Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వాతశోణితచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो वातशोणितचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
వాతవ్యాధిప్రభేదాదేవ వాతవ్యాధిచికిత్సితానంతరం వాతరక్తచికిత్సితముచ్యతే| వాతరక్తాభ్యాం జనితో వ్యాధిః వాతరక్తం, కింవా వాతరక్తే ఏవ అవస్థాంతరప్రాప్తే వాతరక్తం||1-2||
Adhikarana 2 (3-11) · Śloka 11
హుతాగ్నిహోత్రమాసీనమృషిమధ్యే పునర్వసుం| పృష్టవాన్ గురుమేకాగ్రమగ్నివేశోఽగ్నివర్చసం||3|| అగ్నిమారుతతుల్యస్య సంసర్గస్యానిలాసృజోః| హేతులక్షణభైషజ్యాన్యథాస్మై గురురబ్రవీత్||4|| లవణామ్లకటుక్షారస్నిగ్ధోష్ణాజీర్ణభోజనైః| క్లిన్నశుష్కాంబుజానూపమాంసపిణ్యాకమూలకైః||5|| కులత్థమాషనిష్పావశాకాదిపలలేక్షుభిః| దధ్యారనాలసౌవీరశుక్తతక్రసురాసవైః||6|| విరుద్ధాధ్యశనక్రోధదివాస్వప్నప్రజాగరైః| ప్రాయశః సుకుమారాణాం మిష్టాన్నసుఖభోజినాం ||7|| అచంక్రమణశీలానాం కుప్యతే వాతశోణితం| అభిఘాతాదశుద్ధ్యా చ ప్రదుష్టే శోణితే నృణాం||8|| కషాయకటుతిక్తాల్పరూక్షాహారాదభోజనాత్| హయోష్ట్రయానయానాంబుక్రీడాప్లవనలంఘనైః ||9|| ఉష్ణే చాత్యధ్వవైషమ్యాద్వ్యవాయాద్వేగనిగ్రహాత్ | వాయుర్వివృద్ధో వృద్ధేన రక్తేనావారితః పథి||10|| కృత్స్నం సందూషయేద్రక్తం తజ్జ్ఞేయం వాతశోణితం| ఖుడం వాతబలాసాఖ్యమాఢ్యవాతం చ నామభిః||11||
हुताग्निहोत्रमासीनमृषिमध्ये पुनर्वसुम्| पृष्टवान् गुरुमेकाग्रमग्निवेशोऽग्निवर्चसम्||३|| अग्निमारुततुल्यस्य संसर्गस्यानिलासृजोः| हेतुलक्षणभैषज्यान्यथास्मै गुरुरब्रवीत्||४|| लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनैः| क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः||५|| कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः| दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः||६|| विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः| प्रायशः सुकुमाराणां मिष्टान्नसुखभोजिनाम् ||७|| अचङ्क्रमणशीलानां कुप्यते वातशोणितम्| अभिघातादशुद्ध्या च प्रदुष्टे शोणिते नृणाम्||८|| कषायकटुतिक्ताल्परूक्षाहारादभोजनात्| हयोष्ट्रयानयानाम्बुक्रीडाप्लवनलङ्घनैः ||९|| उष्णे चात्यध्ववैषम्याद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात् | वायुर्विवृद्धो वृद्धेन रक्तेनावारितः पथि||१०|| कृत्स्नं सन्दूषयेद्रक्तं तज्ज्ञेयं वातशोणितम्| खुडं वातबलासाख्यमाढ्यवातं च नामभिः||११||
🔊 Audio coming soon
అగ్నిమారుతతుల్యస్యేత్యనేన వాతరక్తస్య దుర్నివారత్వం శీఘ్రకారిత్వం చాహ| లవణేత్యాదినా హేతుమాహ| ప్రాయశః సుకుమారాణామిత్యనేన సుకుమారశరీరే లవణాదిహేతుసేవయా శీఘ్రం దుష్టం వాతాస్రం వాతశోణితం భవతీతి దర్శయతి| మిష్టమన్నం సుఖేన భుంజతే తేషాం మిష్టాన్నసుఖభోజినాం| అత్ర లవణాది యద్యపి వాతశోణితహేతుతయోక్తం తథాఽపి శోణితదుష్టికారణమేతత్ ప్రాధాన్యాజ్జ్ఞేయం, వాతదుష్టికారణం తు కషాయేత్యాదినోక్తం, తతశ్చ లవణాది కషాయాది చ మిలితం సద్ వాతశోణితోత్పాదకం భవతి| యత్తు ‘జాయతే వాతశోణితం’ ఇత్యనేన లవణాదీనాం వాతశోణితకారణత్వముక్తం, తద్వాతశోణితజనకశోణితదుష్టికారణద్వారా జ్ఞేయం| అశుద్ధ్యేతి శుద్ధికాలేఽసంశోధనాత్| కేచిత్ ‘అభిఘాతాదశుద్ధ్యా చ’ ఇత్యస్య స్థానే ‘అశుద్ధ్యా వాతవైషమ్యాత్’ ఇతి పఠంతి| అశుద్ధ్యా చేతి చకారేణ లవణాది ప్రజాగరైరిత్యంతం శోణితదుష్టికారణం సముచ్చినోతి| అత్ర శోణితవాతస్య విచ్ఛిద్య హేతుబహుపాఠేన ద్వయోరప్యత్ర స్వతంత్రం ప్రకోపం దర్శయతి| హయోష్ట్రరూపేణ యానేన యానం హయోష్ట్రయానయానం| ఉష్ణే చాత్యధ్వవైషమ్యాదితి ఉష్ణే కాలే అత్యధ్వజనితాద్వాతద్వైషమ్యాత్| వాయురిత్యాదినా సంప్రాప్తిమాహ| పథీతి వాయువహనస్రోతసి| క్రుద్ధ ఇతి వృద్ధోఽపి స్వహేతోర్వాయుః పునః శోణితేనావరణాద్విశేషేణ క్రుద్ధః| వ్యవహారార్థం తంత్రాంతరప్రసిద్ధసంజ్ఞాభేదానప్యాహ- ఖుడమిత్యాది| ఖుడదేశప్రాప్త్యా ఖుడః, ఖుడశబ్దేన సంధిరుచ్యతే; వాతస్యావరణేన బలమస్త్యస్మిఞ్ శోణితే ఇతి వాతబలాశః; ఆఢ్యానాం ప్రాయో భవతీతి ఆఢ్యరోగః||3-11||
Adhikarana 3 (12-15) · Śloka 15
తస్య స్థానం కరౌ పాదావంగుల్యః సర్వసంధయః| కృత్వాఽఽదౌ హస్తపాదే తు మూలం దేహే విధావతి||12|| సౌక్ష్మ్యాత్ సర్వసరత్వాచ్చ పవనస్యాసృజస్తథా| తద్ద్రవత్వాత్ సరత్వాచ్చ దేహం గచ్ఛన్ సిరాయనైః||13|| పర్వస్వభిహతం క్షుబ్ధం వక్రత్వాదవతిష్ఠతే| స్థితం పిత్తాదిసంసృష్టం తాస్తాః సృజతి వేదనాః||14|| కరోతి దుఃఖం తేష్వేవ తస్మాత్ ప్రాయేణ సంధిషు| భవంతి వేదనాస్తాస్తా అత్యర్థం దుఃసహా నృణాం||15||
तस्य स्थानं करौ पादावङ्गुल्यः सर्वसन्धयः| कृत्वाऽऽदौ हस्तपादे तु मूलं देहे विधावति||१२|| सौक्ष्म्यात् सर्वसरत्वाच्च पवनस्यासृजस्तथा| तद्द्रवत्वात् सरत्वाच्च देहं गच्छन् सिरायनैः||१३|| पर्वस्वभिहतं क्षुब्धं वक्रत्वादवतिष्ठते| स्थितं पित्तादिसंसृष्टं तास्ताः सृजति वेदनाः||१४|| करोति दुःखं तेष्वेव तस्मात् प्रायेण सन्धिषु| भवन्ति वेदनास्तास्ता अत्यर्थं दुःसहा नृणाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
వాతశోణితస్య వైశేషికం స్థానమాహ| తస్య స్థానమిత్యాది| కరపాదగ్రహణేనైవ అంగులీనాం గ్రహణే ప్రాప్తే అంగులీనాం బహుపర్వతయా విశేషేణాధిష్ఠానత్వోపదర్శనార్థం పునరభిధానం| మూలమాస్థాయేతి ఆస్పదం కృత్వా| దేహధావనే హేతుమాహ- సౌక్ష్మ్యాదిత్యాది|- సూక్ష్మమార్గానుసారిత్వాత్| వాతశోణితస్య దేహం సర్పతో విశేషేణ పర్వావస్థానం సహేతుకమాహ- తద్ద్రవత్వాదిత్యాది| సిరాయనైరితి సిరారూపైర్మార్గైః| వక్రత్వాదితి పర్వణాం వక్రత్వాత్| పిత్తాదిసంసృష్టమితి పిత్తేన కఫేన చ హేత్వంతరాగతేన వాయునా చ యుక్తం| తస్మాదితి సంధిష్వవస్థానాత్||12-15||
Adhikarana 4 (16-18) · Śloka 18
స్వేదోఽత్యర్థం న వా కార్ష్ణ్యం స్పర్శాజ్ఞత్వం క్షతేఽతిరుక్| సంధిశైథిల్యమాలస్యం సదనం పిడకోద్గమః||16|| జానుజంఘోరుకట్యంసహస్తపాదాంగసంధిషు| నిస్తోదః స్ఫురణం భేదో గురుత్వం సుప్తిరేవ చ||17|| కండూః సంధిషు రుగ్భూత్వా భూత్వా నశ్యతి చాసకృత్| వైవర్ణ్యం మండలోత్పత్తిర్వాతాసృక్పూర్వలక్షణం||18||
स्वेदोऽत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेऽतिरुक्| सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडकोद्गमः||१६|| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च||१७|| कण्डूः सन्धिषु रुग्भूत्वा भूत्वा नश्यति चासकृत्| वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम्||१८||
🔊 Audio coming soon
స్వేదోఽత్యర్థమిత్యాదినా పూర్వరూపమాహ| స్వేదోఽత్యర్థం నవేతి చ యద్యపి కుష్ఠపూర్వరూపేఽప్యుక్తం, తథాఽప్యసమానభూరిపూర్వరూపసంబంధాదన్యతరయోగపూర్వరూపత్వే నిశ్చయః||16-18||
Adhikarana 5 (19-23) · Śloka 23
