધુકાદિત્યાદૌ યષ્ટીમધુપલશતં દશગુણેન ક્ષીરેણ સાધ્યં, તેન ચતુર્ભાગસ્થિતેન ક્ષીરેણ તૈલં પક્તવ્યમ્| તદેવં મધુકાચ્છતે સિદ્ધમિતિ શતધાપાકેન મધુકપલશતાત્ સિદ્ધમિત્યર્થઃ| અનેન ચ મધુકપલશતસાધનોપદેશેન શતં કૃત્વેત્યત્ર શતશબ્દસ્ય વિપુલવાચિતાં નિષેણયતિ||૧૧૫-૧૧૮||

Adhikarana 21 (119-120) · Śloka 120

બલાકષાયકલ્કાભ્યાં તૈલં ક્ષીરસમં પચેત્| સહસ્રં શતવારં વા વાતાસૃગ્વાતરોગનુત્||૧૧૯|| રસાયનમિદં શ્રેષ્ઠમિન્દ્રિયાણાં પ્રસાદનમ્| જીવનં બૃંહણં સ્વર્યં શુક્રાસૃગ્દોષનાશનમ્||૧૨૦|| ઇતિ સહસ્રપાકં શતપાકં વા બલાતૈલમ્|

બલાકષાયેત્યાદિનોક્તશતસહસ્રપાકે અત્યર્થપાકાત્ સ્નેહક્ષયં પશ્યન્તઃ શતગુણેન સહસ્રગુણેન વા દ્રવેણૈકદૈવ પાકં વ્યાખ્યાનયન્તિ; કિન્તુ તાવતી સ્નેહમાત્રાઽત્ર પક્તવ્યા યા પાકોપક્ષયેણ નિઃશેષા ન ભવતિ, ક્ષીરં ચાત્ર સ્નેહવર્ધકમસ્તિ, તેન યથાશ્રુતમેવાત્રાચાર્યવચનં પ્રમાણમિતિ પશ્યામઃ| કિઞ્ચ પ્રત્યાસન્ને એવ પાકે સદ્રવે સ્નેહકલ્કોદ્ધરણમત્ર કર્તવ્યં, તેન સ્નેહાપેપક્ષયૈઽપિ માત્રાઽનેન ભવતિ||૧૧૯-૧૨૦||

Adhikarana 22 (121-122) · Śloka 122

ગુડૂચીરસદુગ્ધાભ્યાં તૈલં દ્રાક્ષારસેન વા| સિદ્ધં મધુકકાશ્મર્યરસૈર્વા વાતરક્તનુત્||૧૨૧|| આરનાલાઢકે તૈલં પાદસર્જરસં શૃતમ્| પ્રભૂતે ખજિતં તોયે જ્વરદાહાર્તિનુત્ પરમ્||૧૨૨||

ગુડૂચીત્યાદૌ દ્રવાત્ પાદિકઃ સ્નેહ ઇતિ ન્યાયાત્ પ્રસ્થં તૈલસ્ય ભવતિ| ખજિતમિતિ મથિતમ્||૧૨૧-૧૨૨||

Adhikarana 23 (123) · Śloka 123

સમધૂચ્છિષ્ટમાઞ્જિષ્ઠં સસર્જરસસારિવમ્| પિણ્ડતૈલં તદભ્યઙ્ગાદ્બાતરક્તરુજાપહમ્||૧૨૩|| ઇતિ પિણ્ડતૈલમ્|

સમધૂચ્છિષ્ટેત્યાદૌ મધુચ્છિષ્ટાદીનિ કલ્કઃ, જલં ચ દ્રવં દેયમ્| પિણ્ડતૈલભાષયા ચાત્ર વસ્ત્રપૂતમેવૈતત્તેલં કર્તવ્યમિત્યાહુઃ| કિન્તુ, આરનાલાઢકસાધ્યતૈલે એવ સર્જરસસ્થાને મધૂચ્છિષ્ટાદીનાં પ્રક્ષેપાત્ પિણ્ડતૈલમનેનોચ્યત ઇતિ જતૂકર્ણવચનાદુન્નીયતે; ઉક્તં હિ તત્ર- “કાઞ્જિકસર્જરસશૃતં ખજિતં બહુના જલેન સિક્થકસર્જરસૈર્યુક્તમભ્યઞ્જનમ્” ઇતિ||૧૨૩||

