Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vātaśōṇitacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो वातशोणितचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
vātavyādhiprabhēdādēva vātavyādhicikitsitānantaraṁ vātaraktacikitsitamucyatē| vātaraktābhyāṁ janitō vyādhiḥ vātaraktaṁ, kiṁvā vātaraktē ēva avasthāntaraprāptē vātaraktam||1-2||
Adhikarana 2 (3-11) · Śloka 11
hutāgnihōtramāsīnamr̥ṣimadhyē punarvasum| pr̥ṣṭavān gurumēkāgramagnivēśō'gnivarcasam||3|| agnimārutatulyasya saṁsargasyānilāsr̥jōḥ| hētulakṣaṇabhaiṣajyānyathāsmai gururabravīt||4|| lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhōṣṇājīrṇabhōjanaiḥ| klinnaśuṣkāmbujānūpamāṁsapiṇyākamūlakaiḥ||5|| kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalēkṣubhiḥ| dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ||6|| viruddhādhyaśanakrōdhadivāsvapnaprajāgaraiḥ| prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ miṣṭānnasukhabhōjinām ||7|| acaṅkramaṇaśīlānāṁ kupyatē vātaśōṇitam| abhighātādaśuddhyā ca praduṣṭē śōṇitē nr̥ṇām||8|| kaṣāyakaṭutiktālparūkṣāhārādabhōjanāt| hayōṣṭrayānayānāmbukrīḍāplavanalaṅghanaiḥ ||9|| uṣṇē cātyadhvavaiṣamyādvyavāyādvēganigrahāt | vāyurvivr̥ddhō vr̥ddhēna raktēnāvāritaḥ pathi||10|| kr̥tsnaṁ sandūṣayēdraktaṁ tajjñēyaṁ vātaśōṇitam| khuḍaṁ vātabalāsākhyamāḍhyavātaṁ ca nāmabhiḥ||11||
हुताग्निहोत्रमासीनमृषिमध्ये पुनर्वसुम्| पृष्टवान् गुरुमेकाग्रमग्निवेशोऽग्निवर्चसम्||३|| अग्निमारुततुल्यस्य संसर्गस्यानिलासृजोः| हेतुलक्षणभैषज्यान्यथास्मै गुरुरब्रवीत्||४|| लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनैः| क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः||५|| कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः| दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः||६|| विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः| प्रायशः सुकुमाराणां मिष्टान्नसुखभोजिनाम् ||७|| अचङ्क्रमणशीलानां कुप्यते वातशोणितम्| अभिघातादशुद्ध्या च प्रदुष्टे शोणिते नृणाम्||८|| कषायकटुतिक्ताल्परूक्षाहारादभोजनात्| हयोष्ट्रयानयानाम्बुक्रीडाप्लवनलङ्घनैः ||९|| उष्णे चात्यध्ववैषम्याद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात् | वायुर्विवृद्धो वृद्धेन रक्तेनावारितः पथि||१०|| कृत्स्नं सन्दूषयेद्रक्तं तज्ज्ञेयं वातशोणितम्| खुडं वातबलासाख्यमाढ्यवातं च नामभिः||११||
🔊 Audio coming soon
agnimārutatulyasyētyanēna vātaraktasya durnivāratvaṁ śīghrakāritvaṁ cāha| lavaṇētyādinā hētumāha| prāyaśaḥ sukumārāṇāmityanēna sukumāraśarīrē lavaṇādihētusēvayā śīghraṁ duṣṭaṁ vātāsraṁ vātaśōṇitaṁ bhavatīti darśayati| miṣṭamannaṁ sukhēna bhuñjatē tēṣāṁ miṣṭānnasukhabhōjinām| atra lavaṇādi yadyapi vātaśōṇitahētutayōktaṁ tathā'pi śōṇitaduṣṭikāraṇamētat prādhānyājjñēyaṁ, vātaduṣṭikāraṇaṁ tu kaṣāyētyādinōktaṁ, tataśca lavaṇādi kaṣāyādi ca militaṁ sad vātaśōṇitōtpādakaṁ bhavati| yattu ‘jāyatē vātaśōṇitam’ ityanēna lavaṇādīnāṁ vātaśōṇitakāraṇatvamuktaṁ, tadvātaśōṇitajanakaśōṇitaduṣṭikāraṇadvārā jñēyam| aśuddhyēti śuddhikālē'saṁśōdhanāt| kēcit ‘abhighātādaśuddhyā ca’ ityasya sthānē ‘aśuddhyā vātavaiṣamyāt’ iti paṭhanti| aśuddhyā cēti cakārēṇa lavaṇādi prajāgarairityantaṁ śōṇitaduṣṭikāraṇaṁ samuccinōti| atra śōṇitavātasya vicchidya hētubahupāṭhēna dvayōrapyatra svatantraṁ prakōpaṁ darśayati| hayōṣṭrarūpēṇa yānēna yānaṁ hayōṣṭrayānayānam| uṣṇē cātyadhvavaiṣamyāditi uṣṇē kālē atyadhvajanitādvātadvaiṣamyāt| vāyurityādinā samprāptimāha| pathīti vāyuvahanasrōtasi| kruddha iti vr̥ddhō'pi svahētōrvāyuḥ punaḥ śōṇitēnāvaraṇādviśēṣēṇa kruddhaḥ| vyavahārārthaṁ tantrāntaraprasiddhasañjñābhēdānapyāha- khuḍamityādi| khuḍadēśaprāptyā khuḍaḥ, khuḍaśabdēna sandhirucyatē; vātasyāvaraṇēna balamastyasmiñ śōṇitē iti vātabalāśaḥ; āḍhyānāṁ prāyō bhavatīti āḍhyarōgaḥ||3-11||
Adhikarana 3 (12-15) · Śloka 15
tasya sthānaṁ karau pādāvaṅgulyaḥ sarvasandhayaḥ| kr̥tvā''dau hastapādē tu mūlaṁ dēhē vidhāvati||12|| saukṣmyāt sarvasaratvācca pavanasyāsr̥jastathā| taddravatvāt saratvācca dēhaṁ gacchan sirāyanaiḥ||13|| parvasvabhihataṁ kṣubdhaṁ vakratvādavatiṣṭhatē| sthitaṁ pittādisaṁsr̥ṣṭaṁ tāstāḥ sr̥jati vēdanāḥ||14|| karōti duḥkhaṁ tēṣvēva tasmāt prāyēṇa sandhiṣu| bhavanti vēdanāstāstā atyarthaṁ duḥsahā nr̥ṇām||15||
तस्य स्थानं करौ पादावङ्गुल्यः सर्वसन्धयः| कृत्वाऽऽदौ हस्तपादे तु मूलं देहे विधावति||१२|| सौक्ष्म्यात् सर्वसरत्वाच्च पवनस्यासृजस्तथा| तद्द्रवत्वात् सरत्वाच्च देहं गच्छन् सिरायनैः||१३|| पर्वस्वभिहतं क्षुब्धं वक्रत्वादवतिष्ठते| स्थितं पित्तादिसंसृष्टं तास्ताः सृजति वेदनाः||१४|| करोति दुःखं तेष्वेव तस्मात् प्रायेण सन्धिषु| भवन्ति वेदनास्तास्ता अत्यर्थं दुःसहा नृणाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
vātaśōṇitasya vaiśēṣikaṁ sthānamāha| tasya sthānamityādi| karapādagrahaṇēnaiva aṅgulīnāṁ grahaṇē prāptē aṅgulīnāṁ bahuparvatayā viśēṣēṇādhiṣṭhānatvōpadarśanārthaṁ punarabhidhānam| mūlamāsthāyēti āspadaṁ kr̥tvā| dēhadhāvanē hētumāha- saukṣmyādityādi|- sūkṣmamārgānusāritvāt| vātaśōṇitasya dēhaṁ sarpatō viśēṣēṇa parvāvasthānaṁ sahētukamāha- taddravatvādityādi| sirāyanairiti sirārūpairmārgaiḥ| vakratvāditi parvaṇāṁ vakratvāt| pittādisaṁsr̥ṣṭamiti pittēna kaphēna ca hētvantarāgatēna vāyunā ca yuktam| tasmāditi sandhiṣvavasthānāt||12-15||
Adhikarana 4 (16-18) · Śloka 18
svēdō'tyarthaṁ na vā kārṣṇyaṁ sparśājñatvaṁ kṣatē'tiruk| sandhiśaithilyamālasyaṁ sadanaṁ piḍakōdgamaḥ||16|| jānujaṅghōrukaṭyaṁsahastapādāṅgasandhiṣu| nistōdaḥ sphuraṇaṁ bhēdō gurutvaṁ suptirēva ca||17|| kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakr̥t| vaivarṇyaṁ maṇḍalōtpattirvātāsr̥kpūrvalakṣaṇam||18||
स्वेदोऽत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेऽतिरुक्| सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडकोद्गमः||१६|| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च||१७|| कण्डूः सन्धिषु रुग्भूत्वा भूत्वा नश्यति चासकृत्| वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम्||१८||
🔊 Audio coming soon
svēdō'tyarthamityādinā pūrvarūpamāha| svēdō'tyarthaṁ navēti ca yadyapi kuṣṭhapūrvarūpē'pyuktaṁ, tathā'pyasamānabhūripūrvarūpasambandhādanyatarayōgapūrvarūpatvē niścayaḥ||16-18||