ఉత్తానమథ గంభీరం ద్వివిధం తత్ ప్రచక్షతే| త్వఙ్మాంసాశ్రయముత్తానం గంభీరం త్వంతరాశ్రయం||19|| కండూదాహరుగాయామతోదస్ఫురణకుంచనైః| అన్వితా శ్యావరక్తా త్వగ్బాహ్యే తామ్రా తథేష్యతే||20|| గంభీరే శ్వయథుః స్తబ్ధః కఠినోఽంతర్భృశార్తిమాన్| శ్యావస్తామ్రోఽథవా దాహతోదస్ఫురణపాకవాన్||21|| రుగ్విదాహాన్వితోఽభీక్ష్ణం వాయుః సంధ్యస్థిమజ్జసు| ఛిందన్నివ చరత్యంతర్వక్రీకుర్వంశ్చ వేగవాన్||22|| కరోతి ఖంజం పంగుం వా శరీరే సర్వతశ్చరన్| సర్వైర్లింగైశ్చ విజ్ఞేయం వాతాసృగుభయాశ్రయం||23||
उत्तानमथ गम्भीरं द्विविधं तत् प्रचक्षते| त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं गम्भीरं त्वन्तराश्रयम्||१९|| कण्डूदाहरुगायामतोदस्फुरणकुञ्चनैः| अन्विता श्यावरक्ता त्वग्बाह्ये ताम्रा तथेष्यते||२०|| गम्भीरे श्वयथुः स्तब्धः कठिनोऽन्तर्भृशार्तिमान्| श्यावस्ताम्रोऽथवा दाहतोदस्फुरणपाकवान्||२१|| रुग्विदाहान्वितोऽभीक्ष्णं वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु| छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्||२२|| करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्| सर्वैर्लिङ्गैश्च विज्ञेयं वातासृगुभयाश्रयम्||२३||
🔊 Audio coming soon
వాతశోణితస్య అవగాఢానవగాఢభేదం చికిత్సార్థమాహ- ఉత్తానమిత్యాది| అంతరాశ్రయమితి త్వఙ్మాంసవ్యతిరిక్తగంభీరధాత్వాశ్రయం| సర్వైర్లింగైరితి ఉత్తానగంభీరవాతరక్తోక్తైర్మిలితైః| అయం చ తృతీయః ప్రకారో బాహ్యాభ్యంతరప్రకారోక్తప్రకారగృహీత ఏవేతి కృత్వా రోగసంగ్రహే ద్వివిధం వాతశోణితముక్తం| “ద్వివిధం వాతశోణితముత్తానమవగాఢం చేత్యేకే భాషంతే; తత్తు న సమ్యక్, కస్మాత్? కుష్ఠవదుత్తానం భూత్వా కాలాంతరేణావగాఢీభవతి” (సు.చి.అ.5) ఇత్యనేన సుశ్రుతేన యద్ద్వైవిధ్యం ఖండితం తదాచార్యయోః పరమాత్మనోః సుశ్రుతాగ్నివేశయోరేకస్యాప్యప్రామాణ్యం న సంగతమితి కృత్వా అవిరోధమేవాత్ర వ్యాఖ్యానయామః; తథాహి- సుశ్రుతేన ఉత్తానం వాతశోణితం కుష్ఠవద్గంభీరం భవతీత్యుచ్యతే, న తు సర్వమేవోత్తానం భూత్వా గంభీరం భవతీతి ప్రతిజ్ఞాయతే; తేన యో బ్రూతే- ఉత్తానమేవావతిష్ఠతే, తం ప్రతి సుశ్రుతవచనం బాధకం; తన్న, చరకే ఉత్తానమేవావతిష్ఠతే ఇతి నోచ్యత ఏవ, కింతు ప్రథమోత్పత్తౌ కించిదుత్తానముత్పద్యతే, కించిత్తు గంభీరమితి, తేన న విరోధశ్చరకసుశ్రుతయోః||19-23||
Adhikarana 6 (24-29) · Śloka 29
తత్ర వాతేఽధికే వా స్యాద్రక్తే పిత్తే కఫేఽపి వా| సంసృష్టేషు సమస్తేషు యచ్చ తచ్ఛృణు లక్షణం||24|| విశేషతః సిరాయామశూలస్ఫురణతోదనం | శోథస్య కార్ష్ణ్యం రౌక్ష్యం చ శ్యావతావృద్ధిహానయః||25|| ధమన్యంగులిసంధీనాం సంకోచోఽంగగ్రహోఽతిరుక్| కుంచనస్తంభనే శీతప్రద్వేషశ్చానిలేఽధికే||26|| శ్వయథుర్భృశరుక్ తోదస్తామ్రశ్చిమిచిమాయతే| స్నిగ్ధరూక్షైః శమం నైతి కండూక్లేదాన్వితోఽసృజి ||27|| విదాహో వేదనా మూర్చ్ఛా స్వేదస్తృష్ణా మదో భ్రమః| రాగః పాకశ్చ భేదశ్చ శోషశ్చోక్తాని పైత్తికే||28|| స్తైమిత్యం గౌరవం స్నేహః సుప్తిర్మందా చ రుక్ కఫే| హేతులక్షణసంసర్గాద్విద్యాద్ద్వంద్వత్రిదోషజం||29||
तत्र वातेऽधिके वा स्याद्रक्ते पित्ते कफेऽपि वा| संसृष्टेषु समस्तेषु यच्च तच्छृणु लक्षणम्||२४|| विशेषतः सिरायामशूलस्फुरणतोदनम् | शोथस्य कार्ष्ण्यं रौक्ष्यं च श्यावतावृद्धिहानयः||२५|| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| कुञ्चनस्तम्भने शीतप्रद्वेषश्चानिलेऽधिके||२६|| श्वयथुर्भृशरुक् तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदान्वितोऽसृजि ||२७|| विदाहो वेदना मूर्च्छा स्वेदस्तृष्णा मदो भ्रमः| रागः पाकश्च भेदश्च शोषश्चोक्तानि पैत्तिके||२८|| स्तैमित्यं गौरवं स्नेहः सुप्तिर्मन्दा च रुक् कफे| हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वत्रिदोषजम्||२९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర వాతేఽధికే ఇత్యాదౌ రక్తే పిత్తే కఫే వా ‘అధికే’ ఇత్యనువర్తనీయం; తేన పిత్తవృద్ధిః, శోణితవృద్ధిః, కఫవృద్ధిశ్చ జ్ఞేయా| సంసృష్టేష్వితి ద్విత్రిషు మిలితేషు సమస్తేష్వితి చతుఃష్వపి మిలితేష్వధికేషు| సిరాయామేత్యాదినా వాతాద్యుల్బణానాం చతుర్ణాం లక్షణమాహ| ఆయామః విస్తరణం| శ్యావతా శ్యావవర్ణత్వం| శ్వయథురిత్యాదినా అసృజీత్యంతేన ఉద్రిక్తరక్తస్య లక్షణం| ద్వంద్వత్రిదోషజమిత్యత్ర అధికశోణితానుబంధోఽపి గృహీతవ్యః; తేన వాతాదిచతుష్టయాధికమేలకమపి వాతశోణితం జ్ఞేయం| అత ఏవ ఏకద్విత్రిసర్వాధికభేదాద్ ద్వివిధస్యాపి వాతశోణితస్య పూర్వటీకాకృద్భిః పంచచత్వారింశద్భేదా ఉక్తాః| ఖరనాదేన తు ప్రకరణాంతరేణ షట్త్రింశద్విధముక్తం| ఉక్తం హి- “వాతోత్తరం ప్రవృద్ధాసృక్ పంచత్రింశద్విధం మతం| పిత్తాత్త్రింశద్విధం యోగాత్ కఫాద్దశవిధం మతం” ఇతి| ఏతే భేదా అనతిప్రయోజనత్వాన్న వివృతాః||24-29||
Adhikarana 7 (30-34) · Śloka 34
ఏకదోషానుగం సాధ్యం నవం, యాప్యం ద్విదోషజం| త్రిదోషజమసాధ్యం స్యాద్యస్య చ స్యురుపద్రవాః||30|| అస్వప్నారోచకశ్వాసమాంసకోథశిరోగ్రహాః| మూర్చ్ఛాయమదరుక్తృష్ణాజ్వరమోహప్రవేపకాః||31|| హిక్కాపాంగుల్యవీసర్పపాకతోదభ్రమక్లమాః| అంగులీవక్రతా స్ఫోటా దాహమర్మగ్రహార్బుదాః||32|| ఏతైరుపద్రవైర్వర్జ్యం మోహేనైకేన వాఽపి యత్| సంప్రస్రావి వివర్ణం చ స్తబ్ధమర్బుదకృచ్చ యత్||33|| వర్జయేచ్చైవ సంకోచకరమింద్రియతాపనం| అకృత్స్నోపద్రవం యాప్యం సాధ్యం స్యాన్నిరుపద్రవం||34||
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्| त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः||३०|| अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः| मूर्च्छायमदरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः||३१|| हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः| अङ्गुलीवक्रता स्फोटा दाहमर्मग्रहार्बुदाः||३२|| एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन वाऽपि यत्| सम्प्रस्रावि विवर्णं च स्तब्धमर्बुदकृच्च यत्||३३|| वर्जयेच्चैव सङ्कोचकरमिन्द्रियतापनम्| अकृत्स्नोपद्रवं याप्यं साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्||३४||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యాదివిభాగమాహ- ఏకదోషానుగమిత్యాది| యస్య చ స్యురుపద్రవా ఇతి సాధ్యత్వేనోక్తస్యాపి వక్ష్యమాణోపద్రవయోగాదసాధ్యతా| త్రిదోషస్యాసాధ్యత్వేఽపి యద్వక్ష్యతి ‘ఖజేన మథితా పేయా వాతరక్తే త్రిదోషజే’ ఇతి, తదసంపూర్ణలక్షణాభినవత్రిదోషజాభిప్రాయేణ| మూర్చ్ఛాయః మూర్చ్ఛా| పాంగుల్యం పంగుతా| మోహేనైకేనేతి ఇతరోపద్రవాణాం మేలకాదసాధ్యత్వం, మోహస్తు ఏక ఏవ అసాధ్యతాకర ఇత్యర్థః; యే తు ‘మేహేనైకేన’ ఇతి పఠంతి, తే మేహవాతశోణితయోర్విరుద్ధోపక్రమతయా మేహయోగేనాసాధ్యతామాహుః; వాతశోణితస్య హి ప్రాయేణ మధురశీతోపక్రమః, తద్విపరీతస్తు మేహస్యేతి విరుద్ధోపక్రమతా| వివర్ణమితి విపరీతవర్ణం; వివర్ణత్వమాత్రం తు సర్వవాతానుగతోపద్రవః ||30-34||