Adhikarana 24 (124-155) · Śloka 155

દશમૂલશૃતં ક્ષીરં સદ્યઃ શૂલનિવારણમ્| પરિષેકોઽનિલપ્રાયે તદ્વત્ કોષ્ણેન સર્પિષા||૧૨૪|| સ્નેહૈર્મધુરસિદ્ધૈર્વા ચતુર્ભિઃ પરિષેચયેત્| સ્તમ્ભાક્ષેપકશૂલાર્તં કોષ્ણૈર્દાહે તુ શીતલૈઃ||૧૨૫|| તદ્વદ્ગવ્યાવિકચ્છાગૈઃ ક્ષીરૈસ્તૈલવિમિશ્રિતૈઃ| ક્વાથૈર્વા જીવનીયાનાં પઞ્ચમૂલસ્ય વા ભિષક્||૧૨૬|| દ્રાક્ષેક્ષુરસમદ્યાનિ દધિમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકમ્| સેકાર્થે તણ્ડુલક્ષૌદ્રશર્કરામ્બુ ચ શસ્યતે||૧૨૭|| કુમુદોત્પલપદ્માદ્યૈર્મણિહારૈઃ સચન્દનૈઃ| શીતતોયાનુગૈર્દાહે પ્રોક્ષણં સ્પર્શનં હિતમ્||૧૨૮|| ચન્દ્રપાદામ્બુસંસિક્તે ક્ષૌમપદ્મદલચ્છદે| શયને પુલિનસ્પર્શશીતમારુતવીજિતે||૧૨૯|| ચન્દનાર્દ્રસ્તનકરાઃ પ્રિયા નાર્યઃ પ્રિયંવદાઃ| સ્પર્શશીતાઃ સુખસ્પર્શા ઘ્નન્તિ દાહં રુજં ક્લમમ્||૧૩૦|| સરાગે સરુજે દાહે રક્તં વિસ્રાવ્ય લેપયેત્| મધુકાશ્વત્થત્વઙ્માંસીવીરોદુમ્બરશાદ્વલૈઃ||૧૩૧|| જલજૈર્યવચૂર્ણૈર્વા સયષ્ટ્યાહ્વપયોઘૃતૈઃ| સર્પિષા જીવનીયૈર્વા પિષ્ટૈર્લેપોઽર્તિદાહનુત્||૧૩૨|| તિલાઃ પ્રિયાલો મધુકં બિસં મૂલં ચ વેતસાત્| આજેન પયસા પિષ્ટઃ પ્રલેપો દાહરાગનુત્||૧૩૩|| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાદાર્વીમધુકચન્દનૈઃ| સિતોપલૈરકાસક્તુમસૂરોશીરપદ્મકૈઃ||૧૩૪|| લેપો રુગ્દાહવીસર્પરાગશોફનિવારણઃ| પિત્તરક્તોત્તરે ત્વેતે, લેપાન્ વાતોત્તરે શૃણુ||૧૩૫|| વાતઘ્નૈઃ સાધિતઃ સ્નિગ્ધઃ સક્ષીરમુદ્ગપાયસઃ | તિલસર્ષપપિણ્ડૈર્વાઽપ્યુપનાહો રુજાપહઃ||૧૩૬|| ઔદકપ્રસહાનૂપવેશવારાઃ સુસંસ્કૃતાઃ| જીવનીયૌષધૈઃ સ્નેહયુક્તાઃ સ્યુરુપનાહને||૧૩૭|| સ્તમ્ભતોદરુગાયામશોથાઙ્ગગ્રહનાશનાઃ| જીવનીયૌષધૈઃ સિદ્ધા સપયસ્કા વસાઽપિ વા||૧૩૮|| ઘૃતં સહચરાન્મૂલં જીવન્તી ચ્છાગલં પયઃ| લેપઃ પિષ્ટાસ્તિલાસ્તદ્વદ્ભૃષ્ટાઃ પયસિ નિર્વૃતાઃ||૧૩૯|| ક્ષીરપિષ્ટમુમાલેપમેરણ્ડસ્ય ફલાનિ ચ| કુર્યાચ્છૂલનિવૃત્ત્યર્થં શતાહ્વામનિલેઽધિકે||૧૪૦|| સમૂલાગ્રચ્છદૈરણ્ડક્વાથે દ્વિપ્રાસ્થિકં પૃથક્| ઘૃતં તૈલં વસા મજ્જા ચાનૂપમૃગપક્ષિણામ્||૧૪૧|| કલ્કાર્થે જીવનીયાનિ ગવ્યં ક્ષીરમથાજકમ્| હરિદ્રોત્પલકુષ્ઠૈલાશતાહ્વાશ્વહનચ્છદાન્ ||૧૪૨|| બિલ્વમાત્રાન્ પૃથક્ પુષ્પં કાકુભં ચાપિ સાધયેત્| મધૂચ્છિષ્ટપલાન્યષ્ટૌ દદ્યાચ્છીતેઽવતારિતે||૧૪૩|| શૂલેનૈષોઽર્દિતાઙ્ગાનાં લેપઃ સન્ધિગતેઽનિલે| વાતરક્તે ચ્યુતે ભગ્ને ખઞ્જે કુબ્જે ચ શસ્યતે||૧૪૪|| શોફગૌરવકણ્ડ્વાદ્યૈર્યુક્તે ત્વસ્મિન્ કફોત્તરે| મૂત્રક્ષારસુરાપક્વં ઘૃતમભ્યઞ્જને હિતમ્||૧૪૫|| પદ્મકં ત્વક્ સમધુકં સારિવા ચેતિ તૈર્ઘૃતમ્| સિદ્ધં સમધુશુક્તં સ્યાત્ સેકાભ્યઙ્ગે કફોત્તરે||૧૪૬|| ક્ષારસ્તૈલં ગવાં મૂત્રં જલં ચ કટુકૈઃ શૃતમ્| પરિષેકે પ્રશંસન્તિ વાતરક્તે કફોત્તરે||૧૪૭|| લેપઃ સર્ષપનિમ્બાર્કહિંસ્રાક્ષીરતિલૈર્હિતઃ| શ્રેષ્ઠઃ સિદ્ધઃ કપિત્થત્વગ્ઘૃતક્ષીરૈઃ સસક્તુભિઃ||૧૪૮|| ગૃહધૂમો વચા કુષ્ઠં શતાહ્વા રજનીદ્વયમ્| પ્રલેપઃ શૂલનુદ્વાતરક્તે વાતકફોત્તરે||૧૪૯|| તગરં ત્વક્ શતાહ્વૈલા કુષ્ઠં મુસ્તં હરેણુકા| દારુ વ્યાઘ્રનખં ચામ્લપિષ્ટં વાતકફાસ્રનુત્||૧૫૦|| મધુશિગ્રોર્હિતં તદ્વદ્બીજં ધાન્યામ્લસંયુતમ્| મુહૂર્તં લિપ્તમમ્લૈશ્ચ સિઞ્ચેદ્વાતકફોત્તરમ્||૧૫૧|| ત્રિફલાવ્યોષપત્રૈલાત્વક્ક્ષીરીચિત્રકં વચામ્| વિડઙ્ગં પિપ્પલીમૂલં રોમશં વૃષકત્વચમ્||૧૫૨|| ઋદ્ધિં તામલકીં ચવ્યં સમભાગાનિ પેષયેત્| કલ્યં લિપ્તમયસ્પાત્રે મધ્યાહ્ને ભક્ષયેત્તતઃ||૧૫૩|| વર્જયેદ્દધિશુક્તાનિ ક્ષારં વૈરોધિકાનિ ચ| વાતાસ્રે સર્વદોષેઽપિ હિતં શૂલાર્દિતે પરમ્||૧૫૪|| બુદ્ધ્વા સ્થાનવિશેષાંશ્ચ દોષાણાં ચ બલાબલમ્| ચિકિત્સિતમિદં કુર્યાદૂહાપોહવિકલ્પવિત્||૧૫૫||