Adhikarana 5 (19-23) · Śloka 23
uttānamatha gambhīraṁ dvividhaṁ tat pracakṣatē| tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ gambhīraṁ tvantarāśrayam||19|| kaṇḍūdāharugāyāmatōdasphuraṇakuñcanaiḥ| anvitā śyāvaraktā tvagbāhyē tāmrā tathēṣyatē||20|| gambhīrē śvayathuḥ stabdhaḥ kaṭhinō'ntarbhr̥śārtimān| śyāvastāmrō'thavā dāhatōdasphuraṇapākavān||21|| rugvidāhānvitō'bhīkṣṇaṁ vāyuḥ sandhyasthimajjasu| chindanniva caratyantarvakrīkurvaṁśca vēgavān||22|| karōti khañjaṁ paṅguṁ vā śarīrē sarvataścaran| sarvairliṅgaiśca vijñēyaṁ vātāsr̥gubhayāśrayam||23||
उत्तानमथ गम्भीरं द्विविधं तत् प्रचक्षते| त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं गम्भीरं त्वन्तराश्रयम्||१९|| कण्डूदाहरुगायामतोदस्फुरणकुञ्चनैः| अन्विता श्यावरक्ता त्वग्बाह्ये ताम्रा तथेष्यते||२०|| गम्भीरे श्वयथुः स्तब्धः कठिनोऽन्तर्भृशार्तिमान्| श्यावस्ताम्रोऽथवा दाहतोदस्फुरणपाकवान्||२१|| रुग्विदाहान्वितोऽभीक्ष्णं वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु| छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्||२२|| करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्| सर्वैर्लिङ्गैश्च विज्ञेयं वातासृगुभयाश्रयम्||२३||
🔊 Audio coming soon
vātaśōṇitasya avagāḍhānavagāḍhabhēdaṁ cikitsārthamāha- uttānamityādi| antarāśrayamiti tvaṅmāṁsavyatiriktagambhīradhātvāśrayam| sarvairliṅgairiti uttānagambhīravātaraktōktairmilitaiḥ| ayaṁ ca tr̥tīyaḥ prakārō bāhyābhyantaraprakārōktaprakāragr̥hīta ēvēti kr̥tvā rōgasaṅgrahē dvividhaṁ vātaśōṇitamuktam| “dvividhaṁ vātaśōṇitamuttānamavagāḍhaṁ cētyēkē bhāṣantē; tattu na samyak, kasmāt? kuṣṭhavaduttānaṁ bhūtvā kālāntarēṇāvagāḍhībhavati” (su.ci.a.5) ityanēna suśrutēna yaddvaividhyaṁ khaṇḍitaṁ tadācāryayōḥ paramātmanōḥ suśrutāgnivēśayōrēkasyāpyaprāmāṇyaṁ na saṅgatamiti kr̥tvā avirōdhamēvātra vyākhyānayāmaḥ; tathāhi- suśrutēna uttānaṁ vātaśōṇitaṁ kuṣṭhavadgambhīraṁ bhavatītyucyatē, na tu sarvamēvōttānaṁ bhūtvā gambhīraṁ bhavatīti pratijñāyatē; tēna yō brūtē- uttānamēvāvatiṣṭhatē, taṁ prati suśrutavacanaṁ bādhakaṁ; tanna, carakē uttānamēvāvatiṣṭhatē iti nōcyata ēva, kintu prathamōtpattau kiñciduttānamutpadyatē, kiñcittu gambhīramiti, tēna na virōdhaścarakasuśrutayōḥ||19-23||
Adhikarana 6 (24-29) · Śloka 29
tatra vātē'dhikē vā syādraktē pittē kaphē'pi vā| saṁsr̥ṣṭēṣu samastēṣu yacca tacchr̥ṇu lakṣaṇam||24|| viśēṣataḥ sirāyāmaśūlasphuraṇatōdanam | śōthasya kārṣṇyaṁ raukṣyaṁ ca śyāvatāvr̥ddhihānayaḥ||25|| dhamanyaṅgulisandhīnāṁ saṅkōcō'ṅgagrahō'tiruk| kuñcanastambhanē śītapradvēṣaścānilē'dhikē||26|| śvayathurbhr̥śaruk tōdastāmraścimicimāyatē| snigdharūkṣaiḥ śamaṁ naiti kaṇḍūklēdānvitō'sr̥ji ||27|| vidāhō vēdanā mūrcchā svēdastr̥ṣṇā madō bhramaḥ| rāgaḥ pākaśca bhēdaśca śōṣaścōktāni paittikē||28|| staimityaṁ gauravaṁ snēhaḥ suptirmandā ca ruk kaphē| hētulakṣaṇasaṁsargādvidyāddvandvatridōṣajam||29||
तत्र वातेऽधिके वा स्याद्रक्ते पित्ते कफेऽपि वा| संसृष्टेषु समस्तेषु यच्च तच्छृणु लक्षणम्||२४|| विशेषतः सिरायामशूलस्फुरणतोदनम् | शोथस्य कार्ष्ण्यं रौक्ष्यं च श्यावतावृद्धिहानयः||२५|| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| कुञ्चनस्तम्भने शीतप्रद्वेषश्चानिलेऽधिके||२६|| श्वयथुर्भृशरुक् तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदान्वितोऽसृजि ||२७|| विदाहो वेदना मूर्च्छा स्वेदस्तृष्णा मदो भ्रमः| रागः पाकश्च भेदश्च शोषश्चोक्तानि पैत्तिके||२८|| स्तैमित्यं गौरवं स्नेहः सुप्तिर्मन्दा च रुक् कफे| हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वत्रिदोषजम्||२९||
🔊 Audio coming soon
tatra vātē'dhikē ityādau raktē pittē kaphē vā ‘adhikē’ ityanuvartanīyaṁ; tēna pittavr̥ddhiḥ, śōṇitavr̥ddhiḥ, kaphavr̥ddhiśca jñēyā| saṁsr̥ṣṭēṣviti dvitriṣu militēṣu samastēṣviti catuḥṣvapi militēṣvadhikēṣu| sirāyāmētyādinā vātādyulbaṇānāṁ caturṇāṁ lakṣaṇamāha| āyāmaḥ vistaraṇam| śyāvatā śyāvavarṇatvam| śvayathurityādinā asr̥jītyantēna udriktaraktasya lakṣaṇam| dvandvatridōṣajamityatra adhikaśōṇitānubandhō'pi gr̥hītavyaḥ; tēna vātādicatuṣṭayādhikamēlakamapi vātaśōṇitaṁ jñēyam| ata ēva ēkadvitrisarvādhikabhēdād dvividhasyāpi vātaśōṇitasya pūrvaṭīkākr̥dbhiḥ pañcacatvāriṁśadbhēdā uktāḥ| kharanādēna tu prakaraṇāntarēṇa ṣaṭtriṁśadvidhamuktam| uktaṁ hi- “vātōttaraṁ pravr̥ddhāsr̥k pañcatriṁśadvidhaṁ matam| pittāttriṁśadvidhaṁ yōgāt kaphāddaśavidhaṁ matam” iti| ētē bhēdā anatiprayōjanatvānna vivr̥tāḥ||24-29||
Adhikarana 7 (30-34) · Śloka 34
ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ navaṁ, yāpyaṁ dvidōṣajam| tridōṣajamasādhyaṁ syādyasya ca syurupadravāḥ||30|| asvapnārōcakaśvāsamāṁsakōthaśirōgrahāḥ| mūrcchāyamadaruktr̥ṣṇājvaramōhapravēpakāḥ||31|| hikkāpāṅgulyavīsarpapākatōdabhramaklamāḥ| aṅgulīvakratā sphōṭā dāhamarmagrahārbudāḥ||32|| ētairupadravairvarjyaṁ mōhēnaikēna vā'pi yat| samprasrāvi vivarṇaṁ ca stabdhamarbudakr̥cca yat||33|| varjayēccaiva saṅkōcakaramindriyatāpanam| akr̥tsnōpadravaṁ yāpyaṁ sādhyaṁ syānnirupadravam||34||
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्| त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः||३०|| अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः| मूर्च्छायमदरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः||३१|| हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः| अङ्गुलीवक्रता स्फोटा दाहमर्मग्रहार्बुदाः||३२|| एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन वाऽपि यत्| सम्प्रस्रावि विवर्णं च स्तब्धमर्बुदकृच्च यत्||३३|| वर्जयेच्चैव सङ्कोचकरमिन्द्रियतापनम्| अकृत्स्नोपद्रवं याप्यं साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्||३४||
🔊 Audio coming soon
sādhyādivibhāgamāha- ēkadōṣānugamityādi| yasya ca syurupadravā iti sādhyatvēnōktasyāpi vakṣyamāṇōpadravayōgādasādhyatā| tridōṣasyāsādhyatvē'pi yadvakṣyati ‘khajēna mathitā pēyā vātaraktē tridōṣajē’ iti, tadasampūrṇalakṣaṇābhinavatridōṣajābhiprāyēṇa| mūrcchāyaḥ mūrcchā| pāṅgulyaṁ paṅgutā| mōhēnaikēnēti itarōpadravāṇāṁ mēlakādasādhyatvaṁ, mōhastu ēka ēva asādhyatākara ityarthaḥ; yē tu ‘mēhēnaikēna’ iti paṭhanti, tē mēhavātaśōṇitayōrviruddhōpakramatayā mēhayōgēnāsādhyatāmāhuḥ; vātaśōṇitasya hi prāyēṇa madhuraśītōpakramaḥ, tadviparītastu mēhasyēti viruddhōpakramatā| vivarṇamiti viparītavarṇaṁ; vivarṇatvamātraṁ tu sarvavātānugatōpadravaḥ ||30-34||
