34. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ઊરુસ્તમ્ભભેષજેન વિરૂક્ષણાદ્વાતપ્રકોપો ભવતીતિ સમ્બન્ધાદૂરુસ્તમ્ભાનન્તરં વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમુચ્યતે| તત્ર વાત એવ વ્યાધિર્વાતવ્યાધિરિતિ પક્ષે વાત એવ તત્તદ્દૂષ્યસમ્પ્રાપ્તઃ સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરૂપતામાપન્નો વિવિધપીડાકર્તૃત્વાદ્વાતવ્યાધિરુચ્યતે; યદા તુ વાતાદ્વ્યાધિર્વાતવ્યાધિરિતિ પક્ષસ્તદા વાતદોષાદ્ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્ચ્છનવિશેષરૂપઃ સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરૂપો વ્યાધિર્વાતવ્યાધિરુચ્યતે| જ્વરાદયસ્તુ યદ્યપિ વાતાદુત્પદ્યન્તે, તથાઽપિ તે દોષાન્તરેણાપિ વાતં વિના ભવન્તીતિ કૃત્વા નાત્ર શાસ્ત્રે વાતવ્યાધિશબ્દેનોચ્યન્તે | યેઽપિ ચાત્ર કફપિત્તાવૃતવાતવિકારા વાતવ્યાધિત્વેન વક્તવ્યાઃ, તેઽપિ પ્રધાનં વાતં વિના ન ભવન્તીતિ કૃત્વા વાતવ્યાધિરૂપા એવ| ન ચ વાચ્યં યથા વાતિકા નાનાત્મજા વ્યાધયઃ પૃથક્ ચિકિત્સયોચ્યન્તે, તથા પિત્તજાઃ કફજાશ્ચ ચિકિત્સ્યન્તામિતિ; યતઃ પિત્તકફકૃતાનાં નાનાત્મજાનાં વ્યાધીનાં ન તથા પ્રાધાન્યં યથા વાતજાનાં; તેન વાતજાનામેવાવિષ્કૃતતમાનાં પૃથક્ ચિકિત્સોચ્યતે, કફપિત્તજાનાં ત્વાવિષ્કૃતાનાં વમનવિરેચનાદિકા કફપિત્તચિકિત્સેતિ જ્ઞેયમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વાયુરાયુર્બલં વાયુર્વાયુર્ધાતા શરીરિણામ્| વાયુર્વિશ્વમિદં સર્વં પ્રભુર્વાયુશ્ચ કીર્તિતઃ||૩||

વાયોર્વિકારાન્ જ્ઞાપયિતું સ્વભાવજ્ઞાનાનન્તરીયકત્વાદ્વિકૃતિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવમેવ તાવદાહ- વાયુરિત્યાદિ| યદ્યપિ શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગ આયુઃ, તથાઽપિ તાદૃશસંયોગે પ્રધાનત્વાત્ પ્રકૃતિસ્થો વાયુરપ્યાયુરુચ્યતે| એવં બલસ્યાપિ હેતુર્વાયુરિતિ કૃત્વા શરીરાધારતયા બલાધારહેતુર્વાયુરેવ બલમિત્યુક્તઃ| વિશ્વતા પ્રભુતા ચ વાયોર્વાતકલાકલીયે પ્રતિપાદિતૈવ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અવ્યાહતગતિર્યસ્ય સ્થાનસ્થઃ પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ| વાયુઃ સ્યાત્સોઽધિકં જીવેદ્વીતરોગઃ સમાઃ શતમ્||૪||

વાયોરાયુર્હેતુત્વં દર્શયન્નાહ- અવ્યાહતેત્યાદિ| અવ્યાહતગતિઃ અપરિત્યક્તસ્વમાર્ગઃ | સ્થાનસ્થ ઇતિ ન વિમાર્ગઃ| પ્રકૃતૌ સ્થિત ઇતિ અક્ષીણવૃદ્ધઃ| વીતરોગ ઇતિ નીરોગઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

પ્રાણોદાનસમાનાખ્યવ્યાનાપાનૈઃ સ પઞ્ચધા| દેહં તન્ત્રયતે સમ્યક્ સ્થાનેષ્વવ્યાહતશ્ચરન્||૫|| સ્થાનં પ્રાણસ્ય મૂર્ધોરઃકણ્ઠજિહ્વાસ્યનાસિકાઃ | ષ્ઠીવનક્ષવથૂદ્ગારશ્વાસાહારાદિ કર્મ ચ||૬|| ઉદાનસ્ય પુનઃ સ્થાનં નાભ્યુરઃ કણ્ઠ એવ ચ| વાક્પ્રવૃત્તિઃ પ્રયત્નૌર્જોબલવર્ણાદિ કર્મ ચ||૭|| સ્વેદદોષામ્બુવાહીનિ સ્રોતાંસિ સમધિષ્ઠિતઃ| અન્તરગ્નેશ્ચ પાર્શ્વસ્થઃ સમાનોઽગ્નિબલપ્રદઃ||૮|| દેહં વ્યાપ્નોતિ સર્વં તુ વ્યાનઃ શીઘ્રગતિર્નૃણામ્| ગતિપ્રસારણાક્ષેપનિમેષાદિક્રિયઃ સદા||૯|| વૃષણૌ બસ્તિમેઢ્રં ચ નાભ્યૂરૂ વઙ્ક્ષણૌ ગુદમ્| અપાનસ્થાનમન્ત્રસ્થઃ શુક્રમૂત્રશકૃન્તિ ચ||૧૦|| સૃજત્યાર્તવગર્ભૌ ચ યુક્તાઃ સ્થાનસ્થિતાશ્ચ તે| સ્વકર્મ કુર્વતે દેહો ધાર્યતે તૈરનામયઃ||૧૧||

પ્રાણોદાનેત્યાદિના વ્યવહારાર્થં સઞ્જ્ઞોપદર્શનપૂર્વકં પ્રાણાદીનાં સ્થાનં કર્મ ચાહ| દેહં તન્ત્રયતે ઇતિ ધારયતે| સ્થાનેષ્વિતિ વક્ષ્યમાણાત્મીયસ્થાનેષુ| આહારાદીત્યત્ર આદિગ્રહણાદન્નવિધારણાદીનિ ગૃહ્યન્તે| કર્મ ચેતિ પ્રાણસ્ય વાયોરિત્યર્થઃ| પ્રાણોદાનયોર્યદ્યપિ સમાનમુરઃસ્થાનં, તથાઽપિ કર્મભેદાદ્ભેદ એવ; યથૈકગૃહસ્થિતમાલાકારકુમ્ભકારયોઃ| પ્રયતનં પ્રયત્નઃ, ઊર્જ ઉત્સાહઃ; પ્રયત્નાદિકર્મત્વેન પ્રયત્નૌર્જોબલવર્ણનિષ્પાદનમુચ્યતે| સ્વેદદોષામ્બુવાહીનીત્યાદૌ સ્વેદવાહીનિ તથા અમ્બુવાહીનિ ચ સ્રોતાંસિ સ્રોતોવિમાને (વિ.અ.૫) પૃથગેવોક્તાનિ જ્ઞેયાનિ, દોષવહાનિ ચ સ્રોતાંસિ સર્વશરીરચરાણ્યેવ, ઉક્તં હિ “વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં પુનઃ સર્વશરીરચરાણાં સર્વસ્રોતાંસ્યયનભૂતાનિ” (વિ.અ.૫) ઇતિ| ગતીત્યાદૌ આદિશબ્દેનાકુઞ્ચનપ્રસારણાદીનાં ચ ગ્રહણમ્| અન્ત્રસ્થ ઇતિ અન્ત્રાણિ ચાપાનસ્થાનમિત્યર્થઃ| સૃજતીતિ નિઃસારયતીતિ યાવત્| આર્તવગર્ભૌ ચ સૃજતીતિ સમ્બન્ધઃ| એતાનિ કર્માણિ યાદૃશાઃ કુર્વન્તિ તદાહ- યુક્તા ઇત્યાદિ; યુક્તા ઇતિ અવ્યાપન્નાઃ| સ્થાનસ્થિતા ઇતિ યથોક્તસ્થાનસ્થિતાઃ| યસ્માદેવમ્ભૂતા અતો દેહો ધાર્યતે તૈરનામયઃ||૫-૧૧||

Adhikarana 5 (12-14) · Śloka 14

વિમાર્ગસ્થા હ્યયુક્તા વા રોગૈઃ સ્વસ્થાનકર્મજૈઃ| શરીરં પીડયન્ત્યેતે પ્રાણાનાશુ હરન્તિ ચ||૧૨|| સઙ્ખ્યામપ્યતિવૃત્તાનાં તજ્જાનાં હિ પ્રધાનતઃ| અશીતિર્નખભેદાદ્યા રોગાઃ સૂત્રે નિદર્શિતાઃ||૧૩|| તાનુચ્યમાનાન્ પર્યાયૈઃ સહેતૂપક્રમાઞ્છૃણુ| કેવલં વાયુમુદ્દિશ્ય સ્થાનભેદાત્તથાઽઽવૃતમ્||૧૪||

વાતાનાં વૈગુણ્યકાર્યમાહ- વિમાર્ગસ્થા ઇત્યાદિ| સ્વસ્થાનકર્મજૈરિતિ યસ્ય વાયોર્યત્ સ્થાનમુક્તં તત્સ્થાનગતૈઃ, તથા ષ્ઠીવનાદિ યદ્વાયોઃ કર્મોક્તં તજ્જૈશ્ચ રોગૈઃ શરીરં પીડયન્તિ પ્રાણાન્ વા મહતા રોગેણ હરન્તિ ચ| અત્ર ચ વાયોરેવ ભૂરિપ્રધાનરોગકર્તૃતયા ભિન્નચિકિત્સાપ્રયોજકાઃ પઞ્ચભેદા ઉક્તા ન પિત્તકફયોઃ, અનતિપ્રયોજનત્વાત્| તથા હિ તન્ત્રાન્તરે પિત્તમપિ પાચક-રઞ્જક-સાધકાલોચક-ભ્રાજકભેદાત્ પઞ્ચવિધમુક્તં; તેષાં ચ યથાક્રમં જઠરહૃદયદૃષ્ટિત્વક્સ્થાનત્વમુક્તં; તથા શ્લેષ્માઽપિ બોધક-શ્લેષ્મક-તર્પકાવલમ્બક ક્લેદકભેદાત્ પઞ્ચવિધઃ, તેષાં ચ સ્થાનાનિ યથાક્રમં હૃદયામાશયજિહ્વાશિરઃ સન્ધયઃ, કર્માણિ ચ યથાક્રમમવલમ્બન-ક્લેદન-રસબોધનાક્ષતર્પણ-સન્ધિસંશ્લેષાણિ પૃથગુક્તાનિ| પ્રકૃતવાતવ્યાધિકથનાયાત્ર સઙ્ખ્યાદિનિર્દેશઃ| તજ્જાનામિતિ પઞ્ચવાતજાનામ્| સૂત્રે ઇતિ મહારોગાધ્યાયે (સૂ.અ.૨૦)| ઉચ્યમાનાનિતિ નખભેદાદીન્ યથાસ્થૂલમુચ્યમાનાન્| પર્યાયૈરિતિ સઞ્જ્ઞાન્તરૈઃ| કથં પુનસ્તેઽશીતિનખભેદાદ્યા ઉપદિષ્ટાઃ? ઉચ્યતે- કેવલં વાયુમુદ્દિશ્ય કેચિદ્ગદા વેપથ્વાદય ઉક્તાઃ, તથા ચાવૃતં વાતમુદ્દિશ્ય કેચિદુક્તાઃ “લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા” ઇત્યાદિના||૧૨-૧૪||

Adhikarana 6 (15-18) · Śloka 19

રૂક્ષશીતાલ્પલઘ્વન્નવ્યવાયાતિપ્રજાગરૈઃ| વિષમાદુપચારાચ્ચ દોષાસૃક્સ્રવણાદતિ||૧૫|| લઙ્ઘનપ્લવનાત્યધ્વવ્યાયામાતિવિચેષ્ટિતૈઃ| ધાતૂનાં સઙ્ક્ષયાચ્ચિન્તાશોકરોગાતિકર્ષણાત્||૧૬|| દુઃખશય્યાસનાત્ ક્રોધાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્ભયાદપિ| વેગસન્ધારણાદામાદભિઘાતાદભોજનાત્||૧૭|| મર્માઘાતાદ્ગજોષ્ટ્રાશ્વશીઘ્રયાનાપતંસનાત્| દેહે સ્રોતાંસિ રિક્તાનિ પૂરયિત્વાઽનિલો બલી||૧૮|| કરોતિ વિવિધાન્ વ્યાધીન્ સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગસંશ્રિતાન્|૧૯|

સમ્પ્રતિ નિદાનમાહ- રૂક્ષેત્યાદિ| વિષમાદુપચારાદિતિ ઉપચારવૈરૂપ્યાત્| દોષાસૃગિત્યાદૌ દોષશબ્દેન પુરીષમપિ ગૃહ્યતે| અપતંસનં ગજાદિભ્યઃ પતનં, કિંવા અવતંસનં ધાતૂનાં કર્ષણમ્; ઉક્તં હિ ખરનાદે- “વિલિખત્યતિતૈક્ષ્ણ્યાદ્યત્ સ્મૃતમુલ્લેખનં હિ તત્| વિકર્ષત્યતિધાતૂન્ યત્તચ્ચોક્તમવ(પ)તંસનમ્” ઇતિ| રિક્તાનીતિ તુચ્છાનિ, સ્નેહાદિગુણશૂન્યાનીત્યર્થઃ||૧૫-૧૮||-

Adhikarana 7 (19) · Śloka 20

અવ્યક્તં લક્ષણં તેષાં પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્||૧૯|| આત્મરૂપં તુ તદ્વ્યક્તમપાયો લઘુતા પુનઃ|૨૦|

અવ્યક્તં લક્ષણમિત્યાદિના પૂર્વરૂપમાહ | આત્મરૂપમિતિ વર્તમાનરોગરૂપમ્| અપાયો લઘુતા પુનરિતિ વાતવ્યાધીનામપાયોઽપગમનં શરીરસ્ય લઘુતા વાતવ્યાધિલિઙ્ગવિગમેન, શરીરકલ્યતેતિ યાવત્; કિંવા અપાયો લઘુતા ન સર્વથા વાતલિઙ્ગાભાવઃ, યેન પ્રકૃતલિઙ્ગાનિ સન્ત્યેવ||૧૯||-