મધુરસિદ્ધૈરિતિ જીવનીયસિદ્ધસ્નેહૈઃ| તણ્ડુલેત્યાદૌ પ્રત્યેકં ત્રિભિરમ્બુશબ્દઃ સમ્બધ્યતે| શીતતોયાનુગૈરિતિ શીતતોયસિક્તૈઃ| ચન્દ્રપાદામ્બુસંસિક્તે ઇતિ તુષારજલસિક્તૈ| પુલિનં નદીતટઃ, પુલિનસ્પર્શેન શીતો મારુતઃ, તેન વીજિતે શયને, ‘શયનસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| એરકા હોગ્ગલઃ| પયસિ નિર્વૃતા ઇતિ ક્ષીરે નિર્વાપિતાઃ| ઉમા અતસી| અગ્રચ્છદાઃ તરુણપત્રાણિ | મૂત્રક્ષારેત્યાદૌ ક્ષારઃ ક્ષારોદકમ્| અમ્લૈરિતિ કાઞ્જિકાદિભિઃ| રોમશં કાસીસમ્| કલ્યમિતિ પ્રાતઃ| અવસ્થાકર્તવ્યમાહ- બુદ્ધ્વેત્યાદિ| ઊહાપોહવિકલ્પવિદિતિ પૂર્વોક્તચિકિત્સિતસ્ય ઊહાપોહવિકલ્પજ્ઞઃ||૧૨૪-૧૫૫||

Adhikarana 25 (156-159) · Śloka 159

કુપિતે માર્ગસંરોધાન્મેદસો વા કફસ્ય વા| અતિવૃદ્ધ્યાઽનિલે નાદૌ શસ્તં સ્નેહનબૃંહણમ્||૧૫૬|| વ્યાયામશોધનારિષ્ટમૂત્રપાનૈર્વિરેચનૈઃ| તક્રાભયાપ્રયોગૈશ્ચ ક્ષપયેત્ કફમેદસી||૧૫૭|| બોધવૃક્ષકષાયં તુ પ્રપિબેન્મધુના સહ| વાતરક્તં જયત્યાશુ ત્રિદોષમપિ દારુણમ્||૧૫૮|| પુરાણયવગોધૂમસીધ્વરિષ્ટસુરાસવૈઃ| શિલાજતુપ્રયોગૈશ્ચ ગુગ્ગુલોર્માક્ષિકસ્ય ચ||૧૫૯||

કુપિત ઇત્યાદિ| મેદસઃ કફસ્ય વા અતિવૃદ્ધ્યા કૃતાત્ માર્ગસંરોધાદનિલે કુપિતે સતિ આદૌ સ્નેહનં તથા બૃંહણં ચ ન શસ્તમિતિ શ્લોકાર્થઃ| અત્ર સ્નેહનબૃંહણનિષેધે સતિ કર્તવ્યમાહ- વ્યાયામેત્યાદિના માક્ષિકસ્ય ચેત્યન્તેન||૧૫૬-૧૫૯||

Adhikarana 26 (160) · Śloka 160

ગમ્ભીરે રક્તમાક્રાન્તં સ્યાચ્ચેત્તદ્વાતવજ્જયેત્| પશ્ચાદ્વાતે ક્રિયાં કુર્યાદ્વાતરક્તપ્રસાદનીમ્||૧૬૦||