Adhikarana 8 (35-40) · Śloka 40
రక్తమార్గం నిహంత్యాశు శాఖాసంధిషు మారుతః| నివిశ్యాన్యోన్యమావార్య వేదనాభిర్హరేదసూన్||35|| తత్ర ముంచేదసృక్ శృంగజలౌకఃసూచ్యలాబుభిః| ప్రచ్ఛనైర్వా సిరాభిర్వా యథాదోషం యథాబలం||36|| రుగ్దాహశూలతోదార్తాదసృక్ స్రావ్యం జలౌకసా| శృంగైస్తుంబైర్హరేత్ సుప్తికండూచిమిచిమాయనాత్||37|| దేశాద్దేశం వ్రజత్ స్రావ్యం సిరాభిః ప్రచ్ఛనేన వా| అంగగ్లానౌ న తు స్రావ్యం రూక్షే వాతోత్తరే చ యత్ ||38|| గంభీరం శ్వయథుం స్తంభం కంపం స్నాయుసిరామయాన్| గ్లానిం చాపి ససంకోచాం కుర్యాద్వాయురసృక్క్షయాత్||39|| ఖాంజ్యాదీన్ వాతరోగాంశ్చ మృత్యుం చాత్యవసేచనాత్| కుర్యాత్తస్మాత్ ప్రమాణేన స్నిగ్ధాద్రక్తం వినిర్హరేత్||40||
रक्तमार्गं निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरेदसून्||३५|| तत्र मुञ्चेदसृक् शृङ्गजलौकःसूच्यलाबुभिः| प्रच्छनैर्वा सिराभिर्वा यथादोषं यथाबलम्||३६|| रुग्दाहशूलतोदार्तादसृक् स्राव्यं जलौकसा| शृङ्गैस्तुम्बैर्हरेत् सुप्तिकण्डूचिमिचिमायनात्||३७|| देशाद्देशं व्रजत् स्राव्यं सिराभिः प्रच्छनेन वा| अङ्गग्लानौ न तु स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत् ||३८|| गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्| ग्लानिं चापि ससङ्कोचां कुर्याद्वायुरसृक्क्षयात्||३९|| खाञ्ज्यादीन् वातरोगांश्च मृत्युं चात्यवसेचनात्| कुर्यात्तस्मात् प्रमाणेन स्निग्धाद्रक्तं विनिर्हरेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
వాతశోణితస్య రక్తహరణార్థం రూపమాహ- రక్తమార్గమిత్యాది| రక్తస్య మార్గం మారుతో నిహంతి శాఖాసంధిషు నివిశ్యేతి శాఖాసంధిషు స్థిత్వా, తతశ్చ వాయునా రక్తనిరోధాత్, అన్యోన్యమావార్యేతి రక్తేన వాతం వాతేన చ రక్తమావార్య, వాతరక్తం వేదనాభిర్హరేదసూమితి యోజ్యం| అత ఏవాత్ర వాతశోణితే అసృగ్విముంచేదితి భావః| అసృఙ్మోక్షణేన ఆవరణవ్యపగమాద్వాయురపి ప్రసన్నో భవతి, తతశ్చ వ్యాధ్యుపరమ ఇతి భావః| దేశాద్దేశం వ్రజదితి స్థానాంతరప్రసరణశీలం| అంగగ్లానావితి అంగశోషే| స్రావణాహే శోణితేఽప్యతిస్రావణాద్దోషమాహ- గంభీరమిత్యాది| ఖాంజ్యాదీనితి ఖాంజ్యపాంగుల్యకుబ్జత్వాదీన్ వాతరోగాన్| కుర్యాదితి చ్ఛేదః| ప్రమాణేనేతి అవికారిమాత్రయా||35-40||
Adhikarana 9 (41) · Śloka 42
విరేచ్యః స్నేహయిత్వాఽఽదౌ స్నేహయుక్తైర్విరేచనైః| రూక్షైర్వా మృదుభిః శస్తమసకృద్వస్తికర్మ చ||41|| సేకాభ్యంగప్రదేహాన్నస్నేహాః ప్రాయోఽవిదాహినః| వాతరక్తే ప్రశస్యంత ...|42|
विरेच्यः स्नेहयित्वाऽऽदौ स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| रूक्षैर्वा मृदुभिः शस्तमसकृद्वस्तिकर्म च||४१|| सेकाभ्यङ्गप्रदेहान्नस्नेहाः प्रायोऽविदाहिनः| वातरक्ते प्रशस्यन्त ...|४२|
🔊 Audio coming soon
విరేచనవిధానే స్నేహయుక్తై రూక్షౌర్వేతి వికల్పద్వయే స్నేహయుక్తవిరేచనమీషత్స్నిగ్ధవిషయం, రూక్షైస్తు విరేచనమతిస్నిగ్ధవిషయం| మృదుభిరిత్యనేన వాతక్షోభభయాదత్ర తీక్ష్ణవిరేచనం నిషేధయతి| బస్తికర్మేతి అనువాసననిరూహరూపం| ప్రాయోఽవిదాహిన ఇతి నితరామవిదాహినః||41||-
Adhikarana 10 (42-48) · Śloka 48
... విశేషం తు నిబోధ మే||42|| బాహ్యమాలేపనాభ్యంగపరిషేకోపనాహనైః| విరేకాస్థాపనస్నేహపానైర్గంభీరమాచరేత్||43|| సర్పిస్తైలవసామజ్జాపానాభ్యంజనబస్తిభిః| సుఖోష్ణైరుపనాహైశ్చ వాతోత్తరముపాచరేత్||44|| విరేచనైర్ఘృతక్షీరపానైః సేకైః సబస్తిభిః| శీతైర్నిర్వాపణైశ్చాపి రక్తపిత్తోత్తరం జయేత్||45|| వమనం మృదు నాత్యర్థం స్నేహసేకౌ విలంఘనం| కోష్ణా లేపాశ్చ శస్యంతే వాతరక్తే కఫోత్తరే||46|| కఫవాతోత్తరే శీతైః ప్రలిప్తే వాతశోణితే| దాహశోథరుజాకండూవివృద్ధిః స్తంభనాద్భవేత్||47|| రక్తపిత్తోత్తరే చోష్ణైర్దాహః క్లేదోఽవదారణం| భవేత్తస్మాద్భిషగ్దోషబలం బుద్ధ్వాఽఽచరేత్క్రియాం||48||
... विशेषं तु निबोध मे||४२|| बाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकोपनाहनैः| विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||४३|| सर्पिस्तैलवसामज्जापानाभ्यञ्जनबस्तिभिः| सुखोष्णैरुपनाहैश्च वातोत्तरमुपाचरेत्||४४|| विरेचनैर्घृतक्षीरपानैः सेकैः सबस्तिभिः| शीतैर्निर्वापणैश्चापि रक्तपित्तोत्तरं जयेत्||४५|| वमनं मृदु नात्यर्थं स्नेहसेकौ विलङ्घनम्| कोष्णा लेपाश्च शस्यन्ते वातरक्ते कफोत्तरे||४६|| कफवातोत्तरे शीतैः प्रलिप्ते वातशोणिते| दाहशोथरुजाकण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्||४७|| रक्तपित्तोत्तरे चोष्णैर्दाहः क्लेदोऽवदारणम्| भवेत्तस्माद्भिषग्दोषबलं बुद्ध्वाऽऽचरेत्क्रियाम्||४८||
🔊 Audio coming soon
విశేషమితి విశిష్టచికిత్సితం| బాహ్యమితి ఉత్తానం| మృద్వితి వమనవిశేషణం| కఫోత్తరే వాతోత్తరే చ శీతప్రలేపదోషమాహ- కఫవాతోత్తరే ఇత్యాది| శీతలేపేన విదాహోఽత్ర ఊష్మరోధాద్భవతీతి జ్ఞేయం| పిత్తోత్తరే రక్తోత్తరే చ ఉష్ణప్రలేపైర్దోషమాహ- రక్తపిత్తోత్తరే ఇత్యాది| దోషబలం బుద్ధ్వా ఆచరేదితి దోషబలం బుద్ధ్వా అనుగుణామేవ క్రియామాచరేత్; వాతకఫోత్తరే ఉష్ణాం, రక్తపిత్తోత్తరే శీతాం, మిశ్రే చ మిశ్రామితి భావః||42-48||
Adhikarana 11 (49-54) · Śloka 54
దివాస్వప్నం ససంతాపం వ్యాయామం మైథునం తథా| కటూష్ణం గుర్వభిష్యంది లవణామ్లం చ వర్జయేత్||49|| పురాణా యవగోధూమనీవారాః శాలిషష్టికాః| భోజనార్థం రసార్థం వా విష్కిరప్రతుదా హితాః||50|| ఆఢక్యశ్చణకా ముద్గా మసూరాః సమకుష్ఠకాః| యూషార్థం బహుసర్పిష్కాః ప్రశస్తా వాతశోణితే||51|| సునిషణ్ణకవేత్రాగ్రకాకమాచీశతావరీ| వాస్తుకోపోదికాశాకం శాకం సౌవర్చలం తథా||52|| ఘృతమాంసరసైర్భృష్టం శాకసాత్మ్యాయ దాపయేత్| వ్యంజనార్థం, తథా గవ్యం మాహిషాజం పయో హితం||53|| ఇతి సంక్షేపతః ప్రోక్తం వాతరక్తచికిత్సితం| ఏతదేవ పునః సర్వం వ్యాసతః సంప్రవక్ష్యతే||54||
दिवास्वप्नं ससन्तापं व्यायामं मैथुनं तथा| कटूष्णं गुर्वभिष्यन्दि लवणाम्लं च वर्जयेत्||४९|| पुराणा यवगोधूमनीवाराः शालिषष्टिकाः| भोजनार्थं रसार्थं वा विष्किरप्रतुदा हिताः||५०|| आढक्यश्चणका मुद्गा मसूराः समकुष्ठकाः| यूषार्थं बहुसर्पिष्काः प्रशस्ता वातशोणिते||५१|| सुनिषण्णकवेत्राग्रकाकमाचीशतावरी| वास्तुकोपोदिकाशाकं शाकं सौवर्चलं तथा||५२|| घृतमांसरसैर्भृष्टं शाकसात्म्याय दापयेत्| व्यञ्जनार्थं, तथा गव्यं माहिषाजं पयो हितम्||५३|| इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तं वातरक्तचिकित्सितम्| एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः सम्प्रवक्ष्यते||५४||
🔊 Audio coming soon