Adhikarana 8 (20-23) · Śloka 24

સઙ્કોચઃ પર્વણાં સ્તમ્ભો ભેદોઽસ્થ્નાં પર્વણામપિ||૨૦|| લોમહર્ષઃ પ્રલાપશ્ચ પાણિપૃષ્ઠશિરોગ્રહઃ| ખાઞ્જ્યપાઙ્ગુલ્યકુબ્જત્વં શોષોઽઙ્ગાનામનિદ્રતા||૨૧|| ગર્ભશુક્રરજોનાશઃ સ્પન્દનં ગાત્રસુપ્તતા| શિરોનાસાક્ષિજત્રૂણાં ગ્રીવાયાશ્ચાપિ હુણ્ડનમ્||૨૨|| ભેદસ્તોદાર્તિરાક્ષેપો મોહશ્ચાયાસ એવ ચ| એવંવિધાનિ રૂપાણિ કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ||૨૩|| હેતુસ્થાનવિશેષાચ્ચ ભવેદ્રોગવિશેષકૃત્|૨૪|

કુપિતાનાં કાર્યમાહ- સઙ્કોચ ઇત્યાદિ| એતે ચ સઙ્કોચાદયો વ્યાધયોઽપિ ભવન્તિ; ઉક્તં હિ- “વ્યાધયસ્તે તદાત્વે તુ લિઙ્ગાનીષ્ટાનિ નામયાઃ” (નિ.અ.૮) ઇતિ| હુણ્ડનં શિરઃપ્રભૃતીનામન્તઃપ્રવેશઃ; અન્યે તુ કેશભૂમિસ્ફુટનં શઙ્ખલલાટભેદશ્ચ શિરોહુણ્ડનં, નાસાહુણ્ડનં ઘ્રાણનાશઃ, અક્ષિહુણ્ડનમ્ અક્ષિવ્યુદાસઃ, જત્રુહુણ્ડનં વક્ષોપરોધઃ, ગ્રીવાહુણ્ડનં ગ્રીવાસ્તમ્ભઃ| વાતવ્યાધિવિશેષોત્પાદે હેતુમાહ- હેતુસ્થાનવિશેષાદિત્યાદિ| હેતુવિશેષઃ પિત્તાવરણાદિઃ, સ્થાનવિશેષઃ કોષ્ઠાદિઃ, કિંવા હેતુકૃતઃ સ્થાનવિશેષઃ; ઉક્તં હિ- “પ્રકુપિતાસ્તુ પ્રકોપણવિશેષાદ્ દૂષ્યવિશેષાન્ દૂષયન્તઃ” (વિ.અ.૬) ઇત્યાદિ| કેચિત્તુ ‘દેહે સ્થાનવિશેષાચ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ||૨૦-૨૩||-

Adhikarana 9 (24-37) · Śloka 38

તત્ર કોષ્ઠાશ્રિતે દુષ્ટે નિગ્રહો મૂત્રવર્ચસોઃ||૨૪|| બ્રધ્નહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાર્શ્વશૂલં ચ મારુતે| સર્વાઙ્ગકુપિતે વાતે ગાત્રસ્ફુરણભઞ્જને||૨૫|| વેદનાભિઃ પરીતશ્ચ સ્ફુટન્તીવાસ્ય સન્ધયઃ| ગ્રહો વિણ્મૂત્રવાતાનાં શૂલાધ્માનાશ્મશર્કરાઃ||૨૬|| જઙ્ઘોરુત્રિકપાત્પૃષ્ઠરોગશોષૌ ગુદસ્થિતે| હૃન્નાભિપાર્શ્વોદરરુક્તૃષ્ણોદ્ગારવિસૂચિકાઃ||૨૭|| કાસઃ કણ્ઠાસ્યશોષશ્ચ શ્વાસશ્ચામાશયસ્થિતે| પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ||૨૮|| કૃચ્છ્રમૂત્રપુરીષત્વમાનાહં ત્રિકવેદનામ્| શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં કુર્યાદ્દુષ્ટસમીરણઃ||૨૯|| ત્વગ્રૂક્ષા સ્ફુટિતા સુપ્તા કૃશા કૃષ્ણા ચ તુદ્યતે| આતન્યતે સરાગા ચ પર્વરુક્ ત્વક્સ્થિતેઽનિલે||૩૦|| રુજસ્તીવ્રાઃ સસન્તાપા વૈવર્ણ્યં કૃશતાઽરુચિઃ| ગાત્રે ચારૂંષિ ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભશ્ચાસૃગ્ગતેઽનિલે||૩૧|| ગુર્વઙ્ગં તુદ્યતેઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં તથા| સરુક્ શ્રમિતમત્યર્થં માંસમેદોગતેઽનિલે||૩૨|| ભેદોઽસ્થિપર્વણાં સન્ધિશૂલં માંસબલક્ષયઃ| અસ્વપ્નઃ સન્તતા રુક્ ચ મજ્જાસ્થિકુપિતેઽનિલે||૩૩|| ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ બધ્નાતિ શુક્રં ગર્ભમથાપિ વા| વિકૃતિં જનયેચ્ચાપિ શુક્રસ્થઃ કુપિતોઽનિલઃ||૩૪|| બાહ્યાભ્યન્તરમાયામં ખલ્લિં કુબ્જત્વમેવ ચ| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ કુર્યાત્ સ્નાયુગતોઽનિલઃ||૩૫|| શરીરં મન્દરુક્શોફં શુષ્યતિ સ્પન્દતે તથા| સુપ્તાસ્તન્વ્યો મહત્યો વા સિરા વાતે સિરાગતે||૩૬|| વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શઃ શોથઃ સન્ધિગતેઽનિલે| પ્રસારણાકુઞ્ચનયોઃ પ્રવૃત્તિશ્ચ સવેદના||૩૭|| (ઇત્યુક્તં સ્થાનભેદેન વાયોર્લક્ષણમેવ ચ)|૩૮|

સ્થાનવિશેષકૃતમેવ વ્યાધિભેદમાહ- તત્ર કોષ્ઠાશ્રિતે ઇત્યાદિ| સર્વાઙ્ગકુપિતે ઇતિ કૃત્સ્નદેહકુપિતે| ગુદસ્થિતે ઇતિ ઉત્તરગુદસ્થિતે| આતન્યતે વિસ્તાર્યતે| ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભ ઇતિ ભુક્તવતો ગાત્રસ્તમ્ભો ભવતીતિ| ગુર્વઙ્ગમિત્યાદિ માંસગે મેદેગે ચ લક્ષણં સમાનં, તથા ભેદોઽસ્થિપર્વણામિત્યાદિ અસ્થિમજ્જગયોઃ સમાનં લક્ષણમ્| સમાનેઽપિ લક્ષણે વિવિધાશિતપીતીયોક્તવિશિષ્ટધાતુલક્ષણૈર્વિશેષ ઉન્નેયઃ| સન્તતેતિ સાનુબન્ધા | ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ બધ્નાતીતિ વ્યવાયકાલે ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ વા ચિરં ધારયતે, તથા ગર્ભમપિ ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ વા ચિરં ધારયતિ| વિકૃતમિતિ વ્યઙ્ગત્વાદિનાનાવિકારયુક્તં ગર્ભં જનયતિ| બાહ્યેત્યાદિના સ્નાયુગતવાતલક્ષણત્વેનોક્તાનિ બહિરાયામાદીન્યગ્રે વક્તવ્યાનિ | મન્દરુક્શોફમિતિ મન્દરુજં મન્દશોફં ચ| સુપ્તા ઇતિ નિઃસ્પન્દાઃ||૨૪-૩૭||-

Adhikarana 10 (38-42) · Śloka 42

અતિવૃદ્ધઃ શરીરાર્ધમેકં વાયુઃ પ્રપદ્યતે| યદા તદોપશોષ્યાસૃગ્બાહું પાદં ચ જાનુ ચ||૩૮|| તસ્મિન્ સઙ્કોચયત્યર્ધે મુખં જિહ્મં કરોતિ ચ| વક્રીકરોતિ નાસાભ્રૂલલાટાક્ષિહનૂસ્તથા||૩૯|| તતો વક્રં વ્રજત્યાસ્યે ભોજનં વક્રનાસિકમ્ | સ્તબ્ધં નેત્રં કથયતઃ ક્ષવથુશ્ચ નિગૃહ્યતે||૪૦|| દીના જિહ્મા સમુત્ક્ષિપ્તા કલા સજ્જતિ ચાસ્ય વાક્| દન્તાશ્ચલન્તિ બાધ્યેતે શ્રવણૌ ભિદ્યતે સ્વરઃ||૪૧|| પાદહસ્તાક્ષિજઙ્ઘોરુશઙ્ખશ્રવણગણ્ડરુક્ | અર્ધે તસ્મિન્મુખાર્ધે વા કેવલે સ્યાત્તદર્દિતમ્||૪૨||

ઇદાનીમતિબલાન્ વાતવિકારાનભિધાતુમુદ્યતોઽર્દિતમાહ- અતિવૃદ્ધ ઇત્યાદિ| અતિવૃદ્ધગ્રહણેન વાયોર્બલવત્પ્રકોપમાહ| એકમિતિ વામં દક્ષિણં વા સઙ્કોચયતિ બાહું, પાદં, જાનુ ચ; વક્રં ચ જિહ્મં કરોતિ| વક્રં વ્રજતિ ભોજનમિતિ ન સમં મુખેન ખાદતિ, કિન્તુ વક્રૈકદેશેન| દીનેતિ અગમ્ભીરા| જિહ્મેતિ કુટિલા| સમુત્ક્ષિપ્તેતિ અતિત્વરિતા| કલેતિ અવ્યક્તા| બાધ્યેતે શ્રવણાવિતિ યદ્યપિ એકપાર્શ્વાશ્રયો વિકારોઽયં, તથાઽપિ પ્રભાવાત્ કર્ણયોર્બાધાઽત્ર ભવતિ| કેવલ ઇતિ અર્ધે એવ ન કૃત્સ્ને| નનુ યદા દેહાર્ધવ્યાપિત્વમર્દિતસ્ય તદાઽર્દિતેન અર્ધાઙ્ગસ્ય કો ભેદઃ? બ્રૂમઃ-અર્દિતો વેગિતયા ન સર્વકાલં ભવતિ, અર્ધાઙ્ગસ્તુ સર્વકાલં વ્યાપ્ય ભવતિ; ઉક્તં હિ- “સ્વસ્થઃ સ્યાદર્દિતાદીનાં મુહુર્વેગાગમે ગતે” ઇતિ| કિંવા યથોક્તવિશિષ્ટલક્ષણોઽર્દિતઃ, અર્ધાઙ્ગે તુ નૈતાનિ સર્વાણિ ભવન્તિ||૩૮-૪૨||

Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 45

મન્યે સંશ્રિત્ય વાતોઽન્તર્યદા નાડીઃ પ્રપદ્યતે| મન્યાસ્તમ્ભં તદા કુર્યાદન્તરાયામસઞ્જ્ઞિતમ્||૪૩|| અન્તરાયમ્યતે ગ્રીવા મન્યા ચ સ્તભ્યતે ભૃશમ્| દન્તાનાં દંશનં લાલા પૃષ્ઠાયામઃ શિરોગ્રહઃ||૪૪|| જૃમ્ભા વદનસઙ્ગશ્ચાપ્યન્તરાયામલક્ષણમ્| (ઇત્યુક્તસ્ત્વન્તરાયામો ...|૪૫|

મન્યે ઇત્યાદિના અન્તરાયામમાહ| અન્તર્યદા નાડીઃ પ્રપદ્યતે ઇતિ મન્યાસમ્બદ્ધા એવ અન્તર્ગતાઃ સિરાઃ પ્રપદ્યત ઇત્યર્થઃ| અન્તરાયામસઞ્જ્ઞિતમિતિ એવંવિધો મન્યાસ્તમ્ભ અન્તરાયામ ઉચ્યતે; અપરસ્તુ મન્યાસ્તમ્ભો વક્ષ્યમાણબહિરાયામ ઇતિ વક્તવ્યઃ| તન્ત્રાન્તરે તુ મન્યાસ્તમ્ભ આયામયોઃ પૂર્વરૂપત્વેનોક્તઃ| અન્તરાયમ્યત ઇતિ અન્તઃ આકૃષ્યતે| પૃષ્ઠાયામ ઇતિ પૃષ્ઠબહિર્નિર્ગતિઃ||૪૩-૪૪||-

Adhikarana 12 (45-48) · Śloka 48

...બહિરાયામ ઉચ્યતે)||૪૫|| પૃષ્ઠમન્યાશ્રિતા બાહ્યાઃ શોષયિત્વા સિરા બલી| વાયુઃ કુર્યાદ્ધનુસ્તમ્ભં બહિરાયામસઞ્જ્ઞકમ્||૪૬|| ચાપવન્નામ્યમાનસ્ય પૃષ્ઠતો નીયતે શિરઃ| ઉર ઉત્ક્ષિપ્યતે મન્યા સ્તબ્ધા ગ્રીવાઽવમૃદ્યતે||૪૭|| દન્તાનાં દશનં જૃમ્ભા લાલાસ્રાવશ્ચ વાગ્ગ્રહઃ| જાતવેગો નિહન્ત્યેષ વૈકલ્યં વા પ્રયચ્છતિ||૪૮||

પૃષ્ઠેત્યાદિ બહિરાયામલક્ષણમ્| પૃષ્ઠમન્યાશ્રિતા ઇતિ પૃષ્ઠાનુગતમન્યાસમ્બદ્ધાઃ| બાહ્યા ઇતિ સિરાવિશેષણમ્| બાહ્યાશ્ચ સિરાઃ પૃષ્ઠગતા એવ| કેચિત્તુ પૃષ્ઠમન્યાશ્રિત ઇતિ વાતવિશેષણં પઠન્તિ| પૃષ્ઠતો નીયતે ઇતિ પૃષ્ઠં પ્રતિ આકૃષ્યતે| જાતવેગ ઇતિ ઉદ્વેગઃ | એતૌ ચાયામૌ “બાહ્યાભ્યન્તરમાયામં ખલ્લીં કુબ્જત્વમેવ ચ| સર્વૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ કુર્યાત્ સ્નાયુગતોઽનિલઃ” ઇત્યનેન સ્નાયુગતાનિલજન્યાવુક્તૌ, ઇહ ચ સિરાગતવાતજન્યત્વેનોક્તૌ, તેનોભયવચનાત્ સિરાસ્નાયુગતવાતજન્યાવેવ ભવતઃ| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “મહાહેતુર્બલી વાયુઃ સિરાઃ સસ્નાયુકણ્ડરાઃ| મન્યાપૃષ્ઠાશ્રિતા બાહ્યાઃ સંશોષ્યાયામયેદ્બહિઃ” ઇત્યાદિ||૪૫-૪૮||