Adhikarana 8 (35-40) · Śloka 40
raktamārgaṁ nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyōnyamāvārya vēdanābhirharēdasūn||35|| tatra muñcēdasr̥k śr̥ṅgajalaukaḥsūcyalābubhiḥ| pracchanairvā sirābhirvā yathādōṣaṁ yathābalam||36|| rugdāhaśūlatōdārtādasr̥k srāvyaṁ jalaukasā| śr̥ṅgaistumbairharēt suptikaṇḍūcimicimāyanāt||37|| dēśāddēśaṁ vrajat srāvyaṁ sirābhiḥ pracchanēna vā| aṅgaglānau na tu srāvyaṁ rūkṣē vātōttarē ca yat ||38|| gambhīraṁ śvayathuṁ stambhaṁ kampaṁ snāyusirāmayān| glāniṁ cāpi sasaṅkōcāṁ kuryādvāyurasr̥kkṣayāt||39|| khāñjyādīn vātarōgāṁśca mr̥tyuṁ cātyavasēcanāt| kuryāttasmāt pramāṇēna snigdhādraktaṁ vinirharēt||40||
रक्तमार्गं निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरेदसून्||३५|| तत्र मुञ्चेदसृक् शृङ्गजलौकःसूच्यलाबुभिः| प्रच्छनैर्वा सिराभिर्वा यथादोषं यथाबलम्||३६|| रुग्दाहशूलतोदार्तादसृक् स्राव्यं जलौकसा| शृङ्गैस्तुम्बैर्हरेत् सुप्तिकण्डूचिमिचिमायनात्||३७|| देशाद्देशं व्रजत् स्राव्यं सिराभिः प्रच्छनेन वा| अङ्गग्लानौ न तु स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत् ||३८|| गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्| ग्लानिं चापि ससङ्कोचां कुर्याद्वायुरसृक्क्षयात्||३९|| खाञ्ज्यादीन् वातरोगांश्च मृत्युं चात्यवसेचनात्| कुर्यात्तस्मात् प्रमाणेन स्निग्धाद्रक्तं विनिर्हरेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
vātaśōṇitasya raktaharaṇārthaṁ rūpamāha- raktamārgamityādi| raktasya mārgaṁ mārutō nihanti śākhāsandhiṣu niviśyēti śākhāsandhiṣu sthitvā, tataśca vāyunā raktanirōdhāt, anyōnyamāvāryēti raktēna vātaṁ vātēna ca raktamāvārya, vātaraktaṁ vēdanābhirharēdasūmiti yōjyam| ata ēvātra vātaśōṇitē asr̥gvimuñcēditi bhāvaḥ| asr̥ṅmōkṣaṇēna āvaraṇavyapagamādvāyurapi prasannō bhavati, tataśca vyādhyuparama iti bhāvaḥ| dēśāddēśaṁ vrajaditi sthānāntaraprasaraṇaśīlam| aṅgaglānāviti aṅgaśōṣē| srāvaṇāhē śōṇitē'pyatisrāvaṇāddōṣamāha- gambhīramityādi| khāñjyādīniti khāñjyapāṅgulyakubjatvādīn vātarōgān| kuryāditi cchēdaḥ| pramāṇēnēti avikārimātrayā||35-40||
Adhikarana 9 (41) · Śloka 42
virēcyaḥ snēhayitvā''dau snēhayuktairvirēcanaiḥ| rūkṣairvā mr̥dubhiḥ śastamasakr̥dvastikarma ca||41|| sēkābhyaṅgapradēhānnasnēhāḥ prāyō'vidāhinaḥ| vātaraktē praśasyanta ...|42|
विरेच्यः स्नेहयित्वाऽऽदौ स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| रूक्षैर्वा मृदुभिः शस्तमसकृद्वस्तिकर्म च||४१|| सेकाभ्यङ्गप्रदेहान्नस्नेहाः प्रायोऽविदाहिनः| वातरक्ते प्रशस्यन्त ...|४२|
🔊 Audio coming soon
virēcanavidhānē snēhayuktai rūkṣaurvēti vikalpadvayē snēhayuktavirēcanamīṣatsnigdhaviṣayaṁ, rūkṣaistu virēcanamatisnigdhaviṣayam| mr̥dubhirityanēna vātakṣōbhabhayādatra tīkṣṇavirēcanaṁ niṣēdhayati| bastikarmēti anuvāsananirūharūpam| prāyō'vidāhina iti nitarāmavidāhinaḥ||41||-
Adhikarana 10 (42-48) · Śloka 48
... viśēṣaṁ tu nibōdha mē||42|| bāhyamālēpanābhyaṅgapariṣēkōpanāhanaiḥ| virēkāsthāpanasnēhapānairgambhīramācarēt||43|| sarpistailavasāmajjāpānābhyañjanabastibhiḥ| sukhōṣṇairupanāhaiśca vātōttaramupācarēt||44|| virēcanairghr̥takṣīrapānaiḥ sēkaiḥ sabastibhiḥ| śītairnirvāpaṇaiścāpi raktapittōttaraṁ jayēt||45|| vamanaṁ mr̥du nātyarthaṁ snēhasēkau vilaṅghanam| kōṣṇā lēpāśca śasyantē vātaraktē kaphōttarē||46|| kaphavātōttarē śītaiḥ praliptē vātaśōṇitē| dāhaśōtharujākaṇḍūvivr̥ddhiḥ stambhanādbhavēt||47|| raktapittōttarē cōṣṇairdāhaḥ klēdō'vadāraṇam| bhavēttasmādbhiṣagdōṣabalaṁ buddhvā''carētkriyām||48||
... विशेषं तु निबोध मे||४२|| बाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकोपनाहनैः| विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||४३|| सर्पिस्तैलवसामज्जापानाभ्यञ्जनबस्तिभिः| सुखोष्णैरुपनाहैश्च वातोत्तरमुपाचरेत्||४४|| विरेचनैर्घृतक्षीरपानैः सेकैः सबस्तिभिः| शीतैर्निर्वापणैश्चापि रक्तपित्तोत्तरं जयेत्||४५|| वमनं मृदु नात्यर्थं स्नेहसेकौ विलङ्घनम्| कोष्णा लेपाश्च शस्यन्ते वातरक्ते कफोत्तरे||४६|| कफवातोत्तरे शीतैः प्रलिप्ते वातशोणिते| दाहशोथरुजाकण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्||४७|| रक्तपित्तोत्तरे चोष्णैर्दाहः क्लेदोऽवदारणम्| भवेत्तस्माद्भिषग्दोषबलं बुद्ध्वाऽऽचरेत्क्रियाम्||४८||
🔊 Audio coming soon
viśēṣamiti viśiṣṭacikitsitam| bāhyamiti uttānam| mr̥dviti vamanaviśēṣaṇam| kaphōttarē vātōttarē ca śītapralēpadōṣamāha- kaphavātōttarē ityādi| śītalēpēna vidāhō'tra ūṣmarōdhādbhavatīti jñēyam| pittōttarē raktōttarē ca uṣṇapralēpairdōṣamāha- raktapittōttarē ityādi| dōṣabalaṁ buddhvā ācarēditi dōṣabalaṁ buddhvā anuguṇāmēva kriyāmācarēt; vātakaphōttarē uṣṇāṁ, raktapittōttarē śītāṁ, miśrē ca miśrāmiti bhāvaḥ||42-48||
Adhikarana 11 (49-54) · Śloka 54
divāsvapnaṁ sasantāpaṁ vyāyāmaṁ maithunaṁ tathā| kaṭūṣṇaṁ gurvabhiṣyandi lavaṇāmlaṁ ca varjayēt||49|| purāṇā yavagōdhūmanīvārāḥ śāliṣaṣṭikāḥ| bhōjanārthaṁ rasārthaṁ vā viṣkirapratudā hitāḥ||50|| āḍhakyaścaṇakā mudgā masūrāḥ samakuṣṭhakāḥ| yūṣārthaṁ bahusarpiṣkāḥ praśastā vātaśōṇitē||51|| suniṣaṇṇakavētrāgrakākamācīśatāvarī| vāstukōpōdikāśākaṁ śākaṁ sauvarcalaṁ tathā||52|| ghr̥tamāṁsarasairbhr̥ṣṭaṁ śākasātmyāya dāpayēt| vyañjanārthaṁ, tathā gavyaṁ māhiṣājaṁ payō hitam||53|| iti saṅkṣēpataḥ prōktaṁ vātaraktacikitsitam| ētadēva punaḥ sarvaṁ vyāsataḥ sampravakṣyatē||54||
दिवास्वप्नं ससन्तापं व्यायामं मैथुनं तथा| कटूष्णं गुर्वभिष्यन्दि लवणाम्लं च वर्जयेत्||४९|| पुराणा यवगोधूमनीवाराः शालिषष्टिकाः| भोजनार्थं रसार्थं वा विष्किरप्रतुदा हिताः||५०|| आढक्यश्चणका मुद्गा मसूराः समकुष्ठकाः| यूषार्थं बहुसर्पिष्काः प्रशस्ता वातशोणिते||५१|| सुनिषण्णकवेत्राग्रकाकमाचीशतावरी| वास्तुकोपोदिकाशाकं शाकं सौवर्चलं तथा||५२|| घृतमांसरसैर्भृष्टं शाकसात्म्याय दापयेत्| व्यञ्जनार्थं, तथा गव्यं माहिषाजं पयो हितम्||५३|| इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तं वातरक्तचिकित्सितम्| एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः सम्प्रवक्ष्यते||५४||
🔊 Audio coming soon