నీవారః ఉడికా| సౌవర్చలమితి సూర్యావర్తశాకం| వ్యంజనార్థమితి భోజనసాధనతయా వ్యంజతే ఇతి వ్యంజనం| ఏతదేవేతి సంక్షిప్తప్రయోగకథనం| వ్యాసతః ప్రపంచేన||49-54||
Adhikarana 12 (55-60) · Śloka 60
శ్రావణీక్షీరకాకోలీజీవకర్షభకైః సమైః| సిద్ధం సమధుకైః సర్పిః సక్షీరం వాతరక్తనుత్||55|| బలామతిబలాం మేదామాత్మగుప్తాం శతావరీం| కాకోలీం క్షీరకాకోలీం రాస్నామృద్ధిం చ పేషయేత్||56|| ఘృతం చతుర్గుణక్షీరం తైః సిద్ధం వాతరక్తనుత్| హృత్పాండురోగవీసర్పకామలాజ్వరనాశనం||57|| త్రాయంతికాతామలకీద్వికాకోలీశతావరీ| కశేరుకాకషాయేణ కల్కైరేభిః పచేద్ధృతం||58|| దత్త్వా పరూషకాద్రాక్షాకాశ్మర్యేక్షురసాన్ సమాన్| పృథగ్విదార్యాః స్వరసం తథా క్షీరం చతుర్గుణం||59|| ఏతత్ ప్రాయోగికం సర్పిః పారూషకమితి స్మృతం| వాతరక్తే క్షతే క్షీణే వీసర్పే పైత్తికే జ్వరే||60|| ఇతి పారూషకం ఘృతం|
श्रावणीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकैः समैः| सिद्धं समधुकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्||५५|| बलामतिबलां मेदामात्मगुप्तां शतावरीम्| काकोलीं क्षीरकाकोलीं रास्नामृद्धिं च पेषयेत्||५६|| घृतं चतुर्गुणक्षीरं तैः सिद्धं वातरक्तनुत्| हृत्पाण्डुरोगवीसर्पकामलाज्वरनाशनम्||५७|| त्रायन्तिकातामलकीद्विकाकोलीशतावरी| कशेरुकाकषायेण कल्कैरेभिः पचेद्धृतम्||५८|| दत्त्वा परूषकाद्राक्षाकाश्मर्येक्षुरसान् समान्| पृथग्विदार्याः स्वरसं तथा क्षीरं चतुर्गुणम्||५९|| एतत् प्रायोगिकं सर्पिः पारूषकमिति स्मृतम्| वातरक्ते क्षते क्षीणे वीसर्पे पैत्तिके ज्वरे||६०|| इति पारूषकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
శ్రావణీ ముండితికా| సక్షీరమిత్యనేన ద్రవాంతరాభావాచ్చతుర్గుణక్షీరమేవ ఘృతాద్భవతి| త్రాయంతికేత్యాదౌ కల్కైరేభిరిత్యనేన శతావర్యంతానాం కల్కత్వం, కశేరుకాకషాయః, పరూషకరసాదీనాం ప్రత్యేకం ఘృతసమానత్వం, విదారీరసస్యాపి తథావచనాత్ సమత్వం| అత్ర జతూకర్ణః- “తుల్యరసైః పరూషకకాశ్మర్యకకశేరుకావిదరీద్రాక్షేక్షూణాం చతుష్కే పయసి ద్వికాకోలీతామలకీశతావర్యః పిష్ట్వా పచేద్ ఘృతం, ప్రయోగేణ తద్వాతాస్రవీసర్పజ్వరజిత్ సర్పిః పారూషకం నామ” ఇతి| ప్రాయోగికమితి అభ్యాసోపయోజ్యం||55-60||
Adhikarana 13 (61-70) · Śloka 70
ద్వే పంచమూలే వర్షాభూమేరండం సపునర్నవం| ముద్గపర్ణీం మహామేదాం మాషపర్ణీం శతావరీం||61|| శంఖపుష్పీమవాక్పుష్పీం రాస్నామతిబలాం బలాం| పృథగ్ద్విపలికం కృత్వా జలద్రోణే విపాచయేత్||62|| పాదశేషే సమాన్ క్షీరధాత్రీక్షుచ్ఛాగలాన్ రసాన్| ఘృతాఢకేన సంయోజ్య శనైర్మృద్వగ్నినా పచేత్||63|| కల్కానావాప్య మేదే ద్వే కాశ్మర్యఫలముత్పలం| త్వక్క్షీరీం పిప్పలీం ద్రాక్షాం పద్మబీజం పునర్నవాం||64|| నాగరం క్షీరకాకోలీం పద్మకం బృహతీద్వయం| వీరాం శృంగాటకం భవ్యమురుమాణం నికోచకం||65|| ఖర్జూరాక్షోటవాతామముంజాతాభిషుకాంస్తథా| ఏతైర్ఘృతాఢకే సిద్ధే క్షౌద్రం శీతే ప్రదాపయేత్||66|| సమ్యక్ సిద్ధం చ విజ్ఞాయ సుగుప్తం సన్నిధాపయేత్| కృతరక్షావిధిం చౌక్షే ప్రాశయేదక్షసమ్మితం||67|| పాండురోగం జ్వరం హిక్కాం స్వరభేదం భగందరం| పార్శ్వశూలం క్షయం కాసం ప్లీహానం వాతశోణితం||68|| క్షతశోషమపస్మారమశ్మరీం శర్కరాం తథా| సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ మూత్రసంగం చ నాశయేత్||69|| బలవర్ణకరం ధన్యం వలీపలితనాశనం| జీవనీయమిదం సర్పిర్వృష్యం వంధ్యాసుతప్రదం||70||
द्वे पञ्चमूले वर्षाभूमेरण्डं सपुनर्नवम्| मुद्गपर्णीं महामेदां माषपर्णीं शतावरीम्||६१|| शङ्खपुष्पीमवाक्पुष्पीं रास्नामतिबलां बलाम्| पृथग्द्विपलिकं कृत्वा जलद्रोणे विपाचयेत्||६२|| पादशेषे समान् क्षीरधात्रीक्षुच्छागलान् रसान्| घृताढकेन संयोज्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत्||६३|| कल्कानावाप्य मेदे द्वे काश्मर्यफलमुत्पलम्| त्वक्क्षीरीं पिप्पलीं द्राक्षां पद्मबीजं पुनर्नवाम्||६४|| नागरं क्षीरकाकोलीं पद्मकं बृहतीद्वयम्| वीरां शृङ्गाटकं भव्यमुरुमाणं निकोचकम्||६५|| खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकांस्तथा| एतैर्घृताढके सिद्धे क्षौद्रं शीते प्रदापयेत्||६६|| सम्यक् सिद्धं च विज्ञाय सुगुप्तं सन्निधापयेत्| कृतरक्षाविधिं चौक्षे प्राशयेदक्षसम्मितम्||६७|| पाण्डुरोगं ज्वरं हिक्कां स्वरभेदं भगन्दरम्| पार्श्वशूलं क्षयं कासं प्लीहानं वातशोणितम्||६८|| क्षतशोषमपस्मारमश्मरीं शर्करां तथा| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च मूत्रसङ्गं च नाशयेत्||६९|| बलवर्णकरं धन्यं वलीपलितनाशनम्| जीवनीयमिदं सर्पिर्वृष्यं वन्ध्यासुतप्रदम्||७०||
🔊 Audio coming soon
ద్వే పంచమూలే ఇత్యాదౌ వర్షాభూః శ్వేతపునర్నవా| అవాక్పుష్పీ ‘అధఃపుష్పీ’ ఇతి ఖ్యాతా| క్షీరాదీనాం స్నేహసమత్వం| వీరా వృద్ధిః| భవ్యాదయ ఔత్తరాపథికాః| సుగుప్తమితి వాతాద్యస్పర్శనీయం యథా భవతి| చౌక్షే ఇతి శుచౌ||61-70||
Adhikarana 14 (71-75) · Śloka 75
ద్రాక్షామధు(ధూ)కతోయాభ్యాం సిద్ధం వా ససితోపలం| పిబేద్ధృతం తథా క్షీరం గుడూచీస్వరసే శృతం||71|| జీవకర్షభకౌ మేదామృష్యప్రోక్తాం శతావరీం| మధుకం మధుపర్ణీం చ కాకోలీద్వయమేవ చ||72|| ముద్గమాషాఖ్యపర్ణిన్యౌ దశమూలం పునర్నవాం| బలామృతావిదారీశ్చ సాశ్వగంధాశ్మభేదకాః||73|| ఏషాం కషాయకల్కాభ్యాం సర్పిస్తైలం చ సాధయేత్| లాభతశ్చ వసామజ్జధాన్వప్రాతుదవైష్కిరం||74|| చతుర్గుణేన పయసా తత్ సిద్ధం వాతశోణితం| సర్వదేహాశ్రితం హంతి వ్యాధీన్ ఘోరాంశ్చ వాతజాన్||75||
द्राक्षामधु(धू)कतोयाभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्| पिबेद्धृतं तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्||७१|| जीवकर्षभकौ मेदामृष्यप्रोक्तां शतावरीम्| मधुकं मधुपर्णीं च काकोलीद्वयमेव च||७२|| मुद्गमाषाख्यपर्णिन्यौ दशमूलं पुनर्नवाम्| बलामृताविदारीश्च साश्वगन्धाश्मभेदकाः||७३|| एषां कषायकल्काभ्यां सर्पिस्तैलं च साधयेत्| लाभतश्च वसामज्जधान्वप्रातुदवैष्किरम्||७४|| चतुर्गुणेन पयसा तत् सिद्धं वातशोणितम्| सर्वदेहाश्रितं हन्ति व्याधीन् घोरांश्च वातजान्||७५||
🔊 Audio coming soon
ద్రాక్షేత్యాదౌ ససితోపలమితి ప్రక్షిప్తశర్కరం| ఋష్యప్రోక్తా అతిబలా| కాలా మంజిష్ఠా| మధుపర్ణీ వికంకతః| ధాన్వప్రాతుదవైష్కిరమితి వసామజ్జవిశేషణం||71-75||
Adhikarana 15 (76-87) · Śloka 87