Adhikarana 13 (49) · Śloka 50

હનુમૂલે સ્થિતો બન્ધાત્ સંસ્રયત્યનિલો હનૂ| વિવૃતાસ્યત્વમથવા કુર્યાત્ સ્તબ્ધમવેદનમ્||૪૯|| હનુગ્રહં ચ સંસ્તભ્ય હનું(નૂ)સંવૃતવક્રતામ્|૫૦|

હનુસ્તમ્ભસઙ્કોચયોર્લક્ષણમાહ- હનુમૂલે સ્થિત ઇત્યાદિ| સંસ્રયતીતિ ચ્યાવયતિ| વિવૃતાસ્યત્વમથવેતિ અત્રાથવાશબ્દેન સંવૃતવક્ત્રતા પાક્ષિકી ચાપેક્ષતે| સંસ્તભ્યેતિ નિશ્ચલીકૃત્ય સંવૃતમુખતાં કરોતિ| એતદ્દ્વયમપિ હનુસ્તમ્ભ એવ||૪૯||-

Adhikarana 14 (50) · Śloka 51

મુહુરાક્ષિપતિ ક્રુદ્ધો ગાત્રાણ્યાક્ષેપકોઽનિલઃ||૫૦|| પાણિપાદં ચ સંશોષ્ય સિરાઃ સસ્નાયુકણ્ડરાઃ|૫૧|

મુહુરિત્યાદિ આક્ષેપલક્ષણમ્||૫૦||-

Adhikarana 15 (51) · Śloka 52

પાણિપાદશિરઃપૃષ્ઠશ્રોણીઃ સ્તભ્નાતિ મારુતઃ||૫૧|| દણ્ડવત્સ્તબ્ધગાત્રસ્ય દણ્ડકઃ સોઽનુપક્રમઃ|૫૨|

પાણિપાદં ચ સંશોષ્યેત્યાદિ દણ્ડાક્ષેપકસમ્પ્રાપ્તિકથનમ્| પાણિપાદશિર ઇત્યાદિ દણ્ડકલક્ષણમ્||૫૧||-

Adhikarana 16 (52) · Śloka 53

સ્વસ્થઃ સ્યાદર્દિતાદીનાં મુહુર્વેગે ગતેઽગતે||૫૨|| પીડ્યતે પીડનૈસ્તૈસ્તૈર્ભિષગેતાન્ વિવર્જયેત્|૫૩|

અર્દિતાદીનાં દણ્ડકાન્તાનાં સમાનં રૂપમાહ- સ્વસ્થઃ સ્યાદિત્યાદિ| અર્દિતહનુસ્તમ્ભાદિષુ યત્ર મુહુર્મુહુર્વેગિત્વં દૃશ્યતે તદર્દિતાન્તર્ગતમેવ જ્ઞેયમ્||૫૨||-

Adhikarana 17 (53-55) · Śloka 55

હત્વૈકં મારુતઃ પક્ષં દક્ષિણં વામમેવ વા||૫૩|| કુર્યાચ્ચેષ્ટાનિવૃત્તિં હિ રુજં વાક્સ્તમ્ભમેવ ચ| ગૃહીત્વાઽર્ધં શરીરસ્ય સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ||૫૪|| પાદં સઙ્કોચયત્યેકં હસ્તં વા તોદશૂલકૃત્| એકાઙ્ગરોગં તં વિદ્યાત્ સર્વાઙ્ગં સર્વદેહજમ્||૫૫||

હત્વૈકમિત્યાદિ પક્ષવધલક્ષણમ્| ગૃહીત્વાઽર્ધમિત્યાદિ એકાઙ્ગલક્ષણમ્| સર્વાઙ્ગં સર્વદેહજમિતિ સર્વાઙ્ગલક્ષણમ્||૫૩-૫૫||

Adhikarana 18 (56-57) · Śloka 57

સ્ફિક્પૂર્વા કટિપૃષ્ઠોરુજાનુજઙ્ઘાપદં ક્રમાત્| ગૃધ્રસી સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્ગૃહ્ણાતિ સ્પન્દતે મુહુઃ||૫૬|| વાતાદ્વાતકફાત્તન્દ્રાગૌરવારોચકાન્વિતા| ખલ્લી તુ પાદજઙ્ઘોરુકરમૂલાવમોટની||૫૭||

સ્ફિક્પૂર્વેત્યાદિ| પ્રથમં સ્ફિચં સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્ગૃહ્ણાતિ, પશ્ચાત્તુ કટિપૃષ્ઠોરુજાનુજઙ્ઘાપદં ગૃહ્ણાતિ સા ગૃધ્રસી વાતાત્; વાતકફાત્તુ સા પૂર્વોક્તલક્ષણા સતી તન્દ્રાદ્યન્વિતા ભવતિ; એવં ગૃધ્રસીદ્વયં “દ્વે ગૃધ્રસ્યૌ વાતાદ્ વાતકફાચ્ચ” (સૂ.અ.૧૯) ઇત્યનેનોક્તં વિવૃતં ભવતિ||૫૬-૫૭||

Adhikarana 19 (58) · Śloka 58

સ્થાનાનામનુરૂપૈશ્ચ લિઙ્ગૈઃ શેષાન્ વિનિર્દિશેત્|૫૮|

અનુક્તનખભેદાદિપરિગ્રહાર્થમાહ- સ્થાનાનામિત્યાદિ| શેષાન્ નખભેદાદીન્ નખગુલ્ફાદીનામનુરૂપૈર્લિઙ્ગૈર્ભેદશૂલાદિભિર્નિર્દિશેદિતિ જ્ઞેયમ્| કિચિત્ ‘સ્થાનનામાનુરૂપૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર નખસ્થાનાનુરૂપં ભેદસઞ્જ્ઞાનુરૂપં ચ લિઙ્ગં નખસ્ફુટનરૂપં ભવતિ| એવં ચાપરવાતવિકારેષ્વપિ મહારોગોક્તેષુ સ્થાનાનુરૂપલિઙ્ગયોગોઽનુસર્તવ્યઃ|૫૮|-

Adhikarana 20 (58-60) · Śloka 61

સર્વેષ્વેતેષુ સંસર્ગં પિત્તાદ્યૈરુપલક્ષયેત્||૫૮|| વાયોર્ધાતુક્ષયાત્ કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ (વા)| વાતપિત્તકફા દેહે સર્વસ્રોતોઽનુસારિણઃ||૫૯|| વાયુરેવ હિ સૂક્ષ્મત્વાદ્દ્વયોસ્તત્રાપ્યુદીરણઃ | કુપિતસ્તૌ સમુદ્ધૂય તત્ર તત્ર ક્ષિપન્ ગદાન્||૬૦|| કરોત્યાવૃતમાર્ગત્વાદ્રસાદીંશ્ચોપશોષયેત્|૬૧|

વાતસ્ય પિત્તાદિસંસર્ગં જ્ઞાપયન્નાહ- સર્વેષ્વિત્યાદિ| પિત્તાદ્યૈરિતિ પિત્તકફરક્તપુરીષાદિભિઃ| અથાવૃતસ્ય વાયોઃ કથં કુપિતત્વં ભવતિ યાવતા આવૃતો દુર્બલ એવ ભવતીત્યાહ- વાયોરિત્યાદિ| ધાતુક્ષયાદિતિ સારક્ષયાત્| માર્ગાવરણેન વેગપ્રતિબન્ધાદેવ કુપિતો ભવતિ| અથ ભવતુ માર્ગરોધાદ્વાતકોપઃ, આવરકેણ તુ પિત્તેન કફેન ચાસ્ય કથં ન સમ્બન્ધો ભવતીત્યાહ- વાતપિત્તેત્યાદિ| ત્રિતયમેલકેઽપિ વાયોઃ પ્રાધાન્યમાહ- વાયુરેવ હિ સૂક્ષ્મત્વાદિતિ; સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિતયા પ્રેરકત્વાત્| તસ્માત્ ત્રિષ્વપિ દોષેષુ વાયુરેવોક્તન્યાયેન પ્રધાનમ્, અતઃ કુપિતઃ પિત્તકફૌ સમુદ્ધૂય તાભ્યામાવૃતમાર્ગોઽપિ તત્ર તત્ર પ્રદેશે ગદાન્ કરોતિ; તથા રસાદીંશ્ચ તત્ર તત્ર ક્ષિપન્ સંશોષયેત્||૫૮-૬૦||-

Adhikarana 21 (61-71) · Śloka 72

લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ ||૬૧|| કટ્વમ્લલવણોષ્ણૈશ્ચ વિદાહઃ શીતકામિતા| શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યુપશયોઽધિકમ્||૬૨|| લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામિતા ચ કફાવૃતે| રક્તાવૃતે સદાહાર્તિસ્ત્વઙ્માંસાન્તરજો ભૃશમ્||૬૩|| ભવેત્ સરાગઃ શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ| કઠિનાશ્ચ વિવર્ણાશ્ચ પિડકાઃ શ્વયથુસ્તથા||૬૪|| હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ માંસગે| ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફોઽઙ્ગેષ્વરુચિસ્તથા||૬૫|| આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાઽઽવૃતઃ| સ્પર્શમસ્થ્નાઽઽવૃતે તૂષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ||૬૬|| સમ્ભજ્યતે સીદતિ ચ સૂચીભિરિવ તુદ્યતે| મજ્જાવૃતે વિનામઃ સ્યાજ્જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્||૬૭|| શૂલં તુ પીડ્યમાને ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્| શુક્રાવેગોઽતિવેગો વા નિષ્ફલત્વં ચ શુક્રગે||૬૮|| ભુક્તે કુક્ષૌ ચ રુગ્જીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતેઽનિલે| મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તૌ મૂત્રાવૃતેઽનિલે||૬૯|| વર્ચસોઽતિવિબન્ધોઽધઃ સ્વે સ્થાને પરિકૃન્તતિ| વ્રજત્યાશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તે ચાનહ્યતે નરઃ||૭૦|| ચિરાત્ પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં શકૃત્ સૃજેત્| શ્રોણીવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠેષુ રુગ્વિલોમશ્ચ મારુતઃ||૭૧|| અસ્વસ્થં હૃદયં ચૈવ વર્ચસા ત્વાવૃતેઽનિલે|૭૨|

આવરણકૃતં વાતકોપં દર્શયિત્વા આવરણવિશેષકૃતં લિઙ્ગમાહ- લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે ઇત્યાદિ| કટ્વાદ્યુપશય ઇતિ કટૂષ્ણાદિકફવિપરીતૈરુપશયઃ| અધિકમિતિ વાતહરૈરપ્યુપશયો નાધિકો ભવતીતિ દર્શયતિ| માંસગે ઇતિ માંસાવૃતે| માંસગતસ્ય રક્તાદિગતસ્ય ચ વાતસ્ય પૂર્વમેવ લક્ષણમુક્તમ્, ઇહ તુ રક્તાદ્યાવૃતસ્ય લક્ષણમુચ્યત ઇતિ વિશેષઃ| આઢ્યવાતેતિ આયુર્વેદસઞ્જ્ઞેયં મેદસાઽઽવૃતવાતસ્ય| સ્વસ્થાને ઇતિ પક્વાશયે| પરિકૃન્તતિ પરિકર્તિકાં જનયતિ||૬૧-૭૧||-

Adhikarana 22 (72-74) · Śloka 74

સન્ધિચ્યુતિર્હનુસ્તમ્ભઃ કુઞ્ચનં કુબ્જતાઽર્દિતઃ||૭૨|| પક્ષાઘાતોઽઙ્ગસંશોષઃ પઙ્ગુત્વં ખુડવાતતા| સ્તમ્ભનં ચાઢ્યવાતશ્ચ રોગા મજ્જાસ્થિગાશ્ચ યે||૭૩|| એતે સ્થાનસ્ય ગામ્ભીર્યાદ્યત્નાત્ સિધ્યન્તિ વા ન વા| નવાન્ બલવતસ્ત્વેતાન્ સાધયેન્નિરુપદ્રવાન્||૭૪||

સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ- સન્ધિચ્યુતિરિત્યાદિ| અત્ર કુબ્જત્વપઙ્ગુત્વાદયો યદ્યપિ સાક્ષાન્ન પ્રપઞ્ચિતાસ્તથાઽપિ શેષાતિદેશેનૈવ તલ્લક્ષણં જ્ઞેયમ્| ખુડવાતતા ગુલ્ફવાતતા, કિંવા સન્ધિગતવાતતા| મજ્જાસ્થિગા ઇતિ મજ્જાસ્થ્યાવૃતમજ્જાસ્થિગતવાતજન્યા ઇત્યર્થઃ| સ્થાનસ્ય ગામ્ભીર્યાદિતિ ગમ્ભીરસ્થાનાશ્રિતત્વાત્; અન્યે તુ ગામ્ભીર્યં કૃતાસ્પદત્વમાહુઃ| યત્નાત્ સિધ્યન્તિ વા નવેતિ પાક્ષિકસિદ્ધિવચનમિતરવૈદ્યાભિપ્રાયેણ જ્ઞેયમ્; આચાર્યસ્તુ આચાર્યપ્રખ્યો વા વૈદ્યઃ સાધયત્યેવ બલાત્, ઇતરવૈદ્યસ્તુ નાવશ્યં સર્વત્રાવ્યાહતજ્ઞાનો ભવતિ, તેન સંશયાભિધાનં; તતશ્ચ ન પારમાર્થિકી સન્દિગ્ધતા એતાદૃશાનાં સાધ્યતાં પ્રતીતિ જ્ઞેયમ્| નવાનામપ્યેષાં નિરુપદ્રવતયા સાધ્યતામાહ- નવાનિત્યાદિ| ઉપદ્રવાશ્ચાત્ર શૃઙ્ગગ્રાહિકયાઽનુક્તા અપિ સામાન્યોપદ્રવલક્ષણયુક્તા એવ કેચિદ્ગદા વિજ્ઞેયાઃ; કિંવા અધ્યાયશેષે ‘હૃદ્રોગો વિદ્રધિઃ’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણા ઉપદ્રવા જ્ઞેયાઃ||૭૨-૭૪||