nīvāraḥ uḍikā| sauvarcalamiti sūryāvartaśākam| vyañjanārthamiti bhōjanasādhanatayā vyañjatē iti vyañjanam| ētadēvēti saṅkṣiptaprayōgakathanam| vyāsataḥ prapañcēna||49-54||
Adhikarana 12 (55-60) · Śloka 60
śrāvaṇīkṣīrakākōlījīvakarṣabhakaiḥ samaiḥ| siddhaṁ samadhukaiḥ sarpiḥ sakṣīraṁ vātaraktanut||55|| balāmatibalāṁ mēdāmātmaguptāṁ śatāvarīm| kākōlīṁ kṣīrakākōlīṁ rāsnāmr̥ddhiṁ ca pēṣayēt||56|| ghr̥taṁ caturguṇakṣīraṁ taiḥ siddhaṁ vātaraktanut| hr̥tpāṇḍurōgavīsarpakāmalājvaranāśanam||57|| trāyantikātāmalakīdvikākōlīśatāvarī| kaśērukākaṣāyēṇa kalkairēbhiḥ pacēddhr̥tam||58|| dattvā parūṣakādrākṣākāśmaryēkṣurasān samān| pr̥thagvidāryāḥ svarasaṁ tathā kṣīraṁ caturguṇam||59|| ētat prāyōgikaṁ sarpiḥ pārūṣakamiti smr̥tam| vātaraktē kṣatē kṣīṇē vīsarpē paittikē jvarē||60|| iti pārūṣakaṁ ghr̥tam|
श्रावणीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकैः समैः| सिद्धं समधुकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्||५५|| बलामतिबलां मेदामात्मगुप्तां शतावरीम्| काकोलीं क्षीरकाकोलीं रास्नामृद्धिं च पेषयेत्||५६|| घृतं चतुर्गुणक्षीरं तैः सिद्धं वातरक्तनुत्| हृत्पाण्डुरोगवीसर्पकामलाज्वरनाशनम्||५७|| त्रायन्तिकातामलकीद्विकाकोलीशतावरी| कशेरुकाकषायेण कल्कैरेभिः पचेद्धृतम्||५८|| दत्त्वा परूषकाद्राक्षाकाश्मर्येक्षुरसान् समान्| पृथग्विदार्याः स्वरसं तथा क्षीरं चतुर्गुणम्||५९|| एतत् प्रायोगिकं सर्पिः पारूषकमिति स्मृतम्| वातरक्ते क्षते क्षीणे वीसर्पे पैत्तिके ज्वरे||६०|| इति पारूषकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
śrāvaṇī muṇḍitikā| sakṣīramityanēna dravāntarābhāvāccaturguṇakṣīramēva ghr̥tādbhavati| trāyantikētyādau kalkairēbhirityanēna śatāvaryantānāṁ kalkatvaṁ, kaśērukākaṣāyaḥ, parūṣakarasādīnāṁ pratyēkaṁ ghr̥tasamānatvaṁ, vidārīrasasyāpi tathāvacanāt samatvam| atra jatūkarṇaḥ- “tulyarasaiḥ parūṣakakāśmaryakakaśērukāvidarīdrākṣēkṣūṇāṁ catuṣkē payasi dvikākōlītāmalakīśatāvaryaḥ piṣṭvā pacēd ghr̥taṁ, prayōgēṇa tadvātāsravīsarpajvarajit sarpiḥ pārūṣakaṁ nāma” iti| prāyōgikamiti abhyāsōpayōjyam||55-60||
Adhikarana 13 (61-70) · Śloka 70
dvē pañcamūlē varṣābhūmēraṇḍaṁ sapunarnavam| mudgaparṇīṁ mahāmēdāṁ māṣaparṇīṁ śatāvarīm||61|| śaṅkhapuṣpīmavākpuṣpīṁ rāsnāmatibalāṁ balām| pr̥thagdvipalikaṁ kr̥tvā jaladrōṇē vipācayēt||62|| pādaśēṣē samān kṣīradhātrīkṣucchāgalān rasān| ghr̥tāḍhakēna saṁyōjya śanairmr̥dvagninā pacēt||63|| kalkānāvāpya mēdē dvē kāśmaryaphalamutpalam| tvakkṣīrīṁ pippalīṁ drākṣāṁ padmabījaṁ punarnavām||64|| nāgaraṁ kṣīrakākōlīṁ padmakaṁ br̥hatīdvayam| vīrāṁ śr̥ṅgāṭakaṁ bhavyamurumāṇaṁ nikōcakam||65|| kharjūrākṣōṭavātāmamuñjātābhiṣukāṁstathā| ētairghr̥tāḍhakē siddhē kṣaudraṁ śītē pradāpayēt||66|| samyak siddhaṁ ca vijñāya suguptaṁ sannidhāpayēt| kr̥tarakṣāvidhiṁ caukṣē prāśayēdakṣasammitam||67|| pāṇḍurōgaṁ jvaraṁ hikkāṁ svarabhēdaṁ bhagandaram| pārśvaśūlaṁ kṣayaṁ kāsaṁ plīhānaṁ vātaśōṇitam||68|| kṣataśōṣamapasmāramaśmarīṁ śarkarāṁ tathā| sarvāṅgaikāṅgarōgāṁśca mūtrasaṅgaṁ ca nāśayēt||69|| balavarṇakaraṁ dhanyaṁ valīpalitanāśanam| jīvanīyamidaṁ sarpirvr̥ṣyaṁ vandhyāsutapradam||70||
द्वे पञ्चमूले वर्षाभूमेरण्डं सपुनर्नवम्| मुद्गपर्णीं महामेदां माषपर्णीं शतावरीम्||६१|| शङ्खपुष्पीमवाक्पुष्पीं रास्नामतिबलां बलाम्| पृथग्द्विपलिकं कृत्वा जलद्रोणे विपाचयेत्||६२|| पादशेषे समान् क्षीरधात्रीक्षुच्छागलान् रसान्| घृताढकेन संयोज्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत्||६३|| कल्कानावाप्य मेदे द्वे काश्मर्यफलमुत्पलम्| त्वक्क्षीरीं पिप्पलीं द्राक्षां पद्मबीजं पुनर्नवाम्||६४|| नागरं क्षीरकाकोलीं पद्मकं बृहतीद्वयम्| वीरां शृङ्गाटकं भव्यमुरुमाणं निकोचकम्||६५|| खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकांस्तथा| एतैर्घृताढके सिद्धे क्षौद्रं शीते प्रदापयेत्||६६|| सम्यक् सिद्धं च विज्ञाय सुगुप्तं सन्निधापयेत्| कृतरक्षाविधिं चौक्षे प्राशयेदक्षसम्मितम्||६७|| पाण्डुरोगं ज्वरं हिक्कां स्वरभेदं भगन्दरम्| पार्श्वशूलं क्षयं कासं प्लीहानं वातशोणितम्||६८|| क्षतशोषमपस्मारमश्मरीं शर्करां तथा| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च मूत्रसङ्गं च नाशयेत्||६९|| बलवर्णकरं धन्यं वलीपलितनाशनम्| जीवनीयमिदं सर्पिर्वृष्यं वन्ध्यासुतप्रदम्||७०||
🔊 Audio coming soon
dvē pañcamūlē ityādau varṣābhūḥ śvētapunarnavā| avākpuṣpī ‘adhaḥpuṣpī’ iti khyātā| kṣīrādīnāṁ snēhasamatvam| vīrā vr̥ddhiḥ| bhavyādaya auttarāpathikāḥ| suguptamiti vātādyasparśanīyaṁ yathā bhavati| caukṣē iti śucau||61-70||
Adhikarana 14 (71-75) · Śloka 75
drākṣāmadhu(dhū)katōyābhyāṁ siddhaṁ vā sasitōpalam| pibēddhr̥taṁ tathā kṣīraṁ guḍūcīsvarasē śr̥tam||71|| jīvakarṣabhakau mēdāmr̥ṣyaprōktāṁ śatāvarīm| madhukaṁ madhuparṇīṁ ca kākōlīdvayamēva ca||72|| mudgamāṣākhyaparṇinyau daśamūlaṁ punarnavām| balāmr̥tāvidārīśca sāśvagandhāśmabhēdakāḥ||73|| ēṣāṁ kaṣāyakalkābhyāṁ sarpistailaṁ ca sādhayēt| lābhataśca vasāmajjadhānvaprātudavaiṣkiram||74|| caturguṇēna payasā tat siddhaṁ vātaśōṇitam| sarvadēhāśritaṁ hanti vyādhīn ghōrāṁśca vātajān||75||
द्राक्षामधु(धू)कतोयाभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्| पिबेद्धृतं तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्||७१|| जीवकर्षभकौ मेदामृष्यप्रोक्तां शतावरीम्| मधुकं मधुपर्णीं च काकोलीद्वयमेव च||७२|| मुद्गमाषाख्यपर्णिन्यौ दशमूलं पुनर्नवाम्| बलामृताविदारीश्च साश्वगन्धाश्मभेदकाः||७३|| एषां कषायकल्काभ्यां सर्पिस्तैलं च साधयेत्| लाभतश्च वसामज्जधान्वप्रातुदवैष्किरम्||७४|| चतुर्गुणेन पयसा तत् सिद्धं वातशोणितम्| सर्वदेहाश्रितं हन्ति व्याधीन् घोरांश्च वातजान्||७५||
🔊 Audio coming soon
drākṣētyādau sasitōpalamiti prakṣiptaśarkaram| r̥ṣyaprōktā atibalā| kālā mañjiṣṭhā| madhuparṇī vikaṅkataḥ| dhānvaprātudavaiṣkiramiti vasāmajjaviśēṣaṇam||71-75||
Adhikarana 15 (76-87) · Śloka 87