స్థిరా శ్వదంష్ట్రా బృహతీ సారివా సశతావరీ| కాశ్మర్యాణ్యాత్మగుప్తా చ వృశ్చీరో ద్వే బలే తథా||76|| ఏషాం క్వాథే చతుఃక్షీరం పృథక్ తైలం పృథగ్ఘృతం| మేదాశతావరీయష్టిజీవంతీజీవకర్షభైః||77|| పక్త్వా మాత్రా తతః క్షీరత్రిగుణాఽధ్యర్ధశర్కరా| ఖజేన మథితా పేయా వాతరక్తే త్రిదోషజే||78|| తైలం పయః శర్కరాం చ పాయయేద్వా సుమూర్చ్ఛితం| సర్పిస్తైలసితాక్షౌద్రైర్మిశ్రం వాఽపి పిబేత్ పయః||79|| అంశుమత్యా శృతః ప్రస్థః పయసో ద్విసితోపలః| పానే ప్రశస్యతే తద్వత్ పిప్పలీనాగరైః శృతః||80|| బలాశతావలీరాస్నాదశమూలైః సపీలుభిః| శ్యామైరండస్థిరాభిశ్చ వాతార్తిఘ్నం శృతం పయః||81|| ధారోష్ణం మూత్రయుక్తం వా క్షీరం దోషానులోమనం| పిబేద్వా సత్రివృచ్చూర్ణం పిత్తరక్తావృతానిలః||82|| క్షీరేణైరండతైలం వా ప్రయోగేణ పిబేన్నరః| బహుదోషో విరేకార్థం జీర్ణే క్షీరౌదనాశనః||83|| కషాయమభయానాం వా ఘృతభృష్టం పిబేన్నరః| క్షీరానుపానం త్రివృతాచూర్ణం ద్రాక్షారసేన వా||84|| కాశ్మర్యం త్రివృతాం ద్రాక్షాం త్రిఫలాం సపరూషకాం| శృతం పిబేద్విరేకాయ లవణక్షౌద్రసంయుతం||85|| త్రిఫలాయాః కషాయం వా పిబేత్ క్షౌద్రేణ సంయుతం| ధాత్రీహరిద్రాముస్తానాం కషాయం వా కఫాధికః||86|| యోగైశ్చ కల్పవిహితైరసకృత్తం విరేచయేత్| మృదుభిః స్నేహసంయుక్తైర్జ్ఞాత్వా వాతం మలావృతం||87||
स्थिरा श्वदंष्ट्रा बृहती सारिवा सशतावरी| काश्मर्याण्यात्मगुप्ता च वृश्चीरो द्वे बले तथा||७६|| एषां क्वाथे चतुःक्षीरं पृथक् तैलं पृथग्घृतम्| मेदाशतावरीयष्टिजीवन्तीजीवकर्षभैः||७७|| पक्त्वा मात्रा ततः क्षीरत्रिगुणाऽध्यर्धशर्करा| खजेन मथिता पेया वातरक्ते त्रिदोषजे||७८|| तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्च्छितम्| सर्पिस्तैलसिताक्षौद्रैर्मिश्रं वाऽपि पिबेत् पयः||७९|| अंशुमत्या शृतः प्रस्थः पयसो द्विसितोपलः| पाने प्रशस्यते तद्वत् पिप्पलीनागरैः शृतः||८०|| बलाशतावलीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः| श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः||८१|| धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्| पिबेद्वा सत्रिवृच्चूर्णं पित्तरक्तावृतानिलः||८२|| क्षीरेणैरण्डतैलं वा प्रयोगेण पिबेन्नरः| बहुदोषो विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः||८३|| कषायमभयानां वा घृतभृष्टं पिबेन्नरः| क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा||८४|| काश्मर्यं त्रिवृतां द्राक्षां त्रिफलां सपरूषकाम्| शृतं पिबेद्विरेकाय लवणक्षौद्रसंयुतम्||८५|| त्रिफलायाः कषायं वा पिबेत् क्षौद्रेण संयुतम्| धात्रीहरिद्रामुस्तानां कषायं वा कफाधिकः||८६|| योगैश्च कल्पविहितैरसकृत्तं विरेचयेत्| मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्ज्ञात्वा वातं मलावृतम्||८७||
🔊 Audio coming soon
స్థిరేత్యాదౌ చతుఃక్షీరమితి చతుర్గుణం క్షీరం| పృథక్ తైలం పృథగ్ఘృతమిత్యనేన సమ్మిశ్రపాకం నిషేధయతి| క్షీరత్రిగుణ సార్ధభాగా శర్కరా యస్యాం మాత్రాయాం సా క్షీర త్రిగుణాఽధ్యర్ధశర్కరా| ఖజఃపంచాంగులో హస్తః, మంథానం వా| మాత్రా చాత్ర మిలితయోస్తైలసర్పిషోర్గ్రాహ్యా| అంశుమతీ శాలపర్ణీ| ద్విసితోపల ఇతి శర్కరాపలద్వయయుక్తః| ఇయం చ క్షీరమాత్రా ఉత్తమాగ్నీన్ ప్రతి| ధారోష్ణమితి దోహకాలధారాపతితమగ్నియోగాద్వినా ఉష్ణీభూతం| మూత్రం చాత్ర క్షీరసమం| సత్రివృచ్చూర్ణం ధారోష్ణం క్షీరమితి సంబంధః| ప్రయోగేణేతి అభ్యాసేన| క్షీరప్రధానో బస్తిః క్షీరబస్తిః||76-87||
Adhikarana 16 (88-95) · Śloka 95
నిర్హరేద్వా మలం తస్య సఘృతైః క్షీరబస్తిభిః| న హి బస్తిసమం కించిద్వాతరక్తచికిత్సితం||88|| బస్తివంక్షణపార్శ్వోరుపర్వాస్థిజఠరార్తిషు| ఉదావర్తే చ శస్యంతే నిరూహాః సానువాసనాః||89|| దద్యాత్తైలాని చేమాని బస్తికర్మణి బుద్ధిమాన్| నస్యాభ్యంజనసేకేషు దాహశూలోపశాంతయే||90|| మధుయష్ట్యాస్తులాయాస్తు కషాయే పాదశేషితే| తైలాఢకం సమక్షీరం పచేత్ కల్కైః పలోన్మితైః||91|| శతపుష్పావరీమూర్వాపయస్యాగురుచందనైః| స్థిరాహంసపదీమాంసీద్విమేదామధుపర్ణిభిః||92|| కాకోలీక్షీరకాకోలీతామలక్యృద్ధిపద్మకైః| జీవకర్షభజీవంతీత్వక్పత్రనఖవాలకైః||93|| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాసారివైంద్రీవితున్నకైః| చతుష్ప్రయోగాత్తద్ధంతి తైలం మారుతశోణితం||94|| సోపద్రవం సాంగశూలం సర్వగాత్రానుగం తథా| వాతాసృక్పిత్తదాహార్తిజ్వరఘ్నం బలవర్ణకృత్||95|| ఇతి మధుపర్ణ్యాదితైలం|
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः| न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्||८८|| बस्तिवङ्क्षणपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु| उदावर्ते च शस्यन्ते निरूहाः सानुवासनाः||८९|| दद्यात्तैलानि चेमानि बस्तिकर्मणि बुद्धिमान्| नस्याभ्यञ्जनसेकेषु दाहशूलोपशान्तये||९०|| मधुयष्ट्यास्तुलायास्तु कषाये पादशेषिते| तैलाढकं समक्षीरं पचेत् कल्कैः पलोन्मितैः||९१|| शतपुष्पावरीमूर्वापयस्यागुरुचन्दनैः| स्थिराहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः||९२|| काकोलीक्षीरकाकोलीतामलक्यृद्धिपद्मकैः| जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्पत्रनखवालकैः||९३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगात्तद्धन्ति तैलं मारुतशोणितम्||९४|| सोपद्रवं साङ्गशूलं सर्वगात्रानुगं तथा| वातासृक्पित्तदाहार्तिज्वरघ्नं बलवर्णकृत्||९५|| इति मधुपर्ण्यादितैलम्|
🔊 Audio coming soon
మధుయష్ట్యా ఇత్యాదౌ మధుకతులాయాం జలద్రోణం దత్త్వా తైలాఢకమానః క్వాథో భవతి| వరీ శతావరీ| హంసపదీ స్వనామఖ్యాతా| పయస్యా అర్కపుష్పీ| వితున్నకం ధాన్యకం| చతుష్ప్రయోగాదితి పానాభ్యంగబస్తినస్యప్రయోగాత్||88-95||
Adhikarana 17 (96-109) · Śloka 109
మధుకస్య శతం ద్రాక్షా ఖర్జూరాణి పరూషకం| మధూకౌదనపాక్యౌ చ ప్రస్థం ముంజాతకస్య చ||96|| కాశ్మర్యాఢకమిత్యేతచ్చతుర్ద్రోణే పచేదపాం| శేషేఽష్టభాగే పూతే చ తస్మింస్తైలాఢకం పచేత్||97|| తథాఽఽమలకకాశ్మర్యవిదారీక్షురసైః సమైః| చతుర్ద్రోణేన పయసా కల్కం దత్త్వా పలోన్మితం||98|| కదంబామలకాక్షోటపద్మబీజకశేరుకం| శృంగాటకం శృంగవేరం లవాణం పిప్పలీం సితాం||99|| జీవనీయైశ్చ సంసిద్ధం క్షౌద్రప్రస్థేన సంసృజేత్| నస్యాభ్యంజనపానేషు బస్తౌ చాపి నియోజయేత్||100|| వాతవ్యాధిషు సర్వేషు మన్యాస్తంభే హనుగ్రహే| సర్వాంగైకాంగవాతే చ క్షతక్షీణే క్షతజ్వరే||101|| సుకుమారకమిత్యేతద్వాతాస్రామయనాశనం| స్వరవర్ణకరం తైలమారోగ్యబలపుష్టిదం||102|| ఇతి సుకుమారకతైలం| గుడూచీం మధుకం హ్రస్వం పంచమూలం పునర్నవాం| రాస్నామేరండమూలం చ జీవనీయాని లాభతః||103|| పలానాం శతకైర్భాగైర్బలాపంచశతం తథా| కోలబిల్వయవాన్మాషాంకులత్థాంశ్చాఢకోన్మితాన్||104|| కాశ్మర్యాణాం సుశుష్కాణాం ద్రోణం ద్రోణశతేఽంభసి| సాధయేజ్జర్జరం ధౌతం చతుర్ద్రోణం చ శేషయేత్||105|| తైలద్రోణం పచేత్తేన దత్త్వా పంచగుణం పయః| పిష్ట్వా త్రిపలికం చైవ చందనోశీరకేశరం||106|| పత్రైలాగురుకుష్ఠాని తగరం మధుయష్టికాం| మంజిష్ఠాష్టపలం చైవ తత్ సిద్ధం సార్వయౌగికం||107|| వాతరక్తే క్షతక్షీణే భారార్తే క్షీణరేతసి| వేపనాక్షేపభగ్నానాం సర్వాంగైకాంగరోగిణాం||108|| యోనిదోషమపస్మారమున్మాదం ఖంజపంగుతాం| హన్యాత్ ప్రసవనం చైతత్తైలాగ్ర్యమమృతాహ్వయం||109|| ఇత్యమృతాద్యం తైలం|