Adhikarana 23 (75-82) · Śloka 83

ક્રિયામતઃ પરં સિદ્ધાં વાતરોગાપહાં શૃણુ| કેવલં નિરુપસ્તમ્ભમાદૌ સ્નેહૈરુપાચરેત્||૭૫|| વાયું સર્પિર્વસાતૈલમજ્જપાનૈર્નરં તતઃ| સ્નેહક્લાન્તં સમાશ્વાસ્ય પયોભિઃ સ્નેહયેત્ પુનઃ||૭૬|| યૂષૈર્ગ્રામ્યામ્બુજાનૂપરસૈર્વા સ્નેહસંયુતૈઃ| પાયસૈઃ કૃશરૈઃ સામ્લલવણૈરનુવાસનૈઃ||૭૭|| નાવનૈસ્તર્પણૈશ્ચાન્નૈઃ સુસ્નિગ્ધં સ્વેદયેત્તતઃ| સ્વભ્યક્તં સ્નેહસંયુક્તૈર્નાડીપ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ||૭૮|| તથાઽન્યૈર્વિવિધૈઃ સ્વેદૈર્યથાયોગમુપાચરેત્| સ્નેહાક્તં સ્વિન્નમઙ્ગં તુ વક્રં સ્તબ્ધમથાપિ વા||૭૯|| શનૈર્નામયિતું શક્યં યથેષ્ટં શુષ્કદારુવત્| હર્ષતોદરુગાયામશોથસ્તમ્ભગ્રહાદયઃ||૮૦|| સ્વિન્નસ્યાશુ પ્રશામ્યન્તિ માર્દવં ચોપજાયતે| સ્નેહશ્ચ ધાતૂન્સંશુષ્કાન્ પુષ્ણાત્યાશુ પ્રયોજિતઃ||૮૧|| બલમગ્નિબલં પુષ્ટિં પ્રાણાંશ્ચાપ્યભિવર્ધયેત્| અસકૃત્તં પુનઃ સ્નેહૈઃ સ્વેદૈશ્ચાપ્યુપપાદયેત્||૮૨|| તથા સ્નેહમૃદૌ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠન્ત્યનિલામયાઃ|૮૩|

અવસરપ્રાપ્તાં ક્રિયામાહ- ક્રિયામત ઇત્યાદિ| કેવલમિત્યાદૌ કેવલમિતિ અસંસૃષ્ટમ્| નિરુપસ્તમ્ભમિતિ અનાવૃતમ્| કૈઃ? સ્નેહૈઃ| કથં ચોપાચરેદિત્યાહ- સર્પિર્વસાતૈલમજ્જપાનૈરિતિ| સ્નેહપાનપ્રયોગાનન્તરં કર્તવ્યમાહ- નરં તતઃ સ્નેહક્લાન્તમિત્યાદિ| સ્નેહક્લાન્તમિતિ સ્નેહપાનોદ્વિગ્નં સ્નેહગ્લાનં ચ| સમાશ્વાસ્યેતિ વિશ્રમયિત્વા | સ્નેહયેદિતિપદં તર્પણૈઃ પાનૈરિત્યન્તં યાવદનુવર્તતે| અન્યૈરિતિ કુટીભૂસ્વેદાદિભિઃ| યથાયોગમિતિ સર્વથા સ્નેહપૂર્વકસ્વેદમ્| સ્નેહપૂર્વકસ્વેદગુણમાહ- સ્નેહાક્તં સ્વિન્નમિત્યાદિ| સ્વેદાધ્યાયે “સ્નેહપૂર્વં પ્રયુક્તેન” (સૂ.અ.૧૪) ઇત્યાદિનોક્તોઽપ્યયં સ્નેહપૂર્વકસ્વેદગુણઃ પુનઃ પ્રકરણાગતત્વાદુચ્યતે| આશુ પ્રયોજિત ઇતિ પદં પુષ્ણાતીત્યનેન સમ્બધ્યતે| અનિલામયા ન તિષ્ઠન્તિ ન સ્થાયિનો ભવન્તીત્યર્થઃ||૭૫-૮૨||-

Adhikarana 24 (83-88) · Śloka 89

યદ્યનેન સદોષત્વાત્ કર્મણા ન પ્રશામ્યતિ||૮૩|| મૃદુભિઃ સ્નેહસંયુક્તૈરૌષધૈસ્તં વિશોધયેત્| ઘૃતં તિલ્વકસિદ્ધં વા સાતલાસિદ્ધમેવ વા||૮૪|| પયસૈરણ્ડતૈલં વા પિબેદ્દોષહરં શિવમ્| સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણાદ્યૈરાહારૈર્હિ મલશ્ચિતઃ||૮૫|| સ્રોતો બદ્ધ્વાઽનિલં રુન્ધ્યાત્તસ્માત્તમનુલોમયેત્ | દુર્બલો યોઽવિરેચ્યઃ સ્યાત્તં નિરૂહૈરુપાચરેત્||૮૬|| પાચનૈર્દીપનીયૈર્વા ભોજનૈસ્તદ્યુતૈર્નરમ્| સંશુદ્ધસ્યોત્થિતે ચાગ્નૌ સ્નેહસ્વેદૌ પુનર્હિતૌ||૮૭|| સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધૈરાહારૈઃ સતતં પુનઃ| નાવનૈર્ધૂમપાનૈશ્ચ સર્વાનેવોપપાદયેત્||૮૮|| ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તં વાતરોગચિકિત્સિતમ્|૮૯|

યદ્યનેન સદોષત્વાદિત્યાદિ| અત્ર કેવલો નિરુપસ્તમ્ભશ્ચ વાયુશ્ચિકિત્સ્યત્વેનાધિકૃતઃ, તસ્ય સદોષત્વમનુપપન્નં; તતઃ સદોષત્વં કર્મણિ યોજનીયં; તેન કર્મણોઽવિશુદ્ધત્વાદ્ વાયુર્ન પ્રશામ્યતિ, કર્મણશ્ચોક્તસ્યાપ્યત્રાશુદ્ધિર્મલજનકત્વાત્; વક્ષ્યતિ હિ “સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણાદ્યૈરાહારૈર્હિ મલશ્ચિતઃ” ઇત્યાદિ| કિંવા સદોષત્વાદિત્યનેનોત્તરકાલીનં વાયોઃ સંશમનમુચ્યતે, અસંસૃષ્ટત્વમનુપસ્તમ્ભત્વં ચ યદુક્તં તદુપક્રમારમ્ભકાલે જ્ઞેયમ્| સદોષત્વં ચ સ્નેહપ્રયોગેણાનુપશમે સંશોધનકરણે ચ હેતુઃ| સમલત્વમેવોત્તરકાલીનં કુતો ભવતીત્યાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| દુર્બલો યોઽવિરેચ્ય ઇતિ દુર્બલત્વપ્રકર્ષેણાવિરેચ્ય ઇત્યર્થઃ| તથા હિ “અનાસ્થાપ્યાસ્ત્વજીર્ણી” (સિ.અ.૨) ઇત્યાદૌ અતિદુર્બલઃ પઠિતઃ| અત્યર્થં દુર્બલતયા બસ્ત્યનર્હેઽપિ વિધિમાહ- પાચનૈર્દીપનીયૈશ્ચેતિ| પાચનં કિઞ્ચિન્ન દીપનં, યથા પટોલં દીપનં; દીપનં કિઞ્ચિન્ન પાચનં યથા ત્રિફલા; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “ત્રિફલા કફપિત્તઘ્ની મેહકુષ્ઠવિનાશિની| ચક્ષુષ્યા દીપની ચ” (સુ.સૂ.અ.૩૮) ઇતિ; અતઃ પાચનૈરિત્યસ્ય દીપનૈરિતિ વિશેષણં કૃતમ્| ભોજ્યૈર્વા તદ્યુતૈરિતિ પાચનદીપનસંયુક્તૈર્ભોજ્યૈઃ| ઉત્થિતે ચાગ્નૌ ઇતિ દીપ્તે વહ્નૌ||૮૩-૮૮||-

Adhikarana 25 (89-98) · Śloka 99

વિશેષતસ્તુ કોષ્ઠસ્થે વાતે ક્ષારં પિબેન્નરઃ||૮૯|| પાચનૈર્દીપનૈર્યુક્તૈરમ્લૈર્વા પાચયેન્મલાન્| ગુદપક્વાશયસ્થે તુ કર્મોદાવર્તનુદ્ધિતમ્||૯૦|| આમાશયસ્થે શુદ્ધસ્ય યથાદોષહરીઃ ક્રિયાઃ| સર્વાઙ્ગકુપિતેઽભ્યઙ્ગો બસ્તયઃ સાનુવાસનાઃ||૯૧|| સ્વેદાભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ચ હૃદ્યં ચાન્નં ત્વગાશ્રિતે| શીતાઃ પ્રદેહા રક્તસ્થે વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્||૯૨|| વિરેકો માંસમેદઃસ્થે નિરૂહાઃ શમનાનિ ચ| બાહ્યાભ્યન્તરતઃ સ્નેહૈરસ્થિમજ્જગતં જયેત્||૯૩|| હર્ષોઽન્નપાનં શુક્રસ્થે બલશુક્રકરં હિતમ્| વિબદ્ધમાર્ગં દૃષ્ટ્વા વા શુક્રં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૯૪|| વિરિક્તપ્રતિભુક્તસ્ય પૂર્વોક્તાં કારયેત્ ક્રિયામ્| ગર્ભે શુષ્કે તુ વાતેન બાલાનાં ચાપિ શુષ્યતામ્||૯૫|| સિતાકાશ્મર્યમધુકૈર્હિતમુત્થાપને પયઃ| હૃદિ પ્રકુપિતે સિદ્ધમંશુમત્યા પયો હિતમ્||૯૬|| મત્સ્યાન્નાભિપ્રદેશસ્થે સિદ્ધાન્ બિલ્વશલાટુભિઃ| વાયુના વેષ્ટ્યમાને તુ ગાત્રે સ્યાદુપનાહનમ્||૯૭|| તૈલં સઙ્કુચિતેઽભ્યઙ્ગો માષસૈન્ધવસાધિતમ્| બાહુશીર્ષગતે નસ્યં પાનં ચૌત્તરભક્તિકમ્||૯૮|| બસ્તિકર્મ ત્વધો નાભેઃ શસ્યતે ચાવપીડકઃ|૯૯|

સ્થાનવિશેષેણ ક્રિયાવિશેષમાહ- વિશેષતસ્ત્વિત્યાદિના અધો નાભેઃ શસ્યતે ચાવપીડક ઇત્યન્તેન| ક્ષારં યવક્ષારમ્, ઉક્તં હિ “યાવશૂકઃ સ્રંસનીયપાચનીયાર્શોઘ્નાનાં” (સૂ.અ.૨૫); કિંવા ક્ષારમિતિ ગ્રહણ્યાદિનિર્દિષ્ટં દીપનક્ષારમ્| ઉદાવર્તનુત્કર્મ ત્રિમર્મીયે “તં તૈલશીતજ્વરનાશનાક્તં” (ચિ.અ.૨૬) ઇત્યાદિનોક્તં જ્ઞેયમ્| સ્વેદા ઇત્યાદિ ત્વગ્ગતાનિલચિકિત્સિતમ્| પ્રહર્ષઃ મનોહર્ષણમ્| વિરેચનાનન્તરં પ્રતિભોજિતો વિરિક્તપ્રતિભુક્તઃ| પૂર્વોક્તામિતિ શુક્રજનનહર્ષિણીં ક્રિયામ્| ઉત્થાપને ઇતિ પુષ્ટિજનને સિતાદિભિઃ સિદ્ધં પયો હિતમ્| અંશુમતી શાલપર્ણી|| મત્સ્યાનિતિ નાભિપ્રદેશે કુપિતે વાતે મત્સ્યા બિલ્વશલાટુભિઃ સમં સિદ્ધા દેયાઃ| નાભિપ્રદેશકોપશ્ચ વાતસ્યાનુક્તોઽપીહ તત્ર ભવશૂલતોદાદિભિર્જ્ઞેયઃ| વેષ્ટ્યમાન ઇતિ અવમોટ્યમાને| ઉપનાહનં ચ વાતહરદ્રવ્યૈરેવ કર્તવ્યમ્| નસ્યે પાને ચ ઔત્તરભક્તિકં માષસૈન્ધવસાધિતમેવ તૈલં જ્ઞેયમ્| તત્ર ચ માષસ્ય ક્વાથઃ, સૈન્ધવસ્ય કલ્કઃ| સર્પિષોઽવપીડકઃ યત્ર સર્પિઃ પીત્વા તત્પીડકમન્નં ભુજ્યતે||૮૯-૯૮||-

Adhikarana 26 (99-103) · Śloka 103

અર્દિતે નાવનં મૂર્ધ્નિ તૈલં તર્પણમેવ ચ||૯૯|| નાડીસ્વેદોપનાહાશ્ચાપ્યાનૂપપિશિતૈર્હિતાઃ| સ્વેદનં સ્નેહસંયુક્તં પક્ષાઘાતે વિરેચનમ્||૧૦૦|| અન્તરાકણ્ડરાગુલ્ફં સિરા બસ્ત્યગ્નિકર્મ ચ| ગૃધ્રસીષુ પ્રયુઞ્જીત ખલ્લ્યાં તૂષ્ણોપનાહનમ્||૧૦૧|| પાયસૈઃ કૃશરૈર્માંસૈઃ શસ્તં તૈલઘૃતાન્વિતૈઃ| વ્યાત્તાનને હનું સ્વિન્નામઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં પ્રપીડ્ય ચ||૧૦૨|| પ્રદેશિનીભ્યાં ચોન્નાભ્ય ચિબુકોન્નામનં હિતમ્| સ્રસ્તં સ્વં ગમયેત્સ્થાનં સ્તબ્ધં સ્વિન્નં વિનામયેત્||૧૦૩||

અર્દિતાદિચિકિત્સામાહ- અર્દિતે ઇત્યાદિ| તર્પણમિતિ નાવનવિશેષણં; કિંવા તર્પણં સન્તર્પણમેવ| અન્તરાકણ્ડરાગુલ્ફં સિરેતિ કણ્ડરાગુલ્ફયોર્મધ્યે સિરાવ્યધનં કર્તવ્યમ્| ગૃધ્રસીષ્વિતિ બહુવચનં વ્યક્તિભેદતયા| વ્યાત્તાનનમિતિ વિવૃતાસ્યમ્| પ્રદેશિની અઙ્ગુષ્ઠાનન્તરાઽઙ્ગુલી||૯૯-૧૦૩||