sthirā śvadaṁṣṭrā br̥hatī sārivā saśatāvarī| kāśmaryāṇyātmaguptā ca vr̥ścīrō dvē balē tathā||76|| ēṣāṁ kvāthē catuḥkṣīraṁ pr̥thak tailaṁ pr̥thagghr̥tam| mēdāśatāvarīyaṣṭijīvantījīvakarṣabhaiḥ||77|| paktvā mātrā tataḥ kṣīratriguṇā'dhyardhaśarkarā| khajēna mathitā pēyā vātaraktē tridōṣajē||78|| tailaṁ payaḥ śarkarāṁ ca pāyayēdvā sumūrcchitam| sarpistailasitākṣaudrairmiśraṁ vā'pi pibēt payaḥ||79|| aṁśumatyā śr̥taḥ prasthaḥ payasō dvisitōpalaḥ| pānē praśasyatē tadvat pippalīnāgaraiḥ śr̥taḥ||80|| balāśatāvalīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ| śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṁ śr̥taṁ payaḥ||81|| dhārōṣṇaṁ mūtrayuktaṁ vā kṣīraṁ dōṣānulōmanam| pibēdvā satrivr̥ccūrṇaṁ pittaraktāvr̥tānilaḥ||82|| kṣīrēṇairaṇḍatailaṁ vā prayōgēṇa pibēnnaraḥ| bahudōṣō virēkārthaṁ jīrṇē kṣīraudanāśanaḥ||83|| kaṣāyamabhayānāṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ pibēnnaraḥ| kṣīrānupānaṁ trivr̥tācūrṇaṁ drākṣārasēna vā||84|| kāśmaryaṁ trivr̥tāṁ drākṣāṁ triphalāṁ saparūṣakām| śr̥taṁ pibēdvirēkāya lavaṇakṣaudrasaṁyutam||85|| triphalāyāḥ kaṣāyaṁ vā pibēt kṣaudrēṇa saṁyutam| dhātrīharidrāmustānāṁ kaṣāyaṁ vā kaphādhikaḥ||86|| yōgaiśca kalpavihitairasakr̥ttaṁ virēcayēt| mr̥dubhiḥ snēhasaṁyuktairjñātvā vātaṁ malāvr̥tam||87||
स्थिरा श्वदंष्ट्रा बृहती सारिवा सशतावरी| काश्मर्याण्यात्मगुप्ता च वृश्चीरो द्वे बले तथा||७६|| एषां क्वाथे चतुःक्षीरं पृथक् तैलं पृथग्घृतम्| मेदाशतावरीयष्टिजीवन्तीजीवकर्षभैः||७७|| पक्त्वा मात्रा ततः क्षीरत्रिगुणाऽध्यर्धशर्करा| खजेन मथिता पेया वातरक्ते त्रिदोषजे||७८|| तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्च्छितम्| सर्पिस्तैलसिताक्षौद्रैर्मिश्रं वाऽपि पिबेत् पयः||७९|| अंशुमत्या शृतः प्रस्थः पयसो द्विसितोपलः| पाने प्रशस्यते तद्वत् पिप्पलीनागरैः शृतः||८०|| बलाशतावलीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः| श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः||८१|| धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्| पिबेद्वा सत्रिवृच्चूर्णं पित्तरक्तावृतानिलः||८२|| क्षीरेणैरण्डतैलं वा प्रयोगेण पिबेन्नरः| बहुदोषो विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः||८३|| कषायमभयानां वा घृतभृष्टं पिबेन्नरः| क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा||८४|| काश्मर्यं त्रिवृतां द्राक्षां त्रिफलां सपरूषकाम्| शृतं पिबेद्विरेकाय लवणक्षौद्रसंयुतम्||८५|| त्रिफलायाः कषायं वा पिबेत् क्षौद्रेण संयुतम्| धात्रीहरिद्रामुस्तानां कषायं वा कफाधिकः||८६|| योगैश्च कल्पविहितैरसकृत्तं विरेचयेत्| मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्ज्ञात्वा वातं मलावृतम्||८७||
🔊 Audio coming soon
sthirētyādau catuḥkṣīramiti caturguṇaṁ kṣīram| pr̥thak tailaṁ pr̥thagghr̥tamityanēna sammiśrapākaṁ niṣēdhayati| kṣīratriguṇa sārdhabhāgā śarkarā yasyāṁ mātrāyāṁ sā kṣīra triguṇā'dhyardhaśarkarā| khajaḥpañcāṅgulō hastaḥ, manthānaṁ vā| mātrā cātra militayōstailasarpiṣōrgrāhyā| aṁśumatī śālaparṇī| dvisitōpala iti śarkarāpaladvayayuktaḥ| iyaṁ ca kṣīramātrā uttamāgnīn prati| dhārōṣṇamiti dōhakāladhārāpatitamagniyōgādvinā uṣṇībhūtam| mūtraṁ cātra kṣīrasamam| satrivr̥ccūrṇaṁ dhārōṣṇaṁ kṣīramiti sambandhaḥ| prayōgēṇēti abhyāsēna| kṣīrapradhānō bastiḥ kṣīrabastiḥ||76-87||
Adhikarana 16 (88-95) · Śloka 95
nirharēdvā malaṁ tasya saghr̥taiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṁ kiñcidvātaraktacikitsitam||88|| bastivaṅkṣaṇapārśvōruparvāsthijaṭharārtiṣu| udāvartē ca śasyantē nirūhāḥ sānuvāsanāḥ||89|| dadyāttailāni cēmāni bastikarmaṇi buddhimān| nasyābhyañjanasēkēṣu dāhaśūlōpaśāntayē||90|| madhuyaṣṭyāstulāyāstu kaṣāyē pādaśēṣitē| tailāḍhakaṁ samakṣīraṁ pacēt kalkaiḥ palōnmitaiḥ||91|| śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyāgurucandanaiḥ| sthirāhaṁsapadīmāṁsīdvimēdāmadhuparṇibhiḥ||92|| kākōlīkṣīrakākōlītāmalakyr̥ddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvakpatranakhavālakaiḥ||93|| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayōgāttaddhanti tailaṁ mārutaśōṇitam||94|| sōpadravaṁ sāṅgaśūlaṁ sarvagātrānugaṁ tathā| vātāsr̥kpittadāhārtijvaraghnaṁ balavarṇakr̥t||95|| iti madhuparṇyāditailam|
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः| न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्||८८|| बस्तिवङ्क्षणपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु| उदावर्ते च शस्यन्ते निरूहाः सानुवासनाः||८९|| दद्यात्तैलानि चेमानि बस्तिकर्मणि बुद्धिमान्| नस्याभ्यञ्जनसेकेषु दाहशूलोपशान्तये||९०|| मधुयष्ट्यास्तुलायास्तु कषाये पादशेषिते| तैलाढकं समक्षीरं पचेत् कल्कैः पलोन्मितैः||९१|| शतपुष्पावरीमूर्वापयस्यागुरुचन्दनैः| स्थिराहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः||९२|| काकोलीक्षीरकाकोलीतामलक्यृद्धिपद्मकैः| जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्पत्रनखवालकैः||९३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगात्तद्धन्ति तैलं मारुतशोणितम्||९४|| सोपद्रवं साङ्गशूलं सर्वगात्रानुगं तथा| वातासृक्पित्तदाहार्तिज्वरघ्नं बलवर्णकृत्||९५|| इति मधुपर्ण्यादितैलम्|
🔊 Audio coming soon
madhuyaṣṭyā ityādau madhukatulāyāṁ jaladrōṇaṁ dattvā tailāḍhakamānaḥ kvāthō bhavati| varī śatāvarī| haṁsapadī svanāmakhyātā| payasyā arkapuṣpī| vitunnakaṁ dhānyakam| catuṣprayōgāditi pānābhyaṅgabastinasyaprayōgāt||88-95||
Adhikarana 17 (96-109) · Śloka 109
madhukasya śataṁ drākṣā kharjūrāṇi parūṣakam| madhūkaudanapākyau ca prasthaṁ muñjātakasya ca||96|| kāśmaryāḍhakamityētaccaturdrōṇē pacēdapām| śēṣē'ṣṭabhāgē pūtē ca tasmiṁstailāḍhakaṁ pacēt||97|| tathā''malakakāśmaryavidārīkṣurasaiḥ samaiḥ| caturdrōṇēna payasā kalkaṁ dattvā palōnmitam||98|| kadambāmalakākṣōṭapadmabījakaśērukam| śr̥ṅgāṭakaṁ śr̥ṅgavēraṁ lavāṇaṁ pippalīṁ sitām||99|| jīvanīyaiśca saṁsiddhaṁ kṣaudraprasthēna saṁsr̥jēt| nasyābhyañjanapānēṣu bastau cāpi niyōjayēt||100|| vātavyādhiṣu sarvēṣu manyāstambhē hanugrahē| sarvāṅgaikāṅgavātē ca kṣatakṣīṇē kṣatajvarē||101|| sukumārakamityētadvātāsrāmayanāśanam| svaravarṇakaraṁ tailamārōgyabalapuṣṭidam||102|| iti sukumārakatailam| guḍūcīṁ madhukaṁ hrasvaṁ pañcamūlaṁ punarnavām| rāsnāmēraṇḍamūlaṁ ca jīvanīyāni lābhataḥ||103|| palānāṁ śatakairbhāgairbalāpañcaśataṁ tathā| kōlabilvayavānmāṣānkulatthāṁścāḍhakōnmitān||104|| kāśmaryāṇāṁ suśuṣkāṇāṁ drōṇaṁ drōṇaśatē'mbhasi| sādhayējjarjaraṁ dhautaṁ caturdrōṇaṁ ca śēṣayēt||105|| tailadrōṇaṁ pacēttēna dattvā pañcaguṇaṁ payaḥ| piṣṭvā tripalikaṁ caiva candanōśīrakēśaram||106|| patrailāgurukuṣṭhāni tagaraṁ madhuyaṣṭikām| mañjiṣṭhāṣṭapalaṁ caiva tat siddhaṁ sārvayaugikam||107|| vātaraktē kṣatakṣīṇē bhārārtē kṣīṇarētasi| vēpanākṣēpabhagnānāṁ sarvāṅgaikāṅgarōgiṇām||108|| yōnidōṣamapasmāramunmādaṁ khañjapaṅgutām| hanyāt prasavanaṁ caitattailāgryamamr̥tāhvayam||109|| ityamr̥tādyaṁ tailam|