मधुकस्य शतं द्राक्षा खर्जूराणि परूषकम्| मधूकौदनपाक्यौ च प्रस्थं मुञ्जातकस्य च||९६|| काश्मर्याढकमित्येतच्चतुर्द्रोणे पचेदपाम्| शेषेऽष्टभागे पूते च तस्मिंस्तैलाढकं पचेत्||९७|| तथाऽऽमलककाश्मर्यविदारीक्षुरसैः समैः| चतुर्द्रोणेन पयसा कल्कं दत्त्वा पलोन्मितम्||९८|| कदम्बामलकाक्षोटपद्मबीजकशेरुकम्| शृङ्गाटकं शृङ्गवेरं लवाणं पिप्पलीं सिताम्||९९|| जीवनीयैश्च संसिद्धं क्षौद्रप्रस्थेन संसृजेत्| नस्याभ्यञ्जनपानेषु बस्तौ चापि नियोजयेत्||१००|| वातव्याधिषु सर्वेषु मन्यास्तम्भे हनुग्रहे| सर्वाङ्गैकाङ्गवाते च क्षतक्षीणे क्षतज्वरे||१०१|| सुकुमारकमित्येतद्वातास्रामयनाशनम्| स्वरवर्णकरं तैलमारोग्यबलपुष्टिदम्||१०२|| इति सुकुमारकतैलम्| गुडूचीं मधुकं ह्रस्वं पञ्चमूलं पुनर्नवाम्| रास्नामेरण्डमूलं च जीवनीयानि लाभतः||१०३|| पलानां शतकैर्भागैर्बलापञ्चशतं तथा| कोलबिल्वयवान्माषान्कुलत्थांश्चाढकोन्मितान्||१०४|| काश्मर्याणां सुशुष्काणां द्रोणं द्रोणशतेऽम्भसि| साधयेज्जर्जरं धौतं चतुर्द्रोणं च शेषयेत्||१०५|| तैलद्रोणं पचेत्तेन दत्त्वा पञ्चगुणं पयः| पिष्ट्वा त्रिपलिकं चैव चन्दनोशीरकेशरम्||१०६|| पत्रैलागुरुकुष्ठानि तगरं मधुयष्टिकाम्| मञ्जिष्ठाष्टपलं चैव तत् सिद्धं सार्वयौगिकम्||१०७|| वातरक्ते क्षतक्षीणे भारार्ते क्षीणरेतसि| वेपनाक्षेपभग्नानां सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिणाम्||१०८|| योनिदोषमपस्मारमुन्मादं खञ्जपङ्गुताम्| हन्यात् प्रसवनं चैतत्तैलाग्र्यममृताह्वयम्||१०९|| इत्यमृताद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
గుడూచీత్యాదౌ గుడూచ్యాదీనాం ప్రత్యేకం శతపలత్వం, కోలాదీనాం ప్రత్యేకమాఢకమానత్వం| కాశ్మర్యాణామితి గంగారీఫలానాం| సార్వయౌగికమితి పానాదిచతుష్ప్రయోగే యౌగికం| ప్రసవనమితి ప్రసూతికారకం||96-109||
Adhikarana 18 (110-113) · Śloka 113
పద్మవేతసయష్ట్యాహ్వఫేనిలాపద్మకోత్పలైః| పృథక్పంచపలైర్దర్భబలాచందనకింశుకైః||110|| జలే శృతైః పచేత్తైలప్రస్థం సౌవీరసమ్మితం| లోధ్రకాలీయకోశీరజీవకర్షభకేశరైః||111|| మదయంతీలతాపత్రపద్మకేశరపద్మకైః| ప్రపౌండరీకకాశ్మర్యమాంసీమేదాప్రియంగుభిః||112|| కుంకుమస్య పలార్ధేన మంజిష్ఠాయాః పలేన చ| మహాపద్మమిదం తైలం వాతాసృగ్జ్వరనాశనం||113|| ఇతి మహాపద్మం తైలం|
पद्मवेतसयष्ट्याह्वफेनिलापद्मकोत्पलैः| पृथक्पञ्चपलैर्दर्भबलाचन्दनकिंशुकैः||११०|| जले शृतैः पचेत्तैलप्रस्थं सौवीरसम्मितम्| लोध्रकालीयकोशीरजीवकर्षभकेशरैः||१११|| मदयन्तीलतापत्रपद्मकेशरपद्मकैः| प्रपौण्डरीककाश्मर्यमांसीमेदाप्रियङ्गुभिः||११२|| कुङ्कुमस्य पलार्धेन मञ्जिष्ठायाः पलेन च| महापद्ममिदं तैलं वातासृग्ज्वरनाशनम्||११३|| इति महापद्मं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
పద్మవేతసేత్యాదౌ ఫేనిలా ఉపోదికా| సౌవీరసమ్మితమితి స్నేహసమం సౌవీరకం| లోధ్రాదిభిః కార్షికైః, కుంకుమం చ ద్వికార్షికం||110-113||
Adhikarana 19 (114) · Śloka 115
పద్మకోశీరయష్ట్యాహ్వరజనీక్వాథసాధితం| స్యాత్ పిష్టైః సర్జమంజిష్ఠావీరాకాకోలిచందనైః||114|| ఖుడ్డాకపద్మకమిదం తైలం వాతాస్రదాహనుత్|115| ఇతి ఖుడ్డాకపద్మకం తైలం|
पद्मकोशीरयष्ट्याह्वरजनीक्वाथसाधितम्| स्यात् पिष्टैः सर्जमञ्जिष्ठावीराकाकोलिचन्दनैः||११४|| खुड्डाकपद्मकमिदं तैलं वातास्रदाहनुत्|११५| इति खुड्डाकपद्मकं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
ఖుడ్డాకపద్మకమితి అల్పపద్మకసంజ్ఞం; సంజ్ఞా చైషా వైద్యవ్యవహారార్థా||114||-
Adhikarana 20 (115-118) · Śloka 118
శతేన యష్టిమధుకాత్ సాధ్యం దశగుణం పయః||115|| తస్మింస్తైలే చతుర్ద్రోణే మధుకస్య పలేన తు| సిద్ధం మధుకకాశ్మర్యసైర్వా వాతరక్తనుత్||116|| మధుపర్ణ్యాః పలం పిష్ట్వా తైలప్రస్థం చతుర్గుణే| క్షీరే సాధ్యం శతం కృత్వా తదేవం మధుకాచ్ఛతే||117|| సిద్ధం దేయం త్రిదోషే స్యాద్వాతాస్రే శ్వాసకాసనుత్| హృత్పాండురోగవీసర్పకామలాదాహనాశనం||118|| ఇతి శతపాకం మధుకతైలం|
शतेन यष्टिमधुकात् साध्यं दशगुणं पयः||११५|| तस्मिंस्तैले चतुर्द्रोणे मधुकस्य पलेन तु| सिद्धं मधुककाश्मर्यसैर्वा वातरक्तनुत्||११६|| मधुपर्ण्याः पलं पिष्ट्वा तैलप्रस्थं चतुर्गुणे| क्षीरे साध्यं शतं कृत्वा तदेवं मधुकाच्छते||११७|| सिद्धं देयं त्रिदोषे स्याद्वातास्रे श्वासकासनुत्| हृत्पाण्डुरोगवीसर्पकामलादाहनाशनम्||११८|| इति शतपाकं मधुकतैलम्|
🔊 Audio coming soon
శతేన యష్టిమధుకాదిత్యాదౌ యష్టీమధుపలశతం దశగుణేన క్షీరేణ సాధ్యం, తేన చతుర్భాగస్థితేన క్షీరేణ తైలం పక్తవ్యం| తదేవం మధుకాచ్ఛతే సిద్ధమితి శతధాపాకేన మధుకపలశతాత్ సిద్ధమిత్యర్థః| అనేన చ మధుకపలశతసాధనోపదేశేన శతం కృత్వేత్యత్ర శతశబ్దస్య విపులవాచితాం నిషేణయతి||115-118||
Adhikarana 21 (119-120) · Śloka 120
బలాకషాయకల్కాభ్యాం తైలం క్షీరసమం పచేత్| సహస్రం శతవారం వా వాతాసృగ్వాతరోగనుత్||119|| రసాయనమిదం శ్రేష్ఠమింద్రియాణాం ప్రసాదనం| జీవనం బృంహణం స్వర్యం శుక్రాసృగ్దోషనాశనం||120|| ఇతి సహస్రపాకం శతపాకం వా బలాతైలం|
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्| सहस्रं शतवारं वा वातासृग्वातरोगनुत्||११९|| रसायनमिदं श्रेष्ठमिन्द्रियाणां प्रसादनम्| जीवनं बृंहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्||१२०|| इति सहस्रपाकं शतपाकं वा बलातैलम्|
🔊 Audio coming soon
బలాకషాయేత్యాదినోక్తశతసహస్రపాకే అత్యర్థపాకాత్ స్నేహక్షయం పశ్యంతః శతగుణేన సహస్రగుణేన వా ద్రవేణైకదైవ పాకం వ్యాఖ్యానయంతి; కింతు తావతీ స్నేహమాత్రాఽత్ర పక్తవ్యా యా పాకోపక్షయేణ నిఃశేషా న భవతి, క్షీరం చాత్ర స్నేహవర్ధకమస్తి, తేన యథాశ్రుతమేవాత్రాచార్యవచనం ప్రమాణమితి పశ్యామః| కించ ప్రత్యాసన్నే ఏవ పాకే సద్రవే స్నేహకల్కోద్ధరణమత్ర కర్తవ్యం, తేన స్నేహాపేపక్షయైఽపి మాత్రాఽనేన భవతి||119-120||
Adhikarana 22 (121-122) · Śloka 122
గుడూచీరసదుగ్ధాభ్యాం తైలం ద్రాక్షారసేన వా| సిద్ధం మధుకకాశ్మర్యరసైర్వా వాతరక్తనుత్||121|| ఆరనాలాఢకే తైలం పాదసర్జరసం శృతం| ప్రభూతే ఖజితం తోయే జ్వరదాహార్తినుత్ పరం||122||
गुडूचीरसदुग्धाभ्यां तैलं द्राक्षारसेन वा| सिद्धं मधुककाश्मर्यरसैर्वा वातरक्तनुत्||१२१|| आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्| प्रभूते खजितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत् परम्||१२२||
🔊 Audio coming soon
గుడూచీత్యాదౌ ద్రవాత్ పాదికః స్నేహ ఇతి న్యాయాత్ ప్రస్థం తైలస్య భవతి| ఖజితమితి మథితం||121-122||