ગમ્ભીરે ઇતિ અવગાઢે અનુત્તાને વાતરક્તે| રક્તમાક્રાન્તમિતિ અભિભૂતં વાયુના વાતવજ્જયેદિતિ| એતત્ક્રિયોત્તરકાલીનં કર્તવ્યમાહ- પશ્ચાદ્વાતેત્યાદિ| કફમેદોવૃતે એવ નિર્જિતકફમેદસિ વાતે વાતરક્તપ્રસાદિની ક્રિયા અત્રૈવોક્તસ્નેહપ્રયોગાદિકા કાર્યા; વાતવિકારત્વાદ્ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતેન જયેત્| એતચ્ચ વાતેન રક્તાભિભવનં ગમ્ભીર એવ વાતરક્તે પ્રાયો ભવતીતિ દર્શયિતું ‘ગમ્ભીરે’ ઇતિ કૃતમ્| ગમ્ભીરાનુગતે હિ વાતરક્તે રક્તં બહુ નાસ્તિ, યતો રક્તસ્ય દ્વિતીયા રક્તધરા ત્વક્ સ્થાનં; તેનોત્તાને એવ રક્તં બલવત્, બાહ્યસ્થાનત્વાદ્રક્તસ્ય||૧૬૦||

Adhikarana 27 (161-162) · Śloka 162

રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધ્યા તુ પાકમાશુ નિયચ્છતિ| ભિન્નં સ્રવતિ વા રક્તં વિદગ્ધં પૂયમેવ વા||૧૬૧|| તયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યા ભેદશોધનરોપણૈઃ | કુર્યાદુપદ્રવાણાં ચ ક્રિયાં સ્વાં સ્વાચ્ચિકિત્સિતાત્||૧૬૨||

આવસ્થિકં વિધિમાહ- રક્તેત્યાદિ| રક્તવૃદ્ધ્યા પિત્તવૃદ્ધ્યા ચેતિ રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધ્યા| પાકં નિયચ્છતિ ‘વાતરક્તમ્’ ઇતિ શેષઃ| તયોરિત્યાદિ વૃદ્ધપિત્તવૃદ્ધરક્તકૃતપાકયોર્વાતરક્તયોઃ| ઉપદ્રવચિકિત્સામતિદિશન્નાહ- કુર્યાદિત્યાદિ||૧૬૧-૧૬૨||

Adhikarana 28 (163-165) · Śloka 165

તત્ર શ્લોકાઃ- હેતુઃ સ્થાનાનિ મૂલં ચ યસ્માત્ પ્રાયેણ સન્ધિષુ| કુપ્યતિ પ્રાક્ ચ યદ્રૂપં દ્વિવિધસ્ય ચ લક્ષણમ્||૧૬૩|| પૃથગ્ભિન્નસ્ય લિઙ્ગં ચ દોષાધિક્યમુપદ્રવાઃ| સાધ્યં યાપ્યમસાધ્યં ચ ક્રિયા સાધ્યસ્ય ચાખિલા||૧૬૪|| વાતરક્તસ્ય નિર્દિષ્ટા સમાસવ્યાસતસ્તથા| મહર્ષિણાઽગ્નિવેશાય તથૈવાવસ્થિકી ક્રિયા||૧૬૫||

હેતુઃ સ્થાનાનીત્યાદિસઙ્ગ્રહે દોષાધિક્યમુપદ્રવાઃ સાધ્યં યાપ્યમસાધ્યં ચેતિ અનનુક્રમેણ સઙ્ગ્રહં કરોતિ, ઉપદ્રવાણામભાવસદ્ભાવસ્તોકભાવૈઃ સાધ્યત્વાસાધ્યત્વયાપ્યત્વખ્યાપનાર્થમ્||૧૬૩-૧૬૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 29

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતશોણિતચિકિત્સિતં નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૯||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વાતરક્તચિકિત્સિતં નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૯||