मधुकस्य शतं द्राक्षा खर्जूराणि परूषकम्| मधूकौदनपाक्यौ च प्रस्थं मुञ्जातकस्य च||९६|| काश्मर्याढकमित्येतच्चतुर्द्रोणे पचेदपाम्| शेषेऽष्टभागे पूते च तस्मिंस्तैलाढकं पचेत्||९७|| तथाऽऽमलककाश्मर्यविदारीक्षुरसैः समैः| चतुर्द्रोणेन पयसा कल्कं दत्त्वा पलोन्मितम्||९८|| कदम्बामलकाक्षोटपद्मबीजकशेरुकम्| शृङ्गाटकं शृङ्गवेरं लवाणं पिप्पलीं सिताम्||९९|| जीवनीयैश्च संसिद्धं क्षौद्रप्रस्थेन संसृजेत्| नस्याभ्यञ्जनपानेषु बस्तौ चापि नियोजयेत्||१००|| वातव्याधिषु सर्वेषु मन्यास्तम्भे हनुग्रहे| सर्वाङ्गैकाङ्गवाते च क्षतक्षीणे क्षतज्वरे||१०१|| सुकुमारकमित्येतद्वातास्रामयनाशनम्| स्वरवर्णकरं तैलमारोग्यबलपुष्टिदम्||१०२|| इति सुकुमारकतैलम्| गुडूचीं मधुकं ह्रस्वं पञ्चमूलं पुनर्नवाम्| रास्नामेरण्डमूलं च जीवनीयानि लाभतः||१०३|| पलानां शतकैर्भागैर्बलापञ्चशतं तथा| कोलबिल्वयवान्माषान्कुलत्थांश्चाढकोन्मितान्||१०४|| काश्मर्याणां सुशुष्काणां द्रोणं द्रोणशतेऽम्भसि| साधयेज्जर्जरं धौतं चतुर्द्रोणं च शेषयेत्||१०५|| तैलद्रोणं पचेत्तेन दत्त्वा पञ्चगुणं पयः| पिष्ट्वा त्रिपलिकं चैव चन्दनोशीरकेशरम्||१०६|| पत्रैलागुरुकुष्ठानि तगरं मधुयष्टिकाम्| मञ्जिष्ठाष्टपलं चैव तत् सिद्धं सार्वयौगिकम्||१०७|| वातरक्ते क्षतक्षीणे भारार्ते क्षीणरेतसि| वेपनाक्षेपभग्नानां सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिणाम्||१०८|| योनिदोषमपस्मारमुन्मादं खञ्जपङ्गुताम्| हन्यात् प्रसवनं चैतत्तैलाग्र्यममृताह्वयम्||१०९|| इत्यमृताद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
guḍūcītyādau guḍūcyādīnāṁ pratyēkaṁ śatapalatvaṁ, kōlādīnāṁ pratyēkamāḍhakamānatvam| kāśmaryāṇāmiti gaṅgārīphalānām| sārvayaugikamiti pānādicatuṣprayōgē yaugikam| prasavanamiti prasūtikārakam||96-109||
Adhikarana 18 (110-113) · Śloka 113
padmavētasayaṣṭyāhvaphēnilāpadmakōtpalaiḥ| pr̥thakpañcapalairdarbhabalācandanakiṁśukaiḥ||110|| jalē śr̥taiḥ pacēttailaprasthaṁ sauvīrasammitam| lōdhrakālīyakōśīrajīvakarṣabhakēśaraiḥ||111|| madayantīlatāpatrapadmakēśarapadmakaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryamāṁsīmēdāpriyaṅgubhiḥ||112|| kuṅkumasya palārdhēna mañjiṣṭhāyāḥ palēna ca| mahāpadmamidaṁ tailaṁ vātāsr̥gjvaranāśanam||113|| iti mahāpadmaṁ tailam|
पद्मवेतसयष्ट्याह्वफेनिलापद्मकोत्पलैः| पृथक्पञ्चपलैर्दर्भबलाचन्दनकिंशुकैः||११०|| जले शृतैः पचेत्तैलप्रस्थं सौवीरसम्मितम्| लोध्रकालीयकोशीरजीवकर्षभकेशरैः||१११|| मदयन्तीलतापत्रपद्मकेशरपद्मकैः| प्रपौण्डरीककाश्मर्यमांसीमेदाप्रियङ्गुभिः||११२|| कुङ्कुमस्य पलार्धेन मञ्जिष्ठायाः पलेन च| महापद्ममिदं तैलं वातासृग्ज्वरनाशनम्||११३|| इति महापद्मं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
padmavētasētyādau phēnilā upōdikā| sauvīrasammitamiti snēhasamaṁ sauvīrakam| lōdhrādibhiḥ kārṣikaiḥ, kuṅkumaṁ ca dvikārṣikam||110-113||
Adhikarana 19 (114) · Śloka 115
padmakōśīrayaṣṭyāhvarajanīkvāthasādhitam| syāt piṣṭaiḥ sarjamañjiṣṭhāvīrākākōlicandanaiḥ||114|| khuḍḍākapadmakamidaṁ tailaṁ vātāsradāhanut|115| iti khuḍḍākapadmakaṁ tailam|
पद्मकोशीरयष्ट्याह्वरजनीक्वाथसाधितम्| स्यात् पिष्टैः सर्जमञ्जिष्ठावीराकाकोलिचन्दनैः||११४|| खुड्डाकपद्मकमिदं तैलं वातास्रदाहनुत्|११५| इति खुड्डाकपद्मकं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
khuḍḍākapadmakamiti alpapadmakasañjñaṁ; sañjñā caiṣā vaidyavyavahārārthā||114||-
Adhikarana 20 (115-118) · Śloka 118
śatēna yaṣṭimadhukāt sādhyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ||115|| tasmiṁstailē caturdrōṇē madhukasya palēna tu| siddhaṁ madhukakāśmaryasairvā vātaraktanut||116|| madhuparṇyāḥ palaṁ piṣṭvā tailaprasthaṁ caturguṇē| kṣīrē sādhyaṁ śataṁ kr̥tvā tadēvaṁ madhukācchatē||117|| siddhaṁ dēyaṁ tridōṣē syādvātāsrē śvāsakāsanut| hr̥tpāṇḍurōgavīsarpakāmalādāhanāśanam||118|| iti śatapākaṁ madhukatailam|
शतेन यष्टिमधुकात् साध्यं दशगुणं पयः||११५|| तस्मिंस्तैले चतुर्द्रोणे मधुकस्य पलेन तु| सिद्धं मधुककाश्मर्यसैर्वा वातरक्तनुत्||११६|| मधुपर्ण्याः पलं पिष्ट्वा तैलप्रस्थं चतुर्गुणे| क्षीरे साध्यं शतं कृत्वा तदेवं मधुकाच्छते||११७|| सिद्धं देयं त्रिदोषे स्याद्वातास्रे श्वासकासनुत्| हृत्पाण्डुरोगवीसर्पकामलादाहनाशनम्||११८|| इति शतपाकं मधुकतैलम्|
🔊 Audio coming soon
śatēna yaṣṭimadhukādityādau yaṣṭīmadhupalaśataṁ daśaguṇēna kṣīrēṇa sādhyaṁ, tēna caturbhāgasthitēna kṣīrēṇa tailaṁ paktavyam| tadēvaṁ madhukācchatē siddhamiti śatadhāpākēna madhukapalaśatāt siddhamityarthaḥ| anēna ca madhukapalaśatasādhanōpadēśēna śataṁ kr̥tvētyatra śataśabdasya vipulavācitāṁ niṣēṇayati||115-118||
Adhikarana 21 (119-120) · Śloka 120
balākaṣāyakalkābhyāṁ tailaṁ kṣīrasamaṁ pacēt| sahasraṁ śatavāraṁ vā vātāsr̥gvātarōganut||119|| rasāyanamidaṁ śrēṣṭhamindriyāṇāṁ prasādanam| jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ svaryaṁ śukrāsr̥gdōṣanāśanam||120|| iti sahasrapākaṁ śatapākaṁ vā balātailam|
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्| सहस्रं शतवारं वा वातासृग्वातरोगनुत्||११९|| रसायनमिदं श्रेष्ठमिन्द्रियाणां प्रसादनम्| जीवनं बृंहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्||१२०|| इति सहस्रपाकं शतपाकं वा बलातैलम्|
🔊 Audio coming soon
balākaṣāyētyādinōktaśatasahasrapākē atyarthapākāt snēhakṣayaṁ paśyantaḥ śataguṇēna sahasraguṇēna vā dravēṇaikadaiva pākaṁ vyākhyānayanti; kintu tāvatī snēhamātrā'tra paktavyā yā pākōpakṣayēṇa niḥśēṣā na bhavati, kṣīraṁ cātra snēhavardhakamasti, tēna yathāśrutamēvātrācāryavacanaṁ pramāṇamiti paśyāmaḥ| kiñca pratyāsannē ēva pākē sadravē snēhakalkōddharaṇamatra kartavyaṁ, tēna snēhāpēpakṣayai'pi mātrā'nēna bhavati||119-120||
Adhikarana 22 (121-122) · Śloka 122
guḍūcīrasadugdhābhyāṁ tailaṁ drākṣārasēna vā| siddhaṁ madhukakāśmaryarasairvā vātaraktanut||121|| āranālāḍhakē tailaṁ pādasarjarasaṁ śr̥tam| prabhūtē khajitaṁ tōyē jvaradāhārtinut param||122||
गुडूचीरसदुग्धाभ्यां तैलं द्राक्षारसेन वा| सिद्धं मधुककाश्मर्यरसैर्वा वातरक्तनुत्||१२१|| आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्| प्रभूते खजितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत् परम्||१२२||
🔊 Audio coming soon
guḍūcītyādau dravāt pādikaḥ snēha iti nyāyāt prasthaṁ tailasya bhavati| khajitamiti mathitam||121-122||