Adhikarana 23 (123) · Śloka 123
సమధూచ్ఛిష్టమాంజిష్ఠం ససర్జరససారివం| పిండతైలం తదభ్యంగాద్బాతరక్తరుజాపహం||123|| ఇతి పిండతైలం|
समधूच्छिष्टमाञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्| पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्बातरक्तरुजापहम्||१२३|| इति पिण्डतैलम्|
🔊 Audio coming soon
సమధూచ్ఛిష్టేత్యాదౌ మధుచ్ఛిష్టాదీని కల్కః, జలం చ ద్రవం దేయం| పిండతైలభాషయా చాత్ర వస్త్రపూతమేవైతత్తేలం కర్తవ్యమిత్యాహుః| కింతు, ఆరనాలాఢకసాధ్యతైలే ఏవ సర్జరసస్థానే మధూచ్ఛిష్టాదీనాం ప్రక్షేపాత్ పిండతైలమనేనోచ్యత ఇతి జతూకర్ణవచనాదున్నీయతే; ఉక్తం హి తత్ర- “కాంజికసర్జరసశృతం ఖజితం బహునా జలేన సిక్థకసర్జరసైర్యుక్తమభ్యంజనం” ఇతి||123||
Adhikarana 24 (124-155) · Śloka 155
దశమూలశృతం క్షీరం సద్యః శూలనివారణం| పరిషేకోఽనిలప్రాయే తద్వత్ కోష్ణేన సర్పిషా||124|| స్నేహైర్మధురసిద్ధైర్వా చతుర్భిః పరిషేచయేత్| స్తంభాక్షేపకశూలార్తం కోష్ణైర్దాహే తు శీతలైః||125|| తద్వద్గవ్యావికచ్ఛాగైః క్షీరైస్తైలవిమిశ్రితైః| క్వాథైర్వా జీవనీయానాం పంచమూలస్య వా భిషక్||126|| ద్రాక్షేక్షురసమద్యాని దధిమస్త్వమ్లకాంజికం| సేకార్థే తండులక్షౌద్రశర్కరాంబు చ శస్యతే||127|| కుముదోత్పలపద్మాద్యైర్మణిహారైః సచందనైః| శీతతోయానుగైర్దాహే ప్రోక్షణం స్పర్శనం హితం||128|| చంద్రపాదాంబుసంసిక్తే క్షౌమపద్మదలచ్ఛదే| శయనే పులినస్పర్శశీతమారుతవీజితే||129|| చందనార్ద్రస్తనకరాః ప్రియా నార్యః ప్రియంవదాః| స్పర్శశీతాః సుఖస్పర్శా ఘ్నంతి దాహం రుజం క్లమం||130|| సరాగే సరుజే దాహే రక్తం విస్రావ్య లేపయేత్| మధుకాశ్వత్థత్వఙ్మాంసీవీరోదుంబరశాద్వలైః||131|| జలజైర్యవచూర్ణైర్వా సయష్ట్యాహ్వపయోఘృతైః| సర్పిషా జీవనీయైర్వా పిష్టైర్లేపోఽర్తిదాహనుత్||132|| తిలాః ప్రియాలో మధుకం బిసం మూలం చ వేతసాత్| ఆజేన పయసా పిష్టః ప్రలేపో దాహరాగనుత్||133|| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాదార్వీమధుకచందనైః| సితోపలైరకాసక్తుమసూరోశీరపద్మకైః||134|| లేపో రుగ్దాహవీసర్పరాగశోఫనివారణః| పిత్తరక్తోత్తరే త్వేతే, లేపాన్ వాతోత్తరే శృణు||135|| వాతఘ్నైః సాధితః స్నిగ్ధః సక్షీరముద్గపాయసః | తిలసర్షపపిండైర్వాఽప్యుపనాహో రుజాపహః||136|| ఔదకప్రసహానూపవేశవారాః సుసంస్కృతాః| జీవనీయౌషధైః స్నేహయుక్తాః స్యురుపనాహనే||137|| స్తంభతోదరుగాయామశోథాంగగ్రహనాశనాః| జీవనీయౌషధైః సిద్ధా సపయస్కా వసాఽపి వా||138|| ఘృతం సహచరాన్మూలం జీవంతీ చ్ఛాగలం పయః| లేపః పిష్టాస్తిలాస్తద్వద్భృష్టాః పయసి నిర్వృతాః||139|| క్షీరపిష్టముమాలేపమేరండస్య ఫలాని చ| కుర్యాచ్ఛూలనివృత్త్యర్థం శతాహ్వామనిలేఽధికే||140|| సమూలాగ్రచ్ఛదైరండక్వాథే ద్విప్రాస్థికం పృథక్| ఘృతం తైలం వసా మజ్జా చానూపమృగపక్షిణాం||141|| కల్కార్థే జీవనీయాని గవ్యం క్షీరమథాజకం| హరిద్రోత్పలకుష్ఠైలాశతాహ్వాశ్వహనచ్ఛదాన్ ||142|| బిల్వమాత్రాన్ పృథక్ పుష్పం కాకుభం చాపి సాధయేత్| మధూచ్ఛిష్టపలాన్యష్టౌ దద్యాచ్ఛీతేఽవతారితే||143|| శూలేనైషోఽర్దితాంగానాం లేపః సంధిగతేఽనిలే| వాతరక్తే చ్యుతే భగ్నే ఖంజే కుబ్జే చ శస్యతే||144|| శోఫగౌరవకండ్వాద్యైర్యుక్తే త్వస్మిన్ కఫోత్తరే| మూత్రక్షారసురాపక్వం ఘృతమభ్యంజనే హితం||145|| పద్మకం త్వక్ సమధుకం సారివా చేతి తైర్ఘృతం| సిద్ధం సమధుశుక్తం స్యాత్ సేకాభ్యంగే కఫోత్తరే||146|| క్షారస్తైలం గవాం మూత్రం జలం చ కటుకైః శృతం| పరిషేకే ప్రశంసంతి వాతరక్తే కఫోత్తరే||147|| లేపః సర్షపనింబార్కహింస్రాక్షీరతిలైర్హితః| శ్రేష్ఠః సిద్ధః కపిత్థత్వగ్ఘృతక్షీరైః ససక్తుభిః||148|| గృహధూమో వచా కుష్ఠం శతాహ్వా రజనీద్వయం| ప్రలేపః శూలనుద్వాతరక్తే వాతకఫోత్తరే||149|| తగరం త్వక్ శతాహ్వైలా కుష్ఠం ముస్తం హరేణుకా| దారు వ్యాఘ్రనఖం చామ్లపిష్టం వాతకఫాస్రనుత్||150|| మధుశిగ్రోర్హితం తద్వద్బీజం ధాన్యామ్లసంయుతం| ముహూర్తం లిప్తమమ్లైశ్చ సించేద్వాతకఫోత్తరం||151|| త్రిఫలావ్యోషపత్రైలాత్వక్క్షీరీచిత్రకం వచాం| విడంగం పిప్పలీమూలం రోమశం వృషకత్వచం||152|| ఋద్ధిం తామలకీం చవ్యం సమభాగాని పేషయేత్| కల్యం లిప్తమయస్పాత్రే మధ్యాహ్నే భక్షయేత్తతః||153|| వర్జయేద్దధిశుక్తాని క్షారం వైరోధికాని చ| వాతాస్రే సర్వదోషేఽపి హితం శూలార్దితే పరం||154|| బుద్ధ్వా స్థానవిశేషాంశ్చ దోషాణాం చ బలాబలం| చికిత్సితమిదం కుర్యాదూహాపోహవికల్పవిత్||155||
दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्| परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत् कोष्णेन सर्पिषा||१२४|| स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्| स्तम्भाक्षेपकशूलार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः||१२५|| तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः| क्वाथैर्वा जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा भिषक्||१२६|| द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्| सेकार्थे तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्बु च शस्यते||१२७|| कुमुदोत्पलपद्माद्यैर्मणिहारैः सचन्दनैः| शीततोयानुगैर्दाहे प्रोक्षणं स्पर्शनं हितम्||१२८|| चन्द्रपादाम्बुसंसिक्ते क्षौमपद्मदलच्छदे| शयने पुलिनस्पर्शशीतमारुतवीजिते||१२९|| चन्दनार्द्रस्तनकराः प्रिया नार्यः प्रियंवदाः| स्पर्शशीताः सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्||१३०|| सरागे सरुजे दाहे रक्तं विस्राव्य लेपयेत्| मधुकाश्वत्थत्वङ्मांसीवीरोदुम्बरशाद्वलैः||१३१|| जलजैर्यवचूर्णैर्वा सयष्ट्याह्वपयोघृतैः| सर्पिषा जीवनीयैर्वा पिष्टैर्लेपोऽर्तिदाहनुत्||१३२|| तिलाः प्रियालो मधुकं बिसं मूलं च वेतसात्| आजेन पयसा पिष्टः प्रलेपो दाहरागनुत्||१३३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः| सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः||१३४|| लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिवारणः| पित्तरक्तोत्तरे त्वेते, लेपान् वातोत्तरे शृणु||१३५|| वातघ्नैः साधितः स्निग्धः सक्षीरमुद्गपायसः | तिलसर्षपपिण्डैर्वाऽप्युपनाहो रुजापहः||१३६|| औदकप्रसहानूपवेशवाराः सुसंस्कृताः| जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने||१३७|| स्तम्भतोदरुगायामशोथाङ्गग्रहनाशनाः| जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसाऽपि वा||१३८|| घृतं सहचरान्मूलं जीवन्ती च्छागलं पयः| लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निर्वृताः||१३९|| क्षीरपिष्टमुमालेपमेरण्डस्य फलानि च| कुर्याच्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वामनिलेऽधिके||१४०|| समूलाग्रच्छदैरण्डक्वाथे