Adhikarana 27 (104) · Śloka 104

પ્રત્યેકં સ્થાનદૂષ્યાદિક્રિયાવૈશેષ્યમાચરેત્ |૧૦૪|

અનુક્તવિશેષચિકિત્સોપગ્રહણાર્થમાહ- પ્રત્યેકમિત્યાદિ| સ્થાનં પક્વાશયાદિ, દૂષ્યં રસરક્તાદિ, આદિગ્રહણાદાવરણગ્રહણમ્| સ્થાનદૂષ્યાપેક્ષઃ ક્રિયાવિશેષસ્તુ ‘કોષ્ઠસ્થે’ ઇત્યાદિનૈવોક્તઃ|૧૦૪|-

Adhikarana 28 (104-105) · Śloka 106

સર્પિસ્તૈલવસામજ્જસેકાભ્યઞ્જનબસ્તયઃ ||૧૦૪|| સ્નિગ્ધાઃ સ્વેદા નિવાતં ચ સ્થાનં પ્રાવરણાનિ ચ| રસાઃ પયાંસિ ભોજ્યાનિ સ્વાદ્વમ્લલવણાનિ ચ||૧૦૫|| બૃંહણં યચ્ચ તત્ સર્વં પ્રશસ્તં વાતરોગિણામ્|૧૦૬|

સર્વવાતવિકારસમાનં ચિકિત્સિતમાહ- સર્પિસ્તૈલમિત્યાદિ||૧૦૪-૧૦૫||-

Adhikarana 29 (106-117) · Śloka 118

બલાયાઃ પઞ્ચમૂલસ્ય દશમૂલસ્ય વા રસે||૧૦૬|| અજશીર્ષામ્બુજાનૂપમાંસાદપિશિતૈઃ પૃથક્| સાધયિત્વા રસાન્ સ્નિગ્ધાન્દધ્યમ્લવ્યોષસંસ્કૃતાન્||૧૦૭|| ભોજયેદ્વાતરોગાર્તં તૈર્વ્યક્તલવણૈર્નરમ્| એતૈરેવોપનાહાંશ્ચ પિશિતૈઃ સમ્પ્રકલ્પયેત્||૧૦૮|| ઘૃતતૈલયુતૈઃ સામ્લૈઃ ક્ષુણ્ણસ્વિન્નૈરનસ્થિભિઃ| પત્રોત્ક્વાથપયસ્તૈલદ્રોણ્યઃ સ્યુરવગાહને||૧૦૯|| સ્વભ્યક્તાનાં પ્રશસ્યન્તે સેકાશ્ચાનિલરોગિણામ્| આનૂપૌદકમાંસાનિ દશમૂલં શતાવરીમ્||૧૧૦|| કુલત્થાન્ બદરાન્માષાંસ્તિલાન્રાસ્નાં યવાન્ બલામ્| વસાદધ્યારનાલામ્લૈઃ સહ કુમ્ભ્યાં વિપાચયેત્||૧૧૧|| નાડીસ્વેદં પ્રયુઞ્જીત પિષ્ટૈશ્ચાપ્યુપનાહનમ્| તૈશ્ચ સિદ્ધં ઘૃતં તૈલમભ્યઙ્ગં પાનમેવ ચ||૧૧૨|| મુસ્તં કિણ્વં તિલાઃ કુષ્ઠં સુરાહ્વં લવણં નતમ્| દધિક્ષીરચતુઃસ્નેહૈઃ સિદ્ધં સ્યાદુપનાહનમ્||૧૧૩|| ઉત્કારિકાવેસવારક્ષીરમાષતિલૌદનૈઃ| એરણ્ડબીજગોધૂમયવકોલસ્થિરાદિભિઃ||૧૧૪|| સસ્નેહૈઃ સરુજં ગાત્રમાલિપ્ય બહલં ભિષક્| એરણ્ડપત્રૈર્બધ્નીયાદ્રાત્રૌ કલ્યં વિમોક્ષયેત્||૧૧૫|| ક્ષીરામ્બુના તતઃ સિક્તં પુનશ્ચૈવોપનાહિતમ્| મુઞ્ચેદ્રાત્રૌ દિવાબદ્ધં ચર્મભિશ્ચ સલોમભિઃ||૧૧૬|| ફલાનાં તૈલયોનીનામમ્લપિષ્ટાન્ સુશીતલાન્| પ્રદેહાનુપનાહાંશ્ચ ગન્ધૈર્વાતહરૈરપિ||૧૧૭|| પાયસૈઃ કૃશરૈશ્ચૈવ કારયેત્ સ્નેહસંયુતૈઃ|૧૧૮|

બલાયા ઇત્યાદૌ પૃથક્શબ્દાદ્ બલાદયસ્ત્રયઃ સાધનદ્રવ્યપ્રયોગાઃ, તેષ્વજશીર્ષાદયશ્ચત્વારઃ પૃથક્ સાધ્યાઃ, એવં દ્વાદશ રસા ભવન્તિ| કલ્યમિતિ પ્રભાતે| ફલાનાં તૈલયોનીનામિતિ તિલાતસ્યાદીનામ્| પ્રદેહાનુપનાહાંશ્ચેત્યત્ર પ્રદેહ ઉપનાહાપેક્ષયા તનુર્લેપઃ| ગન્ધૈરિતિ અગુર્વાદ્યૈઃ||૧૦૬-૧૧૭||-

Adhikarana 30 (118-135) · Śloka 136

રૂક્ષશુદ્ધાનિલાર્તાનામતઃ સ્નેહાન્ પ્રચક્ષ્મહે||૧૧૮|| વિવિધાન્ વિવિધવ્યાધિપ્રશમાયામૃતોપમાન્| દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેદ્ભાગાન્ દશમૂલાચ્ચતુષ્પલાન્||૧૧૯|| યવકોલકુલત્થાનાં ભાગૈઃ પ્રસ્થોન્મિતૈઃ સહ| પાદશેષે રસે પિષ્ટૈર્જીવનીયૈઃ સશર્કરૈઃ||૧૨૦|| તથા ખર્જૂરકાશ્મર્યદ્રાક્ષાબદરફલ્ગુભિઃ| સક્ષીરૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ કેવલવાતનુત્||૧૨૧|| નિરત્યયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ પાનાભ્યઞ્જનબસ્તિષુ| ચિત્રકં નાગરં રાસ્નાં પૌષ્કરં પિપ્પલીં શટીમ્||૧૨૨|| પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્ સર્પિર્વાતરોગહરં પરમ્| બલાબિલ્વશૃતે ક્ષીરે ઘૃતમણ્ડં વિપાચયેત્||૧૨૩|| તસ્ય શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા નસ્યં મૂર્ધગતેઽનિલે| ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં તુ ભિત્વાઽસ્થીનિ પચેજ્જલે||૧૨૪|| તં સ્નેહં દશમૂલસ્ય કષાયેણ પુનઃ પચેત્| જીવકર્ષભકાસ્ફોતાવિદારીકપિકચ્છુભિઃ||૧૨૫|| વાતઘ્નૈર્જીવનીયૈશ્ચ કલ્કૈર્દ્વિક્ષીરભાગિકમ્| તત્સિદ્ધં નાવનાભ્યઙ્ગાત્તથા પાનાનુવાસનાત્||૧૨૬|| સિરાપર્વાસ્થિકોષ્ઠસ્થં પ્રણુદત્યાશુ મારુતમ્| યે સ્યુઃ પ્રક્ષીણમજ્જાનઃ ક્ષીણશુક્રૌજસશ્ચ યે||૧૨૭|| બલપુષ્ટિકરં તેષામેતત્ સ્યાદમૃતોપમમ્| તદ્વત્સિદ્ધા વસા નક્રમત્સ્યકૂર્મચુલૂકજા||૧૨૮|| પ્રત્યગ્રા વિધિનાઽનેન નસ્યપાનેષુ શસ્યતે| પ્રસ્થઃ સ્યાત્ત્રિફલાયાસ્તુ કુલત્થકુડવદ્વયમ્||૧૨૯|| કૃષ્ણગન્ધાત્વગાઢક્યોઃ પૃથક્ પઞ્ચપલં ભવેત્| રાસ્નાચિત્રકયોર્દ્વે દ્વે દશમૂલં પલોન્મિતમ્||૧૩૦|| જલદ્રોણે પચેત્ પાદશેષે પ્રસ્થોન્મિતં પૃથક્| સુરારનાલદધ્યમ્લસૌવીરકતુષોદકમ્||૧૩૧|| કોલદાડિમવૃક્ષામ્લરસં તૈલં વસાં ઘૃતમ્| મજ્જાનં ચ પયશ્ચૈવ જીવનીયપલાનિ ષટ્||૧૩૨|| કલ્કં દત્ત્વા મહાસ્નેહં સમ્યગેનં વિપાચયેત્| સિરામજ્જાસ્થિગે વાતે સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગિષુ||૧૩૩|| વેપનાક્ષેપશૂલેષુ તદભ્યઙ્ગે પ્રયોજયેત્| નિર્ગુણ્ડ્યા મૂલપત્રાભ્યાં ગૃહીત્વા સ્વરસં તતઃ||૧૩૪|| તેન સિદ્ધં સમં તૈલં નાડીકુષ્ઠાનિલાર્તિષુ| હિતં પામાપચીનાં ચ પાનાભ્યઞ્જનપૂરણમ્||૧૩૫|| કાર્પાસાસ્થિકુલત્થાનાં રસે સિદ્ધં ચ વાતનુત્|૧૩૬|

રૂક્ષશુદ્ધેત્યાદૌ શુદ્ધાનિલાર્તાઃ કેવલવાતપીડિતાઃ| ઘૃતમણ્ડઃ ઘૃતસ્યોપરિતનો ભાગઃ| શુક્તિઃ અર્ધપલં, પ્રકુઞ્ચઃ પલમ્| તદ્વત્સિદ્ધેતિ બલાબિલ્વપ્રભૃતિશૃતક્ષીરસિદ્ધા| ચુલુકી શિશુમારઃ| પ્રત્યગ્રેતિ અભિનવા| નસ્યપાનેષ્વિતિ નસ્યેષુ પાનેષુ ચ | કૃષ્ણગન્ધાત્વક્ શોભાઞ્જનત્વક્| મહાસ્નેહમિતિ ચતુઃસ્નેહમ્| તેન સિદ્ધં તૈલમિત્યત્ર સમમિતિ નિર્ગુણ્ડીરસસમં, નતુ સમશબ્દઃ સહાર્થઃ; સહાર્થસ્ય તૃતીયયૈવોક્તત્વાત્| નાડી નાડીવ્રણઃ; નાડીવ્રણસ્ય સુશ્રુતાદિષુ પઞ્ચવિધત્વમુક્તં જ્ઞેયમ્| અપચી ચ હન્વસ્થિકક્ષાદિદેશભવા||૧૧૮-૧૩૫||-

Adhikarana 31 (136-137) · Śloka 138

મૂલકસ્વરસે ક્ષીરસમે સ્થાપ્યં ત્ર્યહં દધિ||૧૩૬|| તસ્યામ્લસ્ય ત્રિભિઃ પ્રસ્થૈસ્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્| યષ્ટ્યાહ્વશર્કરારાસ્નાલવણાર્દ્રકનાગરૈઃ||૧૩૭|| સુપિષ્ટૈઃ પલિકૈઃ પાનાત્તદભ્યઙ્ગાચ્ચ વાતનુત્|૧૩૮|

મૂલકસ્વરસ ઇત્યાદૌ મૂલકસ્વરસે સમક્ષીરે દધિ સ્થાપ્યં; તસ્યામ્લસ્યેતિ મૂલરસાદેરમ્લતાઙ્ગતસ્ય| અત્ર ચ ત્રિભિઃ પ્રસ્થૈરિતિ વચનાત્ મૂલકરસાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસ્થમાનત્વમ્| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “વિપચેદ્ દધિમૂલકરસપયસા” ઇત્યાદિ||૧૩૬-૧૩૭||-

Adhikarana 32 (138-141) · Śloka 142

પઞ્ચમૂલકષાયેણ પિણ્યાકં બહુવાર્ષિકમ્||૧૩૮|| પક્ત્વા તસ્ય રસં પૂત્વા તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પયસાઽષ્ટગુણેનૈતત્ સર્વવાતવિકારનુત્||૧૩૯|| સંસૃષ્ટે શ્લેષ્મણા ચૈતદ્વાતે શસ્તં વિશેષતઃ| યવકોલકુલત્થાનાં શ્રેયસ્યાઃ શુષ્કમૂલકાત્||૧૪૦|| બિલ્વાચ્ચાઞ્જલિમેકૈકં દ્રવૈરમ્લૈર્વિપાચયેત્| તેન તૈલં કષાયેણ ફલામ્લૈઃ કટુભિસ્તથા||૧૪૧|| પિષ્ટૈઃ સિદ્ધં મહાવાતૈરાર્તઃ શીતે પ્રયોજયેત્|૧૪૨|

પઞ્ચમૂલકષાયેણેત્યાદૌ પઞ્ચમૂલીકષાયં તથા પિણ્યાકક્વથિતં જલં ચ પૃથગ્દેયમિતિ કેચિદ્વદન્તિ, વયં તુ પઞ્ચમૂલીકષાયેણૈવ જલસ્થાનીયેન સાધિતપિણ્યાકસ્ય રસમત્રેચ્છામઃ| પાઠશ્ચ ‘પઞ્ચમૂલીકષાયેણ પિણ્યાકં બહુવાર્ષિકમ્| પક્ત્વા તસ્ય રસં પૂત્વા’ ઇત્યાદિ પઠ્યતે; જાતૂકર્ણેઽપિ “પિણ્યાકં બહુવાર્ષિકં સ્થિરાદિસલિલે પચેત્, રસેઽસ્મિનષ્ટગુણેન પયસા તૈલં સાધ્યમ્” ઇતિ| દ્રવૈરમ્લૈરિતિ કાઞ્જિકતક્રાદિભિઃ| ફલામ્લૈરિતિ અમ્લફલૈર્દાડિમાદિભિઃ||૧૩૮-૧૪૧||-