Adhikarana 23 (123) · Śloka 123
samadhūcchiṣṭamāñjiṣṭhaṁ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṁ tadabhyaṅgādbātaraktarujāpaham||123|| iti piṇḍatailam|
समधूच्छिष्टमाञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्| पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्बातरक्तरुजापहम्||१२३|| इति पिण्डतैलम्|
🔊 Audio coming soon
samadhūcchiṣṭētyādau madhucchiṣṭādīni kalkaḥ, jalaṁ ca dravaṁ dēyam| piṇḍatailabhāṣayā cātra vastrapūtamēvaitattēlaṁ kartavyamityāhuḥ| kintu, āranālāḍhakasādhyatailē ēva sarjarasasthānē madhūcchiṣṭādīnāṁ prakṣēpāt piṇḍatailamanēnōcyata iti jatūkarṇavacanādunnīyatē; uktaṁ hi tatra- “kāñjikasarjarasaśr̥taṁ khajitaṁ bahunā jalēna sikthakasarjarasairyuktamabhyañjanam” iti||123||
Adhikarana 24 (124-155) · Śloka 155
daśamūlaśr̥taṁ kṣīraṁ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣēkō'nilaprāyē tadvat kōṣṇēna sarpiṣā||124|| snēhairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣēcayēt| stambhākṣēpakaśūlārtaṁ kōṣṇairdāhē tu śītalaiḥ||125|| tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| kvāthairvā jīvanīyānāṁ pañcamūlasya vā bhiṣak||126|| drākṣēkṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sēkārthē taṇḍulakṣaudraśarkarāmbu ca śasyatē||127|| kumudōtpalapadmādyairmaṇihāraiḥ sacandanaiḥ| śītatōyānugairdāhē prōkṣaṇaṁ sparśanaṁ hitam||128|| candrapādāmbusaṁsiktē kṣaumapadmadalacchadē| śayanē pulinasparśaśītamārutavījitē||129|| candanārdrastanakarāḥ priyā nāryaḥ priyaṁvadāḥ| sparśaśītāḥ sukhasparśā ghnanti dāhaṁ rujaṁ klamam||130|| sarāgē sarujē dāhē raktaṁ visrāvya lēpayēt| madhukāśvatthatvaṅmāṁsīvīrōdumbaraśādvalaiḥ||131|| jalajairyavacūrṇairvā sayaṣṭyāhvapayōghr̥taiḥ| sarpiṣā jīvanīyairvā piṣṭairlēpō'rtidāhanut||132|| tilāḥ priyālō madhukaṁ bisaṁ mūlaṁ ca vētasāt| ājēna payasā piṣṭaḥ pralēpō dāharāganut||133|| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ| sitōpalairakāsaktumasūrōśīrapadmakaiḥ||134|| lēpō rugdāhavīsarparāgaśōphanivāraṇaḥ| pittaraktōttarē tvētē, lēpān vātōttarē śr̥ṇu||135|| vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ sakṣīramudgapāyasaḥ | tilasarṣapapiṇḍairvā'pyupanāhō rujāpahaḥ||136|| audakaprasahānūpavēśavārāḥ susaṁskr̥tāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snēhayuktāḥ syurupanāhanē||137|| stambhatōdarugāyāmaśōthāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||138|| ghr̥taṁ sahacarānmūlaṁ jīvantī cchāgalaṁ payaḥ| lēpaḥ piṣṭāstilāstadvadbhr̥ṣṭāḥ payasi nirvr̥tāḥ||139|| kṣīrapiṣṭamumālēpamēraṇḍasya phalāni ca| kuryācchūlanivr̥ttyarthaṁ śatāhvāmanilē'dhikē||140|| samūlāgracchadairaṇḍakvāthē dviprāsthikaṁ pr̥thak| ghr̥taṁ tailaṁ vasā majjā cānūpamr̥gapakṣiṇām||141|| kalkārthē jīvanīyāni gavyaṁ kṣīramathājakam| haridrōtpalakuṣṭhailāśatāhvāśvahanacchadān ||142|| bilvamātrān pr̥thak puṣpaṁ kākubhaṁ cāpi sādhayēt| madhūcchiṣṭapalānyaṣṭau dadyācchītē'vatāritē||143|| śūlēnaiṣō'rditāṅgānāṁ lēpaḥ sandhigatē'nilē| vātaraktē cyutē bhagnē khañjē kubjē ca śasyatē||144|| śōphagauravakaṇḍvādyairyuktē tvasmin kaphōttarē| mūtrakṣārasurāpakvaṁ ghr̥tamabhyañjanē hitam||145|| padmakaṁ tvak samadhukaṁ sārivā cēti tairghr̥tam| siddhaṁ samadhuśuktaṁ syāt sēkābhyaṅgē kaphōttarē||146|| kṣārastailaṁ gavāṁ mūtraṁ jalaṁ ca kaṭukaiḥ śr̥tam| pariṣēkē praśaṁsanti vātaraktē kaphōttarē||147|| lēpaḥ sarṣapanimbārkahiṁsrākṣīratilairhitaḥ| śrēṣṭhaḥ siddhaḥ kapitthatvagghr̥takṣīraiḥ sasaktubhiḥ||148|| gr̥hadhūmō vacā kuṣṭhaṁ śatāhvā rajanīdvayam| pralēpaḥ śūlanudvātaraktē vātakaphōttarē||149|| tagaraṁ tvak śatāhvailā kuṣṭhaṁ mustaṁ harēṇukā| dāru vyāghranakhaṁ cāmlapiṣṭaṁ vātakaphāsranut||150|| madhuśigrōrhitaṁ tadvadbījaṁ dhānyāmlasaṁyutam| muhūrtaṁ liptamamlaiśca siñcēdvātakaphōttaram||151|| triphalāvyōṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṁ vacām| viḍaṅgaṁ pippalīmūlaṁ rōmaśaṁ vr̥ṣakatvacam||152|| r̥ddhiṁ tāmalakīṁ cavyaṁ samabhāgāni pēṣayēt| kalyaṁ liptamayaspātrē madhyāhnē bhakṣayēttataḥ||153|| varjayēddadhiśuktāni kṣāraṁ vairōdhikāni ca| vātāsrē sarvadōṣē'pi hitaṁ śūlārditē param||154|| buddhvā sthānaviśēṣāṁśca dōṣāṇāṁ ca balābalam| cikitsitamidaṁ kuryādūhāpōhavikalpavit||155||
दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्| परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत् कोष्णेन सर्पिषा||१२४|| स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्| स्तम्भाक्षेपकशूलार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः||१२५|| तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः| क्वाथैर्वा जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा भिषक्||१२६|| द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्| सेकार्थे तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्बु च शस्यते||१२७|| कुमुदोत्पलपद्माद्यैर्मणिहारैः सचन्दनैः| शीततोयानुगैर्दाहे प्रोक्षणं स्पर्शनं हितम्||१२८|| चन्द्रपादाम्बुसंसिक्ते क्षौमपद्मदलच्छदे| शयने पुलिनस्पर्शशीतमारुतवीजिते||१२९|| चन्दनार्द्रस्तनकराः प्रिया नार्यः प्रियंवदाः| स्पर्शशीताः सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्||१३०|| सरागे सरुजे दाहे रक्तं विस्राव्य लेपयेत्| मधुकाश्वत्थत्वङ्मांसीवीरोदुम्बरशाद्वलैः||१३१|| जलजैर्यवचूर्णैर्वा सयष्ट्याह्वपयोघृतैः| सर्पिषा जीवनीयैर्वा पिष्टैर्लेपोऽर्तिदाहनुत्||१३२|| तिलाः प्रियालो मधुकं बिसं मूलं च वेतसात्| आजेन पयसा पिष्टः प्रलेपो दाहरागनुत्||१३३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः| सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः||१३४|| लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिवारणः| पित्तरक्तोत्तरे त्वेते, लेपान् वातोत्तरे शृणु||१३५|| वातघ्नैः साधितः स्निग्धः सक्षीरमुद्गपायसः | तिलसर्षपपिण्डैर्वाऽप्युपनाहो रुजापहः||१३६|| औदकप्रसहानूपवेशवाराः सुसंस्कृताः| जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने||१३७|| स्तम्भतोदरुगायामशोथाङ्गग्रहनाशनाः| जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसाऽपि वा||१३८|| घृतं सहचरान्मूलं जीवन्ती च्छागलं पयः| लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निर्वृताः||१३९|| क्षीरपिष्टमुमालेपमेरण्डस्य