द्विप्रास्थिकं पृथक्| घृतं तैलं वसा मज्जा चानूपमृगपक्षिणाम्||१४१|| कल्कार्थे जीवनीयानि गव्यं क्षीरमथाजकम्| हरिद्रोत्पलकुष्ठैलाशताह्वाश्वहनच्छदान् ||१४२|| बिल्वमात्रान् पृथक् पुष्पं काकुभं चापि साधयेत्| मधूच्छिष्टपलान्यष्टौ दद्याच्छीतेऽवतारिते||१४३|| शूलेनैषोऽर्दिताङ्गानां लेपः सन्धिगतेऽनिले| वातरक्ते च्युते भग्ने खञ्जे कुब्जे च शस्यते||१४४|| शोफगौरवकण्ड्वाद्यैर्युक्ते त्वस्मिन् कफोत्तरे| मूत्रक्षारसुरापक्वं घृतमभ्यञ्जने हितम्||१४५|| पद्मकं त्वक् समधुकं सारिवा चेति तैर्घृतम्| सिद्धं समधुशुक्तं स्यात् सेकाभ्यङ्गे कफोत्तरे||१४६|| क्षारस्तैलं गवां मूत्रं जलं च कटुकैः शृतम्| परिषेके प्रशंसन्ति वातरक्ते कफोत्तरे||१४७|| लेपः सर्षपनिम्बार्कहिंस्राक्षीरतिलैर्हितः| श्रेष्ठः सिद्धः कपित्थत्वग्घृतक्षीरैः ससक्तुभिः||१४८|| गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम्| प्रलेपः शूलनुद्वातरक्ते वातकफोत्तरे||१४९|| तगरं त्वक् शताह्वैला कुष्ठं मुस्तं हरेणुका| दारु व्याघ्रनखं चाम्लपिष्टं वातकफास्रनुत्||१५०|| मधुशिग्रोर्हितं तद्वद्बीजं धान्याम्लसंयुतम्| मुहूर्तं लिप्तमम्लैश्च सिञ्चेद्वातकफोत्तरम्||१५१|| त्रिफलाव्योषपत्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्| विडङ्गं पिप्पलीमूलं रोमशं वृषकत्वचम्||१५२|| ऋद्धिं तामलकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्| कल्यं लिप्तमयस्पात्रे मध्याह्ने भक्षयेत्ततः||१५३|| वर्जयेद्दधिशुक्तानि क्षारं वैरोधिकानि च| वातास्रे सर्वदोषेऽपि हितं शूलार्दिते परम्||१५४|| बुद्ध्वा स्थानविशेषांश्च दोषाणां च बलाबलम्| चिकित्सितमिदं कुर्यादूहापोहविकल्पवित्||१५५||
🔊 Audio coming soon
మధురసిద్ధైరితి జీవనీయసిద్ధస్నేహైః| తండులేత్యాదౌ ప్రత్యేకం త్రిభిరంబుశబ్దః సంబధ్యతే| శీతతోయానుగైరితి శీతతోయసిక్తైః| చంద్రపాదాంబుసంసిక్తే ఇతి తుషారజలసిక్తై| పులినం నదీతటః, పులినస్పర్శేన శీతో మారుతః, తేన వీజితే శయనే, ‘శయనస్య’ ఇతి శేషః| ఏరకా హోగ్గలః| పయసి నిర్వృతా ఇతి క్షీరే నిర్వాపితాః| ఉమా అతసీ| అగ్రచ్ఛదాః తరుణపత్రాణి | మూత్రక్షారేత్యాదౌ క్షారః క్షారోదకం| అమ్లైరితి కాంజికాదిభిః| రోమశం కాసీసం| కల్యమితి ప్రాతః| అవస్థాకర్తవ్యమాహ- బుద్ధ్వేత్యాది| ఊహాపోహవికల్పవిదితి పూర్వోక్తచికిత్సితస్య ఊహాపోహవికల్పజ్ఞః||124-155||
Adhikarana 25 (156-159) · Śloka 159
కుపితే మార్గసంరోధాన్మేదసో వా కఫస్య వా| అతివృద్ధ్యాఽనిలే నాదౌ శస్తం స్నేహనబృంహణం||156|| వ్యాయామశోధనారిష్టమూత్రపానైర్విరేచనైః| తక్రాభయాప్రయోగైశ్చ క్షపయేత్ కఫమేదసీ||157|| బోధవృక్షకషాయం తు ప్రపిబేన్మధునా సహ| వాతరక్తం జయత్యాశు త్రిదోషమపి దారుణం||158|| పురాణయవగోధూమసీధ్వరిష్టసురాసవైః| శిలాజతుప్రయోగైశ్చ గుగ్గులోర్మాక్షికస్య చ||159||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्ध्याऽनिले नादौ शस्तं स्नेहनबृंहणम्||१५६|| व्यायामशोधनारिष्टमूत्रपानैर्विरेचनैः| तक्राभयाप्रयोगैश्च क्षपयेत् कफमेदसी||१५७|| बोधवृक्षकषायं तु प्रपिबेन्मधुना सह| वातरक्तं जयत्याशु त्रिदोषमपि दारुणम्||१५८|| पुराणयवगोधूमसीध्वरिष्टसुरासवैः| शिलाजतुप्रयोगैश्च गुग्गुलोर्माक्षिकस्य च||१५९||
🔊 Audio coming soon
కుపిత ఇత్యాది| మేదసః కఫస్య వా అతివృద్ధ్యా కృతాత్ మార్గసంరోధాదనిలే కుపితే సతి ఆదౌ స్నేహనం తథా బృంహణం చ న శస్తమితి శ్లోకార్థః| అత్ర స్నేహనబృంహణనిషేధే సతి కర్తవ్యమాహ- వ్యాయామేత్యాదినా మాక్షికస్య చేత్యంతేన||156-159||
Adhikarana 26 (160) · Śloka 160
గంభీరే రక్తమాక్రాంతం స్యాచ్చేత్తద్వాతవజ్జయేత్| పశ్చాద్వాతే క్రియాం కుర్యాద్వాతరక్తప్రసాదనీం||160||
गम्भीरे रक्तमाक्रान्तं स्याच्चेत्तद्वातवज्जयेत्| पश्चाद्वाते क्रियां कुर्याद्वातरक्तप्रसादनीम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
గంభీరే ఇతి అవగాఢే అనుత్తానే వాతరక్తే| రక్తమాక్రాంతమితి అభిభూతం వాయునా వాతవజ్జయేదితి| ఏతత్క్రియోత్తరకాలీనం కర్తవ్యమాహ- పశ్చాద్వాతేత్యాది| కఫమేదోవృతే ఏవ నిర్జితకఫమేదసి వాతే వాతరక్తప్రసాదినీ క్రియా అత్రైవోక్తస్నేహప్రయోగాదికా కార్యా; వాతవికారత్వాద్ వాతవ్యాధిచికిత్సితేన జయేత్| ఏతచ్చ వాతేన రక్తాభిభవనం గంభీర ఏవ వాతరక్తే ప్రాయో భవతీతి దర్శయితుం ‘గంభీరే’ ఇతి కృతం| గంభీరానుగతే హి వాతరక్తే రక్తం బహు నాస్తి, యతో రక్తస్య ద్వితీయా రక్తధరా త్వక్ స్థానం; తేనోత్తానే ఏవ రక్తం బలవత్, బాహ్యస్థానత్వాద్రక్తస్య||160||
Adhikarana 27 (161-162) · Śloka 162
రక్తపిత్తాతివృద్ధ్యా తు పాకమాశు నియచ్ఛతి| భిన్నం స్రవతి వా రక్తం విదగ్ధం పూయమేవ వా||161|| తయోః క్రియా విధాతవ్యా భేదశోధనరోపణైః | కుర్యాదుపద్రవాణాం చ క్రియాం స్వాం స్వాచ్చికిత్సితాత్||162||
रक्तपित्तातिवृद्ध्या तु पाकमाशु नियच्छति| भिन्नं स्रवति वा रक्तं विदग्धं पूयमेव वा||१६१|| तयोः क्रिया विधातव्या भेदशोधनरोपणैः | कुर्यादुपद्रवाणां च क्रियां स्वां स्वाच्चिकित्सितात्||१६२||
🔊 Audio coming soon
ఆవస్థికం విధిమాహ- రక్తేత్యాది| రక్తవృద్ధ్యా పిత్తవృద్ధ్యా చేతి రక్తపిత్తాతివృద్ధ్యా| పాకం నియచ్ఛతి ‘వాతరక్తం’ ఇతి శేషః| తయోరిత్యాది వృద్ధపిత్తవృద్ధరక్తకృతపాకయోర్వాతరక్తయోః| ఉపద్రవచికిత్సామతిదిశన్నాహ- కుర్యాదిత్యాది||161-162||
Adhikarana 28 (163-165) · Śloka 165
తత్ర శ్లోకాః- హేతుః స్థానాని మూలం చ యస్మాత్ ప్రాయేణ సంధిషు| కుప్యతి ప్రాక్ చ యద్రూపం ద్వివిధస్య చ లక్షణం||163|| పృథగ్భిన్నస్య లింగం చ దోషాధిక్యముపద్రవాః| సాధ్యం యాప్యమసాధ్యం చ క్రియా సాధ్యస్య చాఖిలా||164|| వాతరక్తస్య నిర్దిష్టా సమాసవ్యాసతస్తథా| మహర్షిణాఽగ్నివేశాయ తథైవావస్థికీ క్రియా||165||
तत्र श्लोकाः- हेतुः स्थानानि मूलं च यस्मात् प्रायेण सन्धिषु| कुप्यति प्राक् च यद्रूपं द्विविधस्य च लक्षणम्||१६३|| पृथग्भिन्नस्य लिङ्गं च दोषाधिक्यमुपद्रवाः| साध्यं याप्यमसाध्यं च क्रिया साध्यस्य चाखिला||१६४|| वातरक्तस्य निर्दिष्टा समासव्यासतस्तथा| महर्षिणाऽग्निवेशाय तथैवावस्थिकी क्रिया||१६५||
🔊 Audio coming soon
హేతుః స్థానానీత్యాదిసంగ్రహే దోషాధిక్యముపద్రవాః సాధ్యం యాప్యమసాధ్యం చేతి అననుక్రమేణ సంగ్రహం కరోతి, ఉపద్రవాణామభావసద్భావస్తోకభావైః సాధ్యత్వాసాధ్యత్వయాప్యత్వఖ్యాపనార్థం||163-165||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సితస్థానే వాతశోణితచికిత్సితం నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః||29||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే వాతరక్తచికిత్సితం నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః||29||