Adhikarana 33 (142-156) · Śloka 156

સર્વવાતવિકારાણાં તૈલાન્યન્યાન્યતઃ શૃણુ||૧૪૨|| ચતુષ્પ્રયોગાણ્યાયુષ્યબલવર્ણકરાણિ ચ| રજઃશુક્રપ્રદોષઘ્નાન્યપત્યજનનાનિ ચ||૧૪૩|| નિરત્યયાનિ સિદ્ધાનિ સર્વદોષહરાણિ ચ| સહાચરતુલાયાશ્ચ રસે તૈલાઢકં પચેત્||૧૪૪|| મૂલકલ્કાદ્દશપલં પયો દત્ત્વા ચતુર્ગુણમ્| સિદ્ધેઽસ્મિઞ્છર્કરાચૂર્ણાદષ્ટાદશપલં ભિષક્||૧૪૫|| વિનીય દારુણેષ્વેતદ્વાતવ્યાધિષુ યોજયેત્| શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસપ્રસ્થૌ દ્વૌ સમૌ પયસા સહ||૧૪૬|| ષટ્પલં શૃઙ્ગવેરસ્ય ગુડસ્યાષ્ટપલં તથા| તૈલપ્રસ્થં વિપક્વં તૈર્દદ્યાત્ સર્વાનિલાર્તિષુ||૧૪૭|| જીર્ણે તૈલે ચ દુગ્ધેન પેયાકલ્પઃ પ્રશસ્યતે| બલાશતં ગુડૂચ્યાશ્ચ પાદં રાસ્નાષ્ટભાગિકમ્||૧૪૮|| જલાઢકશતે પક્ત્વા દશભાગસ્થિતે રસે| દધિમસ્ત્વિક્ષુનિર્યાસશુક્તૈસ્તૈલાઢકં સમૈઃ||૧૪૯|| પચેત્ સાજપયોઽર્ધાંશૈઃ કલ્કૈરેભિઃ પલોન્મિતૈઃ| શટીસરલદાર્વેલામઞ્જિષ્ઠાગુરુચન્દનૈઃ||૧૫૦|| પદ્મકાતિવિષામુસ્તસૂર્પપર્ણીહરેણુભિઃ| યષ્ટ્યાહ્વસુરસવ્યાઘ્રનખર્ષભકજીવકૈઃ||૧૫૧|| પલાશરસકસ્તૂરીનલિકાજાતિકોષકૈઃ| સ્પૃક્કાકુઙ્કુમશૈલેયજાતીકટુફલામ્બુભિઃ||૧૫૨|| ત્વચાકુન્દુરુકર્પૂરતુરુષ્કશ્રીનિવાસકૈઃ | લવઙ્ગનખકક્કોલકુષ્ઠમાંસીપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૧૫૩|| સ્થૌણેયતગરધ્યામવચામદનપલ્લવૈઃ| સનાગકેશરૈઃ સિદ્ધે ક્ષિપેચ્ચાત્રાવતારિતે||૧૫૪|| પત્રકલ્કં તતઃ પૂતં વિધિના તત્ પ્રયોજયેત્| શ્વાસં કાસં જ્વરં હિક્કાં છર્દિં ગુલ્માન્ ક્ષતં ક્ષયમ્||૧૫૫|| પ્લીહશોષાવપસ્મારમલક્ષ્મીં ચ પ્રણાશયેત્| બલાતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં વાતવ્યાધિવિનાશનમ્||૧૫૬|| (અગ્નિવેશાય ગુરુણા કૃષ્ણાત્રેયેણ ભાષિતમ્)| ઇતિ બલાતૈલમ્|

ચતુષ્પ્રયોગાણીતિ પાનાભ્યઞ્જનનસ્યાનુવાસનયોગીનિ| સહાચરેત્યાદૌ મૂલકલ્કાદ્દશપલમિત્યનેન સહચરમૂલાદેવ દશપલઃ કલ્કો દેયઃ; જતૂકર્ણે ત્વત્ર મૂલકસ્યૈવ કલ્ક ઉક્તઃ| જીર્ણે તૈલે ઇત્યાદિ પીતે તૈલે જીર્ણે સતિ| ક્ષીરેણ પેયાવિધાનમત્ર પ્રયોગસાત્મ્યત્વાત્| ગુડૂચ્યાઃ પાદમિતિ પઞ્ચવિંશતિપલાનિ| રાસ્નાષ્ટભાગિકમિતિ ગતાપેક્ષયા રાસ્નાયા અષ્ટભાગેનાર્ધત્રયોદશપલાનિ ભવન્તિ| સાજપયોઽર્ધાંશમિતિ છાગક્ષીરાર્ધયુક્તમ્| સૂર્પપર્ણ્યૌ મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ| રસઃ ગન્ધરસઃ| નલિકા સ્વનામખ્યાતા| કટુફલા લતાકસ્તૂરી, અન્યે સુગન્ધિ દક્ષિણાપથપ્રસિદ્ધં પદ્યલ(?)માહુઃ| તુરુષ્કઃ સિલ્હકઃ| નખીસ્વલ્પનખી| પત્રકલ્કમિતિ સુગન્ધિત્વાદસ્ય તૈલસ્ય ગન્ધશાસ્રપરિભાષયા પત્રકલ્કો દેય ઇત્યુચ્યતે; ગન્ધશાસ્ત્રે ચ “ચૂર્ણસ્વરસપુષ્પાણાં સિદ્ધશીતેઽવતારિતે| દીયતે ગન્ધવૃદ્ધ્યર્થં પત્રકલ્કો મનીષિભિઃ” ઇતિ; તેનાત્ર કર્પૂરાદિપત્રકલ્કોઽવતારિતે એવ દેયઃ||૧૪૨-૧૫૬||-

Adhikarana 34 (157-164) · Śloka 164

અમૃતાયાસ્તુલાઃ પઞ્ચ દ્રોણેષ્વષ્ટસ્વપાં પચેત્||૧૫૭|| પાદશેષે સમક્ષીરં તૈલસ્ય દ્વ્યાઢકં પચેત્| એલામાંસીનતોશીરસારિવાકુષ્ઠચન્દનૈઃ||૧૫૮|| બલાતામલકીમેદાશતપુષ્પર્ધિજીવકૈઃ | કાકોલીક્ષીરકાકોલીશ્રાવણ્યતિબલાનખૈઃ||૧૫૯|| મહાશ્રાવણિજીવન્તીવિદારીકપિકચ્છુભિઃ| શતાવરીમહામેદાકર્કટાખ્યાહરેણુભિઃ||૧૬૦|| વચાગોક્ષુરકૈરણ્ડરાસ્નાકાલાસહાચરૈઃ| વીરાશલ્લકિમુસ્તત્વક્પત્રર્ષભકબાલકૈઃ||૧૬૧|| સહૈલાકુઙ્કુમસ્પૃક્કાત્રિદશાહ્વૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| મઞ્જિષ્ઠાયાસ્ત્રિકર્ષેણ મધુકાષ્ટપલેન ચ||૧૬૨|| કલ્કૈસ્તત્ ક્ષીણવીર્યાગ્નિબલસમ્મૂઢચેતસઃ| ઉન્માદારત્યપસ્મારૈરાર્તાંશ્ચ પ્રકૃતિં નયેત્||૧૬૩|| વાતવ્યાધિહરં શ્રેષ્ઠં તૈલાગ્ર્યમમૃતાહ્વયમ્| (કૃષ્ણાત્રેયેણ ગુરુણા ભાષિતં વૈદ્યપૂજિતમ્)||૧૬૪|| ઇત્યમૃતાદ્યં તૈલમ્|

અમૃતાયા ઇત્યાદૌ મહાશ્રાવણી બૃહન્મુણ્ડિતિકા| કાલા કાલાનુસારિવા| ત્રિદશાહ્વઃ દેવદારુઃ||૧૫૭-૧૬૪||

Adhikarana 35 (165-166) · Śloka 166

રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહે તૈલદ્રોણં વિપાચયેત્| ગન્ધૈર્હૈમવતૈઃ પિષ્ટૈરેલાદ્યૈશ્ચાનિલાર્તિનુત્||૧૬૫|| કલ્પોઽયમશ્વગન્ધાયાં પ્રસારણ્યાં બલાદ્વયે| ક્વાથકલ્કપયોભિર્વા બલાદીનાં પચેત્ પૃથક્||૧૬૬|| ઇતિ રાસ્નાતૈલમ્|

રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહે ઇત્યાદૌ હૈમવતૈરિતિ હિમાલયભૂતૈઃ અગરુકુષ્ઠક્ષેમકાદિભિઃ| એલાદ્યૈરિતિ અમૃતાદ્યે એલામાંસીનતેત્યાદિનોક્તૈઃ| એષ કલ્પ ઇત્યનન્તરોક્તરાસ્નાકલ્પો બલાદિષ્વપિ વક્તવ્યઃ| બલાદીનામિતિ અનન્તરોક્તાનાં બલાપ્રસારણ્યશ્વગન્ધાનામ્||૧૬૫-૧૬૬||

Adhikarana 36 (167-171) · Śloka 171

મૂલકસ્વરસં ક્ષીરં તૈલં દધ્યમ્લકાઞ્જિકમ્| તુલ્યં વિપાચયેત્ કલ્કૈર્બલાચિત્રકસૈન્ધવૈઃ||૧૬૭|| પિપ્પલ્યતિવિષારાસ્નાચવિકાગુરુશિગ્રુકૈઃ| ભલ્લાતકવચાકુષ્ઠશ્વદંષ્ટ્રાવિશ્વભેષજૈઃ||૧૬૮|| પુષ્કરાહ્વશટીબિલ્વશતાહ્વાનતદારુભિઃ| તત્સિદ્ધં પીતમત્યુગ્રાન્ હન્તિ વાતાત્મકાન્ ગદાન્||૧૬૯|| ઇતિ મૂલકાદ્યં તૈલમ્| વૃષમૂલગુડૂચ્યોશ્ચ દ્વિશતસ્ય શતસ્ય ચ| ચિત્રકાત્ સાશ્વગન્ધાચ્ચ ક્વાથે તૈલાઢકં પચેત્||૧૭૦|| સક્ષીરં વાયુના ભગ્ને દદ્યાજ્જર્જરિતે તથા| પ્રાક્તૈલાવાપસિદ્ધં ચ ભવેદેતદ્ગુણોત્તરમ્||૧૭૧|| ઇતિ વૃષમૂલાદિતૈલમ્|

વૃષમૂલેત્યાદૌ અશ્વગન્ધાચિત્રકાભ્યાં મિલિતાભ્યાં તુલા| પ્રાક્તૈલાવાપસિદ્ધમિતિ મૂલકસ્વરસમિત્યાદ્યુક્તતૈલકલ્કેન સમં વૃષમૂલાદિક્વાથેન ચ સિદ્ધમ્| ભવેત્તદ્દ્વિગુણોત્તરમિતિ પાઠે વૃષમૂલાદિક્વાથસિદ્ધાત્તૈલાદ્ દ્વિગુણં શ્રેષ્ઠમ્||૧૬૭-૧૭૧||

Adhikarana 37 (172-182) · Śloka 182

રાસ્નાશિરીષયષ્ટ્યાહ્વશુણ્ઠીસહચરામૃતાઃ||૧૭૨|| સ્યોનાકદારુશમ્પાકહયગન્ધાત્રિકણ્ટકાઃ| એષાં દશપલાન્ ભાગાન્ કષાયમુપકલ્પયેત્||૧૭૩|| તતસ્તેન કષાયેણ સર્વગન્ધૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| દધ્યારનાલમાષામ્બુમૂલકેક્ષુરસૈઃ શુભૈઃ||૧૭૪|| પૃથક્ પ્રસ્થોન્મિતૈઃ સાર્ધં તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પ્લીહમૂત્રગ્રહશ્વાસકાસમારુતરોગનુત્ ||૧૭૫|| એતન્મૂલકતૈલાખ્યં વર્ણાયુર્બલવર્ધનમ્| ઇતિ મૂલકતૈલમ્| યવકોલકુલત્થાનાં મત્સ્યાનાં શિગ્રુબિલ્વયોઃ| રસેન મૂલકાનાં ચ તૈલં દધિપયોન્વિતમ્||૧૭૬|| સાધયિત્વા ભિષગ્દદ્યાત્ સર્વવાતામયાપહમ્| લશુનસ્વરસે સિદ્ધં તૈલમેભિશ્ચ વાતનુત્||૧૭૭|| તૈલાન્યેતાન્યૃતુસ્નાતામઙ્ગનાં પાયયેત ચ| પીત્વાઽન્યતમમેષાં હિ વન્ધ્યાઽપિ જનયેત્ સુતમ્||૧૭૮|| યચ્ચ શીતજ્વરે તૈલમગુર્વાદ્યમુદાહૃતમ્| અનેકશતશસ્તચ્ચ સિદ્ધં સ્યાદ્વાતરોગનુત્||૧૭૯|| વક્ષ્યન્તે યાનિ તૈલાનિ વાતશોણિતકેઽપિ ચ| તાનિ ચાનિલશાન્ત્યર્થં સિદ્ધિકામઃ પ્રયોજયેત્||૧૮૦|| નાસ્તિ તૈલાત્ પરં કિઞ્ચિદૌષધં મારુતાપહમ્| વ્યવાય્યુષ્ણગુરુસ્નેહાત્ સંસ્કારાદ્વલવત્તરમ્||૧૮૧|| ગણૈર્વાતહરૈસ્તસ્માચ્છતશોઽથ સહસ્રશઃ| સિદ્ધં ક્ષિપ્રતરં હન્તિ સૂક્ષ્મમાર્ગસ્થિતાન્ ગદાન્||૧૮૨||

સર્વગન્ધૈશ્ચેતિ બલાતૈલોક્તૈઃ સર્વગન્ધૈઃ| સાર્ધમિતિ સહિતમ્| મૂલકતૈલાખ્યમિતિસઞ્જ્ઞયા તત્ર રાસ્નાદીનાં મૂલેનૈવ ક્વાથસાધનં દર્શયતિ| લશુનસ્વરસે ઇત્યાદૌ એભિશ્ચેતિ યવાદિક્વાથૈરનન્તરોક્તૈઃ| અનેકશતશસ્તચ્ચ સિદ્ધમિતિ અનેકશતશસ્તેનૈવ વિદ્યાનેન સાધિતં સદિત્યર્થઃ||૧૭૨-૧૮૨||