फलानि च| कुर्याच्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वामनिलेऽधिके||१४०|| समूलाग्रच्छदैरण्डक्वाथे द्विप्रास्थिकं पृथक्| घृतं तैलं वसा मज्जा चानूपमृगपक्षिणाम्||१४१|| कल्कार्थे जीवनीयानि गव्यं क्षीरमथाजकम्| हरिद्रोत्पलकुष्ठैलाशताह्वाश्वहनच्छदान् ||१४२|| बिल्वमात्रान् पृथक् पुष्पं काकुभं चापि साधयेत्| मधूच्छिष्टपलान्यष्टौ दद्याच्छीतेऽवतारिते||१४३|| शूलेनैषोऽर्दिताङ्गानां लेपः सन्धिगतेऽनिले| वातरक्ते च्युते भग्ने खञ्जे कुब्जे च शस्यते||१४४|| शोफगौरवकण्ड्वाद्यैर्युक्ते त्वस्मिन् कफोत्तरे| मूत्रक्षारसुरापक्वं घृतमभ्यञ्जने हितम्||१४५|| पद्मकं त्वक् समधुकं सारिवा चेति तैर्घृतम्| सिद्धं समधुशुक्तं स्यात् सेकाभ्यङ्गे कफोत्तरे||१४६|| क्षारस्तैलं गवां मूत्रं जलं च कटुकैः शृतम्| परिषेके प्रशंसन्ति वातरक्ते कफोत्तरे||१४७|| लेपः सर्षपनिम्बार्कहिंस्राक्षीरतिलैर्हितः| श्रेष्ठः सिद्धः कपित्थत्वग्घृतक्षीरैः ससक्तुभिः||१४८|| गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम्| प्रलेपः शूलनुद्वातरक्ते वातकफोत्तरे||१४९|| तगरं त्वक् शताह्वैला कुष्ठं मुस्तं हरेणुका| दारु व्याघ्रनखं चाम्लपिष्टं वातकफास्रनुत्||१५०|| मधुशिग्रोर्हितं तद्वद्बीजं धान्याम्लसंयुतम्| मुहूर्तं लिप्तमम्लैश्च सिञ्चेद्वातकफोत्तरम्||१५१|| त्रिफलाव्योषपत्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्| विडङ्गं पिप्पलीमूलं रोमशं वृषकत्वचम्||१५२|| ऋद्धिं तामलकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्| कल्यं लिप्तमयस्पात्रे मध्याह्ने भक्षयेत्ततः||१५३|| वर्जयेद्दधिशुक्तानि क्षारं वैरोधिकानि च| वातास्रे सर्वदोषेऽपि हितं शूलार्दिते परम्||१५४|| बुद्ध्वा स्थानविशेषांश्च दोषाणां च बलाबलम्| चिकित्सितमिदं कुर्यादूहापोहविकल्पवित्||१५५||
🔊 Audio coming soon
madhurasiddhairiti jīvanīyasiddhasnēhaiḥ| taṇḍulētyādau pratyēkaṁ tribhirambuśabdaḥ sambadhyatē| śītatōyānugairiti śītatōyasiktaiḥ| candrapādāmbusaṁsiktē iti tuṣārajalasiktai| pulinaṁ nadītaṭaḥ, pulinasparśēna śītō mārutaḥ, tēna vījitē śayanē, ‘śayanasya’ iti śēṣaḥ| ērakā hōggalaḥ| payasi nirvr̥tā iti kṣīrē nirvāpitāḥ| umā atasī| agracchadāḥ taruṇapatrāṇi | mūtrakṣārētyādau kṣāraḥ kṣārōdakam| amlairiti kāñjikādibhiḥ| rōmaśaṁ kāsīsam| kalyamiti prātaḥ| avasthākartavyamāha- buddhvētyādi| ūhāpōhavikalpaviditi pūrvōktacikitsitasya ūhāpōhavikalpajñaḥ||124-155||
Adhikarana 25 (156-159) · Śloka 159
kupitē mārgasaṁrōdhānmēdasō vā kaphasya vā| ativr̥ddhyā'nilē nādau śastaṁ snēhanabr̥ṁhaṇam||156|| vyāyāmaśōdhanāriṣṭamūtrapānairvirēcanaiḥ| takrābhayāprayōgaiśca kṣapayēt kaphamēdasī||157|| bōdhavr̥kṣakaṣāyaṁ tu prapibēnmadhunā saha| vātaraktaṁ jayatyāśu tridōṣamapi dāruṇam||158|| purāṇayavagōdhūmasīdhvariṣṭasurāsavaiḥ| śilājatuprayōgaiśca guggulōrmākṣikasya ca||159||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्ध्याऽनिले नादौ शस्तं स्नेहनबृंहणम्||१५६|| व्यायामशोधनारिष्टमूत्रपानैर्विरेचनैः| तक्राभयाप्रयोगैश्च क्षपयेत् कफमेदसी||१५७|| बोधवृक्षकषायं तु प्रपिबेन्मधुना सह| वातरक्तं जयत्याशु त्रिदोषमपि दारुणम्||१५८|| पुराणयवगोधूमसीध्वरिष्टसुरासवैः| शिलाजतुप्रयोगैश्च गुग्गुलोर्माक्षिकस्य च||१५९||
🔊 Audio coming soon
kupita ityādi| mēdasaḥ kaphasya vā ativr̥ddhyā kr̥tāt mārgasaṁrōdhādanilē kupitē sati ādau snēhanaṁ tathā br̥ṁhaṇaṁ ca na śastamiti ślōkārthaḥ| atra snēhanabr̥ṁhaṇaniṣēdhē sati kartavyamāha- vyāyāmētyādinā mākṣikasya cētyantēna||156-159||
Adhikarana 26 (160) · Śloka 160
gambhīrē raktamākrāntaṁ syāccēttadvātavajjayēt| paścādvātē kriyāṁ kuryādvātaraktaprasādanīm||160||
गम्भीरे रक्तमाक्रान्तं स्याच्चेत्तद्वातवज्जयेत्| पश्चाद्वाते क्रियां कुर्याद्वातरक्तप्रसादनीम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
gambhīrē iti avagāḍhē anuttānē vātaraktē| raktamākrāntamiti abhibhūtaṁ vāyunā vātavajjayēditi| ētatkriyōttarakālīnaṁ kartavyamāha- paścādvātētyādi| kaphamēdōvr̥tē ēva nirjitakaphamēdasi vātē vātaraktaprasādinī kriyā atraivōktasnēhaprayōgādikā kāryā; vātavikāratvād vātavyādhicikitsitēna jayēt| ētacca vātēna raktābhibhavanaṁ gambhīra ēva vātaraktē prāyō bhavatīti darśayituṁ ‘gambhīrē’ iti kr̥tam| gambhīrānugatē hi vātaraktē raktaṁ bahu nāsti, yatō raktasya dvitīyā raktadharā tvak sthānaṁ; tēnōttānē ēva raktaṁ balavat, bāhyasthānatvādraktasya||160||
Adhikarana 27 (161-162) · Śloka 162
raktapittātivr̥ddhyā tu pākamāśu niyacchati| bhinnaṁ sravati vā raktaṁ vidagdhaṁ pūyamēva vā||161|| tayōḥ kriyā vidhātavyā bhēdaśōdhanarōpaṇaiḥ | kuryādupadravāṇāṁ ca kriyāṁ svāṁ svāccikitsitāt||162||
रक्तपित्तातिवृद्ध्या तु पाकमाशु नियच्छति| भिन्नं स्रवति वा रक्तं विदग्धं पूयमेव वा||१६१|| तयोः क्रिया विधातव्या भेदशोधनरोपणैः | कुर्यादुपद्रवाणां च क्रियां स्वां स्वाच्चिकित्सितात्||१६२||
🔊 Audio coming soon
āvasthikaṁ vidhimāha- raktētyādi| raktavr̥ddhyā pittavr̥ddhyā cēti raktapittātivr̥ddhyā| pākaṁ niyacchati ‘vātaraktam’ iti śēṣaḥ| tayōrityādi vr̥ddhapittavr̥ddharaktakr̥tapākayōrvātaraktayōḥ| upadravacikitsāmatidiśannāha- kuryādityādi||161-162||
Adhikarana 28 (163-165) · Śloka 165
tatra ślōkāḥ- hētuḥ sthānāni mūlaṁ ca yasmāt prāyēṇa sandhiṣu| kupyati prāk ca yadrūpaṁ dvividhasya ca lakṣaṇam||163|| pr̥thagbhinnasya liṅgaṁ ca dōṣādhikyamupadravāḥ| sādhyaṁ yāpyamasādhyaṁ ca kriyā sādhyasya cākhilā||164|| vātaraktasya nirdiṣṭā samāsavyāsatastathā| maharṣiṇā'gnivēśāya tathaivāvasthikī kriyā||165||
तत्र श्लोकाः- हेतुः स्थानानि मूलं च यस्मात् प्रायेण सन्धिषु| कुप्यति प्राक् च यद्रूपं द्विविधस्य च लक्षणम्||१६३|| पृथग्भिन्नस्य लिङ्गं च दोषाधिक्यमुपद्रवाः| साध्यं याप्यमसाध्यं च क्रिया साध्यस्य चाखिला||१६४|| वातरक्तस्य निर्दिष्टा समासव्यासतस्तथा| महर्षिणाऽग्निवेशाय तथैवावस्थिकी क्रिया||१६५||
🔊 Audio coming soon
hētuḥ sthānānītyādisaṅgrahē dōṣādhikyamupadravāḥ sādhyaṁ yāpyamasādhyaṁ cēti ananukramēṇa saṅgrahaṁ karōti, upadravāṇāmabhāvasadbhāvastōkabhāvaiḥ sādhyatvāsādhyatvayāpyatvakhyāpanārtham||163-165||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsitasthānē vātaśōṇitacikitsitaṁ nāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ||29||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē vātaraktacikitsitaṁ nāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ||29||