Adhikarana 38 (183-188) · Śloka 188

ક્રિયા સાધારણી સર્વા સંસૃષ્ટે ચાપિ શસ્યતે| વાતે પિત્તાદિભિઃ સ્રોતઃસ્વાવૃતેષુ વિશેષતઃ||૧૮૩|| પિત્તાવૃતે વિશેષેણ શીતામુષ્ણાં તથા ક્રિયામ્| વ્યત્યાસાત્ કારયેત્ સર્પિર્જીવનીયં ચ શસ્યતે||૧૮૪|| ધન્વમાંસં યવાઃ શાલિર્યાપનાઃ ક્ષીરબસ્તયઃ| વિરેકઃ ક્ષીરપાનં ચ પઞ્ચમૂલીબલાશૃતમ્||૧૮૫|| મધુયષ્ટિબલાતૈલઘૃતક્ષીરૈશ્ચ સેચનમ્| પઞ્ચમૂલકષાયેણ કુર્યાદ્વા શીતવારિણા||૧૮૬|| કફાવૃતે યવાન્નાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ| સ્વેદાસ્તીક્ષ્ણા નિરૂહાશ્ચ વમનં સવિરેચનમ્||૧૮૭|| જીર્ણં સર્પિસ્તથા તૈલં તિલસર્ષપજં હિતમ્| સંસૃષ્ટે કફપિત્તાભ્યાં પિત્તમાદૌ વિનિર્જયેત્||૧૮૮||

સમ્પ્રતિ દોષાન્તરાદિસંસૃષ્ટવાતચિકિત્સામાહ- ક્રિયા સાધારણીત્યાદિ| સાધારણીતિ યા વાતે સા સંસર્ગિણિ ચ પિત્તાદૌ સમાના સંસર્ગહિતેતિ યાવત્; ન કેવલં સંસૃષ્ટે વાયૌ સાધારણી, કિન્તુ વાતપિત્તાદિભિઃ સ્રોતઃસ્વાવૃતેષ્વપિ સાધારણી કર્તવ્યા| વાતેન વાતાવરણમગ્રે વક્ષ્યતિ| કેચિત્તુ ‘વાતે પિત્તાદિભિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; અયં પાઠઃ સુગમઃ| વિશિષ્ટસૂત્રિતાં ક્રિયામાહ- પિત્તાવૃતે ઇત્યાદિ| વ્યત્યાસાદિતિ પરિવર્તનેન શીતાં કૃત્વોષ્ણામ્, ઉષ્ણાં ચ કૃત્વા શીતાં કુર્યાદિત્યર્થઃ| યાપના બસ્તયઃ સિદ્ધૌ વક્ષ્યમાણાઃ| પિત્તમાદૌ વિનિર્જયેદિતિ વચનેન કફાપેક્ષયા પિત્તસ્યાશુકારિતયા પિત્તજયમેવોપદિશતિ||૧૮૩-૧૮૮||

Adhikarana 39 (189-198) · Śloka 199

આમાશયગતં મત્વા કફં વમનમાચરેત્||૧૮૯|| પક્વાશયે વિરેકં તુ પિત્તે સર્વત્રગે તથા| સ્વેદૈર્વિષ્યન્દિતઃ શ્લેષ્મા યદા પક્વાશયે સ્થિતઃ||૧૯૦|| પિત્તં વા દર્શયેલ્લિઙ્ગં બસ્તિભિસ્તૌ વિનિર્હરેત્| શ્લેષ્મણાઽનુગતં વાતમુષ્ણૈર્ગોમૂત્રસંયુતૈઃ||૧૯૧|| નિરૂહૈઃ પિત્તસંસૃષ્ટં નિર્હરેત્ ક્ષીરસંયુતૈઃ| મધુરૌષધસિદ્ધૈશ્ચ તૈલૈસ્તમનુવાસયેત્||૧૯૨|| શિરોગતે તુ સકફે ધૂમનસ્યાદિ કારયેત્| હૃતે પિત્તે કફે યઃ સ્યાદુરઃસ્રોતોઽનુગોઽનિલઃ||૧૯૩|| સશેષઃ સ્યાત્ ક્રિયા તત્ર કાર્યા કેવલવાતિકી| શોણિતેનાવૃતે કુર્યાદ્વાતશોણિતકીં ક્રિયામ્||૧૯૪|| પ્રમેહવાતમેદોઘ્નીમામવાતે પ્રયોજયેત્| સ્વેદાભ્યઙ્ગરસક્ષીરસ્નેહા માંસાવૃતે હિતાઃ||૧૯૫|| મહાસ્નેહોઽસ્થિમજ્જસ્થે પૂર્વવદ્રેતસાઽઽવૃતે| અન્નાવૃતે તદુલ્લેખઃ પાચનં દીપનં લઘુ||૧૯૬|| મૂત્રલાનિ તુ મૂત્રેણ સ્વેદાઃ સોત્તરબસ્તયઃ| શકૃતા તૈલમૈરણ્ડં સ્નિગ્ધોદાવર્તવત્ક્રિયા ||૧૯૭|| સ્વસ્થાનસ્થો બલી દોષઃ પ્રાક્ તં સ્વૈરૌષધૈર્જયેત્| વમનૈર્વા વિરેકૈર્વા બસ્તિભિઃ શમનેન વા||૧૯૮|| (ઇત્યુક્તમાવૃતે વાતે પિત્તાદિભિર્યથાયથમ્ )|૧૯૯|

આમાશયગતં મત્વા કફમિતિ વાતાનુબન્ધિકફસ્યૈવેયં ચિકિત્સા| પક્વાશયે વિરેકં ત્વિત્યત્ર ‘કફે’ ઇત્યનુવર્તતે| સર્વત્રગે ઇતિ અન્યસ્થાનગતેઽપિ પિત્તે| યદ્યપિ દોષાન્તરસ્થાનગતે તદ્દોષપ્રધાનમેવ કર્મ વમનં બસ્તિર્વા યુક્તઃ, તથાઽપ્યનેન વિરેચનમપિ તત્ર યૌગિકમિતિ દર્શયતિ| સકફે ઇતિ સકફે વાતે| ‘ઉરઃસ્રોતોગતે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર સૂક્ષ્મસ્રોતોઽનુગતે ઇત્યર્થઃ| પ્રમેહવાતમેદોઘ્નીમિતિ પ્રમેહઘ્નીં વાતઘ્નીં મેદોઘ્નીં ચ| મહાસ્નેહ ઇતિ ચતુઃસ્નેહોઽત્રૈવોક્તઃ| પૂર્વવદ્રેતસાઽઽવૃતે ઇતિ શુક્રસ્થે વાતે યા ક્રિયા પૂર્વમુક્તા સા રેતસાઽઽવૃતેઽપિ વાતે કાર્યા| ઉલ્લેખ ઇતિ ઉલ્લેખનં વમનમ્| મૂત્રલાનીતિ મૂત્રવૈરેચનિકાનિ| શકૃતા ઇતિ મલેન| સ્વસ્થાનસ્થ ઇત્યાદિ સ્વસ્થાનસ્થો યસ્માત્ સ્થાનોપબૃંહણાદ્બલી દોષો ભવતિ તસ્માત્ પ્રાક્ સ્વૈરૌષધૈર્જયેત્| કતમૈઃ સ્વૈરૌષધૈરિત્યાહ- વમનૈરિત્યાદિ| શમનેનેતિ કફાદિશમનેનૈવ; શમનં ચ શોધનાનન્તરં શોધનાનર્હે વા જ્ઞેયમ્||૧૮૯-૧૯૮||-

Adhikarana 40 (199-205) · Śloka 206

મારુતાનાં હિ પઞ્ચાનામન્યોન્યાવરણે શૃણુ||૧૯૯|| લિઙ્ગં વ્યાસસમાસાભ્યામુચ્યમાનં મયાઽનઘ!| પ્રાણો વૃણોત્યુદાનાદીન્ પ્રાણં વૃણ્વન્તિ તેઽપિ ચ||૨૦૦|| ઉદાનાદ્યાસ્તથાઽન્યોન્યં સર્વ એવ યથાક્રમમ્| વિંશતિર્વરણાન્યેતાન્યુલ્બણાનાં પરસ્પરમ્||૨૦૧|| મારુતાનાં હિ પઞ્ચાનાં તાનિ સમ્યક્ પ્રતર્કયેત્| સર્વેન્દ્રિયાણાં શૂન્યત્વં જ્ઞાત્વા સ્મૃતિબલક્ષયમ્||૨૦૨|| વ્યાને પ્રાણાવૃતે લિઙ્ગં કર્મ તત્રોર્ધ્વજત્રુકમ્| સ્વેદોઽત્યર્થં લોમહર્ષસ્ત્વગ્દોષઃ સુપ્તગાત્રતા||૨૦૩|| પ્રાણે વ્યાનાવૃતે તત્ર સ્નેહયુક્તં વિરેચનમ્| પ્રાણાવૃતે સમાને સ્યુર્જડગદ્ગદમૂકતાઃ||૨૦૪|| ચતુષ્પ્રયોગાઃ શસ્યન્તે સ્નેહાસ્તત્ર સયાપનાઃ| સમાનેનાવૃતેઽપાને ગ્રહણીપાર્શ્વહૃદ્ગદાઃ||૨૦૫|| શૂલં ચામાશયે તત્ર દીપનં સર્પિરિષ્યતે|૨૦૬|

મારુતાનામન્યોન્યાવરણમાહ- મારુતાનામિત્યાદિ| યદ્યપિ ચેહ વાયોરમૂર્તત્વં વાતકલાકલીયે પ્રોક્તં, તથાઽપીદમમૂર્તત્વમકઠિનવાચકં ન ત્વવયવપ્રતિષેધકં; તેન વાયોઃ વાય્વન્તરેણ ગતિહનનરૂપમાવરણમુપપન્નમેવ; દૃષ્ટા ચ વાયુના વાય્વન્તરેણોપહતેન વાતકુણ્ડલિતા બહિરપિ, તેનોપપન્નમાવરણં વાતાનાં પરસ્પરમ્| પ્રાણો વૃણોત્યુદાનાદીનિત્યાદિના વિંશત્યાવરણાન્યુક્તાનિ| પ્રાણો વૃણોત્યુદાનાદીનિત્યનેન ચત્વાર્યાવરણાનિ, પ્રાણં વૃણ્વન્તિ તેઽપિ ચેત્યનેન ચ ચત્વારિ, ઉદાનાદ્યાસ્તથાઽન્યોન્યમિત્યનેન દ્વાદશાવરણાન્યુચ્યન્તે| તત્રોદાનેન વ્યાનાદીનાં ત્રયાણામાવરણે ત્રીણિ, તથા વ્યાનાદ્યૈશ્ચોદાનાવરણે ત્રીણિ, તથા વ્યાનેન સમાનાપાનાવરણે દ્વે, તાભ્યાં ચ વ્યાનાવરણે દ્વે, પરિશિષ્ટયોશ્ચાન્યોન્યાવરણે દ્વે, એવં દ્વાદશાવરણાનિ પૂર્વાષ્ટકયુક્તાનિ વિંશતિર્ભવન્તિ| ઉલ્બણાનામિતિ વૃદ્ધાનાં; કિંવા ઉલ્બણાનામિતિ આવિષ્કૃતતમાનાં મિલિતાનાં પઞ્ચાનાં; તેનૈતેષામેકદ્વિત્ર્યાદિસંસર્ગેણાવાર્યાવરકતયા ભેદાદ્બહુવિધમાવરણં ભવતીતિ દર્શયતિ||૧૯૯-૨૦૫||-

Adhikarana 41 (206-213) · Śloka 217

શિરોગ્રહઃ પ્રતિશ્યાયો નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ગ્રહઃ||૨૦૬|| હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચાપ્યુદાને પ્રાણસંવૃતે| તત્રોર્ધ્વભાગિકં કર્મ કાર્યમાશ્વાસનં તથા||૨૦૭|| કર્મૌજોબલવર્ણાનાં નાશો મૃત્યુરથાપિ વા| ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે તં શનૈઃ શીતવારિણા||૨૦૮|| સિઞ્ચેદાશ્વાસયેચ્ચૈનં સુખં ચૈવોપપાદયેત્| ઉર્ધ્વગેનાવૃતેઽપાને છર્દિશ્વાસાદયો ગદાઃ||૨૦૯|| સ્યુર્વાતે તત્ર બસ્ત્યાદિ ભોજ્યં ચૈવાનુલોમનમ્| મોહોઽલ્પોઽગ્નિરતીસાર ઊર્ધ્વગેઽપાનસંવૃતે||૨૧૦|| વાતે સ્યાદ્વમનં તત્ર દીપનં ગ્રાહિ ચાશનમ્| વમ્યાધ્માનમુદાવર્તગુલ્માર્તિપરિકર્તિકાઃ||૨૧૧|| લિઙ્ગં વ્યાનાવૃતેઽપાને તં સ્નિગ્ધૈરનુલોમયેત્| અપાનેનાવૃતે વ્યાને ભવેદ્વિણ્મૂત્રરેતસામ્||૨૧૨|| અતિપ્રવૃત્તિસ્તત્રાપિ સર્વં સઙ્ગ્રહણં મતમ્| મૂર્ચ્છા તન્દ્રા પ્રલાપોઽઙ્ગસાદોઽગ્ન્યોજોબલક્ષયઃ||૨૧૩|| સમાનેનાવૃતે વ્યાને વ્યાયામો લઘુભોજનમ્| સ્તબ્ધતાઽલ્પાગ્નિતાઽસ્વેદશ્ચેષ્ટાહાનિર્નિમીલનમ્||૨૧૪|| ઉદાનેનાવૃતે વ્યાને તત્ર પથ્યં મિતં લઘુ| પઞ્ચાન્યોન્યાવૃતાનેવં વાતાન્ બુધ્યેત લક્ષણૈઃ||૨૧૫|| એષાં સ્વકર્મણાં હાનિર્વૃદ્ધિર્વાઽઽવરણે મતા| યથાસ્થૂલં સમુદ્દિષ્ટમેતદાવરણેઽષ્ટકમ્||૨૧૬|| સલિઙ્ગભેષજં સમ્યગ્બુધાનાં બુદ્ધિવૃદ્ધયે|૨૧૭|

શિરોગ્રહ ઇત્યાદિના અષ્ટાવાવરણાનિ પ્રાયોભાવીનિ અનુક્તશેષોપગ્રહણાર્થમાહ| ઊર્ધ્વભાગિકં કર્મેતિ ઉપર્યુક્તસ્નેહપાનનસ્યાદિકમ્| શ્વાસાદય ઇતિ શ્વાસહિક્કાદયઃ| ઊર્ધ્વગેનેતિ ઉદાનેન| અનુક્તજ્ઞાનાર્થમાવરણસ્વરૂપમાહ- એષાં સ્વકર્મણામિત્યાદિ| અત્ર આવાર્યાણાં બલીયસાઽઽવરણાત્ સ્વકર્મહાનિર્ભવતિ, આવરકસ્ય તૂત્સર્ગતઃ સ્વકર્મવૃદ્ધિર્ભવતિ, તથા આવરણેન ચ આવાર્યઃ પ્રકુપિતો ભવતિ તદા સ્વકર્મણાં વૃદ્ધિર્ભવતીતિ વ્યવસ્થા; અન્યે તુ આવરણીયસ્ય સ્વકર્મહાનિઃ, આવરકસ્ય તૂત્સર્ગતો વૃદ્ધિર્ભવતીતિ વ્યવસ્થામાહુઃ||૨૦૬-૨૧૩||-

Adhikarana 42 (217-218) · Śloka 219

સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિં હાનિં ચ કર્મણામ્||૨૧૭|| દ્વાદશાવરણાન્યન્યાન્યભિલક્ષ્ય ભિષગ્જિતમ્| કુર્યાદભ્યઞ્જનસ્નેહપાનબસ્ત્યાદિ સર્વશઃ||૨૧૮|| ક્રમમુષ્ણમનુષ્ણં વા વ્યત્યાસાદવચારયેત્|૨૧૯|

અનુક્તાવરણલક્ષણજ્ઞાનોપાયમાહ- સ્થાનાન્યવેક્ષ્યેત્યાદિ| કર્મવૃદ્ધિહાનિવ્યાખ્યાનમત્રાપિ પૂર્વવત્| સ્થાનાન્યવેક્ષ્યેત્યનેન વાતાનામુક્તસ્થાનગતવિકારેણ ચ વાતવિકૃતિર્જ્ઞાતવ્યેતિ દર્શયતિ| ઉષ્ણં ક્રમમનુષ્ણં ચેત્યત્ર યદ્યપ્યુષ્ણ એવ ક્રમો વાતે યુજ્યતે, તથાઽપિ સ્થાનાપેક્ષયા રક્તાદિદૂષ્યં ક્રમવિપર્યયસ્ય કારણં જ્ઞેયમ્||૨૧૭-૨૧૮||-

Adhikarana 43 (219-220) · Śloka 221

ઉદાનં યોજયેદૂર્ધ્વમપાનં ચાનુલોમયેત્||૨૧૯|| સમાનં શમયેચ્ચૈવ ત્રિધા વ્યાનં તુ યોજયેત્| પ્રાણો રક્ષ્યશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ સ્થાને હ્યસ્ય સ્થિતિર્ધ્રુવા||૨૨૦|| સ્વં સ્થાનં ગમયેદેવં વૃતાનેતાન્ વિમાર્ગગાન્|૨૨૧|

વિકૃતવાતાનાં પ્રકૃતિસ્થાપનમાહ- ઉદાનં યોજયેદૂર્ધ્વમિત્યાદિ| એતચ્ચ સ્વમાર્ગયોજનં વાતાનાં યથોક્તવમનાદિક્રિયાયોગવિધાનેન કર્તવ્યમ્| સમાનં શમયેદિતિ દેહમધ્યસ્થિતં કુર્યાદિત્યર્થઃ| ત્રિધા વ્યાનં તુ યોજયેદિતિ ઊર્ધ્વમધો મધ્યે ત્રિધા યોજયેત્| પ્રાણો રક્ષ્ય ઇતિ સ્થાને એવ યાપનીયઃ | ચતુર્ભ્યોઽપીત્યનેન ઇતરવાતેભ્યોઽસ્યાત્યર્થરક્ષણીયતામાહ| કુતોઽયં વિશેષરક્ષણીય ઇત્યાહ- સ્થાને ત્વસ્ય સ્થિતિર્ધ્રુવેતિ; અસ્ય પ્રાણસ્ય, સ્થાને સમ્યગવસ્થાને સતિ, સ્થિતિઃ જીવનરૂપા, ધ્રુવા નિશ્ચિતા||૨૧૯-૨૨૦||-

Adhikarana 44 (221-230) · Śloka 231

મૂર્ચ્છા દાહો ભ્રમઃ શૂલં વિદાહઃ શીતકામિતા||૨૨૧|| છર્દનં ચ વિદગ્ધસ્ય પ્રાણે પિત્તસમાવૃતે| ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ગ્રહઃ||૨૨૨|| પ્રાણે કફાવૃતે રૂપાણ્યરુચિશ્છર્દિરેવ ચ| મૂર્ચ્છાદ્યાનિ ચ રૂપાણિ દાહો નાભ્યુરસઃ ક્લમઃ||૨૨૩|| ઓજોભ્રંશશ્ચ સાદશ્ચાપ્યુદાને પિત્તસંવૃતે| આવૃતે શ્લેષ્મણોદાને વૈવર્ણ્યં વાક્સ્વરગ્રહઃ||૨૨૪|| દૌર્બલ્યં ગુરુગાત્રત્વમરુચિશ્ચોપજાયતે| અતિસ્વેદસ્તૃષા દાહો મૂર્ચ્છા ચારુચિરેવ ચ||૨૨૫|| પિત્તાવૃતે સમાને સ્યાદુપઘાતસ્તથોષ્મણઃ| અસ્વેદો વહ્નિમાન્દ્યં ચ લોમહર્ષસ્તથૈવ ચ||૨૨૬|| કફાવૃતે સમાને સ્યાદ્ગાત્રાણાં ચાતિશીતતા| વ્યાને પિત્તાવૃતે તુ સ્યાદ્દાહઃ સર્વાઙ્ગગઃ ક્લમઃ||૨૨૭|| ગાત્રવિક્ષેપસઙ્ગશ્ચ સસન્તાપઃ સવેદનઃ| ગુરુતા સર્વગાત્રાણાં સર્વસન્ધ્યસ્થિજા રુજઃ||૨૨૮|| વ્યાને કફાવૃતે લિઙ્ગં ગતિસઙ્ગસ્તથાઽધિકઃ | હારિદ્રમૂત્રવર્ચસ્ત્વં તાપશ્ચ ગુદમેઢ્રયોઃ||૨૨૯|| લિઙ્ગં પિત્તાવૃતેઽપાને રજસશ્ચાતિવર્તનમ્| ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્||૨૩૦|| શ્લેષ્મણા સંવૃતેઽપાને કફમેહસ્ય ચાગમઃ|૨૩૧|

પ્રાણાદીનાં પિત્તેન કફેન તથા પિત્તકફાભ્યાં ચાવરણલક્ષણાન્યાહ- મૂર્ચ્છા દાહો ભ્રમ ઇત્યાદિ| મૂર્ચ્છાદ્યાનિ મૂર્ચ્છા દાહ ઇત્યાદિના પ્રાગુક્તાનિ| ઉપઘાતસ્તથોષ્મણ ઇતિ અત્ર પિત્તેનાપ્યાવૃતે સમાને અગ્ન્યુત્તેજનાભાવાદૂષ્મણ ઉપઘાતો જ્ઞેયઃ| ગાત્રવિક્ષેપસઙ્ગઃ ગાત્રવિક્ષેપણોપરમઃ| રજસ ઇતિ આર્તવસ્ય||૨૨૧-૨૩૦||-

Adhikarana 45 (231-235) · Śloka 236

લક્ષણાનાં તુ મિશ્રત્વં પિત્તસ્ય ચ કફસ્ય ચ||૨૩૧|| ઉપલક્ષ્ય ભિષગ્વિદ્વાન્ મિશ્રમાવરણં વદેત્| યદ્યસ્ય વાયોર્નિર્દિષ્ટં સ્થાનં તત્રેતરૌ સ્થિતૌ||૨૩૨|| દોષૌ બહુવિધાન્ વ્યાધીન્ દર્શયેતાં યથાનિજાન્| આવૃતં શ્લેષ્મપિત્તાભ્યાં પ્રાણં ચોદાનમેવ ચ||૨૩૩|| ગરીયસ્ત્વેન પશ્યન્તિ ભિષજઃ શાસ્ત્રચક્ષુષઃ| વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણે ઉદાને સંશ્રિતં બલમ્||૨૩૪|| સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધાનિરાયુષશ્ચ બલસ્ય ચ| સર્વેઽપ્યેતેઽપરિજ્ઞાતાઃ પરિસંવત્સરાસ્તથા||૨૩૫|| ઉપેક્ષણાદસાધ્યાઃ સ્યુરથવા દુરુપક્રમાઃ |૨૩૬|

મિશ્રમાવરણમિતિ મિશ્રિતકફપિત્તાવરણમ્| યથાનિજાનિતિ યથાત્મીયાન્| ગરીયસ્ત્વેનેતિ અધિકત્વેન| એતદ્ગરીયસ્ત્વે હેતુમાહ- વિશેષાદિત્યાદિ| સંશ્રિતમિતિ અધીનમ્| અપરિજ્ઞાતા ઇતિ યાથાતથ્યેનાજ્ઞાતાઃ| સમ્યગ્જ્ઞાતા અપ્યુપેક્ષણાદ્, યાથાતથ્યેન જ્ઞાતા અપિ પરિસંવત્સરાસ્તથેતિ યોજનીયમ્||૨૩૧-૨૩૫||-

Adhikarana 46 (236-245) · Śloka 245

હૃદ્રોગો વિદ્રધિઃ પ્લીહા ગુલ્મોઽતીસાર એવ ચ||૨૩૬|| ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષણાત્| તસ્માદાવરણં વૈદ્યઃ પવનસ્યોપલક્ષયેત્||૨૩૭|| પઞ્ચાત્મકસ્ય વાતેન પિત્તેન શ્લેષ્મણાઽપિ વા| ભિષગ્જિતમતઃ સમ્યગુપલક્ષ્ય સમાચરેત્||૨૩૮|| અનભિષ્યન્દિભિઃ સ્નિગ્ધૈઃ સ્રોતસાં શુદ્ધિકારકૈઃ| કફપિત્તાવિરુદ્ધં યદ્યચ્ચ વાતાનુલોમનમ્||૨૩૯|| સર્વસ્થાનાવૃતેઽપ્યાશુ તત્ કાર્યં મારુતે હિતમ્| યાપના બસ્તયઃ પ્રાયો મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ||૨૪૦|| પ્રસમીક્ષ્ય બલાધિક્યં મૃદુ વા સ્રંસનં હિતમ્| રસાયનાનાં સર્વેષામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે||૨૪૧|| શૈલસ્ય જતુનોઽત્યર્થં પયસા ગુગ્ગુલોસ્તથા| લેહં વા ભાર્ગવપ્રોક્તમભ્યસેત્ ક્ષીરભુઙ્નરઃ||૨૪૨|| અભયામલકીયોક્તમેકાદશસિતાશતમ્ | અપાનેનાવૃતે સર્વં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્||૨૪૩|| વાતાનુલોમનં યચ્ચ પક્વાશયવિશોધનમ્| ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રોક્તમાવૃતાનાં ચિકિત્સિતમ્||૨૪૪|| પ્રાણાદીનાં ભિષક્ કુર્યાદ્વિતર્ક્ય સ્વયમેવ તત્| પિત્તાવૃતે તુ પિત્તઘ્નૈર્મારુતસ્યાવિરોધિભિઃ| કફાવૃતે કફઘ્નૈસ્તુ મારુતસ્યાનુલોમનૈઃ||૨૪૫||

હૃદ્રોગેત્યાદિના ઉપદ્રવાનાહ| પઞ્ચાત્મકસ્યેતિ પ્રાણાદિભેદેન પઞ્ચસ્વરૂપસ્ય| પ્રસમીક્ષ્યેત્યાદૌ બલાધિક્યે સતિ સ્રંસનં મૃદુ કર્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ| અત્યર્થં પ્રશસ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| લેહં વા ભાર્ગવપ્રોક્તમિતિ ચ્યવનપ્રાશં, ચ્યવનો હિ ભાર્ગવ ઉચ્યતે| ઉક્તં હિ આયુર્વેદસમુત્થાને “ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ કામી વૃદ્ધઃ સન્ વિકૃતિં ગતઃ” (ચિ.અ.૧પા.૪) ઇતિ| વાતસ્યાનુલોમનં ચિકિત્સિતં કુર્યાદિતિ નિયોજનીયમ્||૨૩૬-૨૪૫||

Adhikarana 47 (246) · Śloka 246

લોકે વાય્વર્કસોમાનાં દુર્વિજ્ઞેયા યથા ગતિઃ| તથા શરીરે વાતસ્ય પિત્તસ્ય ચ કફસ્ય ચ||૨૪૬||

વાતાદીનાં દુર્વિજ્ઞેયતાં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ- લોક ઇત્યાદિ|||૨૪૬||

Adhikarana 48 (247) · Śloka 247

ક્ષયં વૃદ્ધિં સમત્વં ચ તથૈવાવરણં ભિષક્| વિજ્ઞાય પવનાદીનાં ન પ્રમુહ્યતિ કર્મસુ||૨૪૭||

ક્ષયમિત્યાદૌ આવરણમપિ ક્ષયવૃદ્ધિસમ્બન્ધાન્તર્નિર્દિષ્ટમેવ, તથાઽપ્યાવરણસ્ય વિશેષલક્ષણચિકિત્સાર્થં પૃથગભિધાનમ્| કર્મસ્વિતિ ચિકિત્સાસુ||૨૪૭||

Adhikarana 49 (248-249) · Śloka 249

તત્ર શ્લોકૌ- પઞ્ચાત્મનઃ સ્થાનવશાચ્છરીરે સ્થાનાનિ કર્માણિ ચ દેહધાતોઃ| પ્રકોપહેતુઃ કુપિતશ્ચ રોગાન્ સ્થાનેષુ ચાન્યેષુ વૃતોઽવૃતશ્ચ||૨૪૮|| પ્રાણેશ્વરઃ પ્રાણભૃતાં કરોતિ ક્રિયા ચ તેષામખિલા નિરુક્તા| તાં દેશસાત્મ્યર્તુબલાન્યવેક્ષ્ય પ્રયોજયેચ્છાસ્ત્રમતાનુસારી||૨૪૯||

પઞ્ચાત્મન ઇત્યાદિસઙ્ગ્રહે પઞ્ચાત્મનઃ સ્થાનવશાદિતિ ચ્છેદઃ| દેહધાતોરિતિ દેહધારકરૂપસ્ય વાયોરવિકૃતસ્યેત્યર્થઃ| ઉક્તચિકિત્સાકરણાપેક્ષણીયં સઙ્ગ્રહેણાહ- તામિત્યાદિ| દેશાદ્યપેક્ષા સૂત્રસ્થાનેઽસ્માભિર્વિવૃતા દેશાદિભેદેન પ્રતર્કણીયા, વિસ્તરભીત્યા તુ ન પ્રપઞ્ચ્યતે||૨૪૮-૨